Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 886/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2010-10-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6198 Inspekcja pracy
Skarżony organ: Inspektor Pracy
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Piechowiak Sędziowie: Sędzia WSA Jarosław Wichrowski Sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) Protokolant Katarzyna Korycka po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 13 października 2010 r. sprawy ze skargi spółki A. z siedzibą we W. na decyzję Okręgowego Inspektora Pracy w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Inspektora Pracy Państwowej Inspekcji Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy w B. Oddział we W. z dnia [...] nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, 3. zasądza od Okręgowego Inspektora Pracy w B. na rzecz spółki A. z siedzibą we W. kwotę 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją (określoną jako "nakaz") z dnia 4 maja 2010 r. skierowaną do "A." S.A. we W. (zwanym dalej "Spółką") Inspektor Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy w B. Oddział we W. nakazał umieszczenie pracownika R. J. w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych.

W uzasadnieniu decyzji podano, że R. J. jest zatrudniony na stanowisku mistrza zmiany Wydziału Ługu i Sody Kaustycznej P 12. Do jego obowiązków należy organizowanie i prowadzenie procesów produkcyjnych, organizowanie stanowisk pracy, zapewnienie bezpiecznego funkcjonowania maszyn i urządzeń, zapewnienie bezpieczeństwa procesu technologicznego. Podstawową czynnością mistrza zmiany jest kontrola i nadzór nad prowadzoną eksploatacją maszyn i urządzeń oraz prowadzonym procesem technologicznym. Organ wskazując na zeznania kierownika wydziału wskazał, że zatrudnienie na stanowisku mistrza zmiany to osoby pełniące funkcje organizacyjne, decyzyjne, kontrolne. Do nich należy decyzja o zatrzymaniu bądź uruchomieniu instalacji, interpretowanie zaistniałych zaburzeń oraz wypracowywanie rozwiązań tychże zaburzeń. Pracownicy ci uczestniczą bezpośrednio (jednak na szczeblu nadzoru) w sterowaniu procesem i przy obsłudze urządzeń. Z zapisów w Wewnętrznym Planie Operacyjno Rozpoznawczym wynika, że mistrz zmiany kieruje akcją ratowniczą w czasie awarii chemicznej, do czasu przybycia kierownika wydziału.

Organ wskazał także, że na terenie Wydziału P -12 znajdują się m.in. 2 zbiorniki o pojemności po 5000 m3 z ługiem o stężeniu 32% i 50% i zbiornik magazynowy podchlorynu sodu o pojemności 50 m3. Proces zatężania ługu sodowego prowadzony jest w temperaturze około 150 stopni C. Kontakt człowieka ze stężonym ługiem i podchlorynem, uwolnionymi w wyniku awarii przemysłowej, może doprowadzić do bardzo poważnych poparzeń chemicznych, z potencjalnym skutkiem śmiertelnym. Na węźle produkcji sody kaustycznej występuje palny olej grzewczy – dyphil. W procesie technologicznym występuje gaz ziemny, jako zamiennik również czasami wodór. Istnieje ryzyko wystąpienia eksplozji, a następnie pożaru, co stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego.

W ocenie Inspektora Pracy fakt występowania substancji palnych i wybuchowych (ustanowiona strefa zagrożenia wybuchem) powoduje, że istnieje ryzyko wystąpienia eksplozji i następnie w jej wyniku pożaru, co stwarza zagrożenie dla życia i zdrowia ludzkiego oraz może doprowadzić do znacznych uszkodzeń instalacji technologicznej. Niebezpieczne substancje i mieszaniny są "w ruchu" (tj. są przetłaczane i cyrkulowane przy pomocy pomp i rurociągów). Tym samym ilość punktów, z których może dojść do wycieku tych mediów jest znaczna.

Organ wskazał, że prace o szczególnym charakterze wymienione w poz. 14 załącznika nr 2 do ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. Nr 237, poz. 1656), to prace przy bezpośrednim sterowaniu procesami technicznymi mogącymi spowodować awarię techniczną z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego. Powołano się na poradnik Centralnego Instytutu Ochrony Pracy, w myśl którego prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze to prace wykonywane na instalacjach technologicznych lub obiektach technicznych, na których awaria techniczna, w rozumieniu ustawy o stanie klęski żywiołowej może spowodować poważne skutki, równoważne skutkom poważnych awarii, określonym w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 30 grudnia 2002 r. w sprawie poważnych awarii objętych obowiązkiem zgłoszenia do Głównego Inspektora Ochrony Środowiska (Dz. U. Nr 5, poz. 58) i które nie są zaliczone do kategorii dużego lub zwiększonego ryzyka. Zgodnie z § 2 pkt 2 i 3 tego rozporządzenia, obowiązkiem zgłoszenia awarii objęte są m.in. awarie, które były następstwem uwolnienia w trakcie magazynowania lub transportu dowolnej ilości, co najmniej jednej z substancji niebezpiecznej decydującej o zaliczeniu zakładu o dużym ryzyku wystąpienia awarii albo dowolnej substancji, która ze względu na swoje właściwości lub ilości może być niebezpieczna dla życia zdrowia ludzi lub środowiska prowadząc przynajmniej do jednego ze skutków, spośród rodzajów skutków, o których mowa w pkt 2 lit. a-d rozporządzenia.

Zdaniem organu prace mistrza Wydziału P 12, błędne decyzje lub brak właściwych decyzji mogą stwarzać zagrożenie taką awarią techniczną z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego lub spowodować skutki równoważne skutkom poważnych awarii. Wykonywanie tych prac w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób wymaga szczególnej odpowiedzialności, a także szczególnej sprawności psychofizycznej, która z wiekiem ulega pogorszeniu na skutek procesu starzenia się, mogąc przed osiągnięciem wieku emerytalnego powodować istotne ograniczenia bezpiecznego wykonywania tego rodzaju pracy. Wobec tego pracę na tym stanowisku należy zaliczyć do prac o szczególnym charakterze, określonych w pozycji 14 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych.

W złożonym odwołaniu Spółka podniosła, że mistrz R. J. wykonuje obowiązki polegające na organizowaniu i prowadzeniu procesów produkcyjnych, organizowaniu stanowisk pracy, zapewnieniu bezpiecznego funkcjonowania maszyn i urządzeń, zapewnieniu bezpieczeństwa procesu technologicznego. Jest to całokształt czynności związanych z prowadzeniem procesu technologicznego. Nie można tego stanowiska umieścić w ewidencji pracowników wykonujących prace o szczególnym charakterze na podstawie punktu 14 załącznika nr 2 (gdzie mówi się o procesach technicznych). Można by to uczynić jedynie na podstawie punktu 13 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych. Jednakże nie jest to instalacja zaliczona do ZDR lub ZZR. W związku z tym pracownik nie może spowodować poważnej awarii technicznej ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego. Mistrz podejmuje wprawdzie decyzje o zatrzymaniu lub uruchomieniu instalacji, jednak jest to konsultowane z Koordynatorem Zmiany lub innymi przełożonymi.

Spółka wskazała, że błędne decyzja ww. pracownika lub brak decyzji nie spowodują awarii technicznej ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego z powodu zabezpieczeń technicznych i organizacyjnych stosowanej na tej instalacji. Proces otrzymywania ługu sodowego jest typowym procesem technologicznym polegającym na stopniowym zatężeniu ługu sodowego. W związku z tym nie jest możliwe wystąpienie poważnej awarii technicznej ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego będącej następstwem utraty cech sensomotorycznych w wyniku starzenia się pracownika.

Inne substancje wymienione w decyzji jak podchloryn sodowy, wodór, metan, olej grzewczy dyphil, z powodu swoich właściwości są niebezpieczne dla człowieka. Jednakże ustawa o emeryturach pomostowych – jak wynika z poradnika do ustawy o emeryturach pomostowych – nie dotyczy problematyki pracy w warunkach oddziaływania czynników szkodliwych środowiska pracy. Tym samym stanowisko to nie może być zakwalifikowane do pracy o szczególnym charakterze na podstawie punktu 14 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych.

Zdaniem Spółki załączniki nr 1 i 2 do ustawy o emeryturach pomostowych powinny być punktem odniesienia do określenia, czy w danym przypadku mamy do czynienia z pracą w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Spółka podniosła, że w sprawie punktem odniesienia jest tylko praca o szczególnym charakterze, wymieniona w pkt 13 załącznika nr 2 do ustawy. Za pracę o szczególnym charakterze uznaje się "pracę przy bezpośrednim sterowaniu procesami technologicznymi mogącymi stwarzać zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego. Pojęcie "bezpieczeństwo publiczne" należy utożsamiać z rozumieniem potocznym, zgodnie z którym pojęcie to oznacza bezpieczeństwo życia i zdrowia mieszkańców żyjących w okolicach zakładu a także bezpieczeństwo ich mienia jak też mienia publicznego. Zdaniem Spółki ze względu na istniejące w zakładzie procedury zabezpieczające, istnieje bardzo mała szansa na wystąpienie awarii jak również możliwość wystąpienia negatywnych skutków ewentualnej awarii. Wobec tego nie istnieje żadne zagrożenie dla bezpieczeństwa publicznego. Rozszczelnienie zbiorników z ługiem i podchlorynem sodu, nie stwarza zagrożenia dla środowiska, ponieważ w przypadku jakiegokolwiek wycieku znajdzie się on w specjalnej betonowej tacy, której zadaniem jest odprowadzenie wycieku dwoma pompami do zbiorników lub podczyszczalni ścieków, która to instalacja może przejąć całą objętość obydwu zbiorników w celu neutralizacji. Nie ma żadnej możliwości, aby w/w substancje wyciekły do zbiorników i przedostały się do środowiska naturalnego.

Stanowisko mistrza zmiany Wydziału P 12 nie spełnia ustawowych wymogów określonych w przedmiotowej ustawie, a co za tym idzie nie może być uznane za pracę o szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy.

Spółka zarzuciła, że kontrolerzy przeprowadzający kontrolę skupili się wyłącznie na zakresie obowiązków pracownika, nie odnieśli się w żadnym stopniu do istniejących na stanowisku pracy zabezpieczeń. Tymczasem ze względu na pełne zautomatyzowanie procesu produkcji nie ma zależności między procesem starzenia się pracownika i jego sprawnością psychofizyczną a możliwością spowodowania przez niego awarii. Szczególną natomiast rolę w pracach na instalacji odgrywa wiek i doświadczenie. Niezależnie od zakresu czynności należy wziąć pod uwagę stosowane zabezpieczenia oraz ilość substancji chemicznych używanych do produkcji w danym momencie. W tym względzie Spółka podniosła ponadto, że organ zasięgał informacji u donoszącego, natomiast nie zasięgał informacji od osób wchodzących w skład personelu technologicznego Zakładu Chloru i Ługu Sodowego.

Okręgowy Inspektor Pracy, po rozpoznaniu odwołania, decyzją z dnia 18 czerwca 2010 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

W uzasadnieniu decyzji wskazał na treść art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych. Podkreślił, że w ustawie nie zawarto definicji prac technicznych i technologicznych. W najczęściej spotykanym znaczeniu termin "techniczny" oznacza związany z obsługą maszyn i urządzeń, "technologiczny" zaś to tyle co "związany z przetwarzaniem lub obróbką materiałów". Jak wynika z ustaleń poczynionych przez organ I instancji, podstawową czynnością mistrza jest kontrola i nadzór nad eksploatacją maszyn i urządzeń. Pracownik ten uczestniczy zatem bezpośrednio – na szczeblu nadzoru – w sterowaniu procesem technologicznym i urządzeniami technicznymi. Praca ta może być zakwalifikowana do prac wymienionych w punkcie 14 załącznika.

Twierdząc, że mistrz zmiany nie podejmuje decyzji o zatrzymaniu lub uruchomieniu instalacji i przez to nie może spowodować poważnej awarii technicznej, Spółka usiłuje podważyć ustalenia kontroli, oparte na zeznaniach świadka – kierownika wydziału P 12, zakresach czynności i ocenach ryzyka zawodowego. Tych ustaleń strona nie podważała w zastrzeżeniach do protokołu kontroli.

Organ odwoławczy podniósł, że ustawa o emeryturach pomostowych nie definiuje pojęć poważnej awarii i bezpieczeństwa publicznego. W tej sytuacji zdaniem organu odwoławczego należy przyjąć wskazówki pomocnicze autora poradnika do ustawy o emeryturach pomostowych oraz wykładnię opartą na analizie przepisów ochrony środowiska. W myśl zasad określonych w w/w poradniku prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, to prace wykonywane na instalacjach technologicznych lub obiektach technicznych, na których awaria techniczna w rozumieniu ustawy o stanie klęski żywiołowej może spowodować poważne skutki równoważne skutkom poważnych awarii objętych obowiązkiem zgłoszenia do Głównego Inspektora Ochrony Środowiska (Dz. U. z 2003 r., Nr 5, poz. 38) i które nie są zaliczone do kategorii dużego lub zwiększonego ryzyka. Pojęcie bezpieczeństwa publicznego należy rozumieć szeroko, włączając bezpieczeństwo pracowników spółki "A." oraz innych podmiotów działających na tym terenie.

Organ podkreślił, że strona nie kwestionuje zawartych w protokole kontroli ustaleń, że na wydziale występują substancje palne i wybuchowe, ustanowione są strefy zagrożenia wybuchem, stosuje się substancje żrące w wysokich temperaturach, co w przypadku awarii stwarza zagrożenie życia i zdrowia ludzkiego, a w przypadku wybuchu pożaru może doprowadzić do znacznych uszkodzeń instalacji.

Wobec tego zdaniem organu odwoławczego nie sposób zgodzić się ze stwierdzeniem Spółki, że proces starzenia się pracownika i wynikające z niego pogorszenie sprawności psychofizycznej nie miały wpływu na ryzyko wystąpienia awarii instalacji. Praca mistrza zmiany wymaga szczególnej odpowiedzialności i sprawności psychofizycznej, która zmniejsza się z wiekiem pracownika. Wobec tego organ uznał, na stanowisku, którego dotyczy zaskarżona decyzja, wykonywane są prace w szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych.

Organ za niezasadne przy tym uznał zarzuty dotyczące przesłuchania w charakterze świadka osoby zainteresowanej, tj. T. Ś. – kierownika wydziału. Organ podniósł, że z racji pełnionej funkcji osoba ta najlepiej zna instalację i zagrożenia przy jej obsłudze, natomiast przed złożeniem zeznania została pouczona o odpowiedzialności za składania fałszywych zeznań. Treść jego zeznań jest zaś zbieżna z ustaleniami inspektorów pracy poczynionych na podstawie instrukcji stanowiskowych, zakresów obowiązków oraz ocen ryzyka zawodowego.

W skardze do sądu administracyjnego Spółka "A." wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu Spółka zarzuciła decyzji błędną wykładnię art. 3 ust. 3, art. 41 ust. 4 pkt 1 i 2 ustawy o emeryturach pomostowych oraz punktów 13 i 14 załącznika nr 2 do ustawy, poprzez nietrafne przyjęcie, iż na skarżącym spoczywa obowiązek umieszczenia pracownika R. J. w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w związku z faktem, że praca wykonywana przez pracownika na stanowisku Aparatowy A, jest pracą o szczególnym charakterze.

Uzasadniając zarzuty skarżąca Spółka powtórzyła swoje stanowisko prezentowane w odwołaniu od decyzji organu I instancji. W szczególności podkreśliła, że całokształt czynności jakie wykonuje R. J. to czynności związane z prowadzeniem procesu technologicznego, a nie technicznego – nie można zatem zaliczyć ich do prac o szczególnym charakterze na podstawie punktu 14 załącznika nr 2, gdzie mówi się o procesach technicznych. Z obsługiwanym przez pracownika procesem nie wiąże się także zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego ("bezpieczeństwa publicznego" w rozumieniu potocznym) - istniejące zabezpieczenia pozwalają w pełni usunąć zagrożenia dla środowiska, albowiem cała pojemność zbiorników z ługiem nawet w przypadku rozszczelnienia instalacji zostanie zatrzymana w specjalnych zbiornikach.

Spółka podkreśliła także, że ze względu na pełne zautomatyzowane procesu produkcji, szczególną rolę w pracach na instalacji odgrywa wiedza i doświadczenie, a nie szczególna koordynacja wzrokowo – ruchowa, zręczność rąk, ostrość wzroku czy też szynki refleks, które z wiekiem mogą ulec stopniowemu pogorszeniu. Trudno zatem znaleźć zależność pomiędzy procesem starzenia się pracownika, jego sprawnością psychofizyczną a możliwością wystąpienia awarii.

W odpowiedzi na skargę Okręgowy Inspektor Pracy wniósł o jej oddalenie.

Podtrzymując dotychczasowe stanowisko organ podniósł, że skarżąca Spółka bagatelizuje zagrożenie awarią techniczną obsługiwaną przez pracownika instalacji. Na instalacji występują substancje palne i wybuchowe, ustanowione są strefy zagrożenia wybuchem, stosuje się substancje żrące w wysokich temperaturach, co w przypadku awarii stwarza zagrożenie życia i zdrowia ludzkiego, a w przypadku wybuchu pożaru może prowadzić do znacznych uszkodzeń instalacji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego. Należy podkreślić, że kontrola taka może być prowadzona wówczas, gdy Sąd dysponuje całością akt administracyjnych. Tymczasem Okręgowy Inspektor Pracy przekazał do Sądu jedynie decyzję organu pierwszej instancji, odwołanie i decyzję organu drugiej instancji. Tak przekazane dokumenty nie pozwalają na ocenę przestrzegania prawa procesowego podczas postępowania, ocenę zachowania terminów i przestrzegania gwarancji procesowych. Okoliczność ta, sama w sobie, mogłaby być podstawą uchylenia zaskarżonej decyzji. Mając na uwadze konieczność zachowania szybkości postępowania Sąd zażądał nadesłania stosownych akt administracyjnych. Akta te zostały przekazane przed terminem rozprawy.

Emerytury pomostowe zostały wprowadzone do polskiego systemu prawnego przez ustawę z dnia 19 grudnia 2008 r. (Dz. U. Nr 237, poz. 1656, zwana dalej ustawą), która weszła w życie 1 stycznia 2009 r.

Stosownie do treści art. 41 ust. 4 ustawy płatnik składek (tj. zakład pracy) obowiązany jest prowadzić ewidencję pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, za których jest przewidziany obowiązek opłacenia składek na Fundusz Emerytur Pomostowych. W przypadku nieumieszczenia w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, za których jest przewidziany obowiązek opłacania składek na FEP, pracownikowi przysługuje skarga do Państwowej Inspekcji Pracy (art. 41 ust. 6 ustawy). Na mocy art. 11a ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy właściwe organy Państwowej Inspekcji Pracy są uprawnione do nakazania pracodawcy umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz do wykreślenia go z ewidencji oraz do sporządzenia korekty dokonanego wpisu w tej ewidencji.

Oceniając prawidłowość nakazania dokonania takiego wpisu należy przede wszystkim zwrócić uwagę na treść zawartych w art. 3 ustawy o emeryturach pomostowych definicji pracy w szczególnych warunkach i pracy o szczególnym charakterze. Przez pracę w szczególnych warunkach rozumie się prace związane z czynnikami ryzyka, które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowane siłami natury lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwości ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku; wykaz prac w szczególnych warunkach zawiera załącznik nr 1 do ustawy (art. 3 ust. 1 ustawy).

Prace o szczególnym charakterze to prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się; wykaz prac o szczególnym charakterze określa załącznik nr 2 do ustawy (art. 3 ust. 3 ustawy).

Porównanie definicji prac w szczególnych warunkach i prac o szczególnym charakterze wskazuje na to, że przy pracach w szczególnych warunkach akcent został położony na czynniki ryzyka, które mogą skutkować uszkodzeniem ciała. Ustawa wskazuje, z jakiego rodzajami prac związane są czynniki ryzyka (art. 3 ust. 2 ustawy).

Natomiast przy pracach o szczególnym charakterze akcent został położony na prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej. Wykaz prac w szczególnych warunkach oraz o szczególnym charakterze zawierają załączniki do ustawy – nr 1 i 2. W ocenie Sądu wskazanie wprost przez ustawodawcę, w formie wykazu, ww. prac oznacza, że nie potrzeba badać, czy każda z rodzaju prac wymienionych w załączniki nr 1 i 2 do ustawy spełnia wymogi definicji prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. To z woli ustawodawcy określone prace zostały zaliczone do prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Ustawa używa trybu oznajmującego: "wykaz prac (...) określa". Cech pracy "o szczególnym charakterze" czy "szczególnych warunkach" nie mogą zatem posiadać inne prace, nawet, gdy sposób ich wykonywania i ich jakość może obniżyć się z wiekiem. Skarżąca Spółka trafnie zauważyła, że definicje zawarte w art. 3 ustawy mają charakter ogólny (por. stanowisko Rady Legislacyjnej powołane w pkt III ppkt 2.1 uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 marca 2010 r., sygn. akt K 17/09, opubl. w OTK-A z 2010 r. Nr 3, poz. 21 oraz w Systemie Informacji Prawnej LEX pod nr 564550), szczególny wykaz prac uznanych w świetle w/w ustawy zawierają odpowiednio załączniki nr 1 i 2 do ustawy. Należy się zgodzić ze skarżącą, że to właśnie te szczegółowe uregulowania powinny być punktem odniesienia do określenia, czy w danym przypadku mamy do czynienie z pracą w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Rozważania na temat wpływu wieku na pełnienie określonych czynności nie mają zatem znaczenia.

W rozpatrywane sprawie nie chodzi o prace w szczególnym warunkach, a o prace w szczególnym charakterze. Stąd istota sprawy sprowadza się do interpretacji punktu 13 załącznika nr 2 do ustawy (Wykaz prac o szczególnym charakterze) do ustawy w brzmieniu: "Prace przy bezpośrednim sterowaniu procesami technologicznymi mogącymi stwarzać zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego" oraz punktu 14 w brzmieniu: "Prace przy bezpośrednim sterowaniu procesami technicznymi mogącymi spowodować awarię techniczną z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego." Spór stron dotoczy interpretacji tych dwóch punktów w powiązaniu z zakresem prac poszczególnych pracowników.

W pierwszej kolejności należy rozróżnić prace przy bezpośrednim sterowaniu procesami technologicznymi i prace przy bezpośrednim sterowaniu procesami technicznymi. Jak wskazuje Słownik Języka Polskiego, pod pojęciem "techniki" rozumie się sposób wykonywania określonej pracy w jakiejś dziedzinie, metoda; ogół środków i umiejętności posługiwania się nimi, umożliwiający człowiekowi wytworzenie dóbr materialnych. Przez "technologię" rozumie się ogół procesów służących do wytwarzania lub przetworzenia materiałów, surowców i towarów naturalnych, półproduktów oraz gotowych wyrobów; także ciąg czynności produkcyjnych, wytworzenie danego produktu. Każda "technologia", a ściślej proces technologiczny łączy się zatem z określonymi czynnościami technicznymi.

Spowodowanie awarii technicznej należy wiązać z procesem technicznym. Świadczy o tym zawarte w pkt 14 załącznika nr 2 do ustawy sformułowanie "mogącymi", które odnosi się do procesów technicznych. Gdyby ustawodawca chciał wiązać "prace" ze spowodowaniem awarii użyłby sformułowania "mogące". Konieczne jest zatem wykazanie, że pracownik wykonuje prace, która można kwalifikować jako "sterowanie", i to "bezpośrednie" takimi procesami technicznymi, które mogą spowodować awarię, o której mowa w pkt 14 załącznika nr 2 do ustawy tj. awarię techniczną, z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego. W ocenie Sądu okoliczność, że zakres obowiązków pracownika w przedmiotowej sprawie obejmuje tego rodzaju prace, nie została dostatecznie przez organ wykazana.

W tym kontekście w toku dalszego postępowania w pierwszej kolejności należy wskazać na uwarunkowania organizacyjne i produkcyjne Spółki "A.". Z materiału sprawy nie wynika nawet czym zajmuje się spółka A., wymagane jest szersze spojrzenie na całość produkcji, aby na tym tle można było ocenić znaczenie Wydziału P-12 dla całego zakładu, a wystąpienie ewentualnej awarii ocenić na tle całości produkcji. Nie wykazano jakie znaczenie ma stanowisko pracy R. J. w całym procesie produkcyjnym na Wydziale, tj. w jakim konkretnym procesie technicznym (będącym ewentualnie częścią procesu technologicznego) pracownik ten uczestniczy wykonując prace wyszczególnione przez organ w decyzji.

R. J. jest zatrudniony na stanowisku mistrza Wydziału P 12. Jak wynika z decyzji organu I instancji jego praca polega na organizowaniu i prowadzeniu procesów produkcyjnych, organizowaniu stanowisk pracy, zapewnienie bezpiecznego funkcjonowania maszyn i urządzeń, zapewnienie bezpieczeństwa procesu technologicznego, decydowanie o uruchomieniu bądź zatrzymaniu instalacji. Z opisu czynności wynika, że część czynności można zaliczyć do sterowania procesami technicznymi, a część do sterowania procesami technologicznymi. Należy wykazać, w jaki sposób działania lub zaniechania pracownika wpływają na ten proces, innymi słowy, w jaki sposób "steruje" on tymi procesami.

Do wykazania, że mamy do czynienia z pracami o szczególnym charakterze wymagane jest także wykazanie pozostałych okoliczności, o których mowa w pkt 14 załącznika nr 2 do ustawy, w tym wykazania, że będziemy mieli do czynienia z awarią techniczną z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego. W tym zakresie ustalenia faktyczne nie zostały poczynione w sposób jednoznaczny. Istnieją bowiem rozbieżności między stwierdzeniem skarżącej Spółki a organem co do skutków rozszczelnienia zbiorników z ługiem i podchlorynem sodu. Skarżąca spółka podnosi, zarówno w odwołaniu jak i w skardze, że rozszczelnienie zbiorników z ługiem i podchlorynem sodu nie stwarza zagrożenia dla środowiska, ponieważ w przypadku jakiegokolwiek wycieku, znajdzie się on na specjalnej betonowej tacy, której zadaniem jest odprowadzanie wycieku dwoma pompami do zbiorników lub Podczyszczalni Ścieków. W związku z tym istnieje bardzo mała szansa na zaistnienie awarii. Natomiast z protokołu kontroli Państwowej Inspekcji Pracy z 12 kwietnia 2010 r. wynika m.in., że z tacy jest odprowadzenie wód opadowych do systemu kanalizacji deszczowej i istnieje niebezpieczeństwo przedostania się znacznych ilości ługu do rzeki Wisły. Organ drugiej instancji w żaden sposób nie odniósł się do twierdzeń skarżącej Spółki, nie wyjaśnił wskazanej okoliczności, a ma ona istotne znaczenie dla oceny czy będziemy mieli do czynienia z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego. Tym samym doszło do naruszenia art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 K.p.a.

Należy w tym miejscu wskazać, że do ww. protokołu zgłoszono zastrzeżenia. Nie było ich w pierwotnie przesłanych sądowi aktach sprawy. Nie dołączono zakresów czynności, instrukcji stanowiskowych i oceny ryzyka zawodowego dla konkretnego pracownika. Dokumenty ta należy dołączyć w toku dalszego rozpatrywania sprawy. Należy także dołączyć Zakładowy Raport o Bezpieczeństwie. Złożone zastrzeżenia oceniono, że nie są zasadne. Takie jednozdaniowe odniesienie się do zastrzeżeń nie jest wystarczające.

Rozważając kwestię, czy mamy do czynienia ze sterowaniem takim procesem technicznym, który może spowodować awarię techniczną z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego, trzeba zwrócić uwagę, że pkt 14 załącznika nr 2 do ustawy stanowi o potencjalnym zagrożeniu spowodowania awarii. Okoliczność, że istnieją rozwiązania mogące ograniczyć skutki awarii nie zmienia tego, że awaria może wystąpić. W środowisku pracy – jak podkreśla Inspektor Pracy - istnieją potencjalne zagrożenia w postaci wskutek awarii zbiornika, rurociągów, bądź armatury towarzyszącej, pożaru i wybuchu gazu, poparzeń gorącym ługiem sodowym, które zagrażają pracownikom bezpośredniej obsługi. Chlor jest zaliczany do substancji niebezpiecznych (rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 31 stycznia 2006 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie rodzajów i ilości substancji niebezpiecznych, których znajdowanie się w zakładzie decyduje o zaliczeniu go do zakładu o zwiększonym ryzyku albo zakładu o dużym ryzyku wystąpienia poważnej awarii przemysłowej Dz. U. Nr 30, poz. 208). Prawdopodobieństwo wystąpienia awarii jest większe im bardziej skomplikowany jest proces produkcji z użyciem niebezpiecznych materiałów. Proces zatężenia ługu sodowego prowadzony jest w temperaturze około 150 stopni. Oznacza to, że w instalacji znajduje się pewien procent ługu sodowego o tej temperaturze. Na węźle sody kaustycznej występuje palny olej grzewczy – dyphil. Wydostanie się go na zewnątrz może spowodować znaczne straty i stanowić zagrożenie bezpieczeństwa pracowników i innych osób znajdujących się w pobliżu. Powoduje to, że istnieje ryzyko wystąpienia eksplozji (ustanowiona została strefa zagrożenia wybuchem). Niebezpieczne substancje znajdują się "w ruchu" tzn. są przetłaczane, cyrkulowane przy pomocy pomp i układu rurociągów. To wszystko powoduje, że niebezpieczeństwo wystąpienia awarii, wbrew poglądom skarżącej Spółki, może nie być abstrakcyjne, a konkretne. Jednakże te poglądy organu winny znaleźć potwierdzenie w ocenie kompetentnych pracowników A.

Na te i inne wskazane wyżej okoliczności winien być przesłuchany technolog zakładu lub inna osoba odpowiedzialna za proces produkcyjny i technologiczny zakładu.

Ostatnią przesłanką zawartą w treści punktu 14 załącznika nr 2 jest wymóg stwierdzenia, że awaria techniczna może powodować poważne skutki dla bezpieczeństwa publicznego.

W punkcie 14 załącznika do ustawy o emeryturach pomostowych nie chodzi o każdą awarię techniczną. Skutki tej awarii muszą być "poważne". Trudności związane z oceną, czy awaria jest "poważna" czy też nie, wynikają z ocennego charakteru tej przesłanki. Przesłankę tą łatwiej określić w sposób negatywny – nie chodzi tutaj o drobne awarie ograniczone do jednego czy kilku stanowisk pracy. Na ocenę "poważności" awarii wpływ będzie miało wiele czynników, m.in. rodzaj substancji niebezpiecznej, jej ilość, a nawet warunki atmosferyczne, w tym kierunek wiatru. W innych aktach prawnych rozróżnia się "poważną awarię" i "poważną awarię przemysłową" (art. 3 pkt 23 i pkt 24 ustawy z 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska; Dz. U. z 2008 r., Nr 25, poz. 150; z późn. zm.). Punkt 14 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych nie rozróżnia rodzajów awarii, mówi jedynie o awarii technicznej. "Poważność" dotyczy skutków, czyli następstw awarii. Określając pojęcie skutków można pomocniczo odnieść się do treści konwencji z 17 marca 1992 r. w sprawie transgranicznych skutków awarii przemysłowych (Dz. U. z 2004 r., Nr 129, poz. 1352). Przez "skutki" należy rozumieć bezpośrednie lub pośrednie natychmiastowe lub powstałe po pewnym czasie szkodliwe konsekwencje awarii przemysłowej, w szczególności w odniesieniu do człowieka, flory, fauny, gleby, wody, powietrza, krajobrazu, wzajemnych więzi między poszczególnymi elementami oraz wartości materialnych i dziedzictwa kulturowego. Skutki te muszą mieć znaczenie dla bezpieczeństwa publicznego.

Kwestia bezpieczeństwa publicznego nie jest zdefiniowana w ustawie o emeryturach pomostowych. Termin "bezpieczeństwo publiczne" występuje w wielu aktach prawnych, zarówno polskich jak i Unii Europejskiej. Nie zostało ono jednak zdefiniowane i nie posiada legalnej definicji w przepisach prawa. Ustawodawca w licznych przepisach posługuje się tym pojęciem, lecz jego zakres znaczeniowy jest często wieloznaczny. Przede wszystkim bezpieczeństwo publiczne jest wartością konstytucyjną. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wielokrotnie podkreślano możliwość ograniczenia praw i wolności obywatelskich ze względu na bezpieczeństwo publiczne. Bezpieczeństwo publiczne jest przesłanką uzasadniającą wydanie przepisów porządkowych będących aktami prawa miejscowego (art. 40 ustawy o samorządzie gminnym, art. 40 – 44 ustawy o samorządzie powiatowym, art.60 ust. 1 ustawy o wojewodzie i administracji rządowej w województwie). Pojęcie bezpieczeństwa występuje przykładowo w takich ustawach jak: ustawie z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym (Dz. U. Nr 113, poz. 985 ze zm.), ustawie z dnia 20 marca 2009 r. o bezpieczeństwie imprez masowych (Dz. U. z 2009 r., Nr 62, poz. 504 ze zm.), ustawie z 22 sierpnia 1997 r. o ochronie osób i mienia (Dz. U. 2005 r., Nr 145, poz. 1221 ze zm.), ustawie o ochronie granicy państwowej (Dz. U. z 2009 r., Nr 12, poz. 67), ustawie z 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. z 2002 r., Nr 101, poz. 926 ze zm.) i kilku innych.

Ramy znaczeniowe pojęcia "bezpieczeństwa publicznego" zdają się być rozciągliwe. Doktryna nawiązuje do potocznego rozumienia tego pojęcia. Przez bezpieczeństwo (a także spokój i porządek publiczny) rozumie się pewne dodatnie stany panujące w organizacji społecznej, których zachowanie gwarantuje uniknięcie określonych szkód zarówno przez całość organizacji, jak i przez poszczególnych jej członków. W nauce prawa administracyjnego podkreśla się, że w treści pojęcia "bezpieczeństwo publiczne" na plan pierwszy wysuwa się element zagrożenia przed bezprawnymi zamachami naruszającymi określone dobra (jak życie, zdrowie, mienie), a ściślej biorąc – jego brak. W prawie administracyjnym podkreśla się, że bezpieczeństwo publiczne oznacza taki stan, w którym ogółowi obywateli, nieoznaczonemu indywidualnie, jak również innym podmiotom, w tym państwu i instytucjom publicznym, nie zagraża żadne niebezpieczeństwo oraz nie zagraża zakłócenie normalnego toku życia społecznego i funkcjonowania instytucji i urządzeń publicznych.

Skutki awarii muszą zatem zagrażać zakłóceniem normalnego toku życia społecznego, zagrażać życiu lub zdrowiu ludzi albo powodować możliwość powstania takiego zagrożenia z opóźnieniem. Dla oceny skutków zagrożenia ("poważne") należy przyjmować maksymalne możliwości wystąpienia skutków. Nie chodzi zatem o możliwość powstania awarii technicznej, która może być ograniczona do jednego urządzenia, ale o taką awarię techniczną, której skutki muszą powodować niebezpieczeństwa w większym zakresie niż ograniczone do jednego stanowiska pracy. W tym ostatnim przypadku trudno bowiem mówić o zagrożeniu dla bezpieczeństwa publicznego. Można będzie jednak mówić o takim niebezpieczeństwie, jeżeli wskutek awarii technicznej np. do atmosfery przedostanie się dużą ilość substancji niebezpiecznej. Trudności związane z egzemplifikacją takich sytuacji przemawiają za koniecznością konkretyzacji takiego zagrożenia do konkretnego stanowiska pracy.

W toku dalszych czynności należy uzupełnić postępowanie poprzez dokonanie wskazanych czynności dowodowych, w tym dołączenia wskazanych dokumentów, rozważyć ewentualne powołanie biegłego o ile wyjaśnienia osób znających proces technologiczny organ uzna za niewystarczające i ponownie ocenić czy stanowisko pracy odpowiada wszystkim elementom wskazanym w punkcie 14 załącznika nr 2 do ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. Nr 237, poz. 1656).

Ze względu na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270; z późn. zm., zwanej "p.p.s.a.") należało orzec jak w pkt 1 sentencji wyroku.

Rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2 wyroku podjęto zgodnie z treścią art. 152 p.p.s.a.

O kosztach (pkt 3 wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 2 pkt 1 lit c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349; z późn. zm.), biorąc pod uwagę wysokość wniesionego wpisu i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.