Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 834/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2014-02-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2013 poz 1456
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, Sędziowie sędzia WSA Marek Leszczyński (spr.), sędzia NSA Anna Sobolewska-Nazarczyk, Protokolant sekretarz sądowy Anna Makal, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 20 lutego 2014 r. sprawy ze skargi A. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia[...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Wójta Gminy Z. z dnia [...] lipca 2013 r., nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżone decyzje nie mogą być wykonane w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Z. z dnia [...] lipca 2013 r., nr [...], odmawiającą przyznania A. L. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym synem C. L.

Decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. wydana została przy następujących ustaleniach stanu faktycznego i ocenie prawnej sprawy.

A. L. wystąpiła w dniu [...] czerwca 2013 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym synem C. L., legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności z dnia [...] stycznia 2006 r., według którego wymaga on wsparcia i pomocy osób trzecich oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie leczenia rehabilitacji i edukacji. Według złożonego przez wnioskodawczynię oświadczenia nie pracuje ona zawodowo, natomiast posiada gospodarstwo rolne, którym zajmuje się jej małżonek.

Wójt Gminy Z. decyzją z dnia [...] lipca 2013 r., nr [...], odmówił przyznania A. L. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym synem C. L.

W uzasadnieniu decyzji organ powołał się na art. 17 ust. 1, 1a i 1b ustawy z dnia [...] listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych stanowiący podstawę prawną niniejszego świadczenia oraz określający przesłanki uzyskania prawa do świadczenia. Wskazał, że wnioskodawczyni nie spełnia wymogów do otrzymania świadczenia, albowiem posiada wraz z mężem gospodarstwo rolne i jest objęta ubezpieczeniem z tego tytułu. Jak wynika zaś z art. 3 pkt 22 ww. ustawy, pod pojęciem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie rozumie się prowadzenia gospodarstwa rolnego, do którego prowadzenia nie jest konieczna rezygnacja z zatrudnienia. Powołał się przy tym na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12 wskazującą, że prowadzenie gospodarstwa rolnego stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Po rozpoznaniu odwołania A. L., decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r. (nr [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., zaskarżoną decyzję utrzymało w mocy.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że skarżąca spełnia trzy przesłanki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., gdyż jest matką opiekującą się niepełnosprawnym dzieckiem, które zgodnie z orzeczeniem o niepełnosprawności z dnia 14 października 2002 r. wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w Ł. jest niepełnosprawne od urodzenia i w tymże orzeczeniu są zawarte wskazania co do konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji. Ponadto odwołująca będąca matką osoby niepełnosprawnej jest osobą zobowiązaną do alimentacji. Jednakże świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane, ponieważ wnioskodawczyni jest współwłaścicielką (razem z mężem) gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha przeliczeniowego i z tego tytułu podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS. Rozważeniu podlegało zatem, czy zaprzestała ona prowadzenia gospodarstwa rolnego. Organ powołał się na definicję rolnika, wynikająca z art. 6 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) oraz na zakres znaczeniowy "zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej", przez który należy rozumieć zakończenie jej w sposób definitywny. Zgodnie zaś z oświadczeniem wnioskodawczyni nie pracuje ona w gospodarstwie rolnym, a zatem nie zaprzestała definitywnie prowadzenia działalności rolniczej.

Organ odwoławczy powołał się także na uchwałę NSA z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12, z której wynika, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W skardze wywiedzionej na ww. decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, A. L. zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wskazała, że w jej ocenie spełnia ona wszystkie warunki wymagane dla otrzymania przedmiotowego świadczenia. Skarżąca wniosła o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał uprzednie stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna i podlega uwzględnieniu.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa zarówno materialnego, jak i przepisów postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Zatem kontrola sądowoadministracyjna sprowadza się do zbadania, czy organy wydając zaskarżony akt nie naruszyły przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ocena dokonywana jest natomiast według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania aktu oraz na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego.

Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zakres tej kontroli wyznaczają zatem nie zarzuty skargi, ale granice sprawy administracyjnej rozstrzygniętej przez organ zaskarżonym aktem. Podkreślenia przy tym wymaga, że uszczegółowieniem zasady niezwiązania sądu granicami skargi jest przepis art. 135 p.p.s.a., zgodnie z którym, sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Działania takie służyć mają bowiem zapewnieniu ostatecznego i pełnego załatwienia sprawy, czyli stworzenia takiego stanu, w którym w obrocie prawnym nie będzie funkcjonował żaden akt organu administracji publicznej niezgodny z prawem.

Przedmiotem kontroli dokonywanej przez Sąd w niniejszej sprawie z punktu widzenia kryterium legalności jest zaskarżona decyzja SKO w Ł. z dnia [...] sierpnia 2013 r. utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Z. z dnia [...] lipca 2013 r. odmawiającą przyznania A. L. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym synem C. L.

Materialnoprawną podstawę dla wydania zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 17 ust. 1 ustawy z dnia z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2013 r., poz. 1456), zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W sprawie niniejszej bezsporne jest, że skarżąca opiekuje się synem, który ze względu na niepełnosprawność takiej opieki wymaga. Ponadto podlega ona ubezpieczeniu społecznemu rolników jako małżonka rolnika i jest współwłaścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha przeliczeniowego. Decyzją z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] Wójt Gminy Z. przyznał skarżącej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad synem C. L. na okres od [...] kwietnia 2012 r. bezterminowo, zaś decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] stwierdził wygaśnięcie tej decyzji z dniem [...] lipca 2013 r.

Oba organy w swoich decyzjach zgodnie stanęły na stanowisku, że skarżąca spełnia prawie wszystkie warunki do otrzymania przedmiotowego świadczenia, oprócz jednego, a mianowicie nie zrezygnowała z zatrudnienia w celu podjęcia opieki nad niepełnosprawnym synem. Zdaniem organów, do rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne nie ma zastosowania pojęcie "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". W tej mierze wywody swoje oparły o treść uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12.

W tym miejscu podkreślenia wymaga, że na tle art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu do dnia 31 grudnia 2012 r. istniała w orzecznictwie sądowo-administracyjnym rozbieżność odnośnie tego, czy posiadanie gospodarstwa rolnego wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, czy też nie. W dniu 11 grudnia 2012 r. Naczelny Sąd Administracyjny podjął w składzie siedmiu sędziów uchwałę o sygn. akt I OPS 5/12, w której stwierdził, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Podkreślenia przy tym wymaga, że na mocy art. 187 § 2 p.p.s.a. uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego jest wiążąca w tej sprawie, w której została podjęta, ale również ma jeszcze tzw. ogólną moc wiążącą wynikającą z art. 269 § 1 p.p.s.a.

W ocenie Sądu zauważenia jednak wymaga, że powyższa uchwała została podjęta pod rządami ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2012 r. Natomiast po tej dacie nastąpiła istotna jej zmiana. Otóż ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r., poz. 1548), która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2013 r., z kręgu osób, którym do dnia 31 grudnia 2012 r. przysługiwało uprawnienie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wyodrębniono grupę osób, które w dalszym ciągu uprawnione są do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego (na innych zasadach) oraz inną grupę osób, które po 1 stycznia 2013 r. ubiegać się mogą o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego. Wprowadzając w miejsce dotychczasowego świadczenia pielęgnacyjnego dwa inne świadczenia, ustawodawca odmiennie określił kryteria ich przyznawania i przesłanki negatywne skutkujące niemożnością ich uzyskania.

W stanie faktycznym niniejszej sprawy szczególnego znaczenia nabierają dwie różnice pomiędzy obecnym świadczeniem pielęgnacyjnym, a specjalnym zasiłkiem opiekuńczym. Zgodnie z art. 16a ust. 8 pkt 1 lit. b) ustawy o świadczeniach rodzinnych, specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów. Wyłączenia takiego nie zawiera natomiast art. 17 cyt. ustawy dotyczący świadczenia pielęgnacyjnego.

W ocenie Sądu, konstrukcja wskazanych przepisów nie jest przypadkowa. Biorąc pod uwagę zasadę racjonalności ustawodawcy, powyższe prowadzi do wniosku, że w stanie prawnym obowiązującym po dniu 1 stycznia 2013 r. podleganie przez osobę sprawującą opiekę obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu stało się odnośnie ustalania jej uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego irrelewantnym prawnie. Skoro racjonalny prawodawca w art. 16a ust. 8 pkt 1 lit. b) ustawy zamieszcza tego rodzaju przesłankę negatywną, a jednocześnie pomija ją w kolejnym przepisie, to wyraźnie daje wyraz temu, iż okoliczność ta nie jest istotna na gruncie ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W tym też zakresie niewątpliwie utraciły aktualność te rozważania zawarte w uzasadnieniu uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12, które odnosiły się do opłacania ze środków publicznych składek na ubezpieczenie emerytalno - rentowe jako uzasadnionego kryterium dyferencjacji statusu ubezpieczonych w zakresie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 grudnia 2013 r., sygn. akt II SA/Po 1198/13).

Kolejną cechą różnicującą w aktualnym stanie prawnym świadczenie pielęgnacyjne od specjalnego zasiłku opiekuńczego, jest uzależnienie przysługiwania drugiego z tych świadczeń od spełnienia kryterium dochodowego (art. 16a ust. 2 ustawy), przy jednoczesnym braku jakichkolwiek kryteriów dochodowych odnośnie osób ubiegających się o świadczenie pielęgnacyjne. Zróżnicowanie to jest także nieprzypadkowe i zdaniem Sądu przesądza o tym, że w aktualnie obowiązującym stanie prawnym uzyskiwanie dochodów z innych niż praca źródeł nie może być uznane za negatywną przesłankę dla korzystania ze świadczenia pielęgnacyjnego.

W ocenie Sądu, zmiana stanu prawnego dokonana od dnia 1 stycznia 2013 r. spowodowała, że uchwała NSA w sprawie I OPS 5/12 znajduje zastosowanie jedynie przy specjalnym zasiłku opiekuńczym. Przepis art. 16a ust. 8 pkt 1 lit. b) ustawy w brzmieniu, że specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów, obejmuje również rolnika podlegającego obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalno - rentowemu zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 1403). Brak takiego samego uregulowania w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jednoznacznie przekreśla możliwość stosowania do obecnego świadczenia pielęgnacyjnego omawianej negatywnej przesłanki przyjętej dla specjalnego zasiłku opiekuńczego. Zarazem nie do przyjęcia jest koncepcja, że w zakresie specjalnego zasiłku opiekuńczego świadczenie to nie przysługuje rolnikowi ze względu na wyraźne wyłączenie ustawowe, zaś w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego świadczenie temu samemu rolnikowi nie przysługuje ze względu na treść uchwały NSA podjętej pod rządami ustawy przed jej zasadniczą zmianą (w omawianym zakresie).

Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie organy naruszyły w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. przepisy prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i miało to wpływ na wynik sprawy. Nie podjęły bowiem żadnych rozważań w kwestii interpretacji art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w nowym brzmieniu, tj. od dnia 1 stycznia 2013 r., skupiając się wyłącznie na interpretacji przepisu na datę podejmowania cytowanej przez NSA uchwały. Spowodowało to nieprawidłową wykładnię stosowanego przepisu. Tym samym stwierdzić należy, że fakt podlegania skarżącej ubezpieczeniu społecznemu rolników nie przekreśla możliwości uzyskania przez nią wnioskowanego świadczenia. Okoliczność niniejsza jest zatem niewystarczająca do negatywnego załatwienia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Z uwagi na zmianę stanu prawnego od 1 stycznia 2013 r., organy nie powinny, niejako automatycznie, powoływać się na treść uchwały NSA o sygn. akt I OPS 5/12, która nie znajduje zastosowania w nowym stanie prawnym dotyczącym zasad udzielania świadczeń pielęgnacyjnych, tym bardziej, że w poprzednich latach skarżąca pobierała świadczenie pielęgnacyjne. Sąd podziela, w powyższym względzie stanowisko WSA w Poznaniu, zawarte w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 grudnia 2013 r., sygn. akt II SA/Po 1198/13.

Organy naruszyły także przepisy postępowania i mogło to mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.). Nie przeprowadziły bowiem żadnych ustaleń i nie oceniły, czy skarżąca nie podejmuje lub zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Stanowi to naruszenie art. 7 k.p.a., zgodnie z którym w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. W niniejszej sprawie doszło ponadto do naruszenia art. 77 § 1 k.p.a., wedle którego organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, oraz art. 80 k.p.a., w myśl którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Uchybienia te miały istotny wpływ na wynik postępowania, co w konsekwencji także uzasadniało wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ I instancji weźmie pod uwagę argumentację przedstawioną przez Sąd w niniejszym wyroku, a przy wydawaniu rozstrzygnięcia zobowiązany będzie uwzględnić dokonaną wykładnię omawianych przepisów. Ponadto, przeprowadzi postępowanie wyjaśniające, co do wszystkich przesłanek, od których ustawodawca uzależnił prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.

Na mocy art. 152 p.p.s.a. należało stwierdzić, że uchylone decyzje nie mogą być wykonane w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku.