Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 273/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2021-09-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 8, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 1 pkt 5, art. 107 par. 1 pkt 6, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2020 poz 808
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska Sędziowie Sędzia WSA Robert Adamczewski Asesor WSA Anna Dębowska (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 września 2021 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Z. z dnia [...] nr [...]. B.A.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] r., nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 30 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 808 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.p.o.u.a.", Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., po rozpatrzeniu odwołania M.K., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Z. z [...] r., nr [...] o odmowie "umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych na rzecz uprawnionych D. K. i Ż. K. powiększonych o 5%".

W uzasadnieniu organ drugiej instancji przedstawiając stan faktyczny i prawny sprawy podniósł, że wnioskiem z 24 grudnia 2020 r. M.K. zwrócił się do Wójta Gminy Z. o umorzenie w całości należności z tytułu wypłaconych na rzecz Ż.K. i D. K. zaliczek alimentacyjnych łącznie z odsetkami. W uzasadnieniu skarżący powołał się na swoją trudną sytuację majątkową, dochodową i zdrowotną wskazując, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, nie osiąga żadnego dochodu, utrzymuje się ze świadczeń z pomocy społecznej, nie posiada majątku, w tym jakichkolwiek nieruchomości. Stwierdzono u niego choroby serca, na które obecnie się leczy. Skarżący podał także, że jest niepijącym alkoholikiem, a jego problemy z niealimentacją mają swoje źródło właśnie w tej chorobie.

Decyzją z [...] r. Wójt Gminy Z. odmówił M. K. umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych osobom uprawnionym D.K. i Ż.K. wraz z odsetkami. Organ pierwszej instancji wskazał, że wysokość zadłużenia wraz z odsetkami wynosi 10 080,00 zł. Skarżący nie spełnia przesłanki określonej w art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. Organ pierwszej instancji wskazał ponadto, że nie znajduje podstaw do umorzenia należności alimentacyjnych także na mocy art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Instytucja umorzenia należności alimentacyjnych ma charakter wyjątkowy i powinna być stosowana w bardzo trudnych sytuacjach. Dokumentacja zgromadzona w sprawie przesądza o trudnej, lecz nie wyjątkowej sytuacji finansowej skarżącego, toteż nie zasługuje ona na uprzywilejowanie w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja, w której znalazł się skarżący wynika wyłącznie z jego winy i lat zaniedbań. Nie przesądza o wystąpieniu okoliczności uzasadniającej umorzenie należności.

W odwołaniu od powyższej decyzji M.K. zarzucił naruszenie prawa materialnego w postaci art. 30 u.p.o.u.a. poprzez przyjęcie za podstawę decyzji okoliczności faktycznych w postaci sytuacji dochodowej i rodzinnej istniejącej przed wszczęciem postępowania oraz okoliczności przyszłych, niepewnych dotyczących jego stanu zdrowia, podczas gdy zaskarżona decyzja powinna być wydana w oparciu o stan bieżący, aktualną sytuację dochodową i rodzinną, czyli stan na dzień wydania decyzji.

Organ drugiej instancji podzielając stanowisko organu pierwszej instancji podniósł, że należności, o umorzenie których ubiega się skarżący, powstały wskutek wypłaty przez organ właściwy wierzyciela zaliczki alimentacyjnej na rzecz uprawnionych Ż.K. i D.K. Decyzja w przedmiocie umorzenia należności wypłaconych wierzycielowi przez Skarb Państwa wydana została w trybie przepisu art. 30 ust. 1 i 2 u.p.o.u.a., albowiem wniosek został złożony do Wójta Gminy Z., który jest zarówno organem właściwym dłużnika, jak i organem właściwym wierzyciela. Należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych mogą zostać umorzone na podstawie art. 30 ust. 1 w związku z art. 28 ust. 1 pkt 2 u.p.o.u.a. Z art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. wynika jednoznacznie, że konieczną przesłanką umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zaliczek alimentacyjnych, wypłaconych osobie uprawnionej, jest skutecznie przeprowadzona egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, prowadzona przez okres minimum 3 lat. Kategoryczne sformułowanie wskazanego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że prawo do ubiegania się o umorzenie należności nie jest uzależnione od sytuacji osobistej dłużnika alimentacyjnego i nawet jego bardzo trudna sytuacja materialna nie stanowi ani samodzielnej, ani dodatkowej przesłanki umorzenia, a zatem swoista premia w postaci tego rodzaju ulgi może być przyznana osobie, z majątku której systematycznie, co miesiąc, ściągana jest kwota w wysokości nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów i taka skuteczna egzekucja trwa nieprzerwanie w okresach wskazanych w art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. W ocenie organu drugiej instancji, przesłanki te w sprawie nie zostały spełnione. W związku z tym, że organ pierwszej instancji działał w sprawie również jako organ właściwy wierzyciela, zastosowanie w sprawie znalazł także przepis art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Jednocześnie organ drugiej instancji stwierdził, że art. 41 u.p.o.u.a. nie dotyczy spraw w przedmiocie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tego tytułu. W pojęciu "sprawy o zaliczki alimentacyjne", użytym w art. 41, u.p.o.u.a. mieszczą się wyłącznie stricte sprawy o zaliczki alimentacyjne, a więc o ustalenie prawa do zaliczki i jej wysokości. Jeżeli zatem ustawodawca nie wymienił w przepisach przejściowych spraw o umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, to tym samym sprawy te zostały potraktowane jako nowe, podlegające już regulacjom zamieszczonym w u.p.o.u.a. Użycie przez ustawodawcę w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. określenia "świadczenia z funduszu alimentacyjnego" nie oznacza możliwości umorzenia w tym trybie jedynie należności wypłaconych wierzycielowi alimentacyjnemu w oparciu o przepisy obowiązującej u.p.o.u.a. Wynika to z faktu, że fundusz alimentacyjny i świadczenia z niego wypłacane istniały również pod rządami ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (tekst jedn.: Dz. U. z 1991 r., nr 45, poz. 200 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.f.a.". Takie literalne odczytywanie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. prowadziłoby do wniosku, że możliwość umorzenia należności dotyczy świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego obecnego i dawnego z pominięciem zaliczek alimentacyjnych. Skutkowałoby to zupełnie nieuzasadnioną dyskryminacją jednej kategorii dłużników alimentacyjnych. Dlatego przyjąć należy, że zarówno ust. 1, jak i ust. 2 art. 30 u.p.o.u.a. mają zastosowanie do należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Decyzja organu administracji we wskazanym zakresie ma charakter uznaniowy. Organ może umorzyć w całości bądź w części należność, jednak przy uwzględnieniu szczególnych okoliczności zachodzących w danej sprawie. Ustawodawca dopuścił możliwość zaniechania obciążenia dłużnika alimentacyjnego obowiązkiem zwrotu w przypadkach uzasadnionych warunkami materialnymi i rodzinnymi osoby zobowiązanej. Wszelkiego rodzaju zwolnienia ze świadczeń wynikających z obowiązku alimentacyjnego mają charakter wyjątkowy, w związku z czym podlegają interpretacji ścisłej, nie zaś rozszerzającej, co wynika ze szczególnego charakteru zobowiązań alimentacyjnych, które w przypadku obowiązku alimentacyjnego rodziców względem dzieci stanowią świadczenia obligatoryjne. W związku z powyższym również umorzenie należności w oparciu o art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. może mieć miejsce jedynie wówczas, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna zobowiązanego nie pozwala na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Niemożność zadośćuczynienia obowiązkowi alimentacyjnemu, uzasadniająca zwolnienie z obowiązku, musi być efektem czynników obiektywnych, niezależnych od działań osoby zobowiązanej.

Organ drugiej instancji wskazał następnie, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji majątkowej i zdrowotnej. Ma 53 lata. Jest osobą rozwiedzioną. Prowadzi, wedle swojego oświadczenia, jednoosobowe gospodarstwo domowe (pomimo zamieszkiwania w jednym lokalu mieszkalnym z córką oraz dwojgiem wnucząt). Od wielu lat korzysta z różnych form pomocy społecznej. Jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Nie posiada źródła dochodu. Nie pracuje zawodowo. Ma wykształcenie podstawowe. Nie posiada wyuczonego zawodu. W przeszłości trudnił się pracą fizyczną w charakterze spawacza oraz operatora walca/zagęszczarki za minimalnym wynagrodzeniem. Z uwagi na niewywiązywanie się z obowiązków alimentacyjnych wobec dzieci D.K. i Ż.K., prawomocnie zasądzonych wyrokami sądów, przeciwko skarżącemu wszczęto i prowadzono postępowanie egzekucyjne. Wobec bezskuteczności egzekucji umorzono je, a w okresie od 1 sierpnia 2005 r. do 30 września 2008 r. wypłacane były na rzecz D.K. i Ż.K. zaliczki alimentacyjne w kwotach wynikających z prawomocnych wyroków sądowych. Skarżącego uznano za dłużnika uchylającego się od alimentacji i skazano na karę pozbawienia wolności prawomocnym wyrokiem sądu karnego. Skarżący odbył tę karę. Według skarżącego, na podstawie składanych przez niego oświadczeń, zasądzone na rzecz jego dzieci alimenty były za wysokie, a jego problemy finansowe wynikały z choroby alkoholowej. Skarżący podał, że przez większość swojej pracy zarobkowej osiągał dochód rzędu 1 400 zł miesięcznie, a alimenty na dwoje dzieci wynosiły łącznie 850 zł. Od 2017 r. nie spożywa alkoholu.

Wskazując na powyższe okoliczności, organ drugiej instancji stwierdził, że sytuacja zdrowotna i majątkowa dłużnika alimentacyjnego jest w istocie trudna. Nie jest jednak ona wyjątkowa na tle sytuacji życiowych innych dłużników alimentacyjnych i nie uzasadnia całkowitego umorzenia należności alimentacyjnych. Samo uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów, nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Niełatwa sytuacja życiowa jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za których Fundusz Alimentacyjny wypłacał należności i umarzanie należności z tej tylko przyczyny czyniłoby praktycznie martwą regulację o obowiązku zwrotu organowi równowartości wypłaconych z funduszu świadczeń. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Skarżący jest osobą chorą, całkowicie niezdolną do pracy, zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] grudnia 2020 r. Sytuacja ta ma jednak charakter przejściowy, bowiem orzeczenie zostało wydane na okres do 31 grudnia 2022 r. Nie można zatem przesądzić, że stan ten ma charakter trwały i nieodwracalny, co czyni niemożliwym wskazanie, że dłużnik nigdy nie będzie w stanie zaspokoić należności alimentacyjnych nawet w części. Niezdolność do pracy skarżącego istnieje od 28 listopada 2017 r., a więc powstała niespełna 10 lat po zakończeniu wypłacania świadczeń w postaci zaliczek alimentacyjnych na rzecz dzieci. W czasie, kiedy alimenty były zasądzone oraz egzekwowane, dłużnik był zdolny do pracy. Z nieznanych jednak przyczyn jej nie podejmował. Świadomie uszczuplał swój majątek, czy też pogarszał sytuację majątkową, żeby nie wywiązywać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Zdaniem organu drugiej instancji, ze zgromadzonego materiału dowodowego, poza twierdzeniem samego skarżącego, nie wynika, że w istocie cierpi lub cierpiał on na chorobę alkoholową. Brak jest jakiegokolwiek zaświadczenia lekarskiego w tym przedmiocie, dokumentacji z placówek leczniczych lub odwykowych, zaświadczenia o odbytej terapii alkoholowej czy psychologicznej. Nie ma zatem potwierdzenia, że niealimentacja skarżącego wynikała właśnie z tej przyczyny. Sama choroba alkoholowa nie przesądza o wyjątkowej sytuacji dłużnika, generującej możliwość wydania przez organ administracji uznaniowej decyzji o całkowitym umorzeniu należności alimentacyjnych.

Organ drugiej instancji odnosząc się do argumentu skarżącego zbyt wysokich obciążeń alimentacyjnych podniósł, że w sprawach alimentów wydano wyroki zaoczne. Oznacza to, że skarżący albo z pełną świadomością nie stawiał się na wezwanie sądu na rozprawie, albo nie podjął prób jakiejkolwiek obrony przed powództwami alimentacyjnymi. Z akt sprawy nie wynika także, aby skarżący, pomimo wydania wyroków zaocznych, zaskarżył w terminie wskazane orzeczenia stosownymi środkami zaskarżenia w postaci zarzutów i podjął jakiekolwiek próby zmniejszenia wysokości zasądzonych kwot. Skarżący nie występował także do sądu powszechnego z wnioskiem o obniżenie alimentów z uwagi na pogorszenie sytuacji życiowej zobowiązanego do alimentacji.

Organ drugiej instancji nie dał wiary twierdzeniom skarżącego, że w okresie, kiedy pracował zarobkowo, osiągał dochody rzędu 1 400 zł miesięcznie. Podniósł przy tym, że mając na uwadze stanowiska, na których skarżący wykonywał prace oraz posiadane przez niego uprawnienia (np. spawacza), trudno było zgodzić się, że jego dochody wynosiły w istocie tyle, ile zadeklarował.

Nie uznając za zasadne twierdzeń skarżącego, że dawna sytuacja życiowa dłużnika nie ma znaczenia z punku widzenia toczącego się postępowania, organ drugiej instancji podniósł, że podczas ustalania aktualnego stanu majątkowego i zdrowotnego istotne jest wskazanie przyczyn jego powstania. Ma to bowiem znaczenie przy dokonywaniu oceny, czy faktycznie niezależna od woli i działań dłużnika okoliczność sprawiła, że jego sytuacja finansowa drastycznie się pogorszyła albo, że znacznie podupadł na zdrowiu.

Reasumując organ drugiej instancji stwierdził, że w sprawie nie zachodzi wyjątkowy przypadek, uzasadniający umorzenie całości należności alimentacyjnych z tytułu zaliczek alimentacyjnych. Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dzieci ma charakter obligatoryjny i tylko w nadzwyczajnych okolicznościach można się od niego uchylić. Całościowe umorzenie należności alimentacyjnych spowodowałoby przerzucenie obowiązku alimentacyjnego skarżącego na państwo (a tym samym wszystkich podatników), co nie powinno i nie może mieć miejsca w okolicznościach rozpatrywanej sprawy. Niezdolność skarżącego do pracy ma co prawda charakter całkowity, ale nie trwały. Powstała już po zakończeniu wypłacania alimentów przez fundusz alimentacyjny. Trudna sytuacja majątkowa dłużnika nie jest wynikiem nagłego, nieprzewidzialnego zdarzenia, niezależnego od jego woli, a jedynie stanowi konsekwencję jego wieloletnich zaniedbań w tym zakresie.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na powyższą decyzję M.K. wniósł o jej uchylenie, ewentualnie również decyzji Wójta Gminy Z. z [...] r. w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi drugiej instancji, względnie organowi pierwszej instancji, ewentualnie o uchylenie decyzji organów i orzeczenie co do istoty, przyjmując, że materiał dowodowy umożliwia takie rozstrzygnięcie.

Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego w postaci art. 30 u.p.o.u.a. poprzez przyjęcie za podstawę decyzji okoliczności faktycznych w postaci jego dawnej sytuacji bytowej, dochodowej i rodzinnej istniejącej przed wszczęciem postępowania, a także okoliczności przyszłych i niepewnych w postaci ewentualnej poprawy jego stanu zdrowia, podczas gdy podstawą decyzji, na gruncie art. 30 u.p.o.u.a., przy uwzględnieniu ogólnych zasad postępowania, powinien być stan bieżący, aktualny, czyli stan bezpośrednio poprzedzający wydanie decyzji administracyjnej.

W uzasadnieniu skargi M.K. stwierdził, że organy obu instancji za podstawę wydania decyzji uznały okoliczności faktyczne, które nie są bieżące i aktualne, ale miały miejsce kilka lat przed wszczęciem postępowania administracyjnego lub też mogą, choć nie muszą, zaistnieć w przyszłości. Organ obowiązany był natomiast uwzględnić i przeanalizować stan bieżący, aktualny, czyli istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Analiza sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego nie została przeprowadzona przez organ drugiej instancji zgodnie z regułami określonymi w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. W tej sytuacji znaczenie w sprawie powinien mieć przede wszystkim utrwalony od kilku lat stan zdrowia skarżącego, a zwłaszcza fakt całkowitej niezdolności do pracy.

M.K. wskazał, że obecnie utrzymuje się jedynie ze skromnych zasiłków z pomocy społecznej. Jest całkowicie niezdolny do pracy. Nie przysługuje mu renta z tytułu niezdolności do pracy z uwagi na niepełnienie przesłanki okresów składkowych. Z otrzymywanych zasiłków ledwie starcza mu na żywność, leki i część opłat. Obecna sytuacja majątkowa, rodzinna i zdrowotna nie pozwala mu na spłatę zadłużenia alimentacyjnego zarówno obecnie, jak i w przyszłości. Jest to wynikiem czynników obiektywnych w postaci choroby kardiomiopatii oraz uszkodzeń zastawek serca: aortalnej, mitralnej i trójdzielnej.

Według skarżącego, orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy do 31 grudnia 2022 r. nie oznacza, że po tym okresie będzie w stanie odzyskać zdolność do pracy. Twierdzenia organu drugiej instancji opierają się w tym zakresie na zdarzeniach potencjalnych, przyszłych i niepewnych, które nie mogą stanowić podstawy wydania decyzji w oparciu o art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Charakter schorzeń oraz wiek wskazują, że z dużym prawdopodobieństwem jego stan zdrowia nie ulegnie zmianie w stopniu warunkującym podjęcie pracy zarobkowej. Nieuprawnione jest również twierdzenie organu drugiej instancji, że posiada uprawnienia spawacza, a zatem mógłbym osiągać wyższe zarobki aniżeli pensja minimalna w okresie sprzed uznania niezdolności do pracy. Są to jedynie uprawnienia podstawowe, zdobyte w latach 90-tych XX wieku. Nie uwzględniają uprawnień do spawania urządzeniami nowszej technologii, jak choćby MIG MAG. Na podstawie uprawnień do spawania, jakie posiada, nie znalazłby zatrudnienia jako spawacz ze względu na zbyt ograniczony zakres owych uprawnień.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

W piśmie z 30 czerwca 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. wniosło o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

15 lipca 2021 r. doręczono skarżącemu zawiadomienie o złożeniu przez organ administracji wniosku o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym wraz z pouczeniem o tym, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Skarżący nie ustosunkował się do powyższego zawiadomienia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Na wstępie wyjaśnić należy, że sprawę niniejszą rozpoznano w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.".

Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

W rozpoznawanej sprawie organ administracji wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. 15 lipca 2021 r. doręczono skarżącemu zawiadomienie o złożeniu tego wniosku. Wobec tego określony w art. 119 pkt 2 p.p.s.a. czternastodniowy termin do zgłoszenia żądania przeprowadzenia rozprawy upłynął 29 lipca 2021 r. (w czwartek). W terminie tym skarżący nie zgłosił takiego żądania. Zaistniała zatem przesłanka, o jakiej stanowi art. 119 pkt 2 p.p.s.a., do rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).

W dalszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137, ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do art. 134 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.) oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa (art. 145 § 1 pkt 3 p.p.s.a.).

Z przepisów tych wynika że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy. W ramach swej kognicji sąd administracyjny natomiast bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stwierdzenie istnienia którejkolwiek z powyższych przesłanek określonych w art. 145 § 1 p.p.s.a. skutkuje wyeliminowaniem zaskarżonej decyzji lub postanowienia z obrotu prawnego. W ramach kontroli zaskarżonego aktu, sąd jest zobowiązany do badania jego zgodności z prawem w pełnym zakresie i nie ogranicza się do zarzutów skargi. Uwzględnia więc z urzędu naruszenia prawa, których nie podnosi strona wnosząca skargę.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w świetle powołanych wyżej kryteriów sąd stwierdził, że skarga jest zasadna.

Jak wynika z akt sprawy, we wniosku z 24 grudnia 2020 r. skarżący wniósł do organu pierwszej instancji o umorzenie należności z tytułu "wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w zakresie zaległej zaliczki alimentacyjnej łącznie z odsetkami".

W decyzji z [...] r. organ pierwszej instancji orzekł, że odmawia "umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych na rzecz uprawnionych D.K. i Ż.K. powiększonych o 5%". Z rozstrzygnięcia decyzji organu pierwszej instancji z [...] r. nie wynika jednak jakie konkretnie należności, za jaki okres i w jakiej wysokości z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych stanowiły jej przedmiot.

Uzasadnienia wydanych w sprawie decyzji pozwalają natomiast wysnuć jedynie przypuszczenie, że przedmiot postępowania stanowiły prawdopodobnie zaległości z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłacanych na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.p.d.a.", w okresie od 1 sierpnia 2005 r. do 30 września 2008 r. Nie można jednakże mieć pewności, że tak jest w istocie. Z uzasadnienia decyzji organu pierwszej instancji nie wynika jednoznacznie, że chodzi o kwotę 10 080,00 zł. Organ pierwszej instancji stwierdził jedynie, że z informacji Komornika Sądowego K.S. z [...] r. o stanie zaległości wynika, że "zaległość z tytułu zaliczki alimentacyjnej wynosi 10 080,00 zł". Z powołanej w decyzji organu pierwszej instancji informacji o stanie zaległości w sprawie egzekucyjnej Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Ł. z [...] r., sygn. akt [...] wynika natomiast, że przeciwko skarżącemu prowadzona jest egzekucja z wniosku D.K., Ż.K., Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w N. i Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. na podstawie stanowiących tytuły wykonawcze: wyroku Sądu Rejonowego w Ł. z [...] r., sygn. akt [...] zaopatrzonego w klauzulę wykonalności z 30 listopada 2011 r., protokołu Sądu Rejonowego w Ł. z [...] r., sygn. akt [...] zaopatrzonego w klauzulę wykonalności z 30 kwietnia 2009 r., wyroku zaocznego Sądu Okręgowego w Ł. z [...] r., sygn. akt [...] zaopatrzonego w klauzulę wykonalności z 16 października 2008 r. oraz wyroku Sądu Rejonowego w Ł. z [...] r., sygn. akt [...]. [...] r. zaległości skarżącego wynosiły: wobec D.K. – 8 344,03 zł i odsetki do [...] r. – 10 444,22 zł, wobec Ż. K. – 7 429,03 zł i odsetki do [...] r. 10 243,74 zł, wobec Gminnego Ośrodek Pomocy Społecznej w Z. – świadczenia wypłacone z Funduszu Alimentacyjnego 78 250,00 zł wraz z odsetkami dla Funduszu Alimentacyjnego 46 214,14 zł, zaległa zaliczka alimentacyjna – 10 080,00 zł, Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w N. – zaległość dla likwidatora Funduszu Alimentacyjnego 10 332,50 zł.

Względem skarżącego prowadzone jest więc postępowanie egzekucyjne, które obejmuje należności z czterech różnych tytułów wykonawczych względem czterech różnych wierzycieli. Przy czym wyrok z [...] r., sygn. akt [...] zapadł jeszcze w czasie obowiązywania u.f.a., zaś wyrok z [...] r., [...] w czasie obowiązywania "u.p.d.a.". Wyroki z [...] r., sygn. akt [...] i z [...] r., sygn. akt [...] zostały natomiast wydane w czasie obowiązywania u.p.o.u.a.

W ocenie sądu, w tym stanie rzeczy, takiego sformułowania rozstrzygnięcia jak w decyzji z [...] r. nie można uznać za prawidłowe, a wadliwość ta ma charakter istotny. Wadliwości tej nie usunął organ drugiej instancji w postępowaniu toczącym się na skutek odwołania skarżącego. Oceny tej nie może zmienić okoliczność, że skarżący nie sformułował w tym zakresie żadnych zarzutów.

Jednym z elementów decyzji w świetle art. 107 § 1 pkt 5 k.p.a. jest jej rozstrzygnięcie. Ustawodawca wprawdzie nie precyzuje, jak należy budować rozstrzygnięcie decyzji administracyjnej, ale niewątpliwie jest to wypowiedź o prawach i obowiązkach strony lub stron, sformułowana po rozpoznaniu sprawy administracyjnej. Treść rozstrzygnięcia jest równoznaczna z udzielonym stronie uprawnieniem lub nałożonym na nią obowiązkiem albo też stanowi wypowiedź o odmowie przyznania jej żądanego uprawnienia (tak jak w rozpoznawanej sprawie), względnie o umorzeniu postępowania. W orzecznictwie wskazuje się, że rozstrzygnięcie (osnowa) jest kwintesencją decyzji, gdyż wyraża rezultat stosowania normy prawa materialnego do konkretnego przypadku, w kontekście konkretnych okoliczności faktycznych i materiału dowodowego. Ma zatem charakter przesądzający o istocie sprawy, o udzielonym uprawnieniu lub o odmowie jego przyznania bądź nałożonym obowiązku. Prawidłowe rozstrzygnięcie jako element decyzji administracyjnej powinno być sformułowane w sposób jasny, wyraźny i jednoznaczny, tak aby było zrozumiałe dla stron nawet bez uzasadnienia, które nie zawsze musi być składnikiem decyzji. Decyzja organu administracji publicznej nakładająca na stronę postępowania administracyjnego obowiązek określonego zachowania lub też konkretyzująca określone uprawnienia powinna obowiązek ten lub uprawnienie wyrażać precyzyjnie, bez niedomówień i możliwości różnej interpretacji (por. wyroki NSA: z 17 marca 2006 r., II OSK 646/05; z 10 września 2008 r., I OSK 1440/07; z 21 listopada 2017 r., II OSK 491/16; z 9 grudnia 2015 r., II OSK 913/14; z 18 stycznia 2011 r., II OSK 18/10; z 8 lutego 2011 r., I OSK 449/10; wyrok WSA w Gdańsku z 13 kwietnia 2021 r., I SA/Gd 1161/20). Rozstrzygnięcia nie można ani domniemywać, ani wyprowadzać z treści uzasadnienia. Winno ono być wyrażone expressis verbis w osnowie decyzji (por. wyrok NSA z 12 kwietnia 1999 r., IV SA 1886/96). Uzasadnienie decyzji nie może zastąpić rozstrzygnięcia, a w razie rozbieżności pomiędzy osnową decyzji, a jej uzasadnieniem o sposobie rozstrzygnięcia sprawy decyduje sentencja. Uzasadnienie decyzji ma natomiast na celu wyjaśnienie rozstrzygnięcia. Ma ono objaśniać tok myślenia prowadzący do zastosowania przepisu prawnego w sprawie, czyli ma na celu wyjaśnienie rozstrzygnięcia (por. wyrok NSA z 2 lipca 2018 r., I OSK 873/18). Sformułowanie osnowy decyzji w taki sposób, że strona musi domyślać się jej treści narusza zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów do władzy publicznej (por. wyrok NSA z 10 września 2008 r., I OSK 1440/07; z 10 stycznia 2017 r., II OSK 910/15 i z 22 sierpnia 2018 r., II OSK 2095/16 oraz M. Dyl (w:) Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, pod red. R. Hausera i M. Wierzbowskiego, wydanie 4, Warszawa 2017 r. str. 804).

W tej sytuacji można jedynie zasygnalizować, że do spraw dotyczących umorzenia lub rozłożenia na raty należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek na podstawie u.p.d.a. zastosowanie znajdują aktualnie obowiązujące przepisy, to jest u.p.o.u.a. Wynika to bowiem z wykładni przepisów przejściowych, tj. art. 41, 42 i art. 43 u.p.o.u.a., które wskazują do jakich rodzajów spraw mają zastosowanie dotychczasowe przepisy, a są to: sprawy o zaliczki alimentacyjne (art. 41), sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne (art. 42), sprawa egzekucji należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych (art. 43). Tym samym zakres przepisu art. 41 określony jako "sprawy o zaliczki alimentacyjne" nie może być interpretowany w sposób rozszerzający obejmujący między innymi sprawy należności dłużnika alimentacyjnego. Gdyby bowiem ustawodawca chciał zakresem tego przepisu objąć wszelkie sprawy, jakie mogą powstać w związku z zaliczkami alimentacyjnymi, wówczas wskazanie w kolejnych przepisach rodzajów spraw i reguł intertemporalnych byłoby zbędne. W przepisach art. 41, art. 42 i art. 43 u.p.o.u.a., wśród wymienionych rodzajów spraw nie ma spraw dotyczących należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, zatem uznać należy, że do tych spraw nie mają zastosowania przepisy dotychczasowe, tylko aktualnie obowiązujące przepisy (por. np. wyrok NSA z 6 sierpnia 2013 r., I OSK 534/12; wyrok WSA w Białymstoku z 9 czerwca 2020 r., II SA/Bk 158/20).

Przepisy odnoszące się do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zawarte zostały w art. 30 ust. 1-3 u.p.o.u.a.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a., organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości:

1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów.

Należności, o których mowa w art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. to: należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy, należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie u.p.d.a. oraz należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie u.f.a. W art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. wysokość umorzenia należności uzależniona została od stopnia skuteczności egzekucji wobec dłużnika alimentacyjnego.

Organ drugiej instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji uznając za bezsporne, że przesłanki zawarte w art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. nie zostały spełnione ograniczył się do przytoczenia treści tego przepisu oraz powołania orzeczeń sądów administracyjnych. Organ pierwszej instancji za istotną dla umorzenia zaległości na tej podstawie natomiast uznał "informację właściwego komornika, czy i w jakim zakresie egzekucja była skuteczna". Powołał się przy tym dość ogólnie na "dokumenty będące w posiadaniu organu" według, których skarżący "zaczął wpłacać dość regularnie do kancelarii komorniczej stosunkowo niewielkie kwoty na rzecz należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego dopiero od miesiąca kwietnia 2016 r.". Przy czym miały być to kwoty "oscylujące w granicach 7,40-86,52 zł". Organ pierwszej instancji nie wskazał jednak dokumentów, które stanowiły podstawę ustaleń w tym zakresie, a akta administracyjne ich nie zawierają. Z uzasadnień wydanych w sprawie decyzji oraz akt sprawy nie wynika także, jaka była wysokość zasądzonych alimentów. Akta administracyjne nie zawierają wyroków je zasądzających. Tymczasem powołany art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. określając przesłanki umorzenia wprost odnosi się do wysokości zasądzonych alimentów. Organy administracji obu instancji w uzasadnieniach wydanych decyzji nie odniosły się zatem w pełni do przesłanek określonych w art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. Nie udokumentowały poczynionych ustaleń i nie uzasadniły właściwie zajętego stanowiska.

Stosownie natomiast do treści art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

Sąd podziela prezentowany w orzecznictwie pogląd, zgodnie z którym norma art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. pod pojęciem "z funduszu alimentacyjnego" obejmuje również należności powstałe pod rządami u.p.d.a. W wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 1095/11 i z 6 sierpnia 2013 r. sygn. akt I OSK 534/12, z 17 października 2017 r., sygn. akt I OSK 3340/15, z 25 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 2087/17 czy też z 17 września 2019 r., I OSK 2597/18 dokonano wykładni prokonstytucyjnej, opierającej się na treści art. 2 i art. 32 Konstytucji RP i przyjęto, że inne rozumienie przepisu art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. powodowałoby nieuzasadnione pozbawienie dłużników alimentacyjnych, których należności powstały w związku z wypłatą zaliczek alimentacyjnych, możliwości ubiegania się o umorzenie powstałych należności z uwagi na sytuację życiową i dochodową dłużnika, w sytuacji w której pozostali dłużnicy alimentacyjni (których należności powstały pod rządami u.f.a. oraz u.p.o.u.a.) nadal taką możliwość posiadają.

Podkreślić także trzeba, że co do zasady wniosek oparty na art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. rozpatruje inny organ niż wniosek złożony na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. W pierwszym przypadku – organ właściwy dłużnika, w drugim zaś – organ właściwy wierzyciela. Przy czym nie można wykluczyć, że dłużnik alimentacyjny i wierzyciel posiadają wspólny organ upoważniony do rozpatrzenia wniosku w oparciu o art. 30 ust. 1 i 2 u.p.o.u.a. Organy mają obowiązek przeprowadzenia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.) oraz przestrzegania z urzędu swojej właściwości rzeczowej i miejscowej (art. 19 k.p.a.). Decyzja wydana z naruszeniem przepisów o właściwości jest dotknięta wadą nieważności (art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a.). Stosownie zaś do obowiązującego w dacie wydania zaskarżonej decyzji art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.) w szczególnie uzasadnionych przypadkach związanych z sytuacją zdrowotną lub rodzinną osoby, przeciwko której jest prowadzona egzekucja alimentów, lub osoby zobowiązanej do zwrotu bezpodstawnie pobranych świadczeń z funduszu, likwidator może umorzyć, rozłożyć na raty lub odroczyć termin płatności należności likwidowanego funduszu z tytułu wypłaconych lub bezpodstawnie pobranych świadczeń z funduszu. Jak wynika z art. 63 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, likwidatorem funduszu jest Prezes Zakładu w zakresie spraw o świadczenia z funduszu, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie ustawy. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ drugiej instancji stwierdził wprawdzie, że organ pierwszej instancji jest jednocześnie organem właściwym dłużnika i organem właściwym wierzyciela, lecz z uwagi na wskazane już wyżej wady decyzji i ich uzasadnień, nie jest możliwe zweryfikowanie prawidłowości ustaleń organów w tym zakresie.

Nadto należy zwrócić uwagę, że organ pierwszej instancji przed wydaniem decyzji [...] r. zawiadomił wprawdzie skarżącego o zakończeniu postępowania administracyjnego oraz o tym, że nie spełnia przesłanek określonych w art. 30 u.p.o.u.a. do umorzenia należności tytułem wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, lecz nie poinformował skarżącego o możliwości złożenia dokumentów mogących mieć wpływ na poczynione w sprawie ustalenia faktyczne i wynik rozpatrzenia jego wniosku (zawiadomienie z 25 stycznia 2021 r.). Wadliwości tej nie usunął organ drugiej instancji, chociaż w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie dał wiary twierdzeniom skarżącego, m. in. z uwagi na brak w aktach sprawy dokumentów je potwierdzających. Zasada prawdy obiektywnej wyrażona w art. 7 tymczasem określa, że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania (art. 8 § 1 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), co oznacza, że materiał dowodowy zebrany w sprawie powinien być kompletny, tj. dotyczący wszystkich okoliczności faktycznych, które mają znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, a zatem konieczne jest zgromadzenie i przeprowadzenie z urzędu dowodów, które pozwolą rozstrzygnąć sprawę w kontekście znajdujących zastosowanie przepisów prawa materialnego. Dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego organ ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Ponadto przepis art. 77 § 4 k.p.a. zobowiązuje organ do zakomunikowania stronie faktów znanych organowi z urzędu, a które nie wymagają dowodu. Dodatkowo zgodnie z art. 79a k.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się.

Niewątpliwie decyzje wydawane na podstawie art. 30 ust. 1 i ust. 2 u.p.o.u.a. należą do sfery uznania administracyjnego. Organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia. Jednakże nie zwalnia to organu administracji od obowiązku należytego wyjaśnienia, udokumentowania w aktach sprawy i oceny wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, a następnie zredagowania w sposób jasny i precyzyjny podjętego rozstrzygnięcia oraz właściwego jego uzasadnienia.

W ocenie sądu, wskazane wyżej braki oraz wadliwości prowadzą do wniosku, że organy administracji wydając decyzje w rozpoznawanej sprawie naruszyły przepisy postępowania, a naruszenia te mogą mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 1 pkt 5 i 6 oraz § 3 k.p.a.) i uzasadniają wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.

Z tych względów sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań.

dc