Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 810/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2009-12-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1 par. 1 i par. 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
article: art. 134 par. 1, art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 c), art. 152, art. 200
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7, art. 11, art. 77 par. 1, art. 97 par. 2, art. 104, art. 105 par. 1, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 41a) ust. 1 pkt 1;
journal: Dz.U. 2008 nr 50 poz 291
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Koś Sędziowie WSA Marzenna Kosewska (spr.) WSA Szymon Widłak Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 grudnia 2009 r. przy udziale sprawy ze skargi A. P. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 21 sierpnia 2009 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 5 czerwca 2009 roku nr [...], II. zasądza od organu odwoławczego na rzecz skarżącego kwotę [...],- ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/Sz. Widłak /-/B. Koś /-/M. Kosewska


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 6 czerwca 2009 r., nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, działając na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10 oraz art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 z późn. zm.) odmówił A. P. umorzenia należności z tytułu zaległych składek za okres od I kwartału 2000 r. do IV kwartału 2000 r. w kwocie [...] zł.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż w dniu 24 marca 2009 r. pełnomocnik A. P. złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenia społeczne uzasadniając go trudną sytuacją materialną dłużnika spowodowaną długotrwałą chorobą (depresja po śmierci rodziców), brakiem środków finansowych do życia oraz tym, że nie posiada maszyn do uprawy ziemi i nie prowadzi żadnej hodowli.

Na podstawie materiału sprawy organ ustalił, że A. P. jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha fizycznych, co stanowi [...] ha przeliczeniowych. Na dzień złożenia wniosku o umorzenie konto A. P. wykazywało zadłużenie za okres I kwartał 1998 r., od III kwartału 1998r. do IV kwartału 1998 r., od II kwartału 1999 r. do IV kwartału 2004r., od II kwartału 2007 r. do III kwartału 2007 r., od II kwartału 2008 r. do IV kwartału 2008 r. w kwocie [...] zł w tym: należność główna w kwocie [...] zł oraz odsetki za zwłokę w kwocie [...] zł. Na podstawie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego oraz złożonych w dniu 08.05 2009 r. oświadczeń pod odpowiedzialnością karną stwierdzono, że od dnia 01.01.2001 r. A. P. nie prowadzi na własny rachunek działalności rolniczej i nie spełnia warunków do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy, w związku z czym decyzją z dnia 12.05.2009 r. został wyłączony z ubezpieczenia od dnia 01.01.2001 r. Na koncie płatnika dokonano odpisu składek za okres od I kwartału 2001 r. do II kwartału 2009 r. Po rozliczeniu konta pozostało zadłużenie za okres od I kwartału 2000 r. do IV kwartału 2000r. w kwocie [...] zł w tym: należność główna w kwocie [...] zł oraz odsetki za zwłokę w kwocie [...] zł (odsetki liczone do dnia złożenia wniosku o układ ratalny tj. 18.12.2008r.), które obecnie spłacane jest w układzie ratalnym. Zebrany materiał dowodowy nie potwierdza wystąpienia w gospodarstwie rolnym A. P. zdarzeń losowych bądź innych okoliczności, które miałyby wpływ na pogorszenie możliwości płatniczych rolnika, uniemożliwiających spłatę zadłużenia w zawartym układzie ratalnym. Przeprowadzona w dniu 06.04.2009 r. wizytacja w gospodarstwie rolnym dłużnika oraz zebrany materiał dowodowy nie potwierdza zdaniem organu bardzo trudnej sytuacji finansowej A. P. Podnoszone okoliczności, a mianowicie brak środków finansowych, brak maszyn do uprawy ziemi nie stanowią wystarczających przesłanek do zastosowania ulgi w postaci umorzenia zadłużenia. Ponadto organ uznał za nieudowodniony zły stan zdrowia A. P. oraz inne okoliczności powodujące obniżenie zdolności płatniczych rolnika. Na podstawie informacji z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w O. ustalono, że A. P. nie korzystał ze świadczeń pomocy społecznej. Ponadto ustalono, że A. P. otrzymuje czynsz dzierżawny w kwocie [...] zł. Udzielona ulga w spłacie zaległości w formie układu ratalnego spowodowała wstrzymanie naliczania dalszych odsetek za zwłokę i obecnie zapewnia rolnikowi spłatę należności w dogodnych ratach, a zabezpieczenie tych należności hipoteką daje gwarancję spłaty zadłużenia. W konsekwencji organ stwierdził, że biorąc pod uwagę powyższe okoliczności oraz stan finansów funduszów Kasy postanowił o odmowie umorzenia należności z tytułu zaległych składek.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. P., działający przez pełnomocnika podniósł, że postanowieniem z dnia 5 maja 2009 r. Prezes KRUS zawiesił postępowanie w sprawie, a następnie bez podejmowania zawieszonego postępowania decyzją o ustaniu ubezpieczenia rolników z dnia 12 maja 2009 roku wyłączył A. P. z ubezpieczenia rolników od 1 stycznia 2000 roku nie orzekając jednocześnie o przeznaczeniu wpłat dokonanych przez rodzinę A. P. z tytułu składek w latach 2005 - 2009. Następnie, nadal formalnie nie podejmując zawieszonego postępowania zaliczył wpłaty dokonane przez rodzinę A. P. na poczet zobowiązań z tytułu nie uiszczonych składek, pomimo że składki te objęte były także wnioskiem o umorzenie. W konsekwencji ustalił zobowiązanie A. P. na kwotę [...] zł. i tylko w zakresie tej kwoty wydał decyzję, odmawiając umorzenia należności za okres od I kwartału 2000r. do IV kwartału 2000r. Zaskarżona decyzja nie obejmuje więc wszystkich należności objętych wnioskiem. Ponadto zarzucono, iż w sytuacji materialnej skarżącego, który otrzymuje roczny czynsz dzierżawny w kwocie [...] zł , błędne jest stwierdzenie organu, że nie zachodzi podstawa umorzenia przewidziana w art. 41a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Decyzją z dnia 21 sierpnia 2009 r., nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał ustalenia faktyczne oraz rozważania prawne poczynione w uprzednio wydanej decyzji, wskazując jednocześnie, że w sprawie nie zaistniały żadne nowe okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę do zmiany decyzji w przedmiocie umorzenia należności.

W skardze na powyższą decyzję A. P., działający przez pełnomocnika wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, zarzucając:

- naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 41 a pkt 1 ppkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu rolników, poprzez jego niezastosowanie w przedmiotowej sprawie mimo, że zachodzą przesłanki wskazane w ww. przepisie,

- naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 41 b pkt 10, 11, 12, 13, 14 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu rolników, poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

- naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. § 7 ust. 3 pkt 3, 4 lub 5 Zarządzenia Prezesa KRUS z 18 października 2005 roku w sprawie trybu umarzania, odpisywania i udzielania ulg w opłacaniu należności, poprzez niezastosowanie ww. przepisu w przedmiotowej sprawie,

- naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 kpa, art. 77 kpa., art. 107 § 3 kpa oraz art. 11 kpa.

W uzasadnieniu skarżący podtrzymał argumentację przedstawioną we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Ponadto podkreślił, że jego roczne dochody wynoszą ok. [...] zł, co stanowi ok. [...] zł miesięcznie. Jest to kwota niewystarczająca na pokrycie niezbędnych potrzeb życiowych, w związku z czym skarżący dla pokrycia kosztów utrzymania korzysta z pomocy rodziny. Podniósł także, iż żyje w niedostatku od wielu lat, co potwierdzają wyniki wizji dwukrotnie przeprowadzonej przez KRUS w miejscu zamieszkania skarżącego. Ponadto skarżący zarzucił, iż zaskarżona decyzja nie zawiera prawidłowego uzasadnienia, które nie odzwierciedla wyników przeprowadzonego postępowania dowodowego.

W odpowiedzi na skargę Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Natomiast w myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z powyższej regulacji wynika, iż sądowa kontrola zaskarżonego aktu administracyjnego jest dokonywana według kryterium legalności, przy czym sąd administracyjny w granicach danej sprawy bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, choćby nie były one podniesione w skardze. Z kolei stosownie do art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Dokonując kontroli legalności rozstrzygnięcia zaskarżonego w niniejszej sprawie w powyżej określonych granicach, Sąd stwierdził naruszenie prawa uzasadniające wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji z dnia 5 czerwca 2009 r.

W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na nieprawidłowe oznaczenie strony w nagłówku zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia 5 czerwca 2009 r., w którym organ wskazał pełnomocnika A. P. – radcę prawnego T. D. Stroną w przedmiotowym postępowaniu jest A. P., czego nie zmienia ustanowienie przez niego pełnomocnika w osobie radcy prawnego T. D. Pełnomocnik działa w imieniu i na rzecz strony, a nie wstępuje w miejsce strony postępowania, którą reprezentuje. Skierowanie decyzji do osoby nie będącej stroną w sprawie stanowi podstawę do stwierdzenia jej nieważności (art. 156 § 1 pkt 4 kpa). Biorąc jednak pod uwagę treść decyzji wydanych w niniejszej sprawie, które odnoszą się do sytuacji materialnoprawnej A. P., Sąd uznał, iż stwierdzone wyżej nieprawidłowe oznaczenie strony w nagłówku decyzji nie wyczerpuje przesłanki z art. 156 § 1 pkt 4 kpa, lecz stanowi uchybienie proceduralne, które nie miało wpływu na wynik sprawy.

Ponadto należy zauważyć, że postanowieniem z dnia 5 maja 2009 r. Prezes KRUS zawiesił postępowanie w sprawie (k. 147 akt adm.), a w aktach administracyjnych brak postanowienia o podjęciu zawieszonego postępowania wymaganego w świetle art. 97 § 2 kpa w sytuacji, gdy ustąpiły przyczyny uzasadniające zawieszenie postępowania. Prowadzenie dalszego postępowania bez jego formalnego podjęcia, Sąd również potraktował jako uchybienie proceduralne nie mające wpływu na wynik sprawy, zważywszy że ustanie przyczyny zawieszenia postępowania (wyjaśnienie kwestii podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników) było w niniejszej sprawie niewątpliwe, a w świetle art. 83 b) ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) w zw. z art. 52 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) postanowienie w przedmiocie podjęcia postępowania jest niezaskarżalne.

Wniosek A. P. o umorzenie należności dotyczył składek za okres od I kwartału 1998 r. do IV kwartału 2008 r., natomiast wydane w sprawie decyzje rozstrzygają jedynie o należnościach z tytułu składek za okres od I kwartału 2000 r. do IV kwartału 2000 r. Brak natomiast rozstrzygnięcia odnośnie składek za pozostałe okresy, co stanowi naruszenie art. 104 kpa w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Niewystarczające w tym względzie jest zawarte w decyzji z dnia 5 czerwca 2009 r. wyjaśnienie, że na koncie wnioskodawcy dokonano odpisu składek, ani też powołanie się w decyzji z dnia 21 sierpnia 2009 r. na szczegółowe wyjaśnienia zawarte w piśmie z dnia 7 lipca 2009 r. Decyzja w przedmiocie umorzenia winna bowiem rozstrzygać o całości żądania, a ewentualna bezprzedmiotowość postępowania w pewnym zakresie winna skutkować umorzeniem postępowania w określonej części (art. 105 § 1 kpa), co winno znajdować odzwierciedlenie w sentencji decyzji.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowił art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.), stosownie do którego Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części.

Ważny interes zainteresowanego w umorzeniu składek ze względu na jego trudną sytuację materialną istnieje m. in. gdy wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych. Aby dokonać takiej oceny, konieczne jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, ustalenie dochodów i wydatków, relacji pomiędzy tymi wielkościami, które umożliwiają organowi ocenę, czy sytuacja materialna i życiowa skarżącego pozwala i w jakim zakresie na zapłatę należności (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 22.01.2009 r., I SA/Ke 437/08, Lex nr 484145).

Dopiero wówczas będzie możliwe zestawienie interesu prywatnego zainteresowanego ze szczególnym uwzględnieniem jego możliwości płatniczych ze stanem finansów funduszów ubezpieczeń społecznych, a więc interesem publicznym, niezbędne dla dokonania oceny, czy w konkretnym przypadku zaistniały podstawy do umorzenia należności na podstawie powołanego art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Postępowanie wyjaśniające w celu dokonania powyższych ustaleń winno być przeprowadzone przez organ administracyjny zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 kpa, która wymaga, by organ administracji publicznej dokonał ustaleń zgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy. Organ administracji jako gospodarz postępowania administracyjnego określa zakres postępowania wyjaśniającego oraz dobór środków dowodowych potrzebnych do należytego ustalenia stanu sprawy. Nie posiada jednak w tym względzie całkowitej dowolności, lecz powinien zmierzać do urzeczywistnienia zasady prawdy obiektywnej. Stąd organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, co wynika z art. 77 § 1 kpa. Dokonane ustalenia istotnych okoliczności sprawy i ich ocena z punktu widzenia przesłanek określonych w art. 41 a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników winna przy tym znajdować pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji administracyjnej (art. 107 § 3 kpa).

Należy bowiem podkreślić, że decyzja organu administracji publicznej przewidziana w art. 41a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników posiada charakter uznaniowy rozstrzygnięcia, co jednak nie przekreśla zasady, że uznanie jest ograniczone dyrektywami ustawowymi, nakazującymi organom rozważenie każdej sprawy z punktu widzenia występowania bądź braku w konkretnym przypadku względów gospodarczych lub społecznych, które uzasadniałyby umorzenie zaległości składkowych lub odsetek. Właściwa ocena występowania bądź braku rzeczowych przesłanek w konkretnej sprawie może być dokonana tylko po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, poprzedzonym wyczerpującym zebraniem materiału dowodowego oraz dokładnym wyjaśnieniem wszystkich okoliczności faktycznych (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9.09.2005 r., III SA/Wa 939/05, Lex nr 192082).

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, iż powyższym wymogom nie czyni zadość zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja z dnia 5 czerwca 2009 r. Organ nie poczynił bowiem wystarczających ustaleń faktycznych w zakresie sytuacji osobistej i materialnej skarżącego, w szczególności w zakresie osiąganych dochodów i ponoszonych wydatków koniecznych dla utrzymania, a w konsekwencji – rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy, jak również nie rozważył tychże okoliczności w świetle przesłanek umorzenia, a więc ważnego interesu zainteresowanego w zestawieniu z interesem publicznym.

Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, iż organ ograniczył się do ustalenia, że skarżący uzyskuje kwotę [...] zł z tytułu czynszu dzierżawnego oraz nie korzysta z pomocy społecznej. Całkowicie pominął przy tym podnoszoną przez skarżącego okoliczność, że kwota powyższa stanowi roczny dochód, co daje kwotę [...] zł miesięcznie. Organ nie poczynił także żadnych ustaleń w zakresie niezbędnych i koniecznych wydatków skarżącego oraz nie zestawił tych wielkości dla ustalenia faktycznych zdolności płatniczych skarżącego. Ponadto organ nie ustosunkował się do podnoszonej przez skarżącego okoliczności, że skarżący nie jest w stanie samodzielnie pokryć kosztów bieżącego utrzymania, a jest to możliwe tylko dzięki pomocy rodziny.

Należy także zauważyć, iż stwierdzając, że ulga w spłacie zaległości w formie układu ratalnego zapewnia skarżącemu spłatę należności w dogodnych ratach, organ nie wskazał wysokości tych rat i terminów ich płatności oraz nie dokonał ich zestawienia z aktualnymi możliwościami płatniczymi skarżącego, jak również pominął podnoszoną przez skarżącego okoliczność, że dokonywane wpłaty nie pochodziły ze środków własnych skarżącego, lecz ze wsparcia uzyskiwanego od rodziny.

W ten sposób doszło do naruszenia art. 7 i art. 77 § 1 kpa, które niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż wobec braku niezbędnych ustaleń oraz niedostatecznego rozważenia istotnych okoliczności sprawy, zaskarżone rozstrzygnięcie nie poddaje się w pełni kontroli sądowoadministracyjnej. Jednocześnie uzasadnienia decyzji nie czynią zadość wymogom art. 107 § 3 kpa i są nie do zaakceptowania z punktu widzenia wyrażonej w art. 11 kpa zasady przekonywania.

Należy przy tym dodać, iż fakt, że w aktach administracyjnych znajduje się szereg dokumentów pozwalających na dokonanie ustaleń faktycznych w zakresie sytuacji osobistej i materialnej skarżącej nie sanuje powyżej stwierdzonych uchybień przepisom postępowania, ponieważ to organ administracyjny (a nie Sąd) dokonuje ustaleń faktycznych i ich oceny prawnej, co winno znajdować szczegółowe odzwierciedlenie w treści decyzji administracyjnej. Ma to szczególne znaczenie w przypadku decyzji uznaniowych, gdyż tylko wówczas możliwa będzie pełna kontrola sądowoadministracyjna i w konsekwencji ocena, czy decyzja uznaniowa nie nosi cech dowolności.

Mając powyższe na uwadze, należało orzec jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c) w zw. z art. 135 oraz art. 152 i art. 200 p.p.s.a.

/-/ S. Widłak /-/ B. Koś /-/ M. Kosewska