Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt I SA/Bd 21/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2013-03-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6113 Podatek dochodowy od osób prawnych
Hasła tematyczne: Podatek dochodowy od osób prawnych
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 15 ust. 1
journal: Dz.U. 2011 nr 74 poz 397
law: Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych - tekst jednolity
Teza: 1. Racjonalny musi być każdorazowo kontrakt na realizację instrumentów pochodnych postrzegany w całości. Nie wystarczy by jego część ograniczała niekorzystny wzrost kursu, gdy jego koszt nieproporcjonalnie narażał podmiot na straty. W takim wypadku działanie podatnika nie może zostac uznane za racjonalne w rozumieniu art. 15 ust. 1 u.o.p.d.p. 2. Nie liczenie się podatnika z możliwością załamania kursu walut na rynku finansowym, może być poczytane jako brak racjonalności jego działań.

TEZY

1. Racjonalny musi być każdorazowo kontrakt na realizację instrumentów pochodnych postrzegany w całości. Nie wystarczy by jego część ograniczała niekorzystny wzrost kursu, gdy jego koszt nieproporcjonalnie narażał podmiot na straty. W takim wypadku działanie podatnika nie może zostac uznane za racjonalne w rozumieniu art. 15 ust. 1 u.o.p.d.p. 2. Nie liczenie się podatnika z możliwością załamania kursu walut na rynku finansowym, może być poczytane jako brak racjonalności jego działań.


SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz Sędziowie: Sędzia WSA Mirella Łent (spr.) Sędzia WSA Urszula Wiśniewska Protokolant: Asystent sędziego Daniel Łuczon po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 27 lutego 2013 r. sprawy ze skargi "A." S.A. w T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2009 r. oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r. Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w B. określił spółce wysokość zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób prawnych za 2009 r. w kwocie [...] zł. Organ w wyniku przeprowadzonego postępowania kontrolnego stwierdził nieprawidłowości w zakresie: 1) zawyżenia przychodów o kwotę stanowiącą dodatnie różnice kursowe pomiędzy równowartością zakupionej waluty EUR w celu rozliczenia transakcji opcyjnych z rzeczywistą dostawą waluty wg kursu sprzedaży banku, a kursem faktycznie zastosowanym przez bank przy sprzedaży waluty w kwocie [...] zł; 2) zawyżenia kosztów uzyskania przychodów o kwotę stanowiącą stratę poniesioną w wyniku realizacji w 2009 r. umowy nierzeczywistego akumulowanego terminowego kupna waluty wymienialnej przez bank z konwersją, zawartej w dniu 23 października 2008 r. z Bankiem [...] w W. w kwocie [...] zł; 3) oraz straty poniesionej na transakcjach opcyjnych z rzeczywistą dostawą waluty, przeprowadzonych na podstawie umowy strategii opcyjnej zawartej w dniu 25 sierpnia 2008 r. z [...] Bankiem [...] S.A.

w kwocie [...] zł.

W złożonym odwołaniu skarżąca wniosła o uchylenie w całości wydanej decyzji, zarzucając jej naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 9b ust. 1 pkt 2, art. 12 ust. 1, art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2000 r. nr 54 poz. 654 ze zm., dalej: "p.d.o.p") oraz przepisów prawa procesowego tj. art. 122, art. 187 § 1, art. 191 i art. 193 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2012 r., poz. 749 ze zm., dalej: "O.p.").

Decyzją z dnia [...] r. Dyrektor Izby Skarbowej w B. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ wskazał, że spółka prowadzi działalność produkcyjną

i usługową w zakresie aparatury rozdzielczej i sterowniczej energii elektrycznej. Badanie ksiąg podatkowych spółki wykazało, iż na wynik pomiędzy przychodami podlegającymi opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób prawnych, a kosztami uzyskania przychodów wpływ miały w dużej mierze koszty finansowe, wynikające głównie z ujemnego wyniku na pochodnych instrumentach finansowych stosowanych na podstawie umów zawartych w 2008 r. z [...] Bankiem [...] S. A. i Bankiem [...] S. A. w W. oraz gorszy wynik niż w 2008 r. na różnicach kursowych, który częściowo wynikał z różnic kursowych związanych z wyceną środków pieniężnych w EUR, sprzedawanych [...] Bankowi [...] S.A. celem rozliczenia transakcji opcyjnych i kupionych w tym celu.

Przeprowadzone przez organ podatkowy pierwszej instancji postępowanie kontrolne wykazało, że spółka w 2009 r. poniosła stratę na działalności finansowej

w wyniku realizacji dwóch umów na pochodne instrumenty finansowe, które miały na celu zabezpieczać przed ryzykiem walutowym. I tak, w wyniku zawartych umów

z Bankiem [...] S.A. w W. skarżąca w 2009 r. zapłaciła Bankowi [...] zł, zaliczając powyższą kwotę do kosztów uzyskania przychodów. Natomiast w zakresie realizacji transakcji opcyjnych z [...] Bankiem [...] S.A., spółka poniosła stratę w kwocie [...] zł.

Zdaniem organu odwoławczego, po przeprowadzonej analizie zawartych kontraktów na finansowe instrumenty pochodne, które dowodzą podjęcia przez stronę ryzyka niewspółmiernie wysokiego do zakresu zabezpieczenia się przed spadkiem kursu EUR, zachowanie spółki przy podejmowaniu decyzji w sprawie stosowania instrumentów pochodnych było nieracjonalne, w związku z czym organ nie uznał wydatków poniesionych w związku z realizacją umów na pochodne instrumenty finansowe za koszt uzyskania przychodów na podstawie art. 15 ust. 1 p.d.o.p.

W skardze spółka wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości zarzucając jej naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 9b ust. 1 pkt 2, art. 12 ust. 1, art. 15 ust. 1 p.d.o.p oraz przepisów prawa procesowego tj. art. 122, art. 187 § 1, art. 191 i art. 193 O.p.

Zdaniem skarżącej, zawarcie umów na pochodne instrumenty finansowe było wynikiem racjonalnego i celowościowego działania. Pracownicy spółki posiadali odpowiednią wiedzę niezbędną do dokonywania analiz w przedmiotowym zakresie,

co wynika z dokumentów poświadczających udział w szkoleniach i konferencjach oraz

z osiąganych wyników, albowiem pomimo strat poniesionych na rozliczeniu dwóch przedmiotowych umów struktury opcyjnej, spółka z rozliczenia kontraktów zabezpieczających zawieranych w latach 2002-2011 miała wynik dodatni.

Skarżąca podniosła, że przedmiotowe wydatki związane były z zabezpieczeniem źródła przychodów, a zatem koszty związane z rozliczeniem tych umów prawidłowo zostały zaliczone do kosztów uzyskania przychodów na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 8b p.d.o.p. Zdaniem spółki, rozliczenia wynikające z realizacji instrumentów zabezpieczających zawartych w celu zabezpieczenia ryzyka kursowego bądź stanowią koszt podatkowy jako wydatek związany z nabyciem pochodnych instrumentów zgodnie z tym przepisem, bądź w przypadku nierzeczywistego rozliczenia transakcji - bez podstawienia waluty - winny być rozliczone jako różnica kursowa zgodnie z art. 9b ust. 1 pkt 2 p.d.o.p. Jeśli dodatnie wartości wynikające z rozliczenia umów struktur opcyjnych podlegały opodatkowaniu, to strata powstała z tytułu rozliczenia umów powinna zostać zakwalifikowana do kosztów uzyskania przychodów.

Spółka zarzuciła, że organ bezpodstawnie uznał za błędne rozliczenia w zakresie różnic kursowych. Wskazując na mechanizm rozliczeń, skarżąca wyjaśniła, że różnice kursowe rozliczane są przez nią na podstawie art. 9b ust. 1 pkt 2 p.d.o.p. Podniosła,

że prawidłowość ww. rozliczeń była potwierdzona w toku kontroli przeprowadzonej przez [...] Urząd Skarbowy w B. w 2007 r. w zakresie rozliczenia z budżetem państwa z tytułu podatku dochodowego od osób prawnych za 2005 r. Zarzuciła, że organ drugiej instancji w zaskarżanej decyzji nie rozpatrzył zarzutu naruszenia art. 9b ust. 1 pkt 2 oraz art. 12 ust. 1 pkt 1 p.d.o.p.

Odnosząc się do podniesionych zarzutów naruszenia zasad prawa procesowego skarżąca podniosła, że organ nie zbadał wskazywanych przez nią dokumentów potwierdzających faktycznie planowaną wartość sprzedaży eksportowej w 2009 r.,

co bezspornie miało kluczowe znaczenie w sprawie. Również za naruszenie norm procesowych spółka uznała brak rozpatrzenia przez organ odwoławczy zarzutu dotyczącego braku naruszenia przez nią art. 9b ust. 1 pkt 2 i art. 12 ust. 1 pkt 1 p.d.o.p.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:

Skarga okazała się niezasadna.

Sąd administracyjny bada zgodność zaskarżonej decyzji organu odwoławczego

z punktu widzenia jej legalności, tj. zgodności tej decyzji z przepisami powszechnie obowiązującego prawa. Z brzmienia art. 145 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 -j.t.) wynika, że zaskarżona decyzja winna ulec uchyleniu wtedy, gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Oceniając zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem stwierdzić należy, że decyzja ta nie narusza prawa.

Spór w niniejszej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia czy wydatki poniesione na nabycie instrumentów finansowych będą stanowić dla Spółki koszty uzyskania przychodów, które Spółka ma prawo rozliczyć w podatku dochodowym od osób prawnych w sytuacji, gdy rozliczenie pochodnych instrumentów finansowych przyniosło stratę uznaną przez organ za wynik działania nieracjonalnego.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia zagadnienia stanowi art. 15 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych – dalej zwana updop – zgodnie

z którym, kosztami uzyskania przychodów są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 16 ust. 1.

Przepis co do swej istoty doczekał się bogatego i jednolitego orzecznictwa. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 13 października 2009 r. o sygn. akt

II FSK 514/09 stwierdził, że aby dany wydatek mógł być na gruncie analizowanej sprawy zaliczony do kosztów uzyskania przychodów musi być poniesiony w taki sposób, aby można było stwierdzić racjonalność działania przedsiębiorcy. Uzasadnieniem dla poniesienia wydatków może być także dążenie do uniknięcia ryzyka wystąpienia ewentualnych strat związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, w tym zmiany kursu walutowego. Warunkiem zaliczenia wydatków do kosztów uzyskania przychodów jest jednak wykazanie przez podatnika, że poniesione wydatki są racjonalne tak co do zasady jak i co do ich wysokości. Skoro ustawodawca wyraźnie wiąże koszty uzyskania przychodów z celem osiągnięcia przychodów, to cel ten musi być widoczny. W innym wyroku Sąd uznał, że przedsiębiorca, który w ramach zabezpieczenia zamówień handlowych zawarł z bankiem umowę opartą na pochodnych kontraktach walutowych i poniósł stratę w wyniku osłabienia złotego, może zaliczyć tę stratę do firmowych kosztów podatkowych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 kwietnia 2012 r., II FSK 1984/10).

W tak zakreślonych granicach, w sprawie nie można doszukać się sporu co do wykładni przywołanego przepisu. Zarówno organ jak skarżąca rozumieją przepis tak samo jednak mają odmienne zdanie co do jego zastosowania wynikające tak z oceny jak i ustalenia stanu faktycznego. Obie strony nie mają wątpliwości, że co do zasady tak w przypadku zrealizowania dodatniego jak i ujemnego wyniku z transakcji na instrumentach pochodnych, występuje możliwość potrącania kosztów podatkowych

w czasie, jako kosztów, o jakich mowa w przepisie. Nie ma też sporu co do tego, że organ może oceniać racjonalność działań podatnika, choć inaczej postrzegane są granice w jakich może poruszać się organ. Zasadniczo różnica zdań obejmuje to, czy podatnik był racjonalny zawierając umowy, jakie przyniosły mu ostatecznie duże straty.

W orzecznictwie NSA pojawił się pogląd, iż strata poniesiona na realizacji nierzeczywistych instrumentów pochodnych stanowi koszt uzyskania przychodu – kontrakty na realizację instrumentów pochodnych zawsze zawierane są w celu osiągnięcia przychodów (wyroki z 1 lutego 2011r., II FSK 1724/09 i 1725/09). Jednak każdorazowo badając indywidualny stan faktyczny sprawy, należy mieć na względzie to, że formuła określona w art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. nie powinna z natury rzeczy służyć kompensowaniu skutków nieracjonalnych lub nierozważnych działań gospodarczych. Przy innej wykładni art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p., dowolnie rozumiane kryterium celu podważałoby sens ukształtowanej tym przepisem regulacji prawnej, a w konsekwencji także założenia konstrukcji podatku dochodowego od osób prawnych. Sam cel działania podatnika należy rozpatrywać oceniając daną operację gospodarczą w jej całokształcie, a nie jako cel autonomiczny, wynikający z biegu zdarzeń gospodarczych, na które podatnik ma wpływ (tak samo w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego

z 14 grudnia 2012r., II FSK 996/11).

Nieracjonalnymi mogą okazać się również kontrakty na realizację instrumentów pochodnych. Konieczność oceny racjonalności działania w przypadku zawierania umów na finansowe instrumenty pochodne, istotę takich cech jak staranność działania przedsiębiorcy, adekwatność zabezpieczenia do zjawisk zabezpieczanych, także świadomość ryzyka, uznał również tut. Sąd w wyroku z 19 stycznia 2012r., I SA/Bd 694/11. O tym, że zabezpieczenie musi być odpowiednie do kontraktów zabezpieczanych wypowiadał się również Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 13 października, II FSK 514/09 .

Zatem istotnym dla prawidłowego zastosowania art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. jest ocena racjonalności działań, szczególnie tam gdzie ostatecznie skutki tych działań zaprzeczają celom, o jakich mowa w tym przepisie. W takim wypadku znaczenia nabiera ocena przyczyn takiego efektu, tego czy w sprawie można mówić o wystąpieniu okoliczności niezależnej od woli i wiedzy podatnika, a tym samym o zaistnieniu skutków, których na etapie zawierania umowy nie można było przewidzieć. Prezentując ten punkt widzenia, WSA ocenia czy w decyzji, organ prawidłowo wywiódł, że konieczność wydatków wykazanych w związku z umowami na instrumenty pochodne nie była związana z wystąpieniem czynników zewnętrznych (obiektywnych), uzasadnionych dynamiką procesów gospodarczych, wynikała natomiast z okoliczności zależnych od stron umowy, które tak, a nie inaczej ułożyły (zdeterminowały) treść łączących je stosunków prawnych.

Innymi słowy po to by móc zaliczyć wydatki związane z umową na finansowe instrumenty pochodne do kosztów uzyskania przychodów, widocznym musi być racjonalny na moment zawarcia umowy, zamiar zabezpieczenia się na wypadek ryzyka finansowego. Słownik Języka Polskiego PWN wskazuje, że zachować to "pozostać

w posiadaniu czegoś"; inne znaczenie to "dochować coś w niezmienionym stanie mimo upływu czasu lub niesprzyjających okoliczności". Z kolei "zabezpieczać" to "zapewnić ochronę przed czymś niebezpiecznym lub szkodliwym"; "zapewnić utrzymanie się czegoś w dotychczasowym stanie", "zabezpieczenie" zaś to "to co zabezpiecza".

A zatem celowość wobec ww. kategorii wydatków wyraża się w takim działaniu podatnika, które racjonalnie zmierza do uchronienia posiadanego źródła przychodu przed jego utratą. Aby móc mówić o "zabezpieczeniu" w sprawie, to przede wszystkim, na moment zawarcia umowy, podatnik musi wykazać, że w ogóle istniało zagrożenie np. istniały kontrakty oparte na walucie innej niż złoty polski, co więcej wielkość zabezpieczenia musi pozostawać w logicznym związku z wymiarem zagrożonych źródeł przychodów, gdyż u podstaw instrumentu terminowego zawsze będzie określona ilość walorów rynku kasowego. W tym miejscu, na potwierdzenie, można przywołać wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 14 stycznia 2010r., I SA/Ol 780/09, który stwierdził, że wydatki na pochodne instrumenty finansowe zabezpieczające konkretne przychody mogą stanowić koszty uzyskania przychodów wyłącznie w przypadku, gdy realizowane były konkretne inwestycje, to jest w sytuacji,

w której wystąpiłby bezpośredni lub pośredni związek z przychodami. Co istotne

w niniejszym stanie sprawy, racjonalnością musi cechować się również kalkulacja kosztu zawieranych umów na instrumenty pochodne. W ocenie WSA w obecnym składzie, racjonalny musi być każdorazowo kontrakt na realizację instrumentów pochodnych postrzegany w całości. Nie wystarczy by jego część ograniczała niekorzystny wzrost kursu, gdy jego koszt nieproporcjonalnie narażał podmiot na straty. W takim wypadku działanie podatnika nie może zostać uznane za racjonalne

w rozumieniu art. 15 ust. 1 u.o.p.d.p.

Legalną definicję pochodnych instrumentów finansowych dla celów podatkowych ustawodawca wprowadził w art. 16 ust. 1b u.p.d.o.p. Stosownie do powyższego przepisu, ilekroć w ustawie jest mowa o pochodnych instrumentach finansowych, rozumie się przez to prawa majątkowe, których cena zależy bezpośrednio lub pośrednio od ceny towarów, walut obcych, waluty polskiej, złota dewizowego, platyny dewizowej lub papierów wartościowych, albo od wysokości stóp procentowych lub indeksów,

a w szczególności opcje i kontrakty terminowe. Definicja ta wyjaśnia, że wartość instrumentu pochodnego jest uzależniona (pochodna) od wartości elementu bazowego. Rozliczenie instrumentu pochodnego następuje w przyszłości, lecz strony już

w momencie zawarcia umowy ustalają, po jakiej cenie nastąpi to rozliczenie. Taki sposób rozliczania instrumentów pochodnych wiąże się z funkcją ubezpieczeniową instrumentów pochodnych, która polega na zabezpieczeniu posiadacza przed ryzykiem związanym ze wzrostem lub spadkiem cen instrumentów pierwotnych (towaru, waluty).

Sąd wziął pod uwagę to, że zgodnie z ustawą z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz. U. z 2010 r. Nr 211, poz. 1384; dalej: "Ustawa

o instrumentach finansowych"), opcje walutowe to instrumenty finansowe zapewniające ochronę przed ryzykiem zmiany kursów walut. Co do zasady, w ramach takiego instrumentu finansowego nabywca otrzymuje prawo kupna bądź sprzedaży waluty

w przyszłości po kursie ustalonym z góry. W procesie konstruowania opcji walutowej ważny jest właściwy (odpowiadający potrzebom Klienta i jednocześnie umożliwiający Bankowi osiągnięcie zysku) dobór parametrów opcji (m.in. data zapadalności, kurs realizacji). Po stronie Banku musi istnieć możliwość dokonania analizy wpływu zmiany wartości takich parametrów na wartość opcji, która to analiza jest konieczna do zaoferowania Klientowi opcji walutowej. Proces doboru parametrów instrumentu pochodnego bazuje na wielowątkowej i wielopłaszczyznowej inżynierii finansowej. Proces ten, ze względu na swoją złożoność i stopień skomplikowania może podlegać ocenom pod różnym kątem, także w żądaniach o charakterze cywilnoprawnym pomiędzy klientem a bankiem jak np. o ustalenie nieważności umowy oraz zwrot nienależnego świadczenia ewentualnie zasądzenie odszkodowania, czy rozwiązanie umowy i zwrot nienależnego świadczenia, czy też o zmianę umowy i zwrot nienależnego świadczenia (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2012 r.,

IV CSK 225/11). Powszechną jest też wiedza na temat tego, jak znaczącą była sytuacja na rynkach walutowych, jaka miała miejsce pod koniec 2008 roku, której konsekwencje odczuły firmy posiadające walutę obcą, oraz te które mają zobowiązania lub należności denominowane w obcej walucie.

Jednak ani stosunki na linii klient– bank, ani zjawisko załamania rynku pod koniec 2008r. nie może a priori wykluczyć indywidualnego badania umów zawartych w tym okresie na instrumenty pochodne pod kątem racjonalności przystąpienia do nich.

WSA przyznaje, że straty z umowy na instrumenty pochodne, gdzie zapłatą nie będzie premia opcyjna, ale ryzyko skalkulowane w zależności od pewnych zmiennych, mogą stanowić koszt uzyskania przychodów, o jakim mowa w art. 15 ust. 1 ustawy. Ryzyko umów gdzie ich koszt oparto na zmienności kursu waluty, wynika

z nieprzewidywalności kursu, wobec czego organ nie może odmawiać prawa do odliczenia, z samego tylko względu, że kurs się zmienił wbrew założeniom podatnika. Jednakże "nieprzewidywalność kursu waluty" jest zjawiskiem niezmiennym,

a załamanie na rynku walut zawsze jest realne i podatnik, chcąc być racjonalnym musi brać to pod uwagę. W takim wypadku słusznym jest kalkulacja oparta na prognozowaniu, która jednak nie może pomijać możliwości wystąpienia kryzysu, gdyż jako taka jest zwykła spekulacją.

Przenosząc powyższe ogólne rozważania na grunt niniejszej sprawy należy przyznać rację organom podatkowym, że kwoty wynikające z rozliczenia pochodnych instrumentów finansowych nie spełniają warunku ich poniesienia w celu uzyskania bądź zabezpieczenia źródła przychodów, o czym stanowi przepis art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p..

Sąd przyjął stan faktyczny ustalony przez organ w całości.

W sprawie zebrano obszerny materiał dowodowy, a organy na podstawie całości go przeanalizowały i precyzyjnie, popierając szczegółową analizą ekonomiczną, wykazały, że zawierając umowy z dwoma bankami w drugim półroczu 2008r., Spółka podjęła ryzyko niewspółmierna do zakresu zabezpieczenia się w przedziale od 3,4599 do 3,2051 w przypadku umowy z [...] Bankiem [...] oraz od 3,9999 do 3,5001

w przypadku Banku [...].

Jak wynika z akt sprawy spółka zawarła umowę z Bankiem [...] S.A.

w W. W wyniku zawartego porozumienia restrukturyzacyjnego i rozliczenia umowy Spółka w 2009 r. zapłaciła Bankowi [...] zł, zaliczając powyższą kwotę do kosztów uzyskania przychodów. Natomiast w dniu 25 sierpnia 2008 r. spółka zawarła umowę z [...] Bankiem [...] S.A. W wyniku realizacji opcji call zaliczyła do kosztów uzyskania przychodów kwotę [...] zł stanowiącą różnicę pomiędzy równowartością [...] EUR (lub równowartością wielokrotności [...] EUR) przeliczoną wg kursu realizacji określonego w umowie z dnia 25 sierpnia 2008 r. i dokonanych zmianach do umowy, a przeliczoną wg kursu kupna waluty EUR [...] Bank [...] S.A. Realizacja transakcji opcyjnych była z rzeczywistą dostawą waluty. Wobec faktu, iż posiadane przez spółkę w 2009 r. nadwyżki waluty EUR nie były wystarczające w celu rozliczenia transakcji opcyjnych call z dostawą rzeczywistą waluty, musiała dokonać zakupu waluty EUR. W 2009 r. w wyniku analizy ksiąg rachunkowych, sprawozdania finansowego, udostępnionych przez stronę dokumentów, organ podatkowy ustalił, iż strata spółki poniesiona na realizacji transakcji opcyjnych na podstawie ww. umowy z [...] Bankiem [...] S.A. wyniosła [...] zł.

Wydatek ten spowodowany był tym, że w przypadku pierwszej umowy, bank zobowiązał się do zapłaty spółce kwotę stanowiącą iloczyn kwoty transakcji terminowej ([...] EUR) i różnicy pomiędzy kursem terminowym ustalonym na poziomie 4,00 zł za 1 EUR i kursem referencyjnym, gdyby w dniu realizacji transakcji kurs referencyjny był niższy od kursu terminowego i jednocześnie wyższy od kursu konwersji. Natomiast Spółka zobowiązała się do zapłaty bankowi kwoty stanowiącej iloczyn dodatkowej kwoty transakcji terminowej ([...] EUR) oraz różnicy między kursem referencyjnym

i dodatkowym kursem terminowym, gdyby kurs referencyjny w dniu realizacji transakcji terminowej byłby wyższy od 4,00 zł. W drugiej umowie - Strategia obejmująca opcje calI zobowiązywała spółkę do sprzedaży bankowi po [...] EUR wg kursu realizacji 3,46 PLN/EUR w cotygodniowych datach realizacji, od 28 sierpnia 2008 r. w przypadku wzrostu kursu referencyjnego powyżej kursu realizacji. W obu umowach bank zabezpieczył się w przypadku zbytniego spadku kursu waluty, w żadnej – spółka nie zabezpieczyła się przed nadmiernym wzrostem kursu.

Z tak zebranego materiału dowodowego w ocenie Sądu organy prawidłowo wywiodły, że umowy zawierane przez spółkę były działaniem nieracjonalnym

w odniesieniu do prowadzonej działalności gospodarczej, ponieważ koszt uzyskania zabezpieczenia nie był adekwatny zarówno do pozycji zabezpieczanych jak i realiów rynku walutowego. Spółka zamiast zabezpieczać kurs po jakim rozliczy przepływy ze swej podstawowej działalności używała tych instrumentów do spekulacji na kursie walutowym. Opierając się na prognozach uwarunkowanych danymi już nieaktualnymi, gdy sytuacja na moment zawarcia umów była płynna i niepokojąca, zgodziła się na ryzyko, całkowicie nie biorąc pod uwagę zjawiska nieprzewidywalności kursu walut. Rację ma organ podatkowy uznając, że strona zabezpieczyła się w niewielkich granicach przed ryzykiem spadku kursu EUR względem PLN, ale podjęła nieograniczone ryzyko w sytuacji wzrostu tego kursu powyżej kursu realizacji. W wyniku analizy postanowień umów wykazano, że skarżąca miała świadomość podjętego ryzyka, ale była przekonana, że ono nie wystąpi, bowiem prognozy kursu EUR względem PLN oraz kurs waluty przyjęty w założeniach do projektu budżetu państwa na 2009 r. nie przewidywały jego wzrostu. Jak wykazano stanowisko to opierało się

z jednej strony o niepełne prognozy i z drugiej pomijało całkowicie fakt nieprzewidywalności, a więc możliwości również załamania się rynku walut. Spółka nie naraziłaby się na ryzyko wzrostu kursu EUR, gdyby zawarła umowę prostych opcji walutowych tzw. opcji put (prawo do sprzedaży waluty, z którego mogłaby zrezygnować w przypadku wzrostu kursu EUR powyżej kursu realizacji), a zawierając strategie opcyjną (opcje call zobowiązujące do sprzedaży waluty EUR po kursie niższym od rynkowego) i dodatkowo w ilości przekraczającej nadwyżki tej waluty, co wymagało zakupu waluty EUR. Natomiast prognozy banków nie mogły być pewnikiem, bowiem

w swoich materiałach informacyjnych kierowanych do Spółki zastrzegały, że prognozy mogą ulec zmianie w każdym czasie. Zmian tych jednak na bieżąco nie monitorowano.

Takie działanie nie mogło być uznane za rozważne.

Dodatkowo, przeprowadzona analiza dokumentacji i ewidencji wykazała, iż spółka nie stosowała rachunkowości zabezpieczeń. Fakt ten ujawniono w sprawozdaniu finansowym za 2009 r., gdzie stwierdzono, iż spółka w 2009 r. i w latach poprzednich nie stosowała rachunkowości zabezpieczeń dla żadnej z transakcji zabezpieczających przepływy pieniężne oraz potwierdziła to także Prokurent spółki w trakcie przesłuchania w dniu 02 kwietnia 2012 r. Spółka nie posiadała długoterminowych kontraktów eksportowych. Faktyczna realizacja umów na pochodne instrumenty finansowe

w 2009 r. wynosiła [...] EUR i była wyższa aniżeli wynikało to z pierwotnych umów ([...] EUR), co wg spółki było wynikiem podjęcia przez nią decyzji o restrukturyzacji zabezpieczeń celem uniknięcia większych strat. Powyższa decyzja została podjęta przez spółkę w chwili najwyższego wzrostu kursu. Nie analizowano innych możliwości zabezpieczenia się.

Zatem prawidłowym jest pogląd organu, iż jedynie długotrwały trend umacniania się złotego w okresie sprzed zawarcia umowy spowodował, że skarżąca przeświadczona o ciągłej deprecjacji euro względem złotego zainwestowała w finansowe produkty i nęcona wysokim zyskiem zgodziła się na nieograniczone

i niewspółmierne do korzyści ryzyko. Stanowisko to wpisuje się w całość materiału dowodowego zebranego w postępowaniu. Co więcej, nie przeczą temu szerokie analizy poczynione w skardze. Znamiennym jest to, że strona szeroko broni stanowiska racjonalności kontraktów na płaszczyźnie zabezpieczenia kursu walut, a racjonalność ceny na jaką zgodziła się nabywając to zabezpieczenie, tłumaczy jedynie prognozami. Jak wykazano prognozy te oceniono zbyt niefrasobliwie, by móc uznać je za rozważne.

Badając zarzut skargi, że organ drugiej instancji w zaskarżanej decyzji nie rozpatrzył zarzutu naruszenia art. 9b ust. 1 pkt 2 oraz art. 12 ust. 1 pkt 1 u.p.d.o.p., Sąd stwierdził, że jest on bezpodstawny. Na s. 19 zaskarżonej decyzji organ ustosunkował się do tej kwestii. Sąd przypomina, że stosownie do przywołanego przepisu, podatnicy ustalają różnice kursowe na podstawie przepisów o rachunkowości, pod warunkiem, że w okresie, o którym mowa w ust. 3, sporządzane przez podatników sprawozdania finansowe będą badane przez podmioty uprawnione do ich badania.

Jednakże organ prawidłowo zauważył, iż w tej sprawie istotne znaczenie miał sposób dokonywania wyceny rozchodu środków pieniężnych w walucie obcej. Wycena waluty obcej obejmuje wycenę stanu waluty obcej na dany moment; wycenę wpływu waluty obcej; wycenę rozchodu waluty obcej zgodnie z ustawą o rachunkowości.

W wyniku tych wycen powstają różnice kursowe. W rozstrzyganej sprawie nie można było wyszczególnić wszystkich kwot przychodów i kosztów ujętych na kontach przychodów i kosztów z tytułu różnic kursowych, dotyczących rozchodu waluty EUR

w związku z dostarczeniem jej do [...] Banku [...] dla rozliczenia transakcji opcyjnej z tym bankiem oraz dotyczących zakupu i przemieszczenia waluty EUR również w celu rozliczenia transakcji opcyjnych, co było wynikiem dokonywania przez spółkę wyceny rozchodu waluty zbiorczo raz na miesiąc i zdarzało się, że tę wycenę łączono z wyceną stanu waluty na koniec każdego miesiąca. Spółka nie dokonywała wyceny rozchodu waluty EUR dla poszczególnych operacji. W zaistniałej sytuacji strata na realizacji strategii opcyjnej różniła się od straty jaka wynikała z obrotów konta "Wynik transakcji dewizowych". Uproszczenia dotyczące ewidencjonowania zdarzeń gospodarczych są dopuszczalne, jednakże celem organu kontroli skarbowej było ustalenie faktycznej straty na realizacji strategii opcyjnej z [...] Bankiem [...].

To stwierdzenie odpowiada zapisom decyzji pierwszoinstancyjnej (s.14) i ma odzwierciedlenie w materiale sprawy.

W ocenie Sądu, materiał dowodowy sprawy został zebrany i rozpatrzony stosownie do dyspozycji art. 121, art., 122 i art. 187 § 1 Ordynacji podatkowej,

w związku z art. 191 tej ustawy. W trakcie całego postępowania podatkowego dążono do jak najpełniejszego zrealizowania zasady prawdy obiektywnej. Organy podatkowe dopuściły wszelkie znane im dowody, które mogły przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. Stosownie do zasady swobodnej oceny dowodów wyrażonej w art. 191 Ordynacji podatkowej organ ocenia środki dowodowe we wzajemnym powiązaniu, wpływie udowodnienia jednej okoliczności na drugą, z uwzględnieniem zasad doświadczenia życiowego i reguł logicznego wnioskowania. W tym miejscu, Sąd stwierdził, że w skardze, powołując się na art. 122, 187 § 1 oraz 191 O.p, zarzucono, że organ nie zbadał wskazanych przez spółkę dokumentów potwierdzających faktycznie planowaną wartość sprzedaży eksportowej w 2009r., z uzasadnienia (s. 28 i 43 skargi) wynika, że odnosi to do wskazanych przez przedsiębiorcę dokumentów, tj. strategii Grupy [...] na lata 2007-2009.

WSA wyjaśnia, że postępowanie dowodowe w sprawach podatkowych ma na celu ustalenie rzeczywistego stanu faktycznego w kontekście określonej normy materialnego prawa podatkowego.

Postępowanie dowodowe w sprawach podatkowych nie jest celem w samym sobie, lecz stanowi poszukiwanie odpowiedzi, czy w określonym stanie faktycznym sytuacja podatnika podpada, czy też nie podpada pod hipotezę (a w konsekwencji

i dyspozycję) określonej normy materialnego prawa podatkowego. Aby ustalenia zostały dokonane w całokształcie materiału dowodowego (art. 191 O.p.), zgromadzonego

i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 187 § 1 O.p), organ musi rozpatrzyć zarówno poszczególne dowody z osobna, jak również we wzajemnej łączności i ustosunkować się do różnic w zebranych dowodach. Może kierować się nie tylko wiedzą, ale

i doświadczeniem życiowym a jego rozumowanie powinno być zgodne z prawidłami logiki.

W aktach administracyjnych (k. 763 i 722) znajdują się zapisy, z których wynika, że strona przed wydaniem decyzji odwoławczej wskazuje, że wartość planowanej sprzedaży eksportowej na 2009r. wynosiła [...] EUR, a nie jak przyjął organ: [...] EUR. Z kolei z zaskarżonej decyzji wynika, że organ badał wysokość planowanej wartości sprzedaży. Na s. 11 zapisano "Z przedstawionych organowi podatkowemu przez Spółkę danych nie wynika, że przewidywała wysokość przepływów walutowych EUR w kwocie dwukrotnie wyższej od nominałów transakcji opcyjnych będących do realizacji"., a na s. 15 organ wyraźnie opiera swe wnioski o wartość planowanej sprzedaży eksportowej w 2009r. w wys. [...] EUR. Za niezrozumiałą uważa zmianę wysokości kwot, gdyż dysponuje dowodem, z którego wynika niższa wartość. Tymczasem skarżąca wskazuje na załączony do pisma druk planowanej sprzedaży.

W skardze wyjaśnia, że jest to zapis strategii Grupy [...] na lata 2007-2009.

W ocenie WSA, skoro organ opiera swe wnioski prowadzące do określenia wysokości zobowiązania podatkowego, o wartość, która jest kwestionowana przez odwołującego się, to stosownie do art. 122, 187 § 1 oraz 191 O.p ma obowiązek wyjaśnić skąd biorą się różnice i się do tego ustosunkować. W sprawie organ prawidłowo wyjaśnił, że opierał się o przekazane przez spółkę plany sprzedaży. Sam skarżący na s. 11 skargi pisze, że podstawą mierzenia efektywności zabezpieczenia nie były długofalowe plany Grupy [...], ale tworzone przez nią plany sprzedaży eksportowej, przed zawarciem kontraktów zabezpieczających. W takim wypadku trudno przypisać organowi błędy, o jakich mowa w skardze.

Reasumując: 1) racjonalny musi być każdorazowo kontrakt na realizację instrumentów pochodnych postrzegany w całości. Nie wystarczy by jego cześć ograniczała niekorzystny wzrost kursu, gdy jego koszt nieproporcjonalnie narażał podmiot na straty. W takim wypadku działanie podatnika nie może zostać uznane za racjonalne w rozumieniu art. 15 ust. 1 u.o.p.d.p. 2) nie liczenie się podatnika z możliwością załamania się kursu walut na rynku finansowym, może być poczytane jako brak racjonalności jego działania, racjonalności o jakiej mowa w art. 15 ust. 1 u.o.p.d.p

Uzasadnienia wydanych w sprawie decyzji, a w szczególności zaskarżonej decyzji, świadczy, że organ podatkowy drugiej instancji wypełnił w sposób należyty przesłanki wynikające z art. 191 powyższej ustawy. Uwzględnił okoliczności, na które skarżąca miała wpływ jak również te na które strona ani pośrednio ani bezpośrednio wpływu nie miała.

Decyzję wydaną w rozpoznawanej sprawie oparto również na analizie i ocenach całego materiału dowodowego sprawy. Wskazano też podstawę faktyczną i prawną, uwzględniono dyspozycję art. 210 § 1 pkt 4 i 6 O.p.

Mając zatem na uwadze całokształt przedstawionych wyżej okoliczności sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy uznając skargę za niezasadną,

w oparciu o przepis art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

M. Łent H. Adamczewska-Wasilewicz U. Wiśniewska