Postanowienie WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 206/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2015-08-24 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Odmówiono ustanowienia adwokata
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1 pkt 2,  art. 260
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Piotr Chybicki po rozpoznaniu w dniu 24 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi F. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", Nr "[...]" w przedmiocie zasiłku stałego na skutek sprzeciwu F. K. od postanowienia Referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 2 lipca 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 206/15 w przedmiocie odmowy ustanowienia adwokata postanawia odmówić ustanowienia dla skarżącego adwokata. WSA/post.1 - sentencja postanowienia


UZASADNIENIE

We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, skarżący – F. K. wniósł o ustanowienie adwokata, wskazując w uzasadnieniu, że jego "sytuacja materialna nie pozwala na znalezienie adwokata z wyboru". Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Małżonkowie nie posiadają majątku. Miesięczny dochód netto skarżącego z tytułu zasiłku chorobowego wynosi 150 zł, a żony, z tytułu "umowy" - 875,00 zł brutto.

W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego i jego żony oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, skarżący wezwany został przez referendarza sądowego do przedłożenia, w terminie 7 dni, oświadczenia wskazującego: 1/ miejsce zamieszkania jego i jego żony, tytuł prawny/faktyczny przysługujący jemu i/lub jego żonie do zajmowanego aktualnie lokalu, jego powierzchnię, przeznaczenie i sposób wykorzystania oraz wysokość i rodzaj kosztów związanych z jego zajmowaniem,

a także źródło ich pokrycia; 2/ czy w lokalu tym mieszka tylko z żoną, czy także z innymi osobami; jeśli także z innymi osobami, to wskazującego dodatkowo z kim oraz czy osoby te partycypują w kosztach utrzymania lokalu; jeśli tak - to w jakim zakresie, jeśli nie - to dlaczego; 3/ aktualny sposób wykorzystania dzierżawionych przez niego i jego żonę gruntów (wskazano, iż w przypadku upraw należy wyszczególnić ich rodzaje i powierzchnie, w przypadku hodowli zaś - gatunki zwierząt i ich ilość), wysokość kosztów jakie wiążą się z posiadaniem tych gruntów oraz źródło ich pokrycia, a także wysokość dochodu, jaki przyniosły w 2014 r. i 2015 r., a jeśli nie przyniosły dochodu - to wskazującego dodatkowo źródło pokrycia strat oraz przyczyny braku ich wykorzystania do pozyskania dochodu lub nierozwiązania umów dzierżawy; 4/ czy on i/lub jego żona posiadają pojazdy; jeśli tak - to wskazującego rodzaj, markę, model, rocznik i wartość szacunkową oraz aktualny sposób ich wykorzystania; 5/ wysokość dochodów jego i jego żony, w tym dochodów o charakterze okresowym, za poszczególne miesiące 2015 r. oraz tytuły z jakich pochodziły; 6/ czy w 2014 i w 2015 r. on i/lub jego żona korzystali i/lub korzystają ze świadczeń z pomocy społecznej lub z innego rodzaju pomocy udzielanej przez instytucje bądź osoby trzecie lub też z pomocy finansowej/rzeczowej członków rodziny; a jeśli tak - to z czyjej pomocy korzystali/korzystają, jakiego rodzaju pomoc otrzymali/otrzymują (jeśli finansową, to w jakiej wysokości) oraz kiedy i przez jaki okres; 7/ czy może liczyć na pomoc córki, której, jak wynika z ustaleń organów administracji publicznej, pomaga w prowadzeniu działalności gospodarczej i której adres wskazał we wniosku jako adres do korespondencji, w sfinansowaniu kosztów postępowania w niniejszej sprawie; jeśli tak - to w jakim zakresie, a jeśli nie - to dlaczego; 8/ wysokość i przeznaczenie wszystkich ponoszonych miesięcznie wydatków jego i jego żony (wyżywienie, opłaty [ze wskazaniem jakie] itd.) oraz źródła ich pokrycia, a ponadto kopii dokumentów potwierdzających fakt ich ponoszenia w wykazanej wysokości z okresu ostatnich dwóch miesięcy, a w przypadku zadłużenia z tytułu jakichkolwiek zobowiązań - zaświadczenia stosownego podmiotu o wysokości tego zadłużenia oraz tytule i okresie z jakiego pochodzi.

Skarżący wezwany został równocześnie do dostarczenia: kopii dokumentów, z których wynika wysokość brutto/netto dochodów jego i jego żony, wykazanych we wniosku; kopii dokumentów, z których wynika wysokość i rodzaj oraz terminy wypłaty przyznanych i/lub wypłaconych w 2014 r. i w 2015 r. dotacji i/lub płatności dotyczących dzierżawionych gruntów rolnych, a w razie ich niepobierania - pisemnego oświadczenia wskazującego, kto i z jakiej przyczyny z nich korzysta; wyciągów z posiadanych przez niego i jego żonę rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku nieposiadania przez jakiegokolwiek członka rodziny rachunków bankowych - pisemnego oświadczenia o nieposiadaniu przez daną osobę jakichkolwiek rachunków bankowych; kopii zeznań podatkowych jego i jego żony za 2014 r. wraz z załącznikami oraz dowodem ich złożenia w urzędzie skarbowym, a w przypadku ich niezłożenia - oświadczenia o niezłożeniu przez niego i/lub jego żonę zeznań podatkowych za 2014 r. wraz z wyjaśnieniem przyczyny tego stanu rzeczy.

W odpowiedzi skarżący złożył oświadczenie, w którym ustosunkował się do niektórych kwestii zawartych w wezwaniu. Oświadczył, że w związku z jego sytuacją nie ma stałego miejsca zamieszkania. Żona mieszka w lokalu socjalnym na podstawie umowy najmu zawartej z gminą. Koszty z nim związane najprawdopodobniej pokrywają żona i córki. Skarżący stwierdził, że to je należy o to zapytać, ponieważ nie udzielają mu takich informacji, a z żoną żyje w nieformalnej separacji. Dodał, iż "wszystkie informacje na ten temat łącznie z umową najmu znajdują się w aktach sprawy". Podniósł, iż we wskazanym lokalu zamieszkują jeszcze trzy córki i pięcioro wnucząt. Odnosząc się do kwestii "partycypowania w kosztach utrzymania lokalu" stwierdził: "nie mam wiedzy na ten temat" i odesłał w tym zakresie do akt sprawy. Wyjaśnił, iż dzierżawione grunty uprawia bezprawnie i bezumownie wskazana przez niego osoba trzecia. On i jego żona nie uprawiają tych gruntów. W latach 2014-2015 nie osiągnął z tego tytułu żadnych dochodów i nie pobierał żadnych dotacji. Wskazał, iż nie posiada zwierząt i "nie ma wiedzy kto opłaca koszty, gdyż nie jest o takich rzeczach informowany, ale gdyby sędzia raczył zajrzeć do akt to pewnie będzie wiedział". Skarżący stwierdził ponadto, iż ani on, ani żona nie posiadają żadnych pojazdów. W kwestii dochodów odesłał do oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu. Wskazał, iż w 2014 r. i w 2015 r. nie korzystał z pomocy organów państwa, a "odnośnie członków rodziny to wszystko jest opisane w aktach sprawy". Polecił również zwrócić się bezpośrednio do jego córki z pytaniem, czy może liczyć na jej pomoc, gdyż jemu nie udzieliła informacji na ten temat. Odnosząc się do kwestii ponoszonych wydatków, skarżący stwierdził, iż otrzymywany zasiłek chorobowy ledwo wystarcza na zakup niezbędnych leków. Z braku możliwości nie ponosi innych opłat. Nie gromadzi żadnej dokumentacji. Dokumentację jego zadłużenia złożył komornik w depozycie sądu rejonowego. Odnosząc się do żądania dostarczenia kopii dokumentów skarżący stwierdził, iż w związku z brakiem stałego miejsca zamieszkania i jego sytuacją rodzinną, nie gromadzi żadnej dokumentacji wskazanej w wezwaniu. Nie składał zeznań podatkowych, gdyż nie ma takiego wymogu w stosunku do "osób w KRUSie". Jeśli chodzi o żonę, to nie ma wiedzy na ten temat i nawet nie może jej o nic spytać, gdyż nie widział jej od kilkunastu dni. Najprawdopodobniej gdzieś wyjechała, a z uwagi na to, że żyją w nieformalnej separacji, nie informuje go o niczym.

Postanowieniem z dnia 2 lipca 2015 r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił ustanowienia dla skarżącego adwokata. W uzasadnieniu postanowienia stwierdzono, że w świetle zasad logiki oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego okoliczności, na które powołał się skarżący, nie sposób przyjąć za w pełni wiarygodne. Dając wiarę jego oświadczeniom należałoby przyjąć, że dysponuje on jedynie kwotą 150 zł miesięcznie, która jak sam zauważa "ledwo wystarcza na zakup niezbędnych leków". Pytanie o wysokość pozostałych jego wydatków i źródło ich finansowania nie znajduje odpowiedzi. Stwierdzenia odnoszące się do żony i córek poddają w wątpliwość, by to one zapewniały mu utrzymanie.

Z drugiej strony, we wniosku skarżący wyraźnie wykazał żonę jako osobę, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Nieuprawnione jest ponadto zasłanianie się istnieniem między małżonkami nieformalnej separacji jako przyczyny nieprzedstawienia sytuacji materialnej żony w pełnym zakresie, szczególnie, że nie pociąga ona za sobą żadnych skutków prawnych. Nawet bowiem jeśli towarzyszy jej rozdzielność majątkowa, nie zwalnia to małżonków z obowiązku wzajemnego udzielenia sobie pomocy, także w opłaceniu kosztów postępowania sądowego. W takim przypadku oceny stanu majątkowego i możliwości płatniczych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy trzeba dokonywać z uwzględnieniem sytuacji finansowej i majątkowej współmałżonka, czego skarżący nie umożliwił w warunkach niniejszej sprawy. Referendarz podkreślił, że odmowa udzielenia prawa pomocy uzasadniona jest brakiem wymaganej ze strony skarżącego współpracy w wyjaśnianiu jego sytuacji majątkowej i osobistej, co uniemożliwiło podjęcie w tym względzie niepozostawiającego wątpliwości rozstrzygnięcia.

Sprzeciw od powyższego postanowienia wniósł F. K., domagając się wydania postanowienia zgodnego z zagwarantowanym ustawą zasadniczą prawem. Stwierdził, że wszystkie niezbędne informacje zawarł we wniosku ze świadomością odpowiedzialności karnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, że sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu.

Stosownie do art. 199 p.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.

W rozpoznawanej sprawie skarżący zwracał się o ustanowienie mu w ramach prawa pomocy adwokata. Do rozpoznania wniosku strony mają zatem zastosowanie przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia, czy przekonanie strony skarżącej, że działa w słusznej sprawie. Do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy również ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której wnioskodawca wykaże brak środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Innymi słowy, to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności ( tak NSA w postanowieniu z 21 lutego 2013 r., II FZ 87/13, 19 grudnia 2012, II FZ 972/12). Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Strona obowiązana jest podać w nim precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu rodzinnego, majątkowego i dochodów. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji wnioskodawca musi udzielić w zainicjowanej sprawie wyczerpujących informacji, które umożliwią każdorazowo ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną.

Należy w tym miejscu podkreślić, że przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Zwolnienie od ponoszenia kosztów stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego zwolnienie takie musi być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04). Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11).

Ocena sytuacji majątkowej wnioskodawcy, w tym jego możliwości płatniczych, ma być obiektywna, czemu służy swobodna ocena dowodów, uwzględniająca doświadczenie życiowe oraz reguły logicznego myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków dowodowych i ważąc ich moc oraz wiarygodność odnosi je do pozostałego materiału dowodowego.

W rozpatrywanym przypadku skarżący nie wykazał okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W związku z lakonicznym przedstawieniem swojej sytuacji majątkowej i finansowej, wnioskodawca zasadnie został wezwany do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów. Przy czym strona do wezwania ustosunkowała się wybiórczo, uniemożliwiając przez to ocenę jej rzeczywistej sytuacji rodzinnej i materialnej. Wnioskodawca nie przedłożył żadnego z żądanych od niego dokumentów, stwierdzając, że nie gromadzi on jakiejkolwiek dokumentacji. W ocenie Sądu zaprezentowana przez stronę argumentacja nie może skutecznie zwolnić ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy z obowiązku przedłożenia odpowiednich dokumentów. Istnieje bowiem możliwość zwrócenia się na przykład do banku o udostępnienie wyciągów z rachunku bankowego, jeśli strona taki posiada, bądź do odpowiedniej instytucji, która wypłaca stronie świadczenie, z którego się utrzymuje. Trzeba mieć zaś na uwadze, że nieprzedłożenie dokumentów źródłowych pozbawia rozpoznającego wniosek możliwości zweryfikowania składanych przez skarżącego oświadczeń w zakresie sytuacji finansowej i możliwości płatniczych. Skarżący złożył natomiast oświadczenie, które niewiele wnosi do wyjaśnienia jego sytuacji materialnej. W dalszym ciągu nie wiadomo jaki jest koszt utrzymania skarżącego i z czego pokrywa on wydatki niezbędne do życia, kto partycypuje w kosztach jego utrzymania. Rzeczą oczywistą jest zaś, że skarżący nie jest w stanie utrzymać się tylko z zadeklarowanego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, zasiłku chorobowego w kwocie 150 zł. Poza tym, uzasadnione wątpliwości budzą twierdzenia skarżącego co do sytuacji rodzinnej. Najpierw bowiem wnioskodawca stwierdził, że pozostaje z żoną we wspólnym gospodarstwie domowym, podając jej dochód, a następnie wezwany do podania szczegółowych danych i udokumentowania osiąganych dochodów zasłonił się niewiedzą na temat sytuacji dochodowej małżonki, powołując się na istnienie separacji faktycznej między nimi. Separacja faktyczna nie jest jednak stanem prawnym, który mógłby wywoływać skutki prawne. Skarżący nie wyjaśnił również tego, czy może liczyć na pomoc córki, której, jak wynika z ustaleń organów, pomaga w prowadzeniu działalności gospodarczej.

Skoro więc wnioskodawca nie przedstawił, mimo stosownego wezwania, w sposób wiarygodny, rzetelny i poparty odpowiednimi dokumentami i oświadczeniami, swojej faktycznej sytuacji materialnej i rodzinnej, to nie mógł liczyć na pozytywne rozpoznanie jego wniosku o ustanowienie adwokata.

Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Sąd postanowił, jak w sentencji postanowienia.