Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 1051/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2011-11-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1pkt 1 lit.a,c, art. 200
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 par.1, art. 80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Dnia 22 listopada 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska Sędziowie Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) Sędzia WSA Jolanta Rosińska Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 listopada 2011 roku sprawy ze skargi H. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej H. K. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...]r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art.127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r. nr [...], odmawiającą H. K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W uzasadnieniu Kierownik Urzędu wyjaśnił, iż podejmując decyzję z dnia [...]r. miał na uwadze, że zebrany w toku postępowania materiał dowodowy nie jest wystarczający do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Argumentował, iż strona nie przedstawiła w określonym terminie wymaganych dokumentów potwierdzających wnioskowany rodzaj świadczenia i okres represji.

Pismem z dnia 5 maja 2011r. H. K. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Strona wyjaśniła, iż wywieziona została do powiatu [...], do miejscowości K., gmina B., gdzie przymusowo pracowała u niemieckiego gospodarza. Wniosła o pozytywne rozpatrzenie wniosku z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Dodatkowo załączyła pozytywną opinię Związku Wysiedlonych oraz oświadczenie własne na potwierdzenie miejsca wysiedlenia i wykonywanej pracy.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...]r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

W pierwszej kolejności organ wskazał, iż materiał dowodowy rozszerzony został przez dopuszczenie dowodu z przesłuchania skarżącej. Dalej wyjaśnił, iż zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym uzależnione jest od dwóch przesłanek. Po pierwsze musiał nastąpić fakt deportacji do pracy przymusowej. Po drugie praca w warunkach deportacji musiała obejmować okres co najmniej 6 miesięcy. Kierownik podał, iż na podstawie analizy akt sprawy ustalił, iż strona wraz z rodzicami i pozostałymi mieszkańcami miejscowości B. i B. – K., została przesiedlona na skutek wyłączenia terenów, na których mieszkali, pod budowę niemieckiego poligonu wojskowego. Okoliczność ta znalazła potwierdzenie w pismach Archiwum Państwowego w Ł. Jednocześnie w piśmie z dnia [...]r. Archiwum poinformowało, iż w zasobach archiwalnych nie odnaleziono dokumentów, na podstawie których można byłoby potwierdzić deportację do pracy przymusowej rodziny S. i M. K. oraz ich córki. Nadto z ankiety dowodowej składanej przez stronę po wojnie do Biura Dowodów Osobistych wynika, iż strona podczas okupacji mieszkała w miejscowości K., gmina B. Z kolei z dokumentów Fundacji Polsko – Niemieckie Pojednanie, że rodzice strony pracowali przymusowo w gospodarstwie A. B. Dalej, iż w piśmie z dnia 20 czerwca 2011r. strona oświadczyła, iż na okoliczność deportacji do pracy przymusowej nie posiada żadnych dowodów. Natomiast podczas przesłuchania strony ustalono, iż wraz z rodzicami podczas okupacji, na skutek przesiedlenie związanego z wyłączeniem pod poligon terenów miejscowości B. – K., przebywała w miejscowości K. Matka strony pracowała u gospodarza niemieckiego, który mieszkał w K. jeszcze przed wojną, rodzina mieszkała w starym domu gospodarza, porozumiewali się z gospodarzem po polsku. Matka podejmowała różne prace, w których pomagała jej strona.

Reasumując poczynione ustalenia dowodowe Kierownik Urzędu doszedł do przekonania, że w przedmiotowej sprawie nie zaistniała przesłanka szczególnej dolegliwości represji. Zdaniem organu skarżąca nie wykazała, że deportacja, jaka niewątpliwie miała miejsce, odbyła się w celu wykonywania pracy przymusowej. W ocenie organu miało miejsce przesiedlenie całej wioski. Poza tym w okresie wysiedlenia skarżąca przebywała w otoczeniu najbliższej rodziny, co w ocenie organu dla małoletniej skarżącej nie było bez znaczenia. Zdaniem Kierownika nie można rozpatrywać aspektu uciążliwości deportacji również w odniesieniu do braku możliwości odwiedzenia rodzinnej miejscowości, gdyż wszyscy bliscy strony zostali z niej wywiezieni, a jej młody wiek pozwala uznać, że na tym etapie swego życia nie nawiązała jeszcze takich więzi społecznych, które pozwalałby uznać potrzebę odwiedzania rodzinnej miejscowości, w sytuacji gdy bliscy tam nie przebywali. Reasumując Kierownik podkreślił, iż jakkolwiek niewątpliwie rodzina strony wykonywała pracę przymusową, to świadczenie to nie odbywało się w warunkach represji.

H. K. na powyższą, ostateczną decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną interpretację art. 2 pkt 2a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, jak również naruszenie przepisów postępowania, w szczególności art. 80, w związku z art. 77 §1 k.p.a., poprzez uznanie, iż skarżąca nie wykazała faktu deportacji do pracy przymusowej na terenie objętym zakresem ustawy.

W uzasadnieniu skargi skarżąca przytoczyła okoliczności deportacji jej rodziny do pracy przymusowej podkreślając, iż spełnione zostały obie przesłanki wynikające z art. 2 pkt 2a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Podniosła, iż złożyła wszystkie posiadane dokumenty, natomiast jeżeli w ocenie organu są one niewystarczające to organ powinien określić jakich innych dokumentów potrzebuje i wówczas podjąć z urzędu czynności dowodowe lub wezwać stronę o ich przedłożenia.

Skarżąca zwróciła uwagę, iż Kierownik Urzędu wskazuje w uzasadnieniu, iż niewątpliwie skarżąca wykonywała pracę przymusową, co więcej Kierownik Urzędu rozumie, iż rodzina wnioskodawczyni doznała represji, że strona jako małe dziecko cierpiała niedostatek. W ocenie strony takie twierdzenia organu oznaczają, iż organ nie kwestionuje faktu podlegania represjom, co jest podstawowym warunkiem otrzymania świadczenia.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko prezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oraz wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 powołanego przepisu). Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej jako: p.p.s.a. – sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei przepis art. 135 p.p.s.a. stanowi, iż sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to konieczne dla końcowego jej załatwienia.

Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.

Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych doszedł do przekonania, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji doszło do naruszenia przepisów, co uzasadniało uwzględnienie skargi.

Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji. W myśl art. 2 pkt 2 lit. a) tejże ustawy – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011r. – represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Nowelizacja ustawy w zakresie ust. 2 pkt 2 podyktowana była wytycznymi zawartymi w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734, z dnia 23 grudnia 2009r.). Trybunał Konstytucyjny rozstrzygnął bowiem, iż przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomijał przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, był niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Istotne jest nadto, iż przywołany przepis art. 2 pkt 2 cytowanej ustawy nie wprowadza ograniczenia co do wieku osoby, która została poddana represji. I zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych uprawnienie do świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie przysługuje nie tylko osobom, które w związku z deportacją wykonywały pracę przymusową, ale również uprawnienie to przysługuje w stosunku do dzieci wywiezionych wraz z rodzicami na roboty przymusowe, a także dzieci urodzonych podczas pobytu na deportacji swoich rodziców (por. wyroki: NSA z dnia 8 października 2009r., sygn. akt II OSK 1703/08; NSA z dnia 23 stycznia 2009r., sygn. akt 1456/08; WSA w Opolu z dnia 29 stycznia 2009r., sygn. akt II SA/Op 572/08 – dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://cbois.nsa.gov.pl).

W ocenie Sądu nie budzi wątpliwości, iż rozstrzygnięcie organu oparte na przywołanej normie prawnej poprzedzone winno być postępowaniem wyjaśniającym przeprowadzonym z poszanowaniem zasad ogólnych zapisanych w ustawie z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego, dalej jako "k.p.a.". Natomiast lektura dokumentów zgromadzonych dla potrzeb niniejszej sprawy uzasadnia stwierdzenie, iż w toku postępowania doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w szczególności art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 §1 i art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając na uwadze charakter stwierdzonych naruszeń należy wyraźnie wskazać, iż organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie niezbędne kroki do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Obowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzeć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), gdyż dopiero całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. W ten sposób realizowana jest zasada swobodnej oceny dowodów (art. 8 k.p.a.), zgodnie z którą ocena dowodów winna opierać się na materiale zebranym przez organ i winna być poparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału. Jednocześnie w toku całego postępowania organ obowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Nadto organy winny czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu winny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 k.p.a.).

Wyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego polega na takim ustosunkowaniu się do każdego ze zgromadzonych w sprawie dowodów z uwzględnieniem wzajemnych powiązań między nimi, aby uzyskać jednoznaczność ustaleń faktycznych i prawnych. Dopiero, jednoznaczne ustalenie stanu faktycznego sprawy stworzyłoby podstawy do wyrażenia stanowiska, które nie przekraczałoby granic zasady swobodnej oceny dowodów, wynikającej z art. 80 k.p.a. (wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 26 maja 2009r., sygn.akt II SA/Bd 783/08, dostępny na http://cbois.nsa.gov.pl).

W ocenie Sądu, lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji w świetle zgromadzonych w sprawie dowodów wskazuje na nieścisłość w stanowisku Kierownik Urzędu. Wydaje się, iż organ nie przeanalizował zgromadzonych materiałów w całokształcie sprawy. Kierownik wskazuje bowiem w uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia, iż rodzina strony niewątpliwie wykonywała pracę przymusową. Przy czym jednocześnie wywodzi, iż rodzina skarżącej znajdowała się w lepszej sytuacji od innych rodzin, gdyż mieszkała i pracowała u niemieckiego gospodarza, który prowadził gospodarstwo jeszcze przed okupacją i wszyscy porozumiewali się po polsku. Nie ulega wątpliwości, iż ułatwiona była tym samym komunikacja z pracodawcą ale nie przesądza, iż warunki pracy i życia rodziny były lżejsze. Podobnie ustalenie, iż strona jako kilkuletnie dziecko przebywała z matką, nie została bowiem rozłączona z rodziną, a jednocześnie z uwagi na wiek nie nawiązała jeszcze takich więzi z otoczeniem, że ich zerwanie stanowiłoby znaczną uciążliwość. Z taką oceną organu nie sposób się zgodzić. Nie są to okoliczności, które mogą umniejszyć fakt, iż de facto rodzina skarżącej została wywieziona i pracowała przymusowo. Trudno również podzielić wywód Kierownika, iż w istocie miejsce zamieszkania zmuszenie byli zmienić wszyscy mieszkańcy wsi, zatem zmiana miejsca zamieszkania rodziny strony nie miała związku z deportacją. Tym bardziej, iż Kierownik zdaje się pominął fakt, iż bez znaczenia pozostaje wysiedlenie całej wioski, oznacza to bowiem tylko tyle, iż każda z osób z niej wysiedlonych, jeżeli tylko w następstwie tego wysiedlenia wykonywała pracę przymusową była poddana represji w rozumieniu cytowanego już przepisu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Bez wpływu na ocenę uciążliwości doznanej represji jest także odległość na jaką rodzina strony została wysiedlona, gdyż ustawa nie zawiera w tej mierze żadnego ograniczenia. Nadto jak wielokrotnie wypowiadała się judykatura, nie można wykluczyć, iż osoba wysiedlona kilka kilometrów od miejsca zamieszkania sprzed okupacji doznała cięższej represji i zmuszona była borykać się z trudniejszymi warunkami, niż osoba wysiedlona kilkaset kilometrów dalej.

W ocenie Sądu z nie do końca wiadomych przyczyn organ ocenił, iż owszem strona pracowała przymusowo a owa praca była następstwem wysiedlenia ale nie rodzi to represji, o jakiej mowa w omawianej ustawie. Wprawdzie materiał dowodowy jest skromny, ale jest to domena większości postępowań prowadzonych z wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego, w związku z zaistnieniem przesłanek z art. 2 pkt 2 cytowanej ustawy, chociażby z uwagi na wiek wnioskodawców i zasadniczą znikomą dokumentację z czasów wojennych. Przy czym okoliczność ta nie zwalniała organu od należytej oceny materiału, którym dysponuje w ramach konkretnego postępowania, jak również od podjęcia czynności wyjaśniających z urzędu. A skoro czynności takie podjął, to obowiązany był dokonać obiektywnej i spójnej oceny materiału sprawy. Organ rozszerzył materiał dowody o przesłuchanie strony, jednocześnie odmawiając wiarygodności jej oświadczeniom uznając, iż nie zostały poparte żadnymi dowodami. Należy jednak zwrócić uwagę, że dowód z przesłuchania strony jest jednym z środków dowodowych przewidzianych w postępowaniu administracyjnym, a jego moc mogą podważyć wyłącznie inne dowody. Skoro organ zdecydował się na przesłuchanie strony, to nie może odmówić oświadczeniom skarżącej mocy dowodowej tylko dlatego, że pokrywają się one z jej dotychczasowymi oświadczeniami, zwłaszcza, że zgromadzone w sprawie dokumenty urzędowe z całą pewnością nie podważają oświadczeń skarżącej. Organ nie może oczekiwać, że to strona powinna przedstawić wszystkie dowody na poparcie swoich oświadczeń. Skoro bowiem, ani skarżąca, ani organ nie dysponują innymi dowodami, poza złożonymi do akt sprawy dokumentami, to należy uznać, że podnoszone przez skarżącą okoliczności zostały udowodnione tym bardziej, że z protokołu przesłuchania strony wynika, że skarżąca zeznawała pod groźbą odpowiedzialności karnej za składnie fałszywych zeznań. A sam organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wyraźnie wskazuje, iż rodzina strony wykonywała pracę przymusową.

Reasumując, w toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy. Organ winien mieć na względzie dążenie do spójności stanowiska, nie odmawiając wiarygodności oświadczeniom strony, co do której zgodził się, iż wykonywała pracę przymusową, a okoliczności sprawy wskazują, iż miało miejsce wysiedlenie z miejsca dotychczasowego zamieszkiwania.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

ar