Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 246/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2022-09-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Sudoł, Sędziowie: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski, Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 15 września 2022 r. sprawy ze skargi S. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 27 grudnia 2021 r., nr SKO Gd/4466/21 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 29 lipca 2021 r. (nr 5211.187.147.2021.SP.OD) Wójt Gminy Ł. - działając na podstawie art. 6, art. 33, art. 40 § 2 art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. 2021 r., poz. 735 ze zm. – dalej jako "k.p.a.") oraz art. 2, art. 3, art. 17, art. 20 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. – dalej jako "u.ś.r."), § 1, § 2 § 10 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466 ze zm.) - odmówił S. B. (zwanej dalej także "stroną", "skarżącą", "wnioskodawczynią") prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej opieki nad matką – R. W.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu 1 lipca 2021 r. wpłynął do organu wniosek S. B. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką - R. W., która posiada ważne orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Znaczny stopień niepełnosprawności został orzeczony przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. w dniu 17 maja 2019 r., łącznie ze wskazaniem, że "nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje", a znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 20 marca 2019 r., tj. po ukończeniu przez R. W. 25. roku życia.

Organ wskazał, że w trakcie rozpatrzenia sprawy zbadał okoliczności czy w sprawie istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, albo ich niepodejmowaniem praz wnioskodawczynię, a sprawowaniem opieki nad jej matką; jakie czynności są wykonywane przez wnioskodawczynię w związku z opieką nad matką oraz czy wykonywanie tych czynności uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia nawet w minimalnym zakresie; ile czasu poświęca na opiekę nad matką; kto zajmuje się matka, gdy wnioskodawczyni tej opieki nie sprawuje; z jakich powodów matka nie zamieszkuje wspólnie z wnioskodawczynią, jeżeli jest niezdolna do samodzielnej egzystencji.

W tym celu pracownik socjalny Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. przeprowadził rodzinny wywiad środowiskowy, z którego wynika, że R. W. wraz z mężem - K. W. prowadzą wspólne gospodarstwo domowe i utrzymują się ze swoich emerytur; oboje legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wraz z Państwem W. zamieszkuje córka E. P., która sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem - K. W. R. W. porusza się przy pomocy balkonika z powodu problemów z chodzeniem i utrzymaniem równowagi. Choruje na cukrzycę, niedoczynność tarczycy, dnę moczanową, ma choroby układu oddechowego i układu krążenia. Dlatego wymaga intensywnej opieki osoby drugiej. Do tej pory opiekę nad R. W. sprawowała córka E. P., jednakże z uwagi na nadmiar obowiązków poprosiła stronę (siostrę) o pomoc w kwestii opieki nad matką. Z rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że wnioskodawczyni mieszka w bliskim sąsiedztwie z matką. Z wywiadu środowiskowego wynika również, że opiekę nad matką wnioskodawczyni sprawuje od czerwca 2021 r., a czas jaki poświęca matce, to ok. 10 godzin dziennie. W godzinach nocnych w domu przebywa siostra E. P., jednak w miarę potrzeb wnioskodawczyni jest w stanie przyjść również w godzinach nocnych; nie określiła jednak, jak często się to zdarza.

Strona oświadczyła, że codziennie przychodzi do matki i mierzy jej ciśnienie, bada poziom cukru we krwi, podaje 3 razy dziennie insulinę, przygotowuje i podaje posiłki, umawiana wizyty lekarskie, a także podaje leki według wskazań lekarza. Dba o higienę osobistą mamy asekurując przy kąpieli, kontroluje matkę przy jej codziennych czynnościach, pomaga przy ubieraniu się, zmianie bielizny, czesze włosy, obcina paznokcie, dba również o czystość w mamy pokoju. Wychodzi również z matką przed dom, aby mogła zaczerpnąć świeżego powietrza. W ocenie pracownika socjalnego sprawowana przez wnioskodawczynię opieka nad matką jest zasadna i konieczna oraz uniemożliwia podjęcie przez nią zatrudnienia, nawet w minimalnym zakresie czasu pracy.

Organ następnie zacytował art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r., a także art. 17 ust. 1b u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Organ zaznaczył przy tym, że uznając niekonstytucyjność przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13, opublikowanym w Dzienniku Ustaw z 2014 r. pod pozycją 1443), choć stwierdził, że wskazany zapis ustawy (w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną) jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, jednak nie oznacza wykluczenia tego kryterium ze stosowania. Odnosząc się do skutków wyżej wymienionego rozstrzygnięcia organ podkreślił, że Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu orzekł o częściowej niekonstytucyjności wynikającego z art. 17 ust. 1b u.ś.r. wprowadzenia do ustawy o świadczeniach rodzinnych kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki uzależniającej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże wyrok ten nie oznacza usunięcia tego kryterium z ustawy, nie kreuje także nowego prawa do żądania świadczenia przez opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych powstała już po okresie dzieciństwa. Ponadto Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wskazał, że wykonanie powyższego wyroku wymaga podjęcia niezbędnych oraz niezwłocznych działań ustawodawczych prowadzących do przywrócenia równego traktowania opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Ustawodawca ma w tej kwestii pewien margines swobody. Powinien wszakże uwzględnić zarówno możliwości finansowania świadczeń z budżetu państwa, jak również uszanować poprawnie nabyte prawa osób, które korzystają ze świadczeń w zaufaniu do państwa. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy. Przyznając świadczenie pielęgnacyjne organ bierze pod uwagę przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, które mają charakter bezwzględnie obowiązujący. Oznacza to, że wiążą organ wypłacający świadczenia rodzinne w taki sposób, że ich przyznanie uzależnione jest od spełnienia warunków w ustawie.

Organ stwierdził, że powołany wyżej przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. obowiązuje w brzmieniu niezmienionym. Skoro ustawodawca nie wykonał ciążącego na nim obowiązku zmian powołanego unormowania, to nie może tego dokonać organ samodzielnie i dostosować brzmienia powołanego przepisu do istniejącego w niniejszej sprawie stanu faktycznego, tj. wieku, w którym osoba wymagająca opieki stała się osobą niepełnosprawną. Wobec powyższego, do czasu kiedy w drodze inicjatywy władzy ustawodawczej przepisy obowiązującego prawa nie zostaną zmienione bądź uchylone, organy administracji publicznej rozstrzygając daną sprawę administracyjną są zawiązane tymi przepisami zgodnie z zasadą praworządności określoną przepisem art. 6 k.p.a.

Organ wskazał także, że w zobowiązał stronę do udzielenia wskazanych wyżej wyjaśnień co do okoliczności związanych z opieką nad matką. Wyjaśnień na powyższe strona udzieliła w piśmie z dnia 19 lipca 2021 r., w którym oświadczyła, że została pouczona o odpowiedzialności karnej, grożącej za składanie fałszywych zeznań i z którego wynika, że opiekę nad matką sprawuje od czerwca 2021 r.; czynności jakie wykonuje przy matce, to: pomoc przy wszelkich czynnościach higienicznych, kilka razy dziennie prowadzenie do toalety i podmywanie, codzienne przygotowanie ubrań i ubieranie, mierzenie ciśnienia, mierzenie cukru oraz podawanie insuliny, przygotowanie i podawanie leków, przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie, pranie, prasowanie, pomoc przy wizytach lekarskich, opłacanie rachunków, robienie zakupów, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, pomoc przy wyjściach na spacery. Opieka jest całodzienna i długoterminowa.

Wskazano, że R. W. pozostaje w związku małżeńskim. Współmałżonek - K. W. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Strona jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji, która może sprawować opiekę nad R. W. tą opiekę sprawuje. Pracownik socjalny w rodzinnym wywiadzie środowiskowym stwierdził, że R. W. nie wykonuje samodzielnie wszystkich czynności samoobsługowych. Wymaga pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego, tj. praniu, sprzątaniu mieszkania, robieniu zakupów i opłat bieżących oraz innych sprawach urzędowych, a także sprawach związanych z leczeniem.

Organ stwierdził jednak, że nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem stałej, osobistej opieki nad matką - R. W., ponieważ nie można stwierdzić, że nie podejmuje ona zatrudnienia tylko z powodu sprawowania opieki nad matką, a zatem nie spełnia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Organ wskazał, że jak sama strona oświadczyła, ostatnie jej zatrudnienie ustało w 1998 r. i od tej pory nie podjęła żadnego zatrudnienia. Nie rejestrowała się w Urzędzie Pracy, co oznacza, że nie poszukiwała pomocy w znalezieniu zatrudnienia, ani nie poszukiwała możliwości podniesienia kwalifikacji zawodowych, chociażby poprzez uczestnictwo w kursach aktywizacji osób bezrobotnych. Trudno w tej sytuacji uznać, że w podjęciu zatrudnienia przeszkodziło jedynie podjęcie w czerwcu 2021 r. opieki nad matką, której choroby były źródłem powstania niepełnosprawności w stopniu znacznym, orzeczonym dnia 17 maja 2019 r. Jak sama strona oświadczyła, podjęcie przez nią zatrudnienia było niemożliwe z uwagi na wychowywanie dzieci. W swoim oświadczeniu, dotyczącym wyjaśnień do wezwania z dnia 2 lipca 2021 r. (nr OPS.529.10.202LWU) strona nie określiła też, jakie zatrudnienie mogłaby ewentualnie podjąć, gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad matką. Mając to na uwadze organ stwierdził, że można domniemywać, że strona nie jest zainteresowana podjęciem jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Z tego względu uznać należy, że sprawowanie opieki nad matką nie jest przyczyną nieaktywności zawodowej wnioskodawczyni.

Podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13). Zaznaczyć należy, że na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust 1 u.ś.r. nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16).

Ponadto z przeprowadzonego wywiadu rodzinnego ustalono, że czas jaki strona poświęca na opiekę nad matką - R. W., to około 10 godzin dziennie - nie można zatem uznać, że sprawuje stałą, długotrwałą opiekę nad niepełnosprawną matką, zatem wątpliwa jest sprawowana przez nią opieka. Nie można uznać sprawowanej przez stronę opieki za stałą i długotrwałą nad niepełnosprawną matką, która to opieka uniemożliwiałaby wnioskodawczyni podjęcie zatrudnienia nawet w minimalnym zakresie czasu pracy. Rozpatrując sprawę organ bada ją w pełnym zakresie, a tym samym m.in. co do zakresu opieki wykonywanej przez w stosunku do niepełnosprawnej matki z uwzględnieniem rodzaju niepełnosprawności i związanej z tym brakiem samodzielności osoby niepełnosprawnej lub istnieniem tej samodzielności. Z przedstawionych dokumentów wynika, że strona sprawuje opiekę nad matką przez większość dnia, około 10 godzin dziennie, później tą opiekę nad matką sprawuje córka, E. P., głównie w godzinach nocnych. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w słowniku wyjaśnień ustawowych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale już z jej art. 17 ust. 1 wynika, iż aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu, musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia wskazują, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Zebrany materiał dowodowy pozwala na uznanie, że sprawowana przez stronę opieka nad matką nie może być uznana za opiekę stałą i długoterminową w rozumieniu przepisów ustawy.

Ponadto do czynności związanych z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym osobą nie można uznać wykonywanych przez stronę obowiązków typu sprzątanie mieszkania, pranie, prasowanie, czy gotowanie, które i tak muszą być wykonane bez względu na to, czy w rodzinie jest osoba niepełnosprawna wymagająca opieki czy też nie ma takiej osoby. Dlatego takie obowiązki wykonywane przez stronę jak przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, czy sprzątanie mieszkania, załatwianie wizyt u lekarza, zakupy lekarstw czy w końcu wizyt u znajomych, odpoczynek itp. nie są czynnościami związanymi ze stałą opieką nad niepełnosprawną matką, są to zajęcia dnia codziennego wykonywane także w sytuacji, gdy w rodzinie nie ma osoby niepełnosprawnej. Ponadto czynności te nie są dokonywane przez cały dzień, lecz sporadycznie, czyli przez krótki czas w ciągu dnia, a to nie oznacza stałej lub długotrwałej opieki w rozumieniu ustawy.

Mając to na uwadze organ stwierdził, że nie może tych czynności uznać za związane ze stałą i długotrwałą opieką przez stronę nad niepełnosprawną osobą w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a także strona nie spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wymienionej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności ustalił, że znaczny stopień niepełnosprawności R. W. datuje się od 20 marca 2019 r., tj. po ukończeniu 25. roku życia, łącznie ze wskazaniem, że nie da się ustalić od kiedy istnieje jej niepełnosprawność.

Strona złożyła od ww. decyzji odwołanie, które zostało rozpoznane decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 27 grudnia 2021 r. (nr SKO Gd/4466/21) utrzymującą w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy przytoczył treść art. 17 ust. 1, ust. 1b oraz ust. 5 pkt 1 lit. a/ u.ś.r.

Następnie zaś odnosząc się do zarzutów powołanych przez stronę odnośnie przesłanki niekonstytucyjności części art. 17 ust. 1b u.ś.r., odnoszącego się do uwarunkowania przyznania świadczenia od momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, Kolegium wyjaśniło, że w istocie Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443) stwierdził niezgodność z Konstytucją art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W uzasadnieniu swojego wyroku Trybunał wskazał, iż skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Ponadto Trybunał wyjaśnił, iż poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki.

Mimo znacznego upływu czasu od wydania ww. wyroku ustawodawca nie zmienił treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. Jednocześnie orzecznictwo zarówno Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych jednoznacznie wskazuje, iż w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niekonstytucyjny i w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego przepisu (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 29 maja 2018 r., sygn. akt II SA/Bd 1201/17). Analogiczne stanowisko zajmowane jest także przez inne sądy administracyjne (przykładowo przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach: z dnia 14 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 2920/16; z dnia 5 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1079/17; z dnia 26 kwietnia 2019 r, sygn. akt I OSK 8/19, a także przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyrokach: z dnia 12 marca 2020 r., sygn. akt III SA Gd/662/19; z dnia 25 czerwca 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 470/20; z dnia 25 czerwca 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 519/20; jak również Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w wyrokach: z dnia 5 lutego 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 1356/19 i z dnia 11 lutego 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 1355/19; czy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 27 lutego 2020 r., sygn. akt III SA/ Kr 60/20). Tym samym Kolegium stwierdziło, że przychyla się do stanowiska sądów administracyjnych, które jednoznacznie wskazują na konieczność stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Zatem niezależnie kiedy niepełnosprawność matki strony powstałaby, ograniczenia wynikające z powołanego przepisu nie stanowiłyby podstawy do odmowy przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego, a przy spełnieniu dodatkowych warunków ustawowych wynikających z art. 17 u.ś.r., świadczenie należałoby stronie przyznać.

W tej sytuacji – jak stwierdziło Kolegium - należało ocenić, czy w sprawie została spełniona kolejna (podstawowa) przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 1 u.ś.r., tzn. czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką i czy zakres sprawowanej przez nią opieki uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia.

W tym zakresie Kolegium wskazało, że - jak słusznie podniósł w uzasadnieniu organ I instancji - świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Istotne jest, aby zaniechanie podjęcia lub rezygnacja z pracy zarobkowej wymuszała konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Świadczenie pielęgnacyjne ma w ten sposób zrekompensować utratę uzyskiwanego lub potencjalnego dochodu osobie, która podejmuje się opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania (zob. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 31 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 1032/11). Rozmiar natomiast tej opieki musi być na tyle duży, aby całkowicie uniemożliwiał podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej.

Kolegium zwróciło uwagę na utrwalony w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, że jeżeli sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną nie koliduje z wykonywaniem pracy lub potencjalnym podjęciem zatrudnienia, a także w sytuacji, gdy rezygnacja z zatrudnienia nie ma faktycznego związku ze sprawowaniem opieki, bądź osoba sprawująca opiekę nie podejmowała zatrudnienia z innych przyczyn, takich jak np. brak pracy, czy swój stan zdrowia, to świadczenie takie nie będzie przysługiwało. W świetle powyższego, nie każda zatem rezygnacja z zatrudnienia lub zaniechanie podjęcia pracy będzie podstawą do przyznania świadczenia, a jedynie takie, których celem jest sprawowanie opieki (por. wyroki NSA z dnia 5 czerwca 2007 r., sygn. akt I OSK1411/06; z dnia 27 lipca 2011 r., sygn. akt I OSK 558/11; z dnia 12 lipca 2012 r., sygn. akt I OSK 101/12).

Kolegium wyjaśniło, że odnosząc te rozważania do przedmiotowej sprawy należy wskazać, iż wnioskodawczyni niewątpliwie sprawuje opiekę nad swoją niepełnosprawną w stopniu znacznym matką R. W.. Z załączonego oświadczenia do wniosku o zakresie czynności wykonywanych podczas opieki wynika, iż codziennie pomaga matce w utrzymaniu higieny, przygotowuje ubrania i ubiera chorą, prowadzi matkę do toalety kilka razy dziennie, dwa razy dziennie mierzy ciśnienie, poziom cukru, podaje insulinę, trzy razy dziennie podaje leki, pięć razy dziennie przygotowuje i podaje posiłki, sprząta, prasuje i pierze, robi zakupy, realizuje recepty, według potrzeb pomaga przy wizytach lekarskich, oraz załatwia sprawy urzędowe oraz wychodzi na spacery, raz w miesiącu opłaca rachunki. Składając wyjaśnienia na wezwanie organu I instancji wnioskodawczyni podała, iż matka ma problemy z chodzeniem, utrzymaniem równowagi i przy wykonywaniu czynności wymaga pomocy. Stan matki ulega pogorszeniu, choruje na cukrzycę, jest otyła, ma nadciśnienie tętnicze, niewydolność tarczycy, astmę, przy której występują duszności. Wyjaśniła, iż jest u matki codziennie, mieszka obok niej i jeśli cokolwiek się dzieje, jest zaraz na miejscu i może chorej pomóc. Podała, iż nie jest w stanie podjąć zatrudnienia, nawet w najmniejszym wymiarze czasu pracy, ze względu na konieczność sprawowania długotrwałej opieki nad matką. Wskazała, że byłaby skłonna podjąć jakiekolwiek zatrudnienie, gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad matką. Z oświadczenia złożonego na podstawie art. 75 § 2 k.p.a. wynika, iż sprawując opiekę nad matką wykonuje takie czynności jak: robienie śniadania, badanie cukru, ciśnienia, robi obiad, chodzi na spacer, podaje leki, ubiera, kąpie, myje głowę, wychodzi na spacery przy balkoniku. Czynności te wykonuje od 10.00 do 20.00 (8 h), ale również w nocy, jeśli zajdzie taka potrzeba, bowiem mieszka przy tym samym podwórku, ale w innym domu.

Z akt sprawy wynika, iż wnioskodawczyni była zatrudniona do 1997 r., kiedy to zakończyła aktywność zawodową z uwagi na wychowywanie dzieci. Zgodnie z oświadczeniem złożonym na podstawie art. 75 § 2 k.p.a., gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad matką R. W., podjęłaby pracę w Przetwórstwie Rybnym.

Z wywiadu środowiskowego wynika, że wnioskodawczyni - S. B. nie mieszka z matką; mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem i synami, utrzymując się z zasiłku chorobowego męża. Natomiast R. W. prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem i córką E. P. Rodziny zamieszkują w oddzielnych domach, ale tuż obok siebie. Wnioskodawczyni wskazała, iż nie podejmowała zatrudnienia z uwagi na wychowywanie czwórki dzieci, jednakże w czerwcu 2021 r. podjęła się opieki nad matką ponieważ E. P., która opiekowała się dotychczas niepełnosprawnymi rodzicami z uwagi na nadmiar obowiązków poprosiła o pomoc w zakresie opieki nad matką. Pracownik socjalny wskazał, iż zakres czynności wykonywany przy R. W. zajmuje ok. 10h i uniemożliwia podjęcie zatrudnienia nawet w minimalnym stopniu.

Mając to na uwadze Kolegium wskazało, że w niniejszej sprawie wyjaśnienia wymagają dwa wątpliwe aspekty: po pierwsze czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem aktywności zawodowej przez S. B. w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, a po drugie, czy zakres sprawowanej opieki uniemożliwia jej podjęcie aktywności zawodowej.

Kolegium raz jeszcze podkreśliło, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodzinnych, ale z tytułu niemożności podjęcia zatrudnienia spowodowanej faktem sprawowania tej opieki. Jeżeli osoba sprawująca opiekę nie podejmuje zatrudnienia z innych przyczyn, takich jak np. brak pracy, stan zdrowia, wiek, nie podejmowanie zatrudnienia od wielu lat to świadczenie takie nie będzie przysługiwało. Z ustaleń organu I instancji wynika, iż rezygnacja z aktywności zawodowej była spowodowana wychowywaniem dzieci (od 1997 r.), a nie potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką (2021 r.). Powyższe ustalenie koresponduje z materiałem dowodowym przedstawiającym przebieg kariery zawodowej wnioskodawczyni i z jej oświadczeń. Tym samym brak zatrudnienia był wynikiem świadomego wyboru wnioskodawczyni o rezygnacji z kontynuacji zatrudnienia z uwagi na zobowiązania rodzinne.

W ocenie Kolegium w świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego nie można przyjąć, iż 48-letnia osoba, która nie pracuje od ponad 24 lat, chciałaby obecnie realnie podjąć zatrudnienie i nie podejmuje tego zatrudnienia jedynie z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Należy bowiem zauważyć, iż S. B. mogła podjąć zatrudnienie przed 2021 r., kiedy to nie sprawowała jeszcze opieki nad matką, albowiem dzieci, dla których zaprzestała aktywności zawodowej, dorosły i się usamodzielniły. W gospodarstwie domowym pozostało według wywiadu środowiskowego dwóch synów urodzonych w 2002 r. i 2005 r. (tj. mają kolejno 19 lat i 16 lat). Trudno jest więc uznać, że dopiero z momentem podjęcia opieki nad matką R. W. wnioskodawczyni chciała wrócić do aktywności zawodowej, skoro już od kilku lat jej sytuacja rodzinna związana z wielodzietnością zmieniła się na tyle - w wyniku usamodzielnienia się dorastających dzieci - że mogła powrócić do pracy już wcześniej, jeśli tylko miałaby taką wolę. Tym samym organ I instancji prawidłowo nie doszukał się związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką. W świetle powyższych okoliczności niepodejmowanie przez wnioskodawczynię aktualnie zatrudnienia nie ma faktycznego, realnego związku ze sprawowaniem opieki nad matką.

Kolegium wskazało, że w wyroku z dnia 30 czerwca 2020 r. (sygn. akt II SA/Ol 211/20) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wskazał, iż związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły. Z kolei Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyjaśnił w wyroku z dnia 11 marca 2020 r. (sygn. akt III SA/Kr 3/20), iż warunek określony w art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r. powinien być interpretowany w sposób adekwatny do doświadczenia życiowego. Wreszcie w wyroku z dnia 18 maja 2021 r. (sygn. akt I OSK 275/21) Naczelny Sąd Administracyjny - podzielając stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku co do braku w rozpatrywanej sprawie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną - wskazał, iż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przysługuje wymienionym w tym przepisie podmiotom z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Definicję pojęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ustawodawca zamieścił w art. 3 pkt 22 powołanej ustawy. Pod pojęciem rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej należy zatem rozumieć rezygnację z wykonywania pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Chodzi więc o to, że osoby zdolne do pracy z uwagi na konieczność sprawowania osobistej i bezpośredniej opieki zmuszone są zaprzestać swej aktywności zawodowej przez rezygnację albo niepodejmowanie takiego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te decydując się na sprawowanie opieki pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa. Świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej (por. wyroki NSA z dnia 6 kwietnia 2017 r., sygn. akt I OSK 2950/15 oraz z dnia 14 września 2017 r., sygn. akt I OSK 695/17).

Skoro strona nie wykazała dowodów świadczących o odmiennym stanie faktycznym ograniczając się li tylko do twierdzenia, iż związek taki istnieje, to Kolegium jeszcze raz podkreśla, iż w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego, zasad logiki i doświadczenia życiowego, brak jest podstaw do przyjęcia, że wnioskodawczyni warunek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. spełniła.

Wtórną kwestią, aczkolwiek również nieprzemawiającą za przyznaniem stronie świadczenia pielęgnacyjnego, jest zakres świadczonych czynności opiekuńczych nad R. W., która samodzielnie się porusza za pomocą urządzeń wspomagających, przy asekuracji osób trzecich i samodzielnie spożywa posiłki.

W niniejszej sprawie symptomatyczna jest też okoliczność, że w gospodarstwie domowym osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki, tj. R. W. pozostaje także jej córka - E. P., która się opiekuje również niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem - K. W. Tym samym należy wskazać, iż E. P. również wykonuje czynności dnia codziennego związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego prowadzonego wspólnie z rodzicami, a do czynności tych należy sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, przygotowywanie posiłków i załatwianie spraw urzędowych. Trudno jest bowiem uznać, że E. P., prowadząc wspólne gospodarstwo domowe wraz z rodzicami, pierze i gotuje wyłącznie dla siebie i ojca, robi zakupy wedle potrzeb tylko swoich i ojca, jak i utrzymuje porządek z pominięciem pomieszczeń, z których korzysta R. W., a tym samym czynności te musi wykonywać wnioskodawczyni. Pomijając te okoliczności podkreślić należy, iż czynności dnia codziennego związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego wykonywane mogą być poza godzinami zatrudnienia, tak jak to odbywa się powszechnie w szeregu innych gospodarstw domowych, w których pod opieką pracujących domowników pozostają chociażby małoletnie dzieci lub osoby starsze. Co więcej - pomimo, iż R. W. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i porusza się o balkoniku, to jest samodzielna przy spożywaniu posiłków, a tym samym przy dobrej organizacji dnia, wnioskodawczyni może wykonywać obowiązki zawodowe we wskazanym ustawowym zakresie. W ocenie Kolegium, podobnie zresztą jak i organu I instancji, zakres sprawowanej opieki nie uzasadnia pozbawienia S. B. możliwości podjęcia zatrudnienia w ww. formach, przy odpowiedniej organizacji czasu i sporadycznym zaangażowaniu drugiej siostry - E. P., na której również ciąży prawny i moralny obowiązek opieki nad matką i która mieszka we wspólnym gospodarstwie domowym z matką np. przy asekuracji matki korzystającej z toalety w ciągu dnia, czy podaniu leków i posiłków w ciągu dnia, przygotowanych wcześniej przez S. B. Pozostałe czynności opiekuńcze, takie jak poranne i wieczorne podanie posiłków i leków, zmierzenie ciśnienia i poziomu insuliny, spacer i czynności związane z kąpielą i higieną matki, wnioskodawczyni może wykonać przy dobrej organizacji rano przed pracą oraz wieczorem po pracy, zaś w trakcie wizyt lekarskich realizowanych wedle potrzeb, może korzystać z opieki przysługującej zgodnie z Kodeksem pracy.

Mając powyższe na uwadze Kolegium stwierdziło, że wnioskodawczyni ma możliwość podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a przy sprawnej organizacji opieki nad matką jest w stanie pogodzić obowiązki zawodowe z realizacją czynności opiekuńczych nad matką. W niniejszej sprawie nie można zatem zasadnie twierdzić, iż opieka nad matką wyklucza podjęcie przez wnioskodawczynię zatrudnienia lub pracy zarobkowej w jakiejkolwiek formie, wskazanej w art. 3 pkt 22 u.ś.r.

S. B. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych oraz o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przywołanej normy prawa wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 16 września 2021 r. (sygn. akt III SA/Gd 577/21) wskazał jak należy rozumieć zawarte przez ustawodawcę w ustawie o świadczeniach rodzinnych zwrot stałej oraz długotrwałej opieki, wskazując, że "(...) warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1164/19). Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 3 lipca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 535/19). Przede wszystkim nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Abstrahując od kwestii, że w sprawowaniu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić".

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie i wnosząc o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2022 r., poz. 329 - dalej w skrócie jako: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie bowiem z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

W wyniku przeprowadzonej kontroli legalności zaskarżonej decyzji Sąd nie stwierdził naruszeń prawa, które uzasadniałyby wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Postępowanie w sprawie zostało przeprowadzone przez organy z zachowaniem przepisów prawa procesowego a rozstrzygnięciu podjętemu w zaskarżonej decyzji, tj. odmowie przyznania wnioskowanego przez skarżącą świadczenia, nie można skutecznie postawić zarzutu wydania go z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, dlatego Sąd uznał, że złożona skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm. - dalej powoływanej w skrócie jako: "u.ś.r.").

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z powołanego art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18).

Podkreślenia wymaga, że omawiane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, który jest powodowany koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem faktycznie sprawować konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie wykonuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) z uwagi wyłącznie na konieczność (potrzebę) sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze (zakresie), który wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19).

W tej sytuacji obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu było ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Do oceny w tym zakresie konieczne było stwierdzenie, czy istotnie powodem (celem) rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą była konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (tutaj: matką skarżącej - R. W.), a jeżeli tak to ustalenie również, czy wymiar faktycznie sprawowanej przez skarżącą, a zarazem koniecznej opieki nad matką rzeczywiście wyklucza możliwość podjęcia przez nią jakiegokolwiek – choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy – zatrudnienia.

W toku postępowania wyjaśniającego ustalono, że matka skarżącej - R. W. (ur. w 1952 r.) legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia w dniu 17 maja 2019 r. (nr [...]) o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia 31 maja 2022 r. (przyczyny niepełnosprawności: 05-R, 07-S), z którego wynika, że "nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje", a znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 20 marca 2019 r. R. W. wraz z mężem K. W. prowadzą wspólne gospodarstwo domowe i utrzymują się ze swoich emerytur; mąż R. W. także legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wraz małżonkami W. zamieszkuje ich córka E. P., która – jak wskazano - sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem K. W. R. W. porusza się przy pomocy balkonika z powodu problemów z chodzeniem i utrzymaniem równowagi. Choruje na cukrzycę, niedoczynność tarczycy, dnę moczanową, ma choroby układu oddechowego i układu krążenia. Przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez skarżącą opiekę nad R. W. sprawowała córka E. P., jednakże z uwagi na nadmiar obowiązków poprosiła skarżącą o pomoc w kwestii opieki nad matką. Skarżąca mieszka w bliskim sąsiedztwie od matki i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem i synami, utrzymując się z zasiłku chorobowego męża. Wskazała, że sprawuje opiekę nad matką od czerwca 2021 r., a czas jaki poświęca matce to ok. 8-10 godzin dziennie. W godzinach nocnych w domu przebywa siostra E. P., jednak w miarę potrzeby skarżąca deklaruje gotowość opieki także w godzinach nocnych (nie określiła jednak, jak często się to zdarza). Skarżąca wyjaśniła, że codziennie przychodzi do matki i mierzy jej ciśnienie; bada poziom cukru we krwi; podaje 3 razy dziennie insulinę; przygotowuje i podaje posiłki; umawia na wizyty lekarskie, a także podaje leki według wskazań lekarza. Ponadto dba o higienę osobistą mamy asekurując przy kąpieli; kontroluje matkę przy jej codziennych czynnościach (prowadzenie do toalety i podmywanie); pomaga przy ubieraniu się, zmianie bielizny; czesze włosy i obcina paznokcie; dba również o czystość w mamy pokoju; wychodzi z matką przed dom, aby mogła zaczerpnąć świeżego powietrza.

Mając powyższe na uwadze, w ocenie Sądu, podzielić należy stanowisko organów orzekających, że w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy zasadne jest przyjęcie, iż powodem braku jakiejkolwiek aktywności zawodowej skarżącej nie może być uznany fakt wykonywania (sprawowania) opieki nad matką, a zatem nie można przyjąć, że w rozpoznawanej sprawie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej S. B. a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką - R. W.

Należy podkreślić, że organy słusznie przyjęły, że z poczynionych ustaleń nie wynika, aby rozmiar i zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nad matką wymuszał powstrzymywanie się przez nią od podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy).

Z materiału zgromadzonego w toku postępowania nie wynika, aby matka skarżącej była osobą obłożnie chorą i stale leżącą. Jest w stanie poruszać się na własnych nogach z pomocą balkonika. Nie wymaga karmienia, pojenia, samodzielnie spożywa przygotowane posiłki i leki. Jest zasadniczo samodzielna w zakresie załatwiania potrzeb fizjologicznych i czynności higienicznych (potrzebuje jedynie dorowadzenia do toalety, asekuracji przy kąpieli).

Przyjąć zatem należy, że czynności wykonywane w ramach sprawowania opieki przez skarżącą nad matką (w szczególności takie jak: przygotowywanie posiłków, lekarstw, asystowanie przy kąpieli, pomoc w ubieraniu się, umawianie i towarzyszenie matce podczas wizyt lekarskich, załatwianie spraw urzędowych) nie mogą być uznane za czynności wymagające pełnej dyspozycyjności skarżącej, gdyż mogą być chociażby wykonane z pewnym wyprzedzeniem czasowym. Jak to zostało wskazane, z poczynionych na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego przez organy ustaleń nie wynika, by matka skarżącej wymagała ciągłej (całodziennej) obecności czy też nadzoru z jej strony. Z jednej bowiem strony należy wskazać, że czynności odnoszące się do opieki nad matką wykonywane przez skarżącą nie zajmują stale jej czasu i mogą być realizowane w pewnych odstępach czasowych (jak np. czynności higieniczne, przygotowywanie i podawanie posiłków i leków), a w konsekwencji mogą być zorganizowane w sposób umożliwiający podjęcie jej zatrudnienia, choćby w niepełnym zakresie czasu pracy. Zaznaczyć w tym miejscu także należy, że czynności dnia codziennego związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego wykonywane mogą być poza godzinami zatrudnienia, tak jak to odbywa się powszechnie w szeregu innych gospodarstw domowych, w których pod opieką pracujących domowników pozostają chociażby małoletnie dzieci lub osoby starsze. Z drugiej zaś strony – na co słusznie zwróciły uwagę organy – należy w okolicznościach niniejszej sprawy zwrócić uwagę, że w gospodarstwie domowym niepełnosprawnej R. W. pozostaje także jej córka E. P. (siostra skarżącej), która co prawda deklaruje i zajmuje się opieką nad niepełnosprawnym ojcem K. W., to jednak niewątpliwie również wykonuje czynności dnia codziennego związane z prowadzeniem wspólnego z rodzicami gospodarstwa domowego (np. sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, przygotowywanie posiłków i załatwianie spraw urzędowych itp.). Należy zatem w pełni zgodzić się z organem odwoławczym, że trudno byłoby uznać, iż E. P., prowadząc wspólne gospodarstwo domowe wraz z rodzicami, pierze i gotuje wyłącznie dla siebie i ojca, robi zakupy wedle potrzeb tylko swoich i ojca, i utrzymuje porządek z pominięciem pomieszczeń, z których korzysta jej matka R. W. Tym samym należy przyjąć, że mieszkająca wraz z niepełnosprawną R. W. i prowadząca wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami siostra skarżącej - E. P. wspiera (a w każdym razie jest w stanie wesprzeć) skarżącą także w bieżącej opiece nad ich matką, np. mierząc ciśnienie, podając insulinę czy asekurując w drodze do toalety R. W. pod nieobecność skarżącej.

W konsekwencji, w ocenie Sądu, aktualny stan zdrowia matki skarżącej, zakres deklarowanych przez skarżącą czynności opiekuńczych, obiektywny czas i sposób ich wykonywania, jak również fakt, że matka skarżącej jest w stanie w dużej mierze funkcjonować samodzielnie, wszystko to wskazuje, że podejmowane przez skarżącą rzeczywiste czynności związane z opieką nad matką nie są czynnościami tak zintensyfikowanymi i absorbującymi czasowo, by mogły uniemożliwiać jej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, tym bardziej, że pewną część z czynności opiekuńczych (wspomagających) wobec matki – w świetle zasad doświadczenia życiowego – mogłaby nadal wykonywać mieszkająca wraz z R. W. jej druga córka - E. P.. Trudno zatem w takiej sytuacji uznać, że skarżąca istotnie z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką nie jest w stanie podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej.

W tym kontekście Sąd pragnie również zaznaczyć, że w pełni podziela także argumentację organu odwoławczego odnośnie braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy faktem niepodejmowania przez skarżącą aktywności zawodowej a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, wskazującą na to, że w istocie brak zatrudnienia skarżącej jest wynikiem jej wyboru a nie konieczności sprawowania opieki nad matką. W okolicznościach sprawy należy podzielić stanowisko, że w świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego nie można przyjąć, iż 48-letnia skarżąca, która nie pracuje od ponad 24 lat, chciałaby obecnie realnie podjąć zatrudnienie i nie podejmuje tego zatrudnienia jedynie z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Skarżąca mogła bowiem podjąć zatrudnienie przed 2021 r., kiedy to nie sprawowała jeszcze opieki nad matką, albowiem dzieci, dla których – jak wskazywała - zaprzestała aktywności zawodowej, dorosły już i się usamodzielniły. Według wywiadu środowiskowego w gospodarstwie domowym pozostaje jedynie dwóch synów urodzonych w 2002 r. i 2005 r., którzy zatem mają kolejno już 19 lat i 16 lat. Trudno jest więc uznać, że dopiero z momentem podjęcia opieki nad R. W. skarżąca wykazała zamiar i chęć powrotu do aktywności zawodowej, skoro już przynajmniej od kilku lat jej sytuacja rodzinna związana z wielodzietnością i koniecznością zajmowania się dziećmi zmieniła się na tyle w wyniku ich usamodzielnienia, że mogła powrócić do pracy, jeżeli tylko miałaby taką wolę. Tym samym należy stwierdzić, że także w tym aspekcie trudno jest w sprawie dostrzec związek pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką przez skarżącą, a zatem – jak słusznie przyjęły organy - niepodejmowanie aktualnie przez nią zatrudnienia nie ma faktycznego, realnego związku ze sprawowaniem przez nią opieki nad matką.

W ocenie Sądu, mając powyższe na uwadze, przyjąć należy, że organy w sposób prawidłowy uznały, iż okoliczności faktyczne sprawy wskazują na to, że nie można dostrzec istnienia związku przyczynowo-skutkowego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z jednej strony z uwagi na to, iż zakres koniecznej opieki sprawowanej wobec matki skarżącej przez nią jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasowym, tym bardziej, że przy realizacji opieki nad matką skarżąca nie jest zdana wyłącznie na siebie, a z drugiej, że w istocie dotychczasowa bierność zawodowa skarżącej wskazuje, że w istocie to nie konieczność sprawowania opieki nad matką stanowi rzeczywistą przeszkodę w podjęciu przez skarżącą aktywności zawodowej.

Kończąc raz jeszcze należy zatem podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane w sytuacji, gdy dana osoba nie podejmuje pracy zawodowej z innych powodów aniżeli chęć i konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny lub gdy czas poświęcany na czynności opiekuńcze nad niepełnosprawnym absorbuje jedynie część dnia, gdyż stan taki umożliwia podjęcie zatrudnienia. Nie zachodzi bowiem wówczas wymagana ustawą przesłanka przyznania świadczenia, jaką jest rezygnacja z pracy lub niepodejmowanie pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a jej zakres wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, tak więc związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego nie podejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być rzeczywisty. W niniejszej sprawie organy prawidłowo oceniły, że sprawowana opieka czy też zakres deklarowanych przez skarżącą czynności związanych z tą opieką wykonywaną wobec matki, nie może stanowić przeszkody dla podejmowania przez nią aktywności zawodowej, a z uwagi na dotychczasową bierność zawodową w istocie nie stanowi przekonującej podstawy do uznania, że skarżącą właśnie teraz miałaby zamiar i wolę podjęcia zatrudnienia, a jedyną przeszkodą na tej drodze jest konieczność sprawowania przez nią opieki nad matką.

Mając to na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku – na podstawie art. 151 p.p.s.a. – orzekł, jak w sentencji wyroku.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).