Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 809/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2019-01-31 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 37a
journal: Dz.U. 2000 nr 84 poz 948
law: ustawa z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe"

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann (spr.) Sędzia WSA Maciej Busz Asesor sądowy WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska Protokolant st.sek.sąd. Krystyna Pietrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu [...] stycznia 2019 r. sprawy ze skargi [...] S.A. z siedzibą w W. na decyzję Wojewody z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania za nieruchomość 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Wojewody na rzecz skarżącej [...] S.A. z siedzibą w W. kwotę [...]zł (osiemset czterdzieści siedem złotych [...]) tytułem zwrotu kosztów postępowania


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] czerwca 2018 r. (znak: [...]) Wojewoda (dalej też jako "Wojewoda" lub "organ odwoławczy"), po rozpatrzeniu odwołania spółki [...] S.A. (zwanej też dalej "[...] S.A.", "Spółką" lub "Skarżącą"), utrzymał w mocy decyzję Starosty [...] z [...] kwietnia 2018 r. (znak: [...]) w przedmiocie odszkodowania za nieruchomość.

Zaskarżona decyzja Wojewody, jak wynika z jej uzasadnienia, zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Ostateczną decyzją z [...] czerwca 2006 r. (znak: [...]) Wojewoda, na podstawie art. 37a ustawy z dnia [...] września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa Państwowego "[...]" (ówcześnie: Dz. U. Nr 84, poz. 948, z późn. zm.; dalej jako "ustawa o komercjalizacji [...]", w skrócie "u.k.PKP") stwierdził nabycie przez Skarb Państwa, z mocy prawa z dniem [...] czerwca 2003 r. prawa własności gruntu wchodzącego w skład linii kolejowej, położonego w G., oznaczonego geodezyjnie jako: obręb G., ark. mapy [...], dz. nr [...] o pow. 0,02.12 ha, zapisanego w księdze wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G. KW nr [...] [po migracji: [...]], stanowiącego do [...] maja 2003 r. własność A. i H. M.. W decyzji wskazano również, że nabycie przez Skarb Państwa ww. gruntu następuje za odszkodowaniem, zgodnie z art. 37a u.k.PKP.

Wnioskiem z [...] grudnia 2007 r. A. M. (dalej też jako "Wnioskodawczyni") wystąpiła do Starosty [...] (zwanego też dalej "Starostą" lub "organem I instancji") o ustalenie odszkodowania za ww. nieruchomość.

Przywołaną wyżej decyzją z [...] kwietnia 2018 r. Starosta – na podstawie art. 104 k.p.a., art. 37a ust. 7, 8 i 9 u.k.PKP oraz art. 130 ust. 1 i 2, art. 132 ust. 1a i art. 134 ustawy z dnia [...] sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2018 r. poz. 121 z późn. zm.; dalej w skrócie "u.g.n.") – "po rozpatrzeniu wniosków z dnia [...] grudnia 2007 r. A. M.:

1. ustalił odszkodowanie na rzecz:

- A. M. – w wysokości [...] zł,

- M. M. – w wysokości [...] zł,

- K. W. – w wysokości [...] zł,

- B. P. – w wysokości [...] zł,

- G. M. – w wysokości [...] zł,

łącznie w wysokości [...] zł, za nieruchomość położoną w G. przy ul. [...], oznaczoną w ewidencji gruntów: obręb G., ark. mapy [...], dz. nr [...] o pow.0,02.12 ha, zapisaną w księdze wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G. [...] (poprzednio: [...]), którą z dniem [...] czerwca 2003 r. nabył na własność Skarb Państwa jako grunt wchodzący w skład linii kolejowej, z równoczesnym nabyciem prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności urządzeń znajdujących się na gruncie przez Spółkę;

2. zobowiązał Spółkę do zapłaty jednorazowo osobom wskazanym w pkt 1 tej decyzji odszkodowania, w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja o odszkodowaniu stała się ostateczna.

Po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez Spółkę, Wojewoda – przywołaną na wstępie decyzją z [...] czerwca 2018 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. – utrzymał w mocy decyzję Starosty z [...] kwietnia 2018 r.

W ocenie Wojewody ww. decyzja organu I instancji odpowiada prawu. Nie ma bowiem wątpliwości, że przedmiotowa nieruchomość w myśl art. 37a ust. 1 u.k.PKP została "wywłaszczona", a zarazem nie ziściła się negatywna przesłanka dla przyznania odszkodowania, określona w zdaniu drugim art. 37a ust. 7 u.k.PKP.

Stanowisko swe Wojewoda obszernie uzasadnił. W szczególności wyjaśnił, że zgodnie z art. 37a ust. 1 u.k.[...] grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu [...] lutego 2003 r. we władaniu [...] S.A., niestanowiące własności Skarbu Państwa (dalej w skrócie "SP"), jednostek samorządu terytorialnego (dalej w skrócie "j.s.t.") lub [...] S.A. stają się z dniem [...] czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością SP za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7. W myśl tego ostatniego przepisu odszkodowanie będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia [...] czerwca 2003 r. do dnia [...] grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym [...] S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Odszkodowanie wypłaca [...] S.A.

W związku z powyższym w dalszej części uzasadnienia Wojewoda wyjaśnił, kto jest posiadaczem samoistnym, a kto posiadaczem zależnym. Następnie stwierdził, że art. 37a ust. 7 zd. trzecie u.k.PKP musi być wykładany ściśle, gdyż formułuje wyjątek od zasady słusznego odszkodowania za wywłaszczenie, unormowanej w art. 21 ust. 2 Konstytucji RP. W konsekwencji Wojewoda uznał, że przewidzianą w art. 37a ust. 7 zd. trzecie u.k.PKP negatywną przesłanką dla przyznania odszkodowania może być to, że posiadanie samoistne przez nieprzerwany okres 30 lat przysługiwało Spółce, ewentualnie przedsiębiorstwu państwowemu [...] (dalej w skrócie "p.p.PKP") – które z kolei w okresie zasady jednolitego funduszu własności państwowej realizowało uprawnienia właścicielskie SP – a co najwyżej samemu Skarbowi Państwa, nim wskazane przedsiębiorstwo powstało. W analizowanym przepisie mowa jest bowiem o poprzednikach prawnych spółki [...] S.A., lecz w ujęciu organizacyjnym. Ponadto, zdaniem Wojewody, dopuszczalna jest interpretacja, iż owa negatywna przesłanka dla przyznania odszkodowania została zrealizowana, gdy Spółka lub jej poprzednicy prawni posiadali nieruchomość nieprzerwanie przez 30 lat jako posiadacze samoistni od 1919 r. (gdy zarząd nad kolejami objęło Ministerstwo Komunikacji) do [...] maja 2003 r. Nie wynika bowiem z treści art. 37a ust. 7 zd. trzecie u.k.PKP, by ustawodawcy chodziło tutaj o okres ostatnich 30 lat poprzedzających datę [...] maja 2003 r.

Zdaniem Wojewody jest w sprawie bezsporne, że A. M. złożyła podanie o ustalenie odszkodowanie w terminie, o jakim stanowi art. 37a ust. 7 u.k.PKP.

Ponadto, w ocenie Wojewody, w niniejszej sprawie ponad wszelką wątpliwość dowiedziono, że przedmiotowa nieruchomość to część dawnego majątku V. K., który to majątek (grunt) obciążony został służebnością gruntową na rzecz gruntu zapisanego w księdze wieczystej G. t. VIII k. [...] (tj. nieruchomości władnącej). Wcześniej Wojewoda wyjaśnił, że przedmiotowa służebność gruntowa z 1885 r., ustanowiona w celu umożliwienia podmiotowi, który wybudował tory kolejki wąskotorowej, korzystania z gruntów V. K., przetrwała pomimo trzech istotnych zmian stanu prawnego. Żadna z ustaw wprowadzających nie przewidywała bowiem jej eliminacji. Porównawszy regulacje tytułu [...] pruskiego z regulacjami aktualnie obowiązującego Kodeksu cywilnego (dalej w skrócie "k.c.") w zakresie istoty służebności gruntowej, organ odwoławczy stwierdził, że treść powstałego w 1885 r. ograniczonego prawa rzeczowego jest zgodna z art. 285 i nast. k.c. Nie jest to zatem prawo, którego powstanie obecnie jest niemożliwe. Ani Landrecht pruski, ani niemiecki kodeks cywilny (dalej jako "BGB") nie przewidywały instytucji wygaśnięcia z mocy prawa służebności gruntowej ujawnionej w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości obciążonej. Taką możliwość wprowadził dopiero art. 128 § 1 Prawa rzeczowego i wymagał dla ziszczenia się tego skutku upływu 20 lat jej niewykonywania.

W ocenie Wojewody nie ma również wątpliwości co do tego, że tereny wokół dworca "G. wąsk.", stanowiące dzisiejsze działki o numerach [...], [...], [...], jak i początkowy fragment torów (na wschód od dawnego dziedzińca fabryki Cukrowni G.) w postaci działki o numerze 20, to fragmenty dawnej nieruchomości władnącej, objętej księgą wieczystą G. t. VIII k. 249. Przedmiotowa służebność została zgodnie z ówczesnymi przepisami ujawniona w księdze wieczystej prowadzonej dla gruntów obciążonych G. t. VII k. 205. W rezultacie, przyjmując, że w okresie od 1893 r. do 1949 r. służebność ta nie była używana, ponieważ właścicielem nieruchomości władnącej nie były: Powiat W., a po odrodzeniu się Rzeczpospolitej: Powiat W., a następnie Powiat G. (a zatem posiadające samodzielność organizacyjną j.s.t., będące podmiotami praw i obowiązków, które zarządzały samorządową kolejką dojazdową), nie mogła ona wygasnąć z mocy prawa wskutek nieużywania, gdyż takiej ewentualności nie przewidywał ani Landrecht pruski, ani BGB.

Następnie, jak wyjaśnił organ odwoławczy, rzeczone fragmenty dawnej nieruchomości władnącej w 1944 r. nabył SP z mocy dekretu o reformie rolnej. Z kolei w 1949 r. kolejka, dotychczas samorządowa, została przejęta przez SP i włączona w struktury istniejącego od 1926 r. p.p.PKP. Od tego momentu dopiero poprzedniczka prawna Spółki, w ścisłym rozumieniu, była w stanie w ogóle posiadać obszar odpowiadający dzisiejszej działce numer [...]. Niemniej jednak p.p.PKP, jakkolwiek było odrębną osobą prawną, to od momentu wejścia w życie Konstytucji PRL, czyli m.in. zasady jednolitego funduszu własności państwowej (art. 8) potwierdzonej przez art. 128 k.c., była podmiotem korzystającym z ustanowionej w 1885 r. służebności gruntowej. Skoro tereny wokół dworca "G. wąsk." stanowiły od [...] września 1944 r. (tj. od momentu wejścia w życie dekretu o reformie rolnej) własność SP, to od późniejszego momentu przejęcia G. i W. Kolei Dojazdowej przez SP, p.p.PKP zarządzało, w imieniu SP, tymi terenami. Tym samym we własnym imieniu wykonywało płynące z prawa własności SP względem tych gruntów uprawnienia. Tym uprawnieniem było natomiast posiadanie zależne działki numer [...], w granicach ustalonych służebnością gruntową z 1885 r., ponieważ rzeczone grunty przy dworcu "G. wąsk.", to fragmenty dawnej nieruchomości władnącej. Rzeczona nieruchomość zachowała status nieruchomości władnącej, mimo niewpisania jej w księgę wieczystą z wpisem odzwierciedlającym fakt, iż jest ona nieruchomością władnącą, ponieważ zezwalały na to poszczególne normy intertemporalne: 1) art. 187 ustawy wprowadzającej BGB (dalej w skrócie "u.wprow.BGB") w zakresie nieruchomości władnącej; 2) art. XXX ustawy wprowadzającej Prawo rzeczowe; 3) art. XXXIX ustawy wprowadzającej Kodeks cywilny. W rezultacie, zdaniem Wojewody, nie jest możliwe uznanie, że przedsiębiorstwo państwowe [...] posiadało obszar odpowiadający działce numer [...] jak posiadacz samoistny, skoro posiadało grunty SP (jako zarządca) będące nieruchomością władnącą dla działki numer [...].

W uzasadnieniu swej decyzji Wojewoda przedstawił również szczegółowo implikacje ewentualnego, alternatywnego ciągu wydarzeń, zasadzającego się na nie dającym się wykluczyć założeniu, iż Powiat W. nabył w 1893 r. od spółki prawa handlowego "S. G., J. & C.. (w decyzji zwanej też "Cukrownią G.") opisywane w decyzji parcele o powierzchni 0,6891 ha pod rozbudowę kolejki i budowę dworca "G. wąsk." Przyjmując takie założenie, Wojewoda wyjaśnił, że [ewentualnie] zawarta w 1893 r. między Powiatem W. i Cukrownią G. umowa wywarła[by] skutki prawne, bowiem Landrecht pruski w pierwotnym brzmieniu nie przewidywał dla skuteczności przeniesienia własności dokonania wpisu w księdze wieczystej. Dopiero nowela z 1872 r. zerwała z tą regułą, wprowadzając pozornie bezwzględną zasadę wpisu dla skuteczności dokonanych czynności. Zarazem równolegle nie zdecydowano się na wprowadzenie obligatoryjnego obowiązku zakładania ksiąg wieczystych dla gruntów państwowych, samorządowych, czy zajętych przez koleje żelazne. Zdaniem Wojewody to wyłączenie, zawarte w § 2 ordynacji hipotecznej z 1872 r., stanowiło wyłom od zasady, iż nabycie gruntów przez j.s.t., pod tereny kolei żelaznej, wymaga także założenia nowej księgi wieczystej. Tym samym, w ocenie organu, ów wpis nie był wymagany, zaś P. W. odstąpił od założenia księgi wieczystej dla terenów, które wykupił od Cukrowni G.. Ewentualnie było to przeoczenie, którego nie sposób po upływie ponad 100 lat wytłumaczyć. Ubocznie Wojewoda wskazał, że o tym, iż mogły mieć miejsce skuteczne czynności prawne mające na celu przeniesienie prawa własności, bez dopełnienia obowiązku dokonania stosownego wpisu i założenia księgi wieczystej, świadczy treść art. 127 u.wprow.BGB, który to przepis przewiduje, iż nowa ustawa nie narusza przepisów dotychczasowych, zgodnie z którymi przeniesienie własności gruntów – bez wpisania ich do księgi wieczystej – jest skuteczne, ale pod warunkiem, że również w świetle nowych przepisów nie potrzebują one mieć założonej księgi wieczystej. Z kolei art. 189 u.wprow.BGB stanowił, że nabycie własności na gruncie następuje, także po wejściu w życie BGB, wedle dotychczasowych ustaw aż do chwili, gdy należy uważać księgę gruntową za założoną. Zdaniem Wojewody ów przepis przejściowy należy rozumieć w ten sposób, iż dopóty określony grunt – nabywany skutecznie zgodnie z prawem bez zakładania dla niego księgi wieczystej – nie ma urządzonej księgi wieczystej, gdyż nadal nie jest to konieczne, to nabycie następuje według przepisów dotychczasowych. Zgodnie natomiast z § 90 ustawy hipotecznej z 1897 r. grunty przeznaczone dla przedsiębiorstwa kolejowego albo pewnych osób prawnych, nadal nie wymagają założenia wykazów księgi wieczystej, o ile zostanie wydane stosowne rozporządzenie. Takie rozporządzenie zostało wydane, a mianowicie rozporządzenie Króla Pruskiego z 13 listopada 1899 r. dotyczące ksiąg wieczystych (Dziennik Ustaw Rzeszy z 1899, s. 519).

Mając na uwadze te i dalsze przedstawione przez siebie szczegółowe rozważania, Wojewoda uznał, że poprzednik prawny Spółki, posiadając nieruchomość władnącą, będącą własnością SP, mógł wykonywać uprawnienia wynikające z ustanowionej w 1885 r. służebności gruntowej. Nie była w tej mierze potrzebna jakakolwiek decyzja administracyjna, tym bardziej, że tego rodzaju formę oddawania nieruchomości w zarząd lub zarząd i użytkowanie wprowadziło dopiero rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 października 1958 r. w sprawie zasad i trybu przekazywania w ramach administracji państwowej przedsiębiorstw, instytucji oraz zakładów, nieruchomości i innych obiektów majątkowych (Dz. U. Nr 67, poz. 332), a następnie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 maja 1962 r. w sprawie przekazywania terenów w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 35, poz. 159). Wcześniej nie było w systemie prawnym norm, na podstawie których teoretycznie miałaby zostać wydana jakakolwiek decyzja potwierdzająca ów fakt. Z tej przyczyny należy, zdaniem Wojewody, uznać, iż faktyczne objęcie gruntów SP w posiadanie przez poprzednika prawnego Spółki było równoznaczne z tym, że doszło do ustanowienia zarządu, a tym samym – zgodnie z art. 128 § 2 k.c. – korzystania z wiązki uprawnień wynikającej z służebności gruntowej z 1885 r.

W konsekwencji Wojewoda uznał, że na podstawie art. 37a ust. 1 u.k.PKP Spółka stała się użytkownikiem wieczystym gruntów, które dotychczas były obciążone służebnością gruntową. W efekcie doszło do konfuzji w rozumieniu art. 247 k.c., gdyż ten sam podmiot posiadał dwa prawa rzeczowe: prawo użytkowania wieczystego oraz ograniczone prawo rzeczowe, gdzie pierwsze z nich miało zakres szerszy od drugiego. Nabyte prawo użytkowania wieczystego pochłonęło uprawnienia wynikające z XIX-wiecznej służebności gruntowej.

W związku z tym – jak stwierdził Wojewoda – ziściły się przesłanki do przyznania odszkodowania na rzecz A. M., M. M., K. W., B. P. i G. M.,

Jednocześnie organ odwoławczy ocenił, że sporządzony na potrzeby niniejszego postepowania przez biegłą J. T.-W. operat szacunkowy z [...] lutego 2018 r. jest wiarygodny i może stanowić podstawę ustalenia wartości rynkowej nieruchomości, według zasad wynikających z art. 130 ust. 1 u.g.n. w zw. z art. 37a ust. 7 u.k.PKP.

W końcowej części uzasadnienia Wojewoda wskazał ("na marginesie"), że w "bliźniaczej" sprawie, dotyczącej ustalenia i wypłaty odszkodowania za grunty, stanowiące część dawnego majątku V. K. i jego żony M. K., opartej na niemal identycznym stanie faktycznym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 31 sierpnia 2017 r., sygn. akt IV SA/Po 335/17, oddalił skargę Spółki, przyznając jednocześnie rację Wojewodzie, który orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji Starosty orzekającej o ustaleniu i wypłacie odszkodowania na rzecz wnioskodawców.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, [...] S.A. zarzuciła decyzji Wojewody naruszenie:

1) art. 107 § 2 k.p.a. przez nie rozpoznanie zarzutów podniesionych przez Skarżącą w pkt 3, 4, 5 i 9 odwołania, a w konsekwencji brak wskazania faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej,

2) art. 37a ust. 1 w zw. z ust. 7 zd. 1 u.k.PKP przez ich zastosowanie w sytuacji, gdy nie wystąpiły ku temu ustawowe przesłanki polegające na przyjęciu, iż w okolicznościach przedmiotowej sprawy zostały spełnione przesłanki ustalenia i wypłacenia odszkodowania "na rzecz J. J.";

3) art. 37a ust. 7 zd. 3 u.k.PKP przez przyjęcie, że sporna działka nie pozostawała do dnia [...] maja 2003 r. nieprzerwanie w posiadaniu samoistnym [...] S.A. przez okres 30 lat, jak również nieuwzględnienia faktycznego władania nieruchomością jak właściciel przez Skarżącą od niemal 1875 r.;

4) art. 37a ust. 9 u.k.PKP w zw. z art. 130 ust. 1 u.g.n. przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na ustaleniu wysokości odszkodowania za wywłaszczenia według stanu na dzień wydania decyzji wywłaszczeniowej (tj. na dzień [...] czerwca 2016 r.), w sytuacji gdy wysokość tego odszkodowania winna zostać ustalona wg stanu gruntu na dzień [...] czerwca 2003r.,

5) art. 134 ust. 1 i art. 135 ust. 1 i 2 u.g.n. w zw. z art. 37a ust. 7 i 9 u.k.PKP przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że podstawę ustalania wysokości odszkodowania stanowi wartość rynkowa nieruchomości (gruntu), w sytuacji gdy z uwagi na rodzaj i charakter wywłaszczanej nieruchomości biegły winien określić jej wartość odtworzeniową, i to oddzielnie dla gruntu i oddzielnie do pozostałych części składowych,

6) art. 9 i 10 ust. 1 k.p.a. przez zaniechanie informowania strony postępowania o stanie faktycznym i prawnym sprawy oraz nie dopuszczenie strony do czynnego udziału w toczącym się postępowaniu, choćby przez zaniechanie doręczenia stronie opinii biegłego szacującego wysokość odszkodowania za wywłaszczenie, a tym samym uniemożliwienia stronie "zastarzenia w/w wyceny",

7) art. 6 k.p.a. przez nieprawidłowe ustalenie normy prawnej wynikającej z art. 37a ust. 7 u.k.PKP mającej istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy,

8) art. 107 § 3 k.p.a. przez niewskazanie podstaw prawnych rozstrzygnięcia,

9) art. 77 § 1 k.p.a. przez:

- niezebranie i nie wyjaśnienie zarówno wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy, w tym dotyczących posiadania samoistnego nieruchomości przez okres 30 lat przez odwołującego,

- niejednoznaczne wnioski organu I instancji oparte na teoretycznych rozważaniach,

- brak jednoznacznego stanowiska organu dotyczącego stanu prawnego przedmiotowej nieruchomości,

- brak jednoznacznego uzasadnienia stanowiska, że nastąpiło ustanowienie służebności i jej nabycie przez [...] w sytuacji gdy przedsiębiorstwo państwowe władało całymi nieruchomościami,

- błędną ocenę dowodów i faktów dotyczących przedmiotowej sprawy;

10) art. 61 ust. 1 k.p.a. w zw. z art. 37a ust. 7 u.k.PKP przez wszczęcie postępowanie administracyjnego mającego na celu ustalenia i wypłatę odszkodowania za wywłaszczenie na rzecz A. M. i H. M., w sytuacji gdy z wnioskiem o ustalenia i wypłatę odszkodowania wystąpiła jedynie A. M..

Z powołaniem się na te zarzuty Skarżąca wniosła o: wydanie, na podstawie art. 61 § 3 [p.p.s.a.] postanowienia o wstrzymanie wykonania decyzji w całości; uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej jej decyzji Starosty; a także o zasądzenie od organu na rzecz Skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie.

Postanowieniem z 16 października 2018 r., sygn. akt IV SA/Po 809/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, choć większość jej zarzutów okazała się chybiona.

Przedmiotem skarżonej decyzji jest odszkodowanie za nieruchomość (działkę nr [...], obręb G., ark. mapy 89), którą – na mocy przepisów art. 37a ustawy z dnia [...] września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa Państwowego "P. K. P." (Dz. U. Nr 84, poz. 948, z późn. zm.; zwanej "ustawą o komercjalizacji [...]", w skrócie "u.k.PKP") – z dniem [...] czerwca 2013 r. nabył na własność Skarb Państwa jako grunt wchodzący w skład linii kolejowej, z równoczesnym nabyciem prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności urządzeń znajdujących się na gruncie przez [...] S.A.

Należy zauważyć, że niniejsza sprawa jest kolejną ze spraw tego rodzaju, rozstrzyganych przez tut. Sąd, które dotyczą nieruchomości (gruntów) zajętych na potrzeby (verba legis: "wchodzących w skład") tej samej linii kolejowej – kolejki wąskotorowej wybudowanej w latach 80-tych XIX w. dla potrzeb Cukrowni G., a następnie (w latach 90-tych XIX w.) odkupionej i rozbudowanej przez P. W. ("W. Kolej Powiatowa") – i to nieruchomości położonych względem siebie w bliskim sąsiedztwie (niekiedy niemal bezpośrednim, jak działki nr ewid. [...] i [...], które oddziela jedynie działka nr ewid. [...]). Oto bowiem wcześniejszymi wyrokami Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu:

- z [...] marca 2012 r. sygn. akt IV SA/Po [...] – dot. działki nr ewid. [...] (obręb G., ark. mapy 89),

- z [...] sierpnia 2017 r. sygn. akt IV SA/Po [...] – dot. działki nr ewid. [...] (obręb G., ark. mapy 89),

- z [...] sierpnia 2017 r. sygn. akt IV SA/Po [...] – dot. działki nr ewid. [...] (obręb G., ark. mapy 89),

- z [...] grudnia 2018 r. sygn. akt IV SA/Po [...] – dot. działki nr ewid. [...] (obręb G., ark. mapy 93),

oddalono skargi na analogiczne (zapadłe w takim samym stanie faktycznym i prawnym) decyzje Wojewody, utrzymujące w mocy poprzedzające je decyzje Starosty o ustaleniu odszkodowania.

Wszystkie te wyroki, poza orzeczeniem o sygn. akt IV SA/Po 808/18, są prawomocne, co jest o tyle istotne, że w myśl art. 170 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, z późn. zm.; w skrócie "p.p.s.a.") orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.

W związku z tym godzi się zauważyć – w ślad za stanowiskiem wyrażonym m.in. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 06 czerwca 2017 r. sygn. akt II OSK 2521/15 (dostępnym w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; w skrócie: CBOSA") – że cytowany przepis należy rozumieć w ten sposób, iż moc wiążąca prawomocnego orzeczenia, o której stanowi art. 170 p.p.s.a., w stosunku do sądów oznacza obowiązek przyjęcia, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu (zob. wyrok NSA z 25.03.2013., II GSK 2322/11, CBOSA). Jeżeli więc w konkretnym postępowaniu uczestniczą te same podmioty i znajdują w niej zastosowanie te same przepisy prawa, co w sprawie wcześniej zakończonej prawomocnym wyrokiem, a stan faktyczny tej sprawy wykazuje istotne podobieństwo ze stanem zaistniałym wcześniej, obowiązkiem sądu administracyjnego jest uwzględnienie związania wynikającego z treści tego wyroku. Należy przy tym podkreślić, że wynikająca z art. 170 p.p.s.a. moc wiążącą prawomocnego orzeczenia sądowego nie ogranicza się bynajmniej do jego sentencji. Przeciwnie, przejawia się ona na różne sposoby i w różnym stopniu, zależnie od istniejących powiązań pomiędzy poszczególnymi sprawami sądowymi. W szczególności moc wiążąca danego orzeczenia może rozciągać się pośrednio także na przyjętą w nim podstawę faktyczną rozstrzygnięcia (tzw. prekluzja faktów / prekluzja stanu faktycznego sprawy). Ograniczenie mocy wiążącej orzeczenia tylko do wąsko rozumianego związania treścią jego sentencji, z pominięciem efektów rozumowania sądu przedstawionych w uzasadnieniu, zubażałoby omawianą instytucję, prowadząc do zatracenia jej właściwości i szerokiego pola oddziaływania (tak trafnie W. Piątek, Glosa do wyroku NSA z 25 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2322/11, OSP 2015, Nr 9, poz. 88, s. 1303-1304).

W sytuacji, gdy zachodzi związanie prawomocnym orzeczeniem sądu i ustaleniami faktycznymi, które legły u jego podstaw, niedopuszczalne jest w innej sprawie o innym przedmiocie dokonywanie ustaleń i ocen prawnych sprzecznych z prawomocnie osądzoną sprawą. Rozstrzygnięcie zawarte w prawomocnym orzeczeniu stwarza stan prawny taki, jaki z niego wynika. Sądy rozpoznające między tymi samymi stronami inny spór muszą przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak przyjęto w prawomocnym, wcześniejszym wyroku. Stanowisko przeciwne, uznające możliwość czynienia przez organy administracji publicznej ustaleń sprzecznych z treścią prawomocnego orzeczenia sądu, jest nie do pogodzenia z wypływającą z art. 2 Konstytucji RP zasadą demokratycznego państwa prawnego oraz określoną w art. 7 Konstytucji RP zasadą legalizmu. Kontrola administracji publicznej sprawowana przez sądy administracyjne, która prowadziłaby do wydawania sprzecznych rozstrzygnięć w podobnych sprawach dotyczących tego samego podmiotu (tu: PKP S.A.), naruszałaby art. 1 w zw. z art. 170 p.p.s.a. (por. wyroki NSA: z 25.02.2014 r., II GSK 1939/12; z 30.01.2014 r., II FSK 47/12; z 20.10.2016 r., II GSK 262/15; z 16.05.2017 r., II OSK 2313/15; z 06.06.2017 r., II OSK 2521/15 – CBOSA).

Powyższe uwagi mają istotne znaczenie zwłaszcza w kontekście zawartych w przywołanych wyżej, prawomocnych wyrokach tut. Sądu – a zwłaszcza w wyroku zapadłym w sprawie o sygn. akt IV SA/Po 335/17, trafnie określonej przez Wojewodę w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w odpowiedzi na skargę mianem sprawy "bliźniaczej" – ustaleniach i ocenach dotyczących m.in. źródła i charakteru posiadania przez Spółkę oraz jej poprzedników prawnych wskazanych nieruchomości (działek) zajętych pod infrastrukturę (tory kolejowe) przedmiotowej linii wąskotorowej, jako posiadania zależnego (nie-samoistnego) w zakresie ustanowionej w 1885 r. służebności gruntowej (drogowej).

W konsekwencji Sąd w pełni podziela i przyjmuje za własne, wspólne dla obu spraw ustalenia faktyczne, zaakceptowane przez WSA w wyroku o sygn. akt IV SA/Po 335/17, oraz wyrażoną w tamtym wyroku ocenę prawną co do nieziszczenia się w ustalonym stanie faktycznym negatywnych przesłanek ustalenia odszkodowania za przejęte na własność Skarbu Państwa (a w użytkowanie wieczyste [...] S.A.) nieruchomości.

Podstawę ustalenia odszkodowania w kontrolowanej sprawie stanowił przepis art. 37a ust. 1 u.k.PKP, który stanowi, że grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu [...] lutego 2003 r. we władaniu [...] S.A., niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub [...] S.A. stają się z dniem [...] czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7. Zgodnie natomiast z tym ostatnim przepisem odszkodowanie, o którym mowa w ust. 1, będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia [...] czerwca 2003 r. do dnia [...] grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie takie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym [...] S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Zgodnie z art. 37a ust. 8 u.k.PKP ww. odszkodowanie wypłaca [...] S.A.

Z cytowanych uregulowań wynika, że odszkodowanie za "uwłaszczone" w trybie art. 37a ust. 1 u.k.PKP grunty przysługuje w wypadku łącznego spełnienia dwóch warunków: (i) wniosek o odszkodowanie został złożony przez uprawnionego pomiędzy [...] czerwca 2003 r. a [...] grudnia 2007 r.; (ii) dany grunt nie pozostawał do [...] maja 2003 r. w samoistnym posiadaniu [...] S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez trzydzieści lat.

Bezspornym w rozpoznawanej sprawie jest to, że wniosek o ustalenie odszkodowania został złożony przez A. M. z zachowaniem terminu określonego w art. 37a ust. 1 u.k.PKP. Sporną w tej sprawie pozostaje natomiast kwestia, czy złożenie wniosku o odszkodowanie wyłącznie przez A. M. było wystraczające, a także to, czy nieruchomość stanowiąca działkę ewidencyjną nr [...] (obręb G., ark. mapy 89) do dnia [...] maja 2003 r. pozostawała, czy też nie, w samoistnym posiadaniu [...] S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez 30 lat.

Wychodząc od rozważenia drugiej z wymienionych spornych kwestii, należy zauważyć – w nawiązaniu do wywodów zawartych w wyroku WSA o sygn. akt IV SA/Po [...] – że żaden z przepisów ustawy o komercjalizacji [...] nie definiuje pojęcia "posiadania samoistnego". W tej sytuacji zasada spójności systemu prawa nakazuje przyjąć, że pojęcie posiadania samoistnego należy rozumieć w taki sposób, w jaki reguluje je prawo cywilne. Posiadanie zaś, zgodnie z art. 336 ustawy z dnia [...] kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, z późn. zm.; w skrócie "k.c."), może być "samoistne" – wówczas posiadaczem jest ten, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel – bądź też "zależne", jeżeli posiadacz włada rzeczą jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (np. służebność). Wypada również zastrzec, że w myśl art. 337 k.c. posiadacz samoistny nie traci posiadania przez to, że oddaje drugiemu rzecz w posiadanie zależne. Z kolei od posiadacza (tak samoistnego, jak i zależnego) odróżnić należy dzierżyciela, którym stosownie do art. 338 k.c. jest ten, kto rzeczą faktycznie włada za kogo innego. Zgodnie z art. 339 k.c. domniemywa się, że ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem samoistnym. Natomiast przepis art. 340 k.c. nakazuje domniemywać ciągłość posiadania, zastrzegając, że niemożność posiadania wywołana przez przeszkodę przemijającą nie przerywa posiadania.

Dla realizacji negatywnej przesłanki ustalenia odszkodowania, o której mowa w art. 37a ust. 7 zd. trzecie u.k.PKP, konieczne jest, aby w okresie trzydziestu lat poprzedzającym dzień [...] maja 2003 r. dana nieruchomość znajdowała się w tak właśnie rozumianym, samoistnym posiadaniu [...] lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez trzydzieści lat.

Faktem notoryjnym jest, że podmiot o nazwie "[...] S.A." powstał [...] stycznia 2001 r. w wyniku komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego [...]. Dopiero zatem od tego dnia mógł być posiadaczem nieruchomości. Dla spełnienia negatywnej przesłanki ustalenia odszkodowania art. 37a ust. 7 zd. trzecie u.k.PKP konieczne więc było, aby nieruchomość znajdowała się w samoistnym posiadaniu poprzedników prawnych [...].

W konsekwencji w kontrolowanej sprawie okolicznością kluczową dla jej rozstrzygnięcia było prawidłowe ustalenie, czy działka aktualnie oznaczona numerem [...] pozostawała do [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym [...] lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Jest to bowiem okoliczność, od ustalenia której zależy, czy w rzeczywistości istnieją w sprawie przesłanki przemawiające za wyłączeniem możliwości przyznania odszkodowania. Wykazanie posiadania samoistnego przez 30 lat do [...] maja 2003 r. musi być jednoznaczne i niebudzące wątpliwości, gdyż ustawodawca łączy z tą okolicznością utratę prawa do odszkodowania (por. wyrok NSA z 21.09.2011 r., I OSK 1671/10, CBOSA).

Jak prawidłowo ustalił Wojewoda, przedmiotowa linia kolejowa posadowiona m.in. na terenie obecnej działki [...] powstała w 1884 r. na potrzeby "[...]." i pierwotnie użytkowana była przez tę spółkę dla zapewnienia obsługi prowadzonej przez nią Cukrowni G.. Dowody zebrane w sprawie potwierdzają, że przedmiotowa nieruchomość to część dawnego majątku V. K., który to majątek obciążony został służebnością gruntową na rzecz gruntu zapisanego w księdze wieczystej G. t. VIII k. [...]. Wojewoda prawidłowo również uznał, że kluczowe znaczenie z punktu widzenia rozstrzygnięcia niniejszej sprawy odgrywa akt notarialny z [...] lutego 1885 r., który był podstawą obciążenia ograniczonym prawem rzeczowym dla wielu ksiąg wieczystych prowadzonych obecnie przez Sąd Rejonowy w G., m.in. obciążenia ograniczonym prawem rzeczowym nieruchomości odpowiadającej obecnie działce nr [...]. W ocenie Sądu, Wojewoda dokonał prawidłowej oceny, że służebność gruntowa ustanowiona została w 1885 r. i wszyscy kolejni właściciele kolejki wąskotorowej i toru kolejowego korzystali z tej służebności. Wojewoda prawidłowo uznał również, że owa służebność przez wszystkie te lata nie wygasła, co organ potwierdził obszerną analizą obowiązujących kolejno od 1885 r. przepisów prawa.

Ponadto Sąd w pełni podzielił ustalenia Wojewody, że w 1944 r. na mocy dekretu o reformie rolnej (tj. dekretu PKWN z dnia [...] września 1944 r. przeprowadzeniu reformy rolnej) Skarb Państwa nabył fragmenty nieruchomości władnącej, a w 1949 r. przedmiotowa kolejka, dotychczas samorządowa, została przejęta przez Skarb Państwa i włączona w struktury istniejącego od 1926 r. przedsiębiorstwa państwowego [...]. Od tego momentu dopiero poprzedniczka prawna Spółki, w ścisłym rozumieniu, była w stanie w ogóle posiadać teren działki oznaczonej aktualnie numerem [...]. Jak trafnie zauważył Wojewoda, pomimo że p.p.PKP było odrębną osobą prawną, to od momentu wejścia w życie Konstytucji PRL, wprowadzającej m.in. zasadę jednolitego funduszu własności państwowej, było ono podmiotem korzystającym z ustanowionej w 1885 r. służebności gruntowej. Zgodnie z ówcześnie obowiązującymi art. 128 § 1 i 2 k.c. socjalistyczna własność ogólnonarodowa (państwowa) przysługiwała niepodzielnie Państwu, zaś w granicach swej zdolności prawnej państwowe osoby prawne wykonywały w imieniu własnym, względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego, uprawnienia płynące z własności państwowej. Tym samym – jak trafnie stwierdził Wojewoda – skoro tereny wokół dworca "G. wąsk." stanowiły od momentu wejścia w życie dekretu o reformie rolnej własność Skarbu Państwa, to od późniejszego momentu przejęcia G. (zwanej początkowo "W.") i W. Kolei Dojazdowej przez SP, przedsiębiorstwo państwowe [...] zarządzało, w imieniu Skarbu Państwa, tymi terenami. Tym samym we własnym imieniu wykonywało płynące z prawa własności Skarbu Państwa względem tych gruntów, uprawnienia. Tym uprawnieniem było zaś posiadanie zależne m.in. działki nr [...], w granicach ustalonych służebnością gruntową z 1885 r. Wskazane prawo służebności gruntowej wygasło dopiero [...] czerwca 2003 r., wraz z nabyciem przez [...] S.A., na podstawie art. 37a ust. 1 u.k.PKP, prawa własności nieruchomości obciążonej służebnością gruntową.

Wskazane powyżej okoliczności faktyczne potwierdzają, że [...] S.A. i jej poprzednicy prawni mogli być jedynie posiadaczami zależnymi nieruchomości stanowiącej obecnie działkę nr [...]. Fakt ten ma doniosłe znaczenie w kontrolowanej sprawie, gdyż przesądza, że w sprawie nie wystąpiła negatywna przesłanka ustalenia odszkodowania, o której mowa w art. 37a ust. 7 zd. trzecie u.k.PKP.

Z tych wszystkich względów nie mogły odnieść zamierzonego skutku podniesione w skardze zarzuty nr [...] i 9.

Wbrew twierdzeniom Skarżącej, niewadliwe – nawet jeśli w pewnym zakresie (z konieczności, dyktowanej dawnością ustalanych faktów, a co za tym idzie: szczupłością dostępnego obecnie materiału dowodowego) wariantywne – ustalenia dokonane przez Wojewodę potwierdzają, że w sprawie nie wystąpiła negatywna przesłanka z art. 37a ust. 7 u.k.PKP. W ocenie Sądu nie zasługują na uwzględnienie w szczególności twierdzenia Spółki, jakoby była ona posiadaczem samoistnym przedmiotowej nieruchomości "niemal od 1875 r.", skoro z prawidłowych ustaleń Wojewody wynika, że aktem notarialnym z [...] lutego 1885 r. obciążono m.in. tę nieruchomość ograniczonym prawem rzeczowym. Skoro więc zostało wykazane, że przedmiotowa nieruchomość obciążona była służebnością gruntową, a [...] S.A. była posiadaczem zależnym tej nieruchomości, to nie sposób uznać, aby Spółka lub też jej poprzednicy prawni, byli posiadaczem samoistnym przedmiotowej nieruchomości do dnia [...] maja 2003 r. nieprzerwanie przez 30 lat, jak tego wymaga u.k.PKP (por. ww. wyroki WSA w Poznaniu, a ponadto wyroki WSA: z [...].06.2013 r., IV SA/Po [...]; z [...].11.2013 r., IV SA/Po [...]; z [...].06.2014 r., IV SA/Po [...] – CBOSA).

Zasadne okazały się natomiast zarzuty nr [...] w części, w jakiej dotyczą one niewyjaśnienia i nierozważenia w sposób należyty przez organ II instancji skutków złożenia wniosku o odszkodowanie wyłącznie przez A. M. – bez udziału (pozostałych) spadkobierców H. M., który był współwłaścicielem przedmiotowej działki nr [...] – a także nieustosunkowania się do stanowiska wyrażonego w tym zakresie przez Spółkę w odwołaniu od decyzji Starosty.

Tymczasem okoliczność dotycząca kręgu osób, które złożyły wniosek o odszkodowanie na podstawie art. 37a ust. 7 u.k.PKP, miała istotne znaczenie dla wyniku sprawy.

Godzi się bowiem zauważyć, że ww. przepis bazuje na takiej samej konstrukcji normatywnej, co przepis art. 73 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną. (Dz. U. Nr 133, poz. 872, z późn. zm.; dalej jako "p.w.u.r.a.p."), który w analogiczny sposób normuje kwestię odszkodowania za nieruchomości drogowe, które ex lege przeszły z dniem [...] stycznia 1999 r. na własność SP lub właściwych j.s.t. na mocy art. 73 ust. 1 p.w.u.r.a.p. W związku z tym jako w pełni uzasadnione jawi się posiłkowanie przy wykładni art. 37a ust. 7 u.k.PKP utrwalonym orzecznictwem wypracowanym na tle art. 73 ust. 4 p.w.u.r.a.p.

W orzecznictwie tym zaś wskazuje się zgodnie, że postępowanie w sprawie ustalenia i wypłaty odszkodowania, o którym mowa w art. 73 ust. 4 p.w.u.r.a.p. – który to przepis w aktualnym brzmieniu stanowi, że: "Odszkodowanie, o którym mowa w ust. 1 i 2, będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek właściciela nieruchomości złożony w okresie od dnia [...] stycznia 2001 r. do dnia [...] grudnia 2005 r. Po upływie tego okresu roszczenie wygasa." – może zostać wszczęte na wniosek właściciela nieruchomości, czyli na żądanie strony uprawnionej do uzyskania odszkodowania. Uprawnionym do otrzymania odszkodowania jest właściciel nieruchomości, który w ww. okresie złożył wniosek o ustalenie i wypłatę odszkodowania. Bezwzględnym warunkiem wszczęcia postępowania jest złożenie przez osobę uprawnioną do uzyskania odszkodowania wniosku, o którym mowa w art. 73 ust. 4 p.w.u.r.a.p., w terminie określonym w tym przepisie. Oznacza to, że wniosek każdego ze współwłaścicieli wszczyna odrębną sprawę o odszkodowanie, przy czym wnioski takie mogą być rozpoznane łącznie na mocy art. 62 k.p.a., lecz każdy ze współwłaścicieli ma interes prawny tylko w postępowaniu wszczętym swoim własnym wnioskiem. W przypadku gdy nieruchomość stanowi współwłasność kilku podmiotów, ustawodawca w art. 73 ust. 4 p.w.u.r.a.p. nie wprowadza wymogu, by z wnioskiem o odszkodowanie za nieruchomość zajętą pod drogę publiczną w warunkach określonych w art. 73 ust. 1 p.w.u.r.a.p. wystąpili wszyscy współwłaściciele nieruchomości. Każdy ze współwłaścicieli domagać się może odszkodowania jemu należnemu, w wysokości odpowiadającej jego udziałowi w prawie własności przedmiotowej nieruchomości (por. wyrok NSA z 21.04.2017 r., I OSK 2176/16, CBOSA).

Jest tak dlatego, że odszkodowanie związane jest z wartością nieruchomości, jak też z wartością udziału we współwłasności nieruchomości każdego ze właścicieli. Podzielność roszczenia o zapłatę odszkodowania skutkuje tym, że każdy z dotychczasowych współwłaścicieli nieruchomości przejętej w omawianym trybie posiada, wywodzony z prawa materialnego administracyjnego i cywilnego, indywidualny interes prawny w realizacji roszczenia odszkodowawczego, jedynie w zakresie własnych uprawnień (por. wyrok NSA z 14.01.2016 r., I OSK 1037/14, CBOSA).

Skoro bowiem, jak wynika z art. 73 ust. 1 p.w.u.r.a.p., ze wskazanym w tym przepisie dniem dotychczasowi współwłaściciele tracą przysługujące im prawo własności (które przechodzi na SP lub właściwą j.s.t.), to z tym dniem wygasa też między dotychczasowymi współwłaścicielami więź materialnoprawna, którą do tej pory kształtowały przepisy regulujące obowiązki i prawa współwłaścicieli. Żaden z byłych współwłaścicieli nie może zatem działać na rzecz pozostałych, ani ich reprezentować, chyba że przepis szczególny przewidywałby taką możliwość lub udzielone byłoby skuteczne pełnomocnictwo. Każdemu ze współwłaścicieli przysługuje natomiast własne roszczenie o odszkodowanie, odpowiadające jego udziałowi we własności nieruchomości. Oznacza to, że roszczeń odszkodowawczych jest tyle, ilu było współwłaścicieli. Każdy z nich może zatem w różnym czasie dochodzić zaspokojenia swojego roszczenia. Termin do wystąpienia o odszkodowanie biegnie indywidualnie dla każdego ze współwłaścicieli i upływ ustawowego terminu powoduje wygaśnięcie roszczenia, w sytuacji niewystąpienia z wnioskiem. Przyjęcie odmiennego poglądu, iż złożenie wniosku przez jednego ze współwłaścicieli wszczynałoby postępowanie administracyjne, w toku którego pozostali współwłaściciele mogliby zgłaszać – po upływie określonego w ustawie terminu – własne wnioski, stałoby w sprzeczności z celem, jaki przyświecał ustawodawcy we wprowadzeniu terminu do występowania z roszczeniem, i niweczyłoby materialnoprawne skutki upływu terminu, o którym mowa w art. 73 ust. 4 p.w.u.r.a.p. Powyższy pogląd jest utrwalony w orzecznictwie sądów administracyjnych (znalazł potwierdzenie m.in. w wyrokach NSA: z 02.04.2014 r., I OSK 2280/12; z 14.05.2014 r., I OSK 2745/12; z 14.01.2016 r., I OSK 1037/14; z 03.03.2016 r., I OSK 1312/14; z 13.01.2017 r., I OSK 983/15 – CBOSA).

Odnosząc powyższe uwagi odpowiednio do art. 37a ust. 7 u.k.PKP i przenosząc je – mutatis mutandis – na grunt kontrolowanej sprawy, należy zauważyć, że w aktach tej sprawy znajduje się wyłącznie wniosek A. M. z [...] grudnia 2007 r. o ustalenie odszkodowania, z tym że z jego treści nie wynika jednoznacznie, czy Wnioskodawczyni składała go wyłącznie w imieniu własnym, czy także (pozostałych) spadkobierców jej męża, H. M., który do dnia swojej śmierci, tj. do [...] sierpnia 1992 r., był współwłaścicielem (wraz z żoną) działki nr [...]. Jak ustalił organ I instancji, zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w G. Wydziału I Cywilnego z [...] listopada 2012 r., sygn. akt I Ns [...], spadek po zmarłym H. M. nabyli: żona A. M. w [...] części oraz dzieci: M. M., K. W. z d. M., B. P. z d. M. i G. S. M. – każdy z nich w [...] części.

Sygnalizowane wątpliwości co do intencji Wnioskodawczyni – czy mianowicie złożyła wniosek z [...] grudnia 2007 r. wyłącznie w imieniu własnym czy także w imieniu ww. pozostałych spadkobierców H. M., wynika z faktu wskazania we wniosku, iż jest on składany "zgodnie z pismem Wojewody z dn. [...].06.2006 r." Chodzi w tym przypadku zapewne o decyzję Wojewody z [...] czerwca 2006 r. (znak: [...]) stwierdzającą nabycie przez Skarb Państwa z mocy prawa, z dniem [...] marca 2003 r., prawa własności gruntu wchodzącego w skład linii kolejowej, stanowiącego działkę nr [...] (pkt 1 decyzji), a przez [...] S.A. – prawa użytkowania wieczystego tego gruntu oraz znajdujących się na nim urządzeń (pkt 2 decyzji). Jako ówcześni właściciele działki nr [...] zostali w pkt 1 ww. decyzji wskazani "A. i H. M." (w części dotyczącej zmarłego H. M. – wskazani w sposób oczywiście błędny, gdyż zamiast Zmarłego powinni w decyzji figurować jego spadkobiercy). Natomiast w uzasadnieniu tej decyzji zawarto stwierdzenie (do którego, być może, nawiązała Wnioskodawczyni w swym wniosku z [...] grudnia 2007 r.), że: "Dotychczasowym właścicielom gruntu – A. i H. M. przysługuje roszczenie o odszkodowanie".

W świetle powyższego, zdaniem Sądu, organy powinny były wyjaśnić, czy A. M. składała wniosek z [...] grudnia 2007 r. wyłącznie w imieniu własnym czy także w imieniu, wskazanego w decyzji Wojewody, H. M., a ściślej – jego spadkobierców, czyli swych dzieci (wybranych lub wszystkich), tj.: M. M., K. W. z d. M., B. P. z d. M. lub G. S. M.. Jeśli zaś okazałoby się, że wniosek został złożony także w imieniu dzieci, to rzeczą organu byłoby także zażądanie od Wnioskodawczyni przedłożenia stosownych pełnomocnictw.

Jak to już bowiem wynika z wcześniejszych uwag – dotyczących wprost art. 73 ust. 4 p.w.u.r.a.p., ale odpowiednio także art. 37a ust. 7 u.k.PKP – na tle ostatniego z wymienionych przepisów, z uwagi na brak przepisu szczególnego, żaden z byłych współwłaścicieli nieruchomości "kolejowej" przejętej ex lege na własność Skarbu Państwa (a w użytkowanie wieczyste [...] S.A.) nie może działać na rzecz pozostałych współwłaścicieli, ani ich reprezentować – w tym występować w ich imieniu z wnioskiem, o którym mowa w art. 37a ust. 7 zd. pierwsze u.k.PKP – bez skutecznie udzielonego mu pełnomocnictwa.

W konsekwencji bez dokonania przez organ odwoławczy powyższych ustaleń, wydanie zaskarżonej decyzji – która sankcjonowała ustalenie przez organ I instancji odszkodowania nie tylko na rzecz Wnioskodawczyni, ale także na rzecz (pozostałych) spadkobierców H. M., którzy nie wiadomo, czy wystąpili z własnymi wnioskami o ustalenie odszkodowania (w każdym razie w aktach sprawy takich wniosków brak) – było co najmniej przedwczesne. Jak to już bowiem wyżej wyjaśniono, postępowanie o ustalenie odszkodowania, o którym mowa w art. 37a ust. 1 i 7 u.k.PKP, może zostać wszczęte i toczyć się oraz zakończyć wydaniem decyzji ustalającej odszkodowanie wyłącznie wobec osób, które w okresie wskazanym w art. 37a ust. 7 u.k.PKP wystąpiły z wymaganym wnioskiem.

Z tych względów zaskarżona decyzja nie mogła się ostać w obrocie prawnym, jako wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 w zw. z art. 140 k.p.a. w zakresie dotyczącym wyjaśnienia, czy pozostałe osoby, oprócz Wnioskodawczyni, wskazane w decyzji Starosty jako beneficjenci ustalonego odszkodowania złożyły wymagane w świetle art. 37a ust. 7 u.k.PKP wnioski, w zakreślonym w tym przepisie terminie – osobiście lub przez pełnomocnika (Wnioskodawczynię).

Z uwagi na powyższe braki niecelowym, a co najmniej przedwczesnym, byłoby odnoszenie się przez Sąd na obecnym etapie sprawy do pozostałych zarzutów skargi, które ogniskowały się wokół kwestii związanych ze sporządzonym w sprawie operatem, szacunkowym, w tym zastosowaną metodyką ustalania odszkodowania oraz jego wysokością. Godzi się bowiem zauważyć, że operat stanowiący podstawę wyliczenia odszkodowania ustalonego przez organy został sporządzony [...] lutego 2018 r., co oznacza, że ewentualne jego wykorzystanie przy ponownym rozpoznaniu sprawy będzie wymagało uprzedniego zwrócenia się przez organ do autorki operatu o potwierdzenie jego aktualności, zgodnie z art. 156 ust. 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2018 r. poz. 121 z późn. zm.; w skrócie "u.g.n."). Uzyskanie takiego potwierdzenia jest zaś zawsze niepewne.

Dlatego jedynie ubocznie można zauważyć, że:

- jako całkowicie niezrozumiały jawi się zarzut – uporczywie podnoszony przez Skarżącą zarówno w postępowaniu administracyjnym, jak i sądowym – ustalenia wysokości odszkodowania "według stanu na dzień wydania decyzji wywłaszczeniowej (tj. na dzień [...].06.2016 r.)". Wszak w inkryminowanym operacie wyraźnie wskazano (w pkt 4, s. 6), że datą, na którą określono stan przedmiotu wyceny, jest [...] czerwca 2003 r., czyli dzień, w którym doszło do przewłaszczenia ex lege ("wywłaszczenia", jak to ujmuje Skarżąca) przedmiotowej nieruchomości;

- wybór sposobu określania wartości wycenianej nieruchomości (w szczególności: czy według wartości rynkowej, czy odtworzeniowej) – czyli wybór tzw. podejścia do wyceny nieruchomości (zob. art. 152 u.g.n.) – stanowi domenę wiadomości specjalnych i w związku z tym należy do wyłącznej kompetencji rzeczoznawcy majątkowego, co expressis verbis wynika z art. 154 ust. 1 u.g.n.;

- organ nie ma obowiązku doręczania stronie operatu szacunkowego; strona może się z operatem zapoznać oraz zgłosić co do niego uwagi w ramach realizacji uprawnień, o których mowa w art.10 k.p.a.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w pkt 1 sentencji decyzji, tj. uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody.

O kosztach postępowania (pkt 2 sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a., uwzględniając poniesiony przez Skarżącą koszt wpisu w wysokości [...] zł.