Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2179/17
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-03-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu II instancji
Powołane przepisy: article: art. 30 § 4
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 73 ust. 4
journal: Dz.U. 1998 nr 133 poz 872
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wojciech Jakimowicz Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędzia del. WSA Tamara Dziełakowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej M. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 stycznia 2017 r., sygn. akt IV SA/Wa 2004/16 w sprawie ze skargi M. L. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] czerwca 2016 r., Nr [...] w przedmiocie odszkodowania za nieruchomość przejętą z mocy prawa 1) uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję, 2) zasądza od Wojewody Mazowieckiego na rzecz skarżącej M. L. kwotę 1.000 zł (jeden tysiąc złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 17 stycznia 2017 r., sygn. akt IV SA/Wa 2004/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. L. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] czerwca 2016 r. w przedmiocie ustalenia odszkodowania za nieruchomość przejętą na własność m. st. Warszawy w trybie art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. Nr 133 poz. 872; dalej jako "Przepisy wprowadzające").

Okoliczności faktyczne sprawy ustalone przez organy obu instancji i zaakceptowane przez Sąd pierwszej instancji są bezsporne. Ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów wynika, że skarżąca M. L. i uczestnik postępowania R. L. dwukrotnie pozostawali w związku małżeńskim w latach 1967 – 1983, a następnie w latach 2000 – 2003. Umów małżeńskich majątkowych strony nie zawierały. W czasie trwania pierwszego związku małżeńskiego R. L. w latach 1972-1973 nabył nieruchomość, której następnie część jako zajęta pod drogę publiczną przeszła z mocy prawa z dniem 1 stycznia 1999 r. na własność m. st. Warszawy w trybie powołanej na wstępie ustawy. W związku z tym, że nabywając tę nieruchomość R. L. oświadczył, że nabycia dokonuje ze środków nie wchodzących w skład małżeńskiej wspólności ustawowej został on wpisany do księgi wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości jako jej wyłączny właściciel i figurował w niej samodzielnie aż do 2008 roku. W dniu 26 lutego 2002 roku R. L. wystąpił do Prezydenta m. st. Warszawy z wnioskiem o ustalenie i wypłatę odszkodowania za nieruchomość przejętą pod drogę publiczną. Wniosek ten zainicjował prowadzone postępowanie, które w latach 2003 – 2012 pozostawało zawieszone z uwagi na konieczność wydania przez Wojewodę Mazowieckiego decyzji stwierdzającej nabycie przez powiat warszawski prawa własności nieruchomości. W 2001 roku M. L. wystąpiła na drogę postępowania cywilnego z powództwem przewidzianym w art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2017 r., poz. 1007) tj. z powództwem o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. W 2003 roku w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości zostało wpisane ostrzeżenie zabezpieczające to powództwo. Wyrok uwzględniający powództwo i uzgadniający treść księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie w miejsce R. L. jako współwłaścicieli w udziałach po ½ R. L. i M. L. został wydany w dniu 25 lutego 2008 r. W następstwie jego wykonania w księdze wieczystej nieruchomości jako współwłaściciele w udziałach ½ własności figurowali do 2012 roku M. L. i R. L. W ich miejsce – w odniesieniu do części nieruchomości tj. działki nr [...] zajętej pod drogę - wpisano następnie jako właściciela Miasto Stołeczne Warszawa stosownie do decyzji wydanej na podstawie art. 73 ust. 1 Przepisów wprowadzających przez Wojewodę Mazowieckiego w dniu [...] stycznia 2012 r. W piśmie z dnia 30 sierpnia 2013 r. skierowanym do organu M. L., załączając odpis wyroku Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi – Południe w Warszawie z dnia [...] lutego 2008 r. o sygnaturze II C [...] zmieniający treść wpisów w dziale II księgi wieczystej [...] oraz wyrok Sądu Okręgowego Warszawa – Praga w Warszawie o sygnaturze IV Ca [...] z dnia 17 listopada 2008 r. oddalający apelację R. L., zażądała wypłaty odszkodowania za przejętą z mocy prawa nieruchomość na rzecz ich obojga w równych częściach stosownie do przedstawionych orzeczeń.

W toku postępowania na podstawie operatu szacunkowego ustalono wartość przejętej nieruchomości na kwotę 257.289 zł

W powyższych okolicznościach organ I instancji – Prezydent m. st. Warszawy decyzją z dnia [...] listopada 2015 r. wskazując na przepisy art. 129 ust. 1 oraz art. 130 i art. 132 ust. 1 a i 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1998 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2015 r., poz. 782 ze zm.) oraz art. 73 ustawy z dnia 13 października 1998 r. - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. Nr 133 poz. 872) w pkt I ustalił odszkodowanie za grunt oznaczony jako działka ewidencyjna nr [...] o pow. 617 m2, pochodzący z księgi wieczystej [...], zajęty pod drogę publiczną (powiatową) ulicę [...] na kwotę w wysokości 257 289,00 zł; w pkt II przyznał ustalone odszkodowanie w udziale wynoszącym 1/2 części nieruchomości, tj. w kwocie 128 644,50 zł na rzecz R. L.; w pkt III i IV zobowiązał do wypłaty ustalonego odszkodowania Prezydenta m. st. Warszawy w terminie 14 dni od dnia, kiedy decyzja stanie się ostateczna; w pkt V odmówił uwzględnienia wniosku M. L. za udział w 1/2 części w ww. nieruchomości. Jak wynika z uzasadnienia tej decyzji podstawą odmowy przyznania odszkodowania na rzecz skarżącej było przyjęcie, że wystąpiła ona z wnioskiem dopiero w dniu 30 sierpnia 2013 r., a więc po terminie przewidzianym w art. 73 ust. 4 Przepisów wprowadzających. Przepis ten stanowi: "Odszkodowanie, o którym mowa w ust. 1 i 2 będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek właściciela nieruchomości złożony w okresie od dnia 1 stycznia 2001 r. do dnia 31 grudnia 2005 r. Po upływie tego okresu roszczenie wygasa". Organ wyjaśnił, że stosownie do utrwalonego orzecznictwa sądowoadministracyjnego złożenie wniosku przez jednego ze współwłaścicieli nieruchomości nie powoduje automatycznie wszczęcia postępowania o ustalenie i wypłatę odszkodowania na rzecz pozostałych współwłaścicieli.

Odwołanie wniosła M. L., domagając się zmiany punktu V decyzji i przyznania odszkodowania również na jej rzecz. Podniosła, że w czasie złożenia przez R. L. wniosku o wypłatę odszkodowania pozostawała z nim w związku małżeńskim, wobec czego czynność ta powinna być skuteczna również wobec niej. Odnosząc się do odwołania R. L. podkreślił, że jego wniosek dotyczył wypłaty odszkodowania za całą nieruchomość, stąd i odszkodowanie powinno być wypłacone za całą nieruchomość.

Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia [...] czerwca 2016 r. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji w zakresie punktu V.

W uzasadnieniu wyjaśnił, że decyzja odszkodowawcza organu I instancji jako decyzja podzielna mogła zostać skutecznie zakwestionowana tylko w części tj. w zakresie odmowy ustalenia odszkodowania na rzecz odwołującej, stąd w stosunku do odszkodowania przyznanemu R. L. jest ostateczna. W dalszych rozważaniach organ II instancji podzielił ustalenia i ocenę organu I instancji. Wyjaśnił, że nieruchomość przejęta na własność jednostki samorządu terytorialnego pozostawała we wspólności majątkowej małżeńskiej ustawowej stron tylko w czasie trwania pierwszego małżeństwa. Z analizy przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 31 i 54) organ wywiódł, że z chwilą pierwszego rozwodu w 1983 roku ustała wspólność ustawowa, a nieruchomość stała się wówczas odrębną własnością stron w udziałach po ½. W związku z powyższym w dniu zawarcia drugiego małżeństwa R. L. i M. L. byli już współwłaścicielami nieruchomości w udziałach po ½, a nieruchomość stanowiła w czasie trwania drugiego małżeństwa ich majątek odrębny nie objęty wspólnością majątkową, stąd w chwili składania przez R. L. w 2002 roku wniosku o wypłatę odszkodowania nie mogły mieć do niej zastosowania przepisy o wspólności ustawowej małżeńskiej. Organ zwrócił uwagę, że z wniosku z dnia 26 marca 2002 r. inicjującego postępowanie o odszkodowanie jednoznacznie wynika, że R. L. działał wyłącznie we własnym imieniu.

W związku z powyższym Wojewoda Mazowiecki uznał, że organ I instancji prawidłowo zakwalifikował wniosek złożony przez skarżącą w dniu 30 sierpnia 2013 r. jako nowy wniosek o ustalenie odszkodowania, a wobec stwierdzenia złożenia go z uchybieniem terminu – nie uwzględnił zawartego w nim żądania.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca podniosła, że w sprawie powinien znaleźć zastosowanie art. 30 § 4 K.p.a. Zwróciła uwagę, że wprawdzie przepis ten dotyczy następstwa proceduralnego w zakresie praw zbywalnych i nie odnosi się do następstwa powodowanego wyrokiem sądu powszechnego usuwającym niezgodność księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym obalającym domniemanie poprawności wpisu w księdze (art. 3 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotecznych) tym niemniej powinien on zostać zastosowany przez analogię. Argumentowała, że własność i odszkodowanie to prawa zbywalne. Co więcej sytuacja, gdy nowy nabywca nieruchomości na podstawie wpisu do księgi wieczystej jest w stanie udokumentować spełnienie wymogów art. 30 § 4 k.p.a. i korzystając z przywileju następstwa proceduralnego może powołać się na złożony przez poprzedniego właściciela wniosek o wypłatę odszkodowania, jest bardzo zbliżona do sytuacji, w której osoba, która wprawdzie teoretycznie była właścicielem, czy współwłaścicielem nieruchomości, lecz nie mogła tego faktu udokumentować - uzyskuje potwierdzenie swojej pozycji prawnej w formie wyroku i korekty wpisu w księdze wieczystej. Zdaniem skarżącej działanie ex tunc wyroku z dnia 25 lutego 2008 r. i wpisu nie zmienia faktu, iż do momentu uzyskania wyroku taka osoba nie jest w stanie udokumentować swojej pozycji prawnej. Wpis w KW, tak samo jak umowa nabycia nieruchomości, jest w gruncie rzeczy dowodem na posiadanie danego prawa. Mając powyższe na uwadze skarżąca stwierdziła, że na skutek analogicznego zastosowania art. 30 § 4 k.p.a., wszystkie czynności proceduralne podjęte przez jej byłego męża do momentu wpisu skarżącej do księgi wieczystej, obowiązują także w stosunku do niej i dotyczy to także wniosku z dnia 26 lutego 2002 r. Zwróciła też uwagę, że z chwilą wytoczenia przez nią powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym postępowanie administracyjne powinno być zawieszone stosownie do przepisu art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a.

W wyroku oddalającym skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że orzekające w sprawie organy prawidłowo zakwalifikowały wniosek złożony przez skarżącą w dniu 30 sierpnia 2013 r. jako nowy wniosek o ustalenie odszkodowania i stwierdziły, że nie może on zostać uwzględniony, gdyż został złożony po upływie ustawowego terminu.

Za bezsporne w niniejszej sprawie Sąd I instancji uznał bowiem, że wniosek o ustalenie odszkodowania w terminie zakreślonym przez ustawę, a więc w dniu 26 marca 2002 r. złożył wyłącznie R. L., na co wskazuje treść wniosku. Sąd podzielił także ustalenia organu, że orzeczenie rozwodu w 1983 r. rozwiązało wspólność ustawową między małżonkami, na skutek czego przedmiotowa nieruchomość stała się odrębną własnością R. L. w udziale do 1/2 i skarżącej w udziale do 1/2 części, i stanowiła ich majątek odrębny zarówno w dacie zawarcia ponownego związku małżeńskiego tj. w dniu 17 marca 2000 r., jak też w dacie złożenia w dniu 26 marca 2002 r. wniosku o ustalenie odszkodowania.

Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd I instancji stwierdził, że wpis ostrzeżenia w księdze wieczystej o toczącym się postępowaniu o ustalenie stanu prawego ujawnionego w tej księdze z rzeczywistym stanem prawnym, nie jest podstawą dla istnienia interesu prawnego w postępowaniu o odszkodowanie. Niemniej, z uwagi zaś na zawieszenie postępowania, organ nie miał obowiązku na tym etapie monitorować aktualnego wpisu w księdze wieczystej nieruchomości.

W ocenie Sądu I instancji niezasadny okazał się także zarzut naruszenia art. 97 §1 pkt 4 k.p.a., gdyż w okresie od dnia 20 października 2003 r. do dnia 12 kwietnia 2012 r. przedmiotowe postępowanie i tak było zawieszone ze względu na konieczność wydania przez Wojewodę Mazowieckiego decyzji stwierdzającej nabycie przez powiat warszawski z mocy prawa z dniem 1 stycznia 1999 r. prawa własności przedmiotowej nieruchomości zajętej pod drogę. Wytoczenie przez skarżącą powództwa o ustalenie stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości tylko wówczas mogło mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyby skarżąca w momencie zainicjowania tego postępowania złożyła jednocześnie wniosek do organu o ustalenie na jej rzecz odszkodowania. Wtedy wynik tego postępowania mógł stanowić dodatkową przyczynę dla zawieszenia postępowania w sprawie ustalenia odszkodowania. Skarżąca wniosku w terminie ustawowym to jest do dnia 31 grudnia 2005 r. nie złożyła.

Odnosząc się natomiast do kluczowej w sprawie kwestii tj. możliwości zastosowania w drodze analogii art. 30 § 4 k.p.a. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że do zastosowania analogii nie jest wystarczające ustalenie, że obowiązujące przepisy nie regulują konkretnej sytuacji, w której znalazła się skarżąca, a jednocześnie istnieje przepis prawny który reguluje sytuacje pod istotnymi względami podobne do tej nieunormowanej. Zdaniem Sądu sytuacja dotycząca zbycia praw zbywalnych różni się w istotny sposób od tej, w której znalazła się skarżąca. Otóż osoba nabywająca prawo zostaje na podstawie tej regulacji wprowadzona do toczącego się postępowania w miejsce uczestniczącej w nim do tej pory osoby i wstępuje w dotychczasową sytuację prawną tej osoby. Natomiast skarżąca, na skutek wyjaśnienia wątpliwości dotyczących jej prawa do nieruchomości i ustalenia stanu prawnego wyrokiem sądu nakazującym jej wpis do księgi wieczystej jako współwłaścicielki, ma podstawę do samodzielnego zainicjowania postępowania odszkodowawczego albo współuczestniczenia w nim z drugim współwłaścicielem. Jednak wyrok potwierdzający jej prawo własności nie uprawnia do wstąpienia skarżącej w miejsce i sytuację prawną dotychczasowego wnioskodawcy w toczącym się postępowaniu o ustalenie odszkodowania. Na skutek takiego wyroku skarżąca nie uzyskała bowiem tytułu do udziału posiadanego przez drugiego współwłaściciela.

W podstawach wniesionej od powyższego wyroku skargi kasacyjnej skarżąca wskazała na naruszenie:

1. art. 6-9, 11, 30 § 4 k.p.a. polegające na:

a) niedostatecznym rozpatrzeniu podstaw i przesłanek przyznania wnioskowanego odszkodowania i błędnego utrzymania w mocy decyzji organu I instancji,

b) niedostateczne wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy, a w szczególności nieuwzględnienie wstąpienia skarżącej w prawa strony obok R. L. w wyniku korekty wpisu w KW Nr [...], i w rezultacie

c) dowolność w wydaniu decyzji poprzez niedostateczne uzasadnienie decyzji i sporządzenie niespójnego, nielogicznego i wewnętrznie sprzecznego pisemnego uzasadnienia do decyzji;

2. naruszenie art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. poprzez niezawieszenie postępowania zainicjowanego wnioskiem z dnia 26 lutego 2002 r. do momentu prawomocnego zakończenia postępowania z powództwa skarżącej o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

3.naruszenie art. 10 k.p.a. oraz art. 61 § 4 k.p.a. poprzez niezawiadomienie skarżącej jako strony postępowania zainicjowanego przez wniosek z dnia 26 lutego 2002 r. i wynikająca z tego tytułu nieważność postępowania z uwagi na brak możliwości obrony swych praw, art. 184 § 2 nr 5 Prawa o postepowaniu przed sądami administracyjnymi,

4 naruszenie art. 10 k.p.a. oraz art. 61 § 4 k.p.a. poprzez niezawiadomienie skarżącej o toczącym się przed Wojewodą postępowaniu zakończonym decyzją z [...] stycznia 2012 r. i wynikająca z tego nieważność postępowania z uwagi na brak możliwości obrony swych praw, art. 184 § 2 nr 5 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

5. naruszenie art. 141 §4 w/w ustawy poprzez wadliwe uzasadnienie wyroku – niespójne wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku na str. 15

6. naruszenie art. 30 § 4 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie wstąpienia w postępowanie administracyjne jako strona i naruszenie art. 73 ust. 4 ustawy Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administracje państwową poprzez nieprzyznanie odszkodowania skarżącej.

W oparciu o tak skonstruowane podstawy skargi kasacyjnej skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skarżąca akcentowała między innymi, że w okresie do 2005 r. tj. w terminie określonym w art. 73 ust. 4 Przepisów wprowadzających jako osoba nie wpisana do księgi wieczystej nie była legitymowana do złożenia wniosku o ustalenie i wypłatę odszkodowania na jej rzecz. Taka możliwość zaistniała dopiero na skutek wyroku sądu powszechnego, który obalił domniemanie wynikające z art. 3 ustawy o księgach wieczystych i hipotece.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest zasadna, aczkolwiek nie wszystkie wskazane w niej podstawy są usprawiedliwione. W szczególności chybione są zarzuty naruszenia przepisów art. 10 k.p.a. i 61 § 4 k.p.a. mające skutkować pozbawieniem skarżącej obrony swych praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, a tym samym nieważnością tego postępowania z przyczyny wskazanej w "art. 184 § 2 nr 5" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016, poz. 718 ze zm., określanej dalej jako "P.p.s.a"). Pomijając, że najprawdopodobniej skarżącej musiało chodzić o art. 183 § 2 pkt 5 tej ustawy, to i tak konstrukcja nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wyprowadzana z wadliwości postępowania administracyjnego jest niezrozumiała. Również, jeżeli chodzi o zarzut nr 4 to należy nadmienić, że przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej nie mogła być decyzja Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] stycznia 2012 r. stwierdzająca przejście nieruchomości stanowiącej współwłasność skarżącej i jej byłego męża na rzecz jednostki samorządu terytorialnego, a zatem jakiekolwiek wadliwości popełnione w postępowaniu zakończonym wydaniem tej decyzji nie mogły być brane pod uwagę. Podobnie za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 141 § 4 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przypomnieć należy, że dla skuteczności zarzutu naruszenia przepisów proceduralnych wymagane jest stosownie do art. 174 pkt 2 P.p.s.a. wykazanie ewentualnego wpływu naruszenia na wynik sprawy, co w przypadku przepisu regulującego elementy uzasadnienia jest dość wątpliwe. W orzecznictwie przyjęto, że przepis ten tylko wyjątkowo i w określonych sytuacjach, może stanowić skuteczną podstawę skargi kasacyjnej (por. uzasadnienie uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 lutego 2010 r., II FPS 8/09, ONSAiWSA 2010, Nr 3, poz. 39 oraz Centralna Baza Orzeczeń i Informacji o Sprawach pod adresem https//cbois.nsa.gov.pl). Okoliczności te nie występują w rozpoznawanej sprawie. Niezasadne są także i te podstawy, które wymieniają jako naruszone przepisy art. 6-9, 11k.p.a., a także art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. Pomijając nawet brak ich powiązania z przepisami procedury sądowoadministracyjnej stosowanej przez Sąd pierwszej instancji to nie sposób doszukać się jakiegokolwiek hipotetycznego wpływu zarzucanych naruszeń na wynik sprawy. Przypomnieć należy też, odnośnie powołanego w podstawach art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a., że postępowanie administracyjne przez wiele lat i tak pozostawało zawieszone w oczekiwaniu na decyzję stwierdzającą nabycie z mocy prawa nieruchomości stanowiącej współwłasność skarżącej i jej byłego męża, a wyrok sądu powszechnego uwzględniający powództwo skarżącej o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym został wydany i tak w toku trwania postępowania administracyjnego, a zatem kwestia czy postępowanie o odszkodowanie powinno zostać zawieszone czy nie w oczekiwaniu na wynik postępowania przed sądem powszechnym nie mogła być rozpatrywana w ramach podnoszonego naruszenia art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a., lecz co najwyżej mogła być użyta jako argument dla wykazania zasadności i konieczności zastosowania w sprawie regulacji przewidzianej w art. 30 § 4 k.p.a. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego bowiem, wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji, ten ostatni przepis znajdował zastosowanie w sprawie. Reguluje on następstwo proceduralne, sytuację, gdy w trakcie toczącego się postępowania administracyjnego następują zmiany podmiotowe spowodowane śmiercią strony osoby fizycznej lub utratą osobowości prawnej osoby prawnej albo przejściem w toku trwającego postępowania praw i obowiązków na inne osoby. Następstwo proceduralne z art. 30 § 4 k.p.a. powoduje, że strona biorąca udział w toczącym się postępowaniu traci status strony, a w jej miejsce wchodzi inna osoba.

Nie ulega wątpliwości, że stosownie do art. 73 ust. 4 Przepisów wprowadzających z wnioskiem o wypłatę odszkodowania mógł w przewidzianym terminie (od 1 stycznia 2001 r. do dnia 31 grudnia 2005 r.) wystąpić tylko "właściciel nieruchomości". W przypadku natomiast, gdy przejęta nieruchomość pozostawała we współwłasności kilku osób, każda z nich powinna wystąpić z odrębnym wnioskiem dotyczącym ustalenia odszkodowania na jej rzecz i w wysokości odpowiadającej wartości jej udziału. Rację zatem mają organy i Sąd pierwszej instancji, twierdząc, że wniosek jednego ze współwłaścicieli nieruchomości nie skutkuje wszczęciem postępowania o ustalenie odszkodowania na rzecz pozostałych współwłaścicieli. Pogląd ten jest w pełni zasadny, a znajduje potwierdzenie zarówno w podzielności świadczenia odszkodowawczego, jak i wykładni art. 209 kodeksu cywilnego, co precyzyjnie i szczegółowo wyjaśnił organ odwoławczy w uzasadnieniu swojej decyzji (str. 5), niemniej jednak zaistniały w rozpoznawanej sprawie stan faktyczny nie uprawniał do jego stosowania. W szczególności należy podkreślić, że skarżąca nie domagała się przyznanie jej odszkodowania (z tytułu jej udziału we współwłasności przejętej nieruchomości) na tej podstawie, że z wnioskiem o odszkodowanie w odniesieniu do swojego udziału wystąpił inny współwłaściciel, lecz żądała uznania jej wstąpienia w oparciu o regulację z art. 30 § 4 k.p.a. w prawa wnioskodawcy w odniesieniu do tej części wniosku z 2002 roku, który odnosił się do przyznania wnioskodawcy odszkodowania z tytułu jej udziału ½ we współwłasności nieruchomości. Nie ulega bowiem wątpliwości, że wniosek z 2002 roku, który zainicjował postępowanie w sprawie nie dotyczył tylko odszkodowania za udział R. L. we wspólnej nieruchomości, lecz stanowił żądanie ustalenia i wypłaty odszkodowania za całą przejętą z mocy prawa nieruchomość, zwłaszcza, że w chwili składania wniosku w 2002 roku tylko uczestnik postępowania legitymował się tytułem własności do tej nieruchomości stosownie do domniemania prawnego przewidzianego w art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece. Przepis ten stanowi: "Domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym". Znaczenie tego domniemania jest takie, że osoba nie wpisana do działu II księgi wieczystej jako jej właściciel nie może w inny sposób wykazać prawa własności do nieruchomości. Za utrwalony w orzecznictwie należy uznać pogląd, w myśl którego powództwo przewidziane w art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece jest jedyną drogą umożliwiającą trwałe i skuteczne wobec wszystkich obalenie domniemania ustanowionego w art. 3, iż prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym, a prawo wykreślone nie istnieje. Wprawdzie możliwe jest podważanie tych domniemań także w innych postępowaniach, w których rzeczywisty stan prawny nieruchomości ma znaczenie jako przesłanka zgłaszanych żądań lub obrony przed nimi, jednak wówczas skutki obalenia domniemania ograniczają się do tego postępowania i jego stron, nie uzasadniając zmiany wpisów figurujących w księdze. Wyrok wydany w wyniku uwzględnienia powództwa przewidzianego w art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece jest natomiast podstawą skorygowania stanu prawnego ujawnionego w księdze (por. uzasadnienie uchwały 7 sędziów SN z 18 maja 2010 r., III CZP 134/09, OSNC 2010/10/131, a także wyrok Sądu Apelacyjnego w łodzi z 15 grudnia 2015 r., I ACa 849/1, Lex nr 1979465). W rozpoznawanej sprawie, do momentu obalenia domniemania zgodności wpisu w księdze wieczystej prowadzonej dla przejętej nieruchomości z rzeczywistym stanem prawnym postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia i wypłaty odszkodowania prowadzone było z wniosku dotyczącego ustalenia i przyznania odszkodowania za całą nieruchomość. Decyzja wydana przed obaleniem tego domniemania (wyrokiem sądu) przyznawałaby zatem odszkodowanie równe wartości całej nieruchomości na rzecz uczestnika jako jej wyłącznego właściciela figurującego w księdze. Nie sposób zatem nie dostrzec, że w takiej sytuacji w ogóle w interesie skarżącej, a tym bardziej uczestnika, nie pozostawało korygowanie wpisów w księdze wieczystej, a jedynym podmiotem, który odniósł realną korzyść z wyroku uzgadniającego treść księgi z rzeczywistym stanem prawnym jest podmiot publicznoprawny. Zauważyć należy, że w wydanej decyzji organ I instancji nie rozstrzygnął w istocie o całości wniosku, gdyż nie odmówił żądaniu uczestnika przyznania mu odszkodowania za udział ½ w prawie własności nieruchomości, czego przecież też dotyczył wniosek z 2002 roku, lecz w swoisty sposób "podstawił" co do tej części żądania skarżącą odmawiając jej połowy ustalonego odszkodowania. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznającego sprawę ani organy administracji publicznej, ani Sąd I instancji nie rozważyły dogłębnie skutków wydanego w następstwie uwzględnienia powództwa z art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece wyroku. Podkreślić trzeba, że stosownie do art. 365 § 1 kodeksu postępowania cywilnego orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Wyrok ten powoduje zatem, że skarżąca wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki dotychczasowego wpisanego do księgi wieczystej właściciela. Przejmuje zarówno korzyści związane z nieruchomością, jak i jej ciężary. Gdyby taki wyrok zapadł po przyznaniu całości odszkodowania tj. za całą nieruchomość osobie wpisanej do księgi jako właściciel, to niewątpliwie uprawniałby osobę trzecią (w tym przypadku skarżącą) do uzyskania połowy wypłaconego odszkodowania na drodze cywilnej. Skoro zatem został wydany w czasie jego trwania to należało zastosować konstrukcję przewidzianą w art. 30 § 4 K.p.a. umożliwiającą podstawienie strony w miejsce dotychczasowej, która złożyła wniosek. Niewątpliwie prawo do odszkodowania jest prawem zbywalnym w rozumieniu wskazanego przepisu. Skoro nie byłoby przeszkód aby je zbyć w drodze czynności prawnej, to tym samym nie ma przeciwwskazań, aby konstrukcję tą zastosować w przypadku wydania wyroku uwzględniającego roszczenie z art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Zauważyć należy, że na gruncie art. 73 ust. 4 Przepisów wprowadzających w orzecznictwie przyjęto, że "właścicielem" nieruchomości, o którym mowa w tym przepisie jest również osoba, która po dniu 31 grudnia 1998 r., ale przed wydaniem decyzji na podstawie art. 73 ust. 3 tej ustawy, zawarła w formie aktu notarialnego umowę nabycia nieruchomości zajętej pod drogę publiczną z osobą, która była właścicielem tej nieruchomości w dniu 31 grudnia 1998 r. i została wpisana jako właściciel tej nieruchomości do księgi wieczystej (por. wyrok 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 stycznia 2010 r. I OPS 3/09Lex nr 534304) Skoro takie "przeniesienie" własności nieruchomości, która już z mocy prawa (od 1 stycznia 1999 r.) stanowiła własność podmiotu publicznoprawnego i taka w istocie bezskuteczna z cywilistycznego punktu widzenia czynność prawna daje uprawnienie do złożenia wniosku i uzyskania odszkodowania, o którym mowa w art. 73 ust. 4 Przepisów wprowadzających (por. uzasadnienie w/w wyroku NSA), a tym samym może też stanowić "zbycie" w rozumieniu art. 30 § 4 k.p.a., to tym bardziej wyrok wprowadzający zmianę "właściciela", o którym mowa w art. 73 ust. 4 Przepisów wprowadzających. W rozpoznawanej sprawie istotne było, że z wnioskiem o przyznanie odszkodowania za nieruchomość przejętą pod drogę wystąpiła osoba wpisana do księgi wieczystej jako jej właściciel, w tym przypadku R. L. Z momentem wydania wyroku zmieniającego wpis w księdze wieczystej w jego uprawnienie związane z odszkodowaniem wynikającym ze złożonego wniosku wstąpiły osoby będące niejako jej nowymi "właścicielami" w rozumieniu art. 73 ust. 4 Przepisów wprowadzających tj. R. L. i M. L. w udziałach po ½. Należy też wskazać, że gdyby wniosek, o którym mowa w tym przepisie nie został złożony przez dotychczasowego figurującego w księdze wieczystej właściciela tj. R. L. lub wniosek ten dotyczyłby tylko przyznania odszkodowania za jego udział ½ w prawie własności przejętej z mocy prawa nieruchomości, to obciążenie skarżącej skutkami braku wniosku co do uzyskania od podmiotu publicznoprawnego, który przejął jej nieruchomość, odszkodowania byłoby jak najbardziej uprawnione. W przeciwnym wypadku przyjęte przez organ rozwiązanie tj. uznanie, że wniosek na skutek wydanego wyroku sądu powszechnego "utrzymał się" niejako jedynie w zakresie żądania odszkodowania za udział R. L., a w pozostałym zakresie w ogóle utracił rację bytu, jest z prawnego punktu widzenia nie do zaakceptowania. Przy takim bowiem stanowisku organów skarżąca w wyniku wydanego przez sąd powszechny wyroku uwzględniającego jej roszczenie z art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece nie dość że nie uzyskuje odszkodowania na drodze postępowania administracyjnego za przejętą nieruchomość, to także nie może dochodzić odszkodowania na drodze cywilnej od byłego tj. figurującego w księdze wieczystej w dacie 1 stycznia 1999 r. właściciela za szkodę spowodowaną niezłożeniem przez niego wniosku, o którym mowa w art. 73 ust. 4, gdyż wniosek taki faktycznie w 2002 roku został złożony i dotyczył odszkodowania za całą nieruchomość. Jak już nadmieniono wyżej, jedynym beneficjentem wydanego przez organy rozstrzygnięcia w takiej sytuacji pozostawałby podmiot publicznoprawny zobowiązany do wypłaty odszkodowania za przejętą nieruchomość. Mając na uwadze zatem wywłaszczeniowy charakter przepisu art. 73 ust. 1 Przepisów wprowadzających należało przyjąć, że jeżeli wniosek o ustalenie i wypłatę odszkodowania został złożony przez osobę wpisaną do księgi wieczystej jako właściciel w terminie, o którym mowa w art. 73 ust. 4 Przepisów wprowadzających, to w jej miejsce wstępuje osoba, która w toku postępowania administracyjnego uzyskała wyrok sądu powszechnego uwzględniający jej roszczenie z art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece obalający skutecznie wobec wszystkich (erga omnes) domniemanie prawne wynikające z art. 3 ust. 1 tej ustawy.

Z tych względów, na podstawie art. 188 P.p.s.a. uchylono zaskarżony wyrok i rozpoznano skargę. Uznając natomiast jej zasadność z uwagi na naruszenie art. 30 § 4 k.p.a. oraz art. 73 ust. 4 Przepisów wprowadzających uchylono zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. O kosztach postępowania sądowego rozstrzygnięto stosownie do regulacji przewidzianej w art. 203 pkt 1 oraz art. 200 i 205 § 2 P.p.s.a.