Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 19/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2016-05-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 24 ust. 2 i 4, art. 28 ust. 2-4, art. 32
journal: Dz.U. 2013 poz 1442
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: § 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 27 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2011 nr 232 poz 1378
law: Ustawa z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 18 maja 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Sachajko (spr.) Sędziowie WSA Beata Sokołowska WSA Szymon Widłak Protokolant: st. sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 maja 2016 roku przy udziale sprawy ze skargi J. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. z dnia [...] października 2015r. nr [...] w przedmiocie odmowa umorzenia należności z tytułu składek I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. z dnia [...] marca 2015r. nr [...], II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddziału w P. na rzecz strony skarżącej kwotę 480,- (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postpowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] marca 2015 r. nr [...], Zakład Ubezpieczeń Społecznych, II Oddział w P., odmówił J. S. (zwanemu dalej "skarżącym") umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres 01/2008-12/2008, 10/2009-03/2011 w łącznej kwocie [...] zł w tym z tytułu: składek w kwocie [...] zł, odsetek liczonych na dzień 15 stycznia 2015 r. w kwocie [...] zł; składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 10/2004-12/2008, 10/2009-03/2011 w łącznej kwocie [...] zł w tym z tytułu składek w kwocie [...] zł i odsetek liczonych na dzień 15 stycznia 2015 r. w kwocie [...] zł oraz składek na Fundusz Pracy za okres 01/2008-12/2008, 10/2009-03/2011 w łącznej kwocie [...] zł w tym z tytułu składek w kwocie [...] zł oraz odsetek liczonych na dzień 15 stycznia 2015 r. w kwocie [...] zł.

W uzasadnieniu organ wskazał, że skarżący złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek. W treści wniosku skarżący wskazał, że od 2009 r. nie prowadzi działalności gospodarczej. Ponadto od 1998 r. choruje na schizofrenię paranoidalną, w związku z czym był kilkakrotnie hospitalizowany (ostatnio w 2008 r.). Skarżący wskazał ponadto, że z powodu stanu zdrowia zapomniał wyrejestrować działalność gospodarczą. Wyrejestrował działalność dopiero po otrzymaniu pisma z Urzędu Miasta w G. z dnia [...] marca 2011 r. wzywające do wykreślenia wpisu z ewidencji działalności gospodarczej. W zeznaniach podatkowych PIT-28 za lata 2009-2010 skarżący nie wykazał dochodów.

W gospodarstwie domowym zamieszkują wraz ze skarżącym żona - uzyskująca dochód w kwocie [...] zł oraz dwie córki (bez dochodu). Skarżący podkreślił jednak, że dochód żony został wykazany za miesiąc październik 2014 r. wraz z dodatkami w postaci premii w kwocie [...] zł. Dochód netto za miesiąc styczeń 2015r. wynosi [...] zł oraz za luty 2015 r. w kwocie [...] zł. Wysokość dochodu uzyskiwanego przez żonę skarżącego nie jest stała. Skarżący otrzymuje rentę stałą w wysokości [...] zł netto.

Zgodnie z oświadczeniem skarżącego miesięczne koszty związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego kształtują się na poziomie [...] zł (z tytułu opłat miesięcznych w wysokości [...] zł + inne w kwocie [...] zł).

Skarżący wskazał również, że posiada zobowiązania pieniężne na kwotę [...] zł, przy czym miesięczna rata spłaty wynosi [...] zł oraz że wskazane zobowiązania są regulowane.

Skarżący jest posiadaczem mieszkania o powierzchni 48,36 m2, rachunku bankowego, na którym znajdują się środki pieniężne w kwocie [...] zł oraz pojazdu marki Fiat Seicento (rok produkcji 2000) o wartości [...] zł.

W toku postępowania Zakład ustalił, że skarżący prowadził działalność gospodarczą od 31 grudnia 1998 r. do 18 marca 2011 r. Z tytułu nieopłaconych składek powstało zadłużenie. Na dzień złożenia wniosku tj. [...] stycznia 2015 r. zaległość wynosiła [...] zł w tym należności na składki w kwocie [...] zł, odsetki w kwocie [...] zł.

W ocenie organu w przypadku skarżącego nie zaistniały przesłanki całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, gdyż żaden z organów egzekucyjnych nie stwierdził wobec skarżącego przesłanki całkowitej nieściągalności.

Zakład podkreślił, iż nie zaistniały również przesłanki wskazane w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b ww. ustawy.

Po przeprowadzonej analizie sytuacji materialno-bytowej, biorąc pod uwagę posiadany majątek, Zakład nie stwierdził zaistnienia przesłanki ubóstwa uniemożliwiającego opłacenie należności przez skarżącego.

Skarżący nie wskazał również, by poniósł straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić skarżacego możliwości dalszego egzystowania.

Brak jest również informacji by było konieczne sprawowanie opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, co pozbawiłoby zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Zakład wziął pod uwagę informacje o stanie zdrowia skarżącego. Brak jest natomiast informacji o niemożności podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych dodatkowo wyjaśnił, że istnieje możliwość udzielenia przez Zakład pomocy w spłacie powstałych zobowiązań z tytułu składek poprzez rozłożenie ich na raty.

Wskazano również, że skarżący nie skorzystał z prawa czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym i pomimo prawidłowego doręczenia zawiadomienia zawartego w piśmie z dnia [...] lutego 2015 r., nie zapoznał się z aktami sprawy.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika zarzucił naruszenie:

1) przepisów postępowania, tj. art 105 § 1 k.p.a. poprzez zaniechanie umorzenia postępowania w zakresie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od października 2004 r. do lutego 2005 r. z powodu wygaśnięcia ww. należności, mimo że postępowanie w wyżej opisanym zakresie stało się bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a.;

2) przepisów postępowania, tj. art. 80 k.p.a, w zw. z art 123 u.s.u.s. poprzez pominięcie przez organ przy dokonywaniu oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego wieku ubezpieczonego oraz faktu, że cierpi on na przewlekłą ciężką chorobę psychiczną, która uniemożliwia mu wykonywanie jakiejkolwiek pracy, a tym samym błędne przyjęcie, że ubezpieczony jest w stanie podjąć zatrudnienie choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy;

3) przepisów prawa materialnego, tj. art. 93 ust 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jednolity - 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.) w zw. z art 27 ust 1 i 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. Nr 232, poz. 1378 ze zm.) w zw. z art. 24 ust 4 u.s.u.s. w zw. z art 31 u.s.u.s. w zw. z art 59 § 1 pkt 9 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jedn. - Dz. U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.) poprzez ich niezastosowanie i pominiecie przez organ przy wydawaniu decyzji faktu, że należności ubezpieczonego z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od października 2004 r. do lutego 2005 r. uległy przedawnieniu, więc wygasły z mocy prawa i organ nie może dochodzić ich zapłaty;

4) przepisów prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s. w zw. z art. 32 u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. 2003 r. Nr 141 poz. 1365) poprzez uznanie, że nie zaistniały przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek, mimo że ubezpieczony w toku postępowania wykazał, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną oraz swoją przewlekłą chorobę nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla ubezpieczonego i jego rodziny włącznie z pozbawieniem ich możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Decyzją z dnia [...] października 2015 r., nr [...], Zakład Ubezpieczeń Społecznych postanowił:

a) utrzymać w mocy zaskarżony decyzję z dnia [...] marca 2015 r. w części dotyczącej składek na:

- ubezpieczenia społeczne - za okres od 01/2008 r. do 12/2008 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu składek w kwocie [...] zł oraz odsetek liczonych na dzień 15 stycznia 2015 r. w kwocie [...] zł;

- ubezpieczenie zdrowotne - za okres od 10/2004 r. do 12/2008 r., w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu składek w kwocie [...] zł oraz odsetek liczonych na dzień 15 stycznia 2015 r. - w kwocie [...] zł;

- Fundusz Pracy - za okres od 01/2008 r. do 12/2008 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu składek w kwocie [...] zł oraz odsetek liczonych na dzień 15 stycznia 2015r. w kwocie [...] zł;

b) uchylić zaskarżoną decyzję w części dotyczącej składek na:

- ubezpieczenia społeczne - za okres od 10/2009 r. do 03/2011 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu składek w kwocie [...] zł oraz odsetek liczonych na dzień 15 stycznia 2015 r. w kwocie [...] zł;

- ubezpieczenie zdrowotne - za okres od 10/2009 r. do 03/2011 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu składek w kwocie [...] zł oraz odsetek liczonych na dzień 15 stycznia 2015 r. w kwocie [...] zł;

- Fundusz Pracy - za okres od 10/2009 r. do 03/2011 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu składek w kwocie [...] zł oraz odsetek liczonych na dzień 15 stycznia 2015 r. w kwocie [...] zł oraz umorzyć postępowanie I instancji w tym zakresie.

Organ wskazał, że kserokopie dokumentów załączone do odwołania nie zostały potwierdzone za zgodność z oryginałem, w związku z powyższym nie mają mocy dowodowej.

Podkreślił, że na podstawie decyzji Zakładu z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] został zmieniony okres podlegania do ubezpieczeń i ustalono, iż skarżący prowadził działalność gospodarczą w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 28 grudnia 2008 r. Kwota zadłużenia uległa zmianie i na dzień [...] sierpnia 2015 r. wynosiła [...] zł, w tym należność na ubezpieczenia społeczne w kwocie [...] zł, na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie [...] zł, na Fundusz Pracy w kwocie [...] zł.

Organ II instancji uznał, że w przedmiotowej sprawie z przyczyn oczywistych nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności. Działalność gospodarcza została zlikwidowana, jednakże w chwili obecnej skarżący uzyskuje świadczenie rentowe, mogące być przedmiotem postępowania egzekucyjnego. W stosunku do firmy skarżącego nie było prowadzone postępowanie likwidacyjne, a wysokość zadłużenia znacznie przekracza kwoty kosztów upomnienia. W chwili obecnej żaden z organów egzekucyjnych nie stwierdził całkowitej nieściągalności. Oczywistym jest - zdaniem organu - że w postępowaniu egzekucyjnym istnieje możliwość uzyskania kwoty wyższej od wysokości wydatków egzekucyjnych.

Z analizy zebranego materiału dowodowego wynika, iż w niniejszej sprawie nie wystąpiły uzasadnione przypadki pozwalającej na umorzenie należności z uwagi na sytuację majątkową i osobistą skarżącego.

W dniu [...] grudnia 2014 r. skarżący złożył również wniosek o umorzenie należności na podstawie przepisów ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r. poz. 1551), który jest przedmiotem odrębnego postępowania. Organ odwoławczy wskazał, że na podstawie powyższej ustawy istnieje możliwość umorzenia należności z tytułu składek za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2008 r.

Organ odwoławczy ponownie wskazał, że istnieje również możliwość spłaty zaległości w ramach układu ratalnego.

Organ stał na stanowisku, iż umorzenie zaległych składek jest możliwe tylko w sytuacji, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia oraz inne względy społeczne nie jest możliwe wywiązanie się ze zobowiązań wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Organ stwierdził też, że obecna sytuacja materialna jest wywołana czynnikami odmiennego rodzaju niż okoliczności o wymiarze klęski żywiołowej, czy też innego zdarzenia nadzwyczajnego. Brak jest również informacji o całkowitej niemożności podjęcia zatrudnienia. Według orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] marca 2009 r. skarżący był całkowicie niezdolny do pracy, natomiast według orzeczenia z dnia [...] stycznia 2014 r. jest trwale częściowo niezdolny do pracy, a więc w świetle powyższych dokumentów - zdaniem organu - jego stan zdrowia uległ poprawie.

Jednocześnie organ odwoławczy uznał argumenty strony podnoszone we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, w związku z decyzją Zakładu numer [...] z dnia [...] lipca 2015 r. zmieniającą decyzję numer [...] z dnia 16 stycznia 2012 r. dotyczącą okresu podlegania skarżącego ubezpieczeniom z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej i stwierdził, iż niezbędne jest uchylenie decyzji w części za okres od 10/2009 r. do 03/2011 r. i umorzenie postępowania prowadzonego przez organ I instancji.

Odnosząc się do argumentów podniesionych we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy organ odwoławczy wskazał, iż składki od 10/2004 r. nie są przedawnione, gdyż uwzględniono zawieszenie biegu terminu przedawnienia w związku z prowadzonym postępowaniem dotyczącym podlegania ubezpieczeniom. Bieg terminu przedawnienia został również zawieszony w związku ze złożonym wnioskiem o abolicję.

Od powyższej decyzji skarżący wniósł skargę.

W skardze zarzucił naruszenie:

1) przepisów postępowania, tj. art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity - Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zmianami) ("k.p.a.") poprzez zaniechanie umorzenia postępowania w zakresie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od października 2004 r. do grudnia 2004 r. z powodu wygaśnięcia ww. należności, mimo że postępowanie w wyżej opisanym zakresie stało się bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a.;

2) przepisów postępowania, tj. art. 75 § 1 k.p.a. w zw. z art. 76a § 2 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 1998 Nr 137 poz. 887 ze zmianami) ("u.s.u.s.") poprzez uznanie przez organ, że dokumenty dołączone przez skarżącego do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie mają żadnej mocy dowodowej, ponieważ nie zostały potwierdzone za zgodność z oryginałem, podczas gdy zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. przedmiotowe dokumenty mogą być dowodem w niniejszym postępowaniu i powinny być ocenione przez organ w świetle całego materiału dowodowego zgodnie z art. 80 k.p.a. oraz nie mogły zostać przez organ pominięte;

3) przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s. poprzez niewyczerpujące zebranie oraz rozpatrzenie i przeanalizowanie materiału dowodowego w sprawie skutkujące błędnym uznaniem przez organ, że skarżący mimo swojego złego stanu zdrowia jest w stanie uzyskać dochód umożliwiający opłacenie należności, jak również uznaniem, że opłacenie przez skarżącego należności z tytułu nieopłaconych składek nie spowoduje zagrożenia dla egzystencji skarżącego i jego rodziny; powyższe stanowisko organu zostało również pozbawione rzetelnego i wszechstronnego uzasadnienia;

4) przepisów prawa materialnego, tj. art. 93 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 t.j. ze zm.) w zw. z art. 27 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. Nr 232, poz. 1378 ze zm.) w zw. z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. w zw. z art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 9 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2012r. poz. 749 t.j. ze zm.) poprzez ich niezastosowanie i pominięcie przez organ przy wydawaniu decyzji faktu, że należności skarżącego z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od października 2004 r. do grudnia 2004 r. uległy przedawnieniu, więc wygasły z mocy prawa i organ nie może wydać rozstrzygnięcia w przedmiocie ich umorzenia;

5) przepisów prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s. w zw. z art. 32 u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. 2003 r. Nr 141 poz. 1365) ("Rozporządzenie") poprzez uznanie, że nie zaistniały przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek, mimo że skarżący w toku postępowania wykazał, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną oraz swoją przewlekłą chorobę nie jest w stanie opłacić tych należności ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla skarżącego i jego rodziny włącznie z pozbawieniem ich możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 t.j. ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a." wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem, natomiast w razie nieuwzględnienia skargi Sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.). Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych orzekający w niniejszej sprawie Sąd uznał, że obie decyzje tj. decyzja wydana w I instancji, jak również w wyniku wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, narusza prawo w sposób powodujący konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego, a zatem skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Stosownie do art. 32 u.s.u.s. do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne m.in. w zakresie stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.

Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednakże w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 3b u.s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do § 3 ust. 1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Zauważyć w tym miejscu należy, że decyzja administracyjna w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek posiada charakter uznaniowy, co nie oznacza jednak, że może być ona dowolna. Wynikająca z art. 7 k.p.a. zasada prawdy obiektywnej zobowiązuje organ administracji publicznej do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek wymaga od organu rentowego – stosownie do art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. – wyczerpującego zebrania i oceny materiału dowodowego w celu dokładnego ustalenia sytuacji osobistej i materialnej dłużnika i na tej podstawie zbadania, czy zaistniały przesłanki umorzenia należności określone w powyższych przepisach prawnych. Dopiero wówczas organ jest uprawniony do wyboru określonego rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności o charakterze uznaniowym (umorzenie bądź odmowa umorzenia). Poczynione ustalenia w sprawie oraz ich analiza z punktu widzenia przesłanek umorzenia, jak i motywy wyboru rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności, winny przy tym znajdować pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji sporządzonym zgodnie z art. 107 § 3 K.p.a.

Tymczasem w realiach kontrolowanej sprawy organ rentowy nie wykazał dlaczego w jego ocenie nie zaszła żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Ograniczył się w tym względzie wyłącznie do jednozdaniowego stwierdzenia o braku całkowitej nieściągalności, nie odnosząc tak wyrażanej oceny do jakichkolwiek okoliczności faktycznych sprawy. Brak umotywowania podjętego w sprawie rozstrzygnięcia powoduje natomiast, że rozstrzygnięcie to nabiera charakteru całkowicie dowolnego. Także uznanie, jeszcze na etapie decyzji pierwszoinstancyjnej, że żaden organ egzekucyjny nie stwierdził wobec skarżącego przesłanki całkowitej nieściągalności, jest w tym względzie zupełnie niewystarczające. Okoliczność ta może bowiem mieć przesądzające znaczenie wyłącznie na gruncie przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt. 5 u.s.u.s., która stanowi o sytuacji, gdzie naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdza brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Pozostałe przesłanki winny natomiast podlegać samodzielnej ocenie ze strony organu rentowego z odniesieniem do ustalonych w sprawie okoliczności faktycznych, z zachowaniem wymogów z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., czego w kontrolowanej sprawie zabrakło.

Nie do zaakceptowania pozostaje także dokonana przez organ analiza okoliczności sprawy i ocena z punktu widzenia przesłanek umorzenia wynikających z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Organ w ramach kontrolowanej sprawy całkowicie dowolnie bowiem przyjął, że umorzenie zaległych składek jest na gruncie tej regulacji możliwe tylko w sytuacji, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia oraz inne względy społeczne nie jest możliwe wywiązanie się z zobowiązań wobec ZUS, uchylając się od oceny ustalonych w sprawie okoliczności faktycznych względem poszczególnych przesłanek wyszczególnionych w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Zwłaszcza § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia przywołuje sytuację, gdy opłacenie składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Ocena zaistnienia tej przesłanki, w oparciu o całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, to jest z zachowaniem art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., wymaga zatem z jednej strony wykazania ciążących na zobowiązanym należności z tytułu składek, a z drugiej strony rozważenia jego stanu majątkowego, w tym aktualnych możliwości płatniczych, a także sytuacji rodzinnej ze szczególnym uwzględnieniem konieczności zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego i jego rodziny, celem wskazania, czy opłacenie tych pierwszych (tj. należności z tytułu składek) nie pozbawi zobowiązanego i jego rodziny możliwości opłacenia tych drugich (tj. związanych z zaspokojeniem niezbędnych potrzeb życiowych). Ocenie tej organ winien przy tym dać wyraz w uzasadnieniu sporządzonym zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Organ rentowy w ramach kontrolowanej sprawy oceny takiej natomiast nie przeprowadził, nie rozważył bowiem mając na względzie przyjęte ustalenia faktyczne, czy opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawi skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Oceny takiej z całą pewnością nie wypełnia hipotetyczne założenie o możliwości podjęcia zatrudnienia i w efekcie poprawy sytuacji finansowej skarżącego, co przynieść ma możliwość uregulowania zaległości. W tym przypadku należy bowiem mieć również na uwadze orzeczoną trwałą częściową niezdolność do pracy skarżącego oraz charakter choroby. Organ winien bowiem przy ocenie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt. 1 rozporządzenia odnieść się do aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego.

Należy bowiem wskazać, że przeważającą część dochodu w rodzinie skarżącego osiąga jego żona, który to dochód nie ma stałej wysokości i jest różny w poszczególnych miesiącach. Dochód skarżącego stanowią zaś jedynie środki uzyskiwane z tytułu renty w kwocie [...] zł netto. Nie budzi wątpliwości, że pod uwagę powinny być brane potrzeby życiowe również rodziny skarżącego, a zwłaszcza córek, które nie uzyskują dochodów jako osoby uczące się. Również ewentualne prowadzenie egzekucji z nieruchomości – mieszkania zajmowanego przez rodzinę skarżącego, może spowodować, że te podstawowe potrzeby nie zostaną zaspokojone. Organy obu instancji nie wzięły powyższych okoliczności pod uwagę i wskazały jedynie ogólnikowo, że dopuszczalna jest egzekucja z nieruchomości.

W toku postępowania skarżący podniósł również zarzut przedawnienia niektórych należności z tytułu składek.

Aby rozważać kwestię umorzenia należności z tytułu składek - przy czym pojęcie to obejmuje składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (por. art. 24 ust. 2 u.s.u.s.) – konieczne jest, jednoznaczne stwierdzenie, że należności te nie uległy już wygaśnięciu z innej przyczyny. Obowiązkowi temu w realiach kontrolowanej sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie sprostał, czym dopuścił się istotnego naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.. Zważyć bowiem należy, że choć postępowanie w tej sprawie dotyczy należności za okres od roku 2004, organ rentowy nie rozważył kwestii ich ewentualnego przedawnienia, którego na gruncie regulacji art. 24 u.s.u.s. nie można z góry wykluczyć. Należności z tytułu składek – w świetle art. 24 ust. 4 u.s.u.s. (z zastrzeżeniem przywołanych tam przepisów) – ulegały w stanie prawnych obowiązującym od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 1 stycznia 2012 r. przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z kolei w stanie prawnym obowiązującym od dnia 1 stycznia 2012 r. - należności te ulegają przedawnieniu po upływie lat 5 (przy czym, zgodnie z art. 27 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. Nr 232, poz. 1378), do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym tą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu. Organ rentowy winien zatem, mając na względzie powyższe przepisy, określić kiedy poszczególne należności spoczywające na skarżącym stały się wymagalne i wskazać, czy nie upłynął już termin ich przedawnienia, biorąc przy tym pod uwagę wystąpienie ewentualnych okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, w tym w szczególności jego przerwanie lub zawieszenie. Do powyższych kwestii w ramach kontrolowanej sprawy organ rentowy się nie odniósł. Ogólnikowe zaś stwierdzenia, że bieg terminu przedawnienia uległ przerwaniu na skutek prowadzonego postępowania w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia nie wystarczy dla określenia kiedy doszło do przerwania biegu terminu przedawnienia. Jednocześnie podkreślenia wymaga, że w decyzji organu I instancji nie ma żadnych ustaleń odnośnie upływu terminu przedawnienia.

Ponownie rozpoznając sprawę Zakład Ubezpieczeń Społecznych uwzględni ocenę prawną wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu i zawarte tam wskazania co do dalszego postępowania, a zwłaszcza rozważy czy poszczególne należności z tytułu składek ciążące na skarżącym nie uległy przedawnieniu. Jeżeli organ rentowy dojdzie do wniosku, że należności te w całości bądź w części nie uległy przedawnieniu - wobec pozostałych do spłaty należności - rozważy, z zachowaniem wymogów z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., czy wobec skarżącego nie zaistniała któraś z przesłanek do ich umorzenia z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. bądź z § 3 ust. 1 rozporządzenia.

Mając powyższe na uwadze orzeczono, jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a.