Postanowienie NSA, sygn. akt II OZ 955/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-11-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6010 Pozwolenie na budowę, użytkowanie obiektu lub jego części,  wykonywanie robót budowlanych innych niż budowa obiektu, prz
658
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 § 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marzenna Linska – Wawrzon po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 19 września 2013 r., sygn. akt II SAB/Ol 57/13, o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym polegającym na zwolnieniu od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. Z. na bezczynność Wojewody Warmińsko – Mazurskiego w przedmiocie sprzeciwu do zgłoszenia rozbiórki obiektu postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 19 września 2013 r., sygn. akt II SAB/Ol 57/13, odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym.

Sąd wskazał, że według danych zawartych we wniosku skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku i nie otrzymuje innych świadczeń z tego tytułu. Jest właścicielem mieszkania o pow. 36 m², nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha oraz budynku mieszkalnego o pow. 111,54 m² w złym stanie technicznym. Nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych, a zgromadzona na rachunku bankowym kwota 505,35 zł została bezterminowo zablokowana przez komornika. W piśmie z dnia 9 lipca 2013 r. wnioskodawca stwierdził, że nie posiada żadnych źródeł dochodu i tym samym nie ma źródła utrzymania. Z tego też względu, nie może wykazać swoich wydatków, gdyż ich nie ponosi, może natomiast przedstawić wydatki, ponoszone przez jego rodzinę, z którą nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego i nie zamieszkuje wspólnie. Zaznaczył, że osoby te nie mają prawnego obowiązku łożenia na skarżącego i czynią to dobrowolnie. Podał, że rodzina ta dostarcza mu gotowe posiłki i artykuły spożywcze oraz opłaca bieżące rachunki, wobec czego może przedłożyć jedynie dowody potwierdzające wydatki uiszczane przez członków rodziny na opłaty bieżące: za podatki, energię elektryczną i opłaty eksploatacyjne za mieszkanie, lecz nie ma możliwości przedstawienia wydatków na wyżywienie, które również pokrywa jego rodzina. Podał ponadto, że budynek mieszkalny nie jest wykorzystywany ze względu na jego stan techniczny; w mieszkaniu mieszka, a nieruchomość rolna jest wykorzystywana tylko w części i wyłącznie do własnych celów konsumpcyjnych. Skarżący do pisma załączył m.in. kopie dowodów wpłaty za podatki od nieruchomości i podatek rolny, opłat czynszowych, wyciągi z rachunku bankowego ze stanem konta i faktycznie dostępnych środkach oraz kopie aktów notarialnych o fragmentarycznej treści.

W tej sytuacji, w ocenie Sądu, skarżący uniemożliwił dokonanie oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. Wywodząc, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, skarżący faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Podał wprawdzie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i jego majątku ponosi rodzina, która - jak zaznaczył – nie jest rodziną, o której mowa w przepisach p.p.s.a. i formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie wskazał jednak, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy i w jakim zakresie. Bez wyjaśnienia pozostawił również kwestie związane z posiadanymi nieruchomościami, w szczególności dotyczące ich przeznaczenia i wartości. Sąd I instancji podkreślił, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych, tym bardziej gdy w skład tego majątku wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju.

Sąd wskazał, że skarżący jest właścicielem mieszkania i trzech działek o pow.: 403 m2, 500 m2 i 0,59 ha. Z treści przedłożonych kopii aktów notarialnych wynika, że wszystkie nieruchomości są wolne od obciążeń, jedna działka jest zabudowana zakwalifikowanym do rozbiórki budynkiem mieszkalnym, natomiast dwie pozostałe są niezabudowane. Dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez skarżącego usunięte. Nie pozwolił on zatem określić stanu posiadanego majątku i jego wartości, co uniemożliwia ustalenie możliwości wykorzystania jego potencjału. Ponadto nie wskazał w czytelny sposób, jak wykorzystuje każdą nieruchomość, a w przypadku gdy jakakolwiek nieruchomość nie przynosi dochodu - przyczyn braku jej wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu. Skarżący podał jedynie, że mieszka w mieszkaniu natomiast budynek do rozbiórki ze względu na jego stan techniczny nie jest w ogóle wykorzystywany, zaś nieruchomość rolną uprawia na własne potrzeby. Zaznaczył, że nie wykorzystuje tych nieruchomości do działalności rolniczej i gospodarczej, gdyż jest to nieopłacalne. Wnioskodawca, mimo że jak podnosi od wielu miesięcy nie uzyskuje dochodu, nie wyjaśnił jednak, dlaczego w pierwszej kolejności nie wykorzystuje ich w celu pozyskania źródła dochodu, np. z tytułu dzierżawy, a ostatecznie z tytułu sprzedaży nieruchomości, chociażby tej, której w żaden sposób nie wykorzystuje.

Zdaniem Sądu, gdy strona posiada majątek o potencjalnie znacznej wartości, aktualny brak uzyskiwania przez nią dochodów nie może sam w sobie uzasadniać przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W tej bowiem sytuacji trudno skarżącego uznać za osobę rzeczywiście należącą do grona osób ubogich. Posiadając wolny od obciążeń majątek, w skład którego wchodzi mieszkanie i trzy nieruchomości gruntowe, skarżący nie wykazał wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych.

Sąd podkreślił dalej, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi, który nie ma dostatecznych środków, a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Ograniczenie dostępu do sądu nie jest sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, gdy nie narusza ono samej istoty prawa do sądu oraz, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu.

Zdaniem Sądu skarżący nie wykazał, że rzeczywiście nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny i z tego względu odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.

Na powyższe postanowienie wnioskujący wniósł zażalenie, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię oraz naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na treść postanowienia. Jako podstawę zażalenia skarżący wskazał między innymi art. 183 § 2 pkt 1 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1, art. 255, art. 246 § 1 pkt 1, art. 246 § 1 pkt 2, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1, art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1, art. 258 § 2 pkt 7, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 141, art. 183 § 1 pkt 5 w zw. z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - zwanej dalej "p.p.s.a."), art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Skarżący wniósł o zmianę postanowienia i przyznanie mu prawa pomocy, względnie o uchylenie postanowienia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej zwana "p.p.s.a.") - przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ubiegająca się o zwolnienie wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy.

Stosownie natomiast do art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

Uwzględniając dane zawarte we wniosku należy stwierdzić, że Sąd Wojewódzki zasadnie zobowiązał skarżącego, na podstawie art. 255 p.p.s.a., do przedstawienia dodatkowych dokumentów i informacji dotyczących jego stanu majątkowego. Podkreślenia wymaga to, że w wezwaniu skierowanym do skarżącego skonkretyzowane zostały dokumenty i dane, które skarżący winien uzupełnić. Tymczasem skarżący, w piśmie z dnia 9 lipca 2013 r. nie wyjaśnił wszystkich kwestii dotyczących jego sytuacji majątkowej, jak również nie przedstawił wszystkich żądanych dokumentów. Trafnie więc uznał Sąd I instancji, że skarżący w istocie uniemożliwił weryfikację swojej sytuacji majątkowej z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, o których stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.

Wbrew zarzutom zawartym w zażaleniu, Sąd nie miał obowiązku ponownie wzywać skarżącego o uzupełnienie danych dotyczących jego sytuacji majątkowej. Rzeczą wnioskodawcy jest rzetelne przedstawienie informacji o rzeczywistym stanie majątkowym i dochodach, w przeciwnym bowiem razie musi liczyć się z negatywnym rozstrzygnięciem Sądu. Zaznaczyć trzeba, że skarżący kwestionując ustalenia Sądu zawarte w zaskarżonym postanowieniu, nie wykazał w zażaleniu bądź dodatkowych dokumentach okoliczności mogących świadczyć za przyznaniem prawa pomocy.

Nie ulega ponadto wątpliwości, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko uzyskiwanie bieżących dochodów i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych. Jak wskazał Sąd, w skład majątku wnioskującego wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. Trudno było zatem uznać skarżącego za osobę ubogą. Słusznie Sąd Wojewódzki stwierdził, że skarżący nie wykazał wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie byłby w stanie przezwyciężyć problemów finansowych. Znamienne jest to, że skarżący w zażaleniu całkowicie pomija kwestię gospodarowania majątkiem w postaci nieruchomości.

Podkreślenia więc wymaga, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wskazywano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na pokrycie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP (v. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2010 r., II FZ 31/10).

Zastrzec również należy, że odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia skarżącemu prawa do sądu. Prawo pomocy jest bowiem szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Instytucja ta stanowi jednak wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać więc należy, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. postanowienia NSA z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09, z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w konsekwencji tego Sąd I instancji odmówił przyznania stronie prawa pomocy, to nie można mówić o naruszeniu prawa do sądu.

Zaznaczyć ponadto trzeba, że zaskarżone postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy zawiera wyczerpującą i przekonującą argumentację odnoszącą się do stanu faktycznego ustalonego obiektywnie na podstawie materiału dowodowego zebranego w sprawie.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.