Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 830/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-08-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: 145 1 pkt  1 lit c, 184
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art 7, art 77 par 1, art 80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Andrzej Gliniecki Sędzia del. WSA Małgorzata Miron Protokolant asystent Anna Dziosa-Płudowska po rozpoznaniu w dniu 30 sierpnia 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 10 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Łd 1196/11 w sprawie ze skargi R. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 10 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/ Łd 1196/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w sprawie ze skargi R. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] 2011 r. nr [...]; 2. zasądził od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej R. K. kwotę 100 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wyrok ów zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] 2011 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] 2011 r.), na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm., dalej ustawa o świadczeniu pieniężnym bądź u.ś.p.) odmówił R. K. (dalej skarżącej) przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

W uzasadnieniu podjętej decyzji organ wskazał, że z zebranego w toku postępowania materiału dowodowego wynika, że skarżąca we wnioskowanym okresie nie doznała prześladowań, które są objęte przepisami u.ś.p.

Skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i przyznanie przedmiotowego świadczenia. Wskazała, że złożony przez nią w trakcie postępowania wniosek zawierał informację z Archiwum Państwowego w [...] o przeznaczeniu wsi [...], w gminie [...], w której zamieszkiwała przed deportacją (wywiezieniem), na poligon niemieckich wojsk pancernych; uwierzytelnione kopie karty osobowej i ankiety wypełnianej do celu otrzymania dowodu osobistego, w której wskazane jest miejsce zamieszkania do 1939 r. i miejsce pobytu w czasie okupacji; oświadczenie skarżącej o deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej przy kopaniu rowów przeciwczołgowych oraz wykonywaniu ciężkich prac przy żniwach, wykopkach i innych pracach gospodarskich, ponad możliwości fizyczne 10-letniego dziecka, na rzecz gospodarza narodowości niemieckiej, zamieszkałego we dworze we wsi [...]. Podkreśliła, że opisane we wniosku o przyznanie świadczenia fakty, tj. wyrwanie 10-letniego dziecka z domu rodzinnego, tułaczka od jednej rodziny do drugiej w poszukiwaniu schronienia, rozdzielenie od rodziców i sióstr oraz przymusowa praca na rzecz okupanta, bezspornie stanowiły dotkliwą represję. Jej zdaniem oczywistym jest, że na terenie poligonu wojskowego nie mogła zamieszkiwać ludność cywilna, zatem jej rodzina musiała być deportowana (wywieziona) z terenów zajętych pod poligon.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...] 2011 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej k.p.a.), art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 u.ś.p. utrzymał w mocy decyzję z [...] 2011 r.

W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że wnioskodawczyni wraz z całą rodziną w październiku 1941 r. została wysiedlona z rodzinnej miejscowości. Jak wynika zarówno z oświadczeń skarżącej jak i zaświadczenia wydanego przez Archiwum Państwowe w Łodzi, wysiedlenie z miejscowości [...] było spowodowane przeznaczeniem tych terenów pod poligon wojskowy, wobec tego w ocenie organu w przedmiotowej sprawie nie miała miejsca deportacja do pracy przymusowej, gdyż zmiana miejsca zamieszkania rodziny skarżącej nie była spowodowana skierowaniem do pracy przymusowej, a wysiedleniem. Nadto organ zauważył, że zainteresowana wskazała we wniosku o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego, że wraz z rodziną "uciekła z transportu do [...] do rodziny do wsi [...]".

W ocenie organu nie budzi wątpliwości fakt, że skarżąca z całą rodziną została wysiedlona z miejscowości [...] i że zamieszkała w oddalonej o około 4 km miejscowości [...]. Powyższe znajduje potwierdzenie we wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia i zeznania[ch] świadków. Okolicznością nie budzącą wątpliwości jest także ustalenie, że skarżąca wykonywała pracę.

Organ stwierdził, że skarżąca i jej rodzina nie wykonywali pracy przymusowej w warunkach deportacji. Wskazując, że podczas okresu okupacji przebywała wraz z rodziną, a z uwagi na ówczesny wiek skarżącej, nie nastąpiło oddzielenie wnioskodawczyni od matki, ani zmiana warunków społecznych, klimatycznych. Skarżąca pozostawała w stałym kontakcie ze swymi rodzicami, co w ocenie organu nie było bez znaczenia, szczególnie wobec osób wysiedlonych, którzy takiego kontaktu z bliskimi zostali pozbawieni.

Powyższą decyzję R. K. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, wnosząc o jej uchylenie.

W uzasadnieniu skargi podtrzymała stanowisko wyrażone we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, dodając że do owego wniosku załączyła oświadczenia świadków, tj. M. K. i J. Z., potwierdzające pracę przymusową wykonywaną na rzecz okupanta przez jej ojca, J. K. i przez nią samą. Podkreśliła, że wykonywała pracę przymusową przy kopaniu rowów przeciwczołgowych i w majątku administrowanym przez osobę narodowości niemieckiej, a ojciec jej z przymusu i na rzecz okupanta pracował w Żwirowni w miejscowości [...]. Dodatkowo wyjaśniła, że początkowo jej rodzina i inni mieszkańcy miejscowości [...] wywiezieni zostali do miejscowości [...] i zgromadzeni w budynku kościoła, a następnie byli kolejno wywożeni do [...], a później do Niemiec. Wskazała, że faktycznie uciekła wraz z rodziną z transportu do [...], lecz to nie uchroniło ich od pracy przymusowej.

Wskazała, że wielokrotna zmiana miejsca zamieszkania, mieszkanie w glinianej chałupie, u obcych ludzi, były znacznie gorsze niż niektórych osób wywiezionych na roboty przymusowe do Niemiec czy Francji. Wyjaśniła, że mieszkała w jednej izbie o powierzchni 16 m² wraz z innymi sześcioma osobami, w której nie było nawet podłogi, nadto na jednym łóżku spały trzy osoby. Wykonywana przezeń praca przy kopaniu rowów przeciwczołgowych przy ciężkich pracach polowych była ponad siły 10 - 13 letniego dziecka, którym wówczas była. Dodała, że nie otrzymywała żadnego wynagrodzenia za wykonywaną pracę, a za niewykonywanie pracy w narzuconym przez okupanta tempie lub porozumiewanie się po polsku, była bita.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, powołując art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135, art. 200 i 205 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.), orzekł jak w sentencji.

Sąd I instancji, badając legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej Kierownik Urzędu bądź organ) doszedł do przekonania, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji doszło do naruszenia przepisów, co uzasadniało uwzględnienie skargi.

Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym. W myśl art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p. – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011r. – represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Rozstrzygnięcie organu oparte na przywołanej normie prawnej poprzedzone winno być postępowaniem wyjaśniającym przeprowadzonym z poszanowaniem zasad ogólnych zapisanych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Zdaniem Sądu I instancji lektura dokumentów zgromadzonych dla potrzeb niniejszej sprawy uzasadnia tezę, że w toku przeprowadzonego postępowania doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w szczególności art. 7, 8, 9, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Z uwagi na charakter stwierdzonych naruszeń wskazał, że organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie niezbędne kroki do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Obowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzeć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), gdyż dopiero całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. W ten sposób realizowana jest zasada swobodnej oceny dowodów (art. 8 k.p.a.), zgodnie z którą ocena dowodów winna opierać się na materiale zebranym przez organ i winna być poparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału dowodowego. Jednocześnie w toku całego postępowania organ obowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy winny czuwać nad tym, by strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu winny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 k.p.a.).

W niniejszej sprawie organ administracji, mimo wyraźnej regulacji Kodeksu postępowania administracyjnego, przeprowadził postępowanie wyjaśniające w ograniczonym zakresie i bez poszanowania powyższych zasad. W uzasadnieniu decyzji z [...] 2011 r. Kierownik ograniczył się do lakonicznego stwierdzenia, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że strona we wnioskowanym okresie nie doznała prześladowań które są objęte przepisami ustawy o świadczeniu pieniężnym (...).

Z urzędu organ w całym postępowaniu nie podjął żadnej czynności, choćby przesłuchania skarżącej, która prowadziłaby do zgromadzenia dodatkowego materiału dowodowego, nie jest bowiem taką czynnością wezwanie do uzupełnienia materiału. Podobnie uzasadnienie zaskarżonej decyzji sprowadza się w istocie do stwierdzenia, że mając na uwadze przedstawione przez skarżącą oświadczenia nie można uznać, że w jej sprawie nastąpiła deportacja do pracy przymusowej. Wskazał, że w większości postępowań prowadzonych w tożsamych rodzajowo sprawach materiał dowodowy jest ubogi, wiek samych wnioskodawców ale i potencjalnych świadków również wpływa na możliwości uzyskania wyczerpujących wyjaśnień. Zdaniem Sądu I instancji okoliczności te nie winny mieć wpływu na ocenę materiału sprawy, ale z całą pewnością winny determinować organ do podejmowania z urzędu czynności dowodowych w celu wszechstronnego wyjaśnienia sprawy. Podkreślił, że organ nie wykorzystał możliwości, jakie stwarza choćby przesłuchanie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia.

Stwierdził, że lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie pozwala ustalić, na jakiej podstawie organ odmówił wiarygodności zeznaniom skarżącej, jak i przedstawionym przez nią zeznaniom świadków. Do wskazania owej przyczyny odmowy wiarygodności organ był obowiązany – stosownie do dyspozycji art. 107 § 3 k.p.a., który stanowi, że uzasadnienie faktyczne decyzji winno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. W miejsce tych rozważań organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przeciwstawił pojęciu "wysiedlenie do pracy przymusowej" pojęcie "wysiedlenie ze względu na utworzenie poligonu" wskazując, że celem wysiedlenia rodziny skarżącej było utworzenie poligonu, a tym samym celem tym nie było skierowanie do pracy przymusowej. Wydaje się, iż w ocenie organu taka konkluzja jest wystarczająca do tego aby uznać, że skarżąca nie podlegała represji, o jakiej mowa w ustawie o świadczeniu pieniężnym (...).

Wskazał, że takiego stanowiska nie sposób zaaprobować, bowiem według art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p. – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z 20 kwietnia 2011 r. – każda deportacja (wywiezienie) z miejsca dotychczasowego zamieszkania, jeśli tylko połączona była z obowiązkiem wykonywania pracy przymusowej – przy zastrzeżeniu określonego terytorium i czasu jej wykonywania – wyczerpuje pojęcie represji uzasadniające przyznanie świadczenia pieniężnego na gruncie omawianej ustawy. Tym samym bez większej doniosłości jest ustalenie organu, że skarżąca została wysiedlona (deportowana) z rodzinnej miejscowości ze względu na utworzenie na tym terytorium poligonu wojskowego.

Nieporównanie bardziej istotne będzie nie budzące wątpliwości ustalenie po pierwsze w jaki sposób skarżąca znalazła się w miejscu ewentualnej deportacji. Czy do miejscowości [...] dotarła z własnej woli, po ucieczce z transportu do [...], czy też została tam skierowana przez władze okupacyjne. Po wtóre czy w miejscowości [...], zmuszona była wraz z rodziną do wykonywania pracy przymusowej na rzecz niemieckiego okupanta, czy może świadczyła taką pracę także poza ową miejscowością np. w we wsi [...], o czym wspominają świadkowie w złożonych zeznaniach, jak długo ową pracę przymusową wykonywała i w jaki sposób została do tej pracy skierowana.

Nadto wskazał, że jedynym dowodem, który świadczy o pracy przymusowej wykonywanej przez skarżącą jest dowód z zeznań skarżącej i złożonych zeznań świadków. Na tym jednak dowodzie organ nie oparł swego rozstrzygnięcia, a zatem jak się wydaje, temu dowodowi odmówił wiarygodności. Przy czym – jak już wcześniej wskazano – o przyczynach owej odmowy wiarygodności organ nie wypowiedział się. Następstwem tak poprowadzonego postępowania musi być konstatacja, że organ administracji w zasadzie nie rozstrzygnął najistotniejszej kwestii w niniejszym postępowaniu, czy w sprawie niniejszej miała miejsce represja, o jakiej mowa w przepisie art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p.

Sąd I instancji wskazał, że organ ponownie badając wniosek skarżącej, dokonując wykładni pojęcia "deportacja" winien mieć na względzie, że deportacja musiała się łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. W czasie deportacji dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. Nie mniej istotnym czynnikiem dla oceny stopnia dolegliwości represji jest wiek osoby deportowanej. Organ tymczasem w ogóle nie poddał refleksji i ocenie faktu, że skarżąca była nastoletnim dzieckiem - jak twierdzi - zmuszanym do pracy fizycznej pod groźbą kary cielesnej. Nie pozostawiano jej wyboru, co do rodzaju wykonywanych zajęć. Oznaczałoby to pozbawienie jej dzieciństwa, co winno mieć fundamentalne znaczenie dla oceny stopnia doznawanych represji. Istotne dla tej oceny są warunki, w których skarżąca musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak się odżywiała, jak funkcjonowała na co dzień). Okolicznością wymagającą ustalenia ponad wszelką wątpliwość jest, jaki charakter przybrała praca wykonywana na deportacji. Równie istotne mogą się okazać warunki pracy rodziców skarżącej. Jak również czy za pracę tę skarżąca, bądź jej rodzina otrzymywali wynagrodzenie, czy innego rodzaju ekwiwalent.

Organ winien również uwzględnić, że miejscowość, w której zamieszkiwała rodzina strony została przeznaczona pod poligon. Co oznacza, że w czasie okupacji nie było możliwe odwiedzenie rodzinnego domu, a po wojnie w przeważającej ilości przypadków osoby takie nie miały do czego wracać, zniszczone były całe gospodarstwa, a osoby te nieodwracalnie traciły dorobek życia.

Organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności ustalając, czy spełniona została przesłanka deportacji do pracy przymusowej przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej oraz w oparciu o wszelkie dostępne środki dowodowe.

Skargę kasacyjną na powyższe rozstrzygnięcie wywiódł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych reprezentowany przez radcę prawnego P. W., zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 naruszenie:

1. naruszenie prawa materialnego tj:

- art. 2 pkt 2 u.ś.p. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że represje doznane przez skarżącą stanowią represję w myśl wskazanego przepisu materialnego, podczas gdy skarżąca doznała innego rodzaju represji niż określonych przez ustawodawcę w ustawie o oświadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzickich:

2. przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.:

- art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a w zw. z art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone, co skutkowało uwzględnieniem zamiast oddaleniem skargi, a w konsekwencji uchyleniem obu decyzji organu administracji w przedmiotowej sprawie, mimo że organ zebrał i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny do załatwienia sprawy.

Wskazując na powyższe okoliczności wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

W świetle art. 183 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2012 r., poz. 270, zm. 1101 i 1529, dalej p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Przedmiotową skargę kasacyjną oparto na obu podstawach kasacyjnych przewidzianych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., zarzucając Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie prawa procesowego mające istotny wpływ na wynik sprawy.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania stanowią pochodną zarzutów naruszenia prawa materialnego, stąd ocena zarzutów odnoszących się do naruszenia prawa materialnego determinowała ocenę zarzutów procesowych.

W kontrolowanej sprawie, Kierownik Urzędu decyzjami z [...] 2011 r. i z [...] 2011 r. orzekał po wydaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a więc po utracie mocy obowiązującej art. 2 pkt 2 powołanej ustawy w zakresie określonym przez Trybunał i po wejściu w życie ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 72, poz. 380, dalej nowelizacja lutowa). Skarżący kasacyjnie odwoływał się do "reguł interpretacyjnych" art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu, ustalonych wyrokiem K 49/07.

Zarzut naruszenia art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm., w brzmieniu nadanym nowelizacją lutową), przez błędną jego wykładnię, okazał się nieusprawiedliwony. Definicję materialnoprawną represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu zawiera art. 2 tej ustawy. Ustawodawca po wyroku Trybunału Konstytucyjnego K 49/07, w punkcie drugim art. 2 ustawy o świadczeniu, wprowadził zmianę definicji represji w ten tylko sposób, że zrezygnował z kryterium "geograficznego" (wymogu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy "z terytorium państwa polskiego" sprzed 1 września 1939 r.), dopuszczając by deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy miała miejsce "w granicach terytorium państwa polskiego" sprzed 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na "terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach". W celu realizacji wyroku K 49/07, ustawodawca dokonał zmian w art. 2 ustawy w taki sposób, by przyznać prawo do świadczenia również osobom, do których odnosi się ten wyrok. Projekt ustawy w art. 1 pkt 1 przewidział rozszerzenie katalogu represji, o którym mowa w art. 2 ustawy, o deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. (uzasadnienie projektu ustawy – nr druku 3599/VI; http://www.sejm.gov.pl). Nowelizacja lutowa nie wprowadziła w żadnym zakresie zawężenia katalogu represji, o którym mowa w art. 2 ustawy o świadczeniu.

Ustawodawca nie wprowadził dodatkowych przesłanek materialnoprawnych uznania represji za taką, która jest represją w rozumieniu ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.). Porównanie punktu 2 art. 2 ustawy o świadczeniu w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 72, poz. 380) i po tej nowelizacji prowadzi do wniosku, że nie zmienił się drugi człon punktu 2 art. 2, począwszy od słów "terytorium: a) III Rzeszy...". Jedyna zmiana normatywna tego przepisu polegała na dokonaniu takiej zmiany punktu 2 art. 2 ustawy o świadczeniu, która prowadziła do uwzględnienia skutków prawnych wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. K 49/07, OTK-A 2009/11/169. Nowelizacja lutowa nie wprowadziła do punktu 2 art. 2 ustawy o świadczeniu wymogu "wyrwania z dotychczasowego środowiska oraz izolacji w nowym miejscu świadczenia pracy przymusowej" ani nie określiła odległości, na jaką deportacja (wywiezienie) winna była nastąpić, by spełnić wymogi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu.

Autor skargi kasacyjnej błędny wniosek o takich przesłankach przyznania świadczenia błędnie wyprowadza z uzasadnienia zakresowego wyroku K 49/07. Tymczasem Trybunał Konstytucyjny, zgodnie z poglądami doktryny, jest wyłącznie "ustawodawcą negatywnym". Ostateczność i moc powszechnie obowiązująca odnosi się tylko do rozstrzygnięcia (aktu władczego) podjętego przez Trybunał. Orzeczenie musi być rozumiane wąsko – jako część dyspozytywna (powszechnie zwana sentencją; art. 190 ust. 1 Konstytucji; L. Garlicki w: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Wyd. Sejmowe 2007, t. V, s. 7-8, uw. 6 do art. 190). Skutkiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego może być stwierdzenie niezgodności z normą konstytucyjną pewnej regulacji prawnej, wskazanej we wniosku (pytaniu prawnym, skardze konstytucyjnej), nie może jednak być dodanie przesłanek materialnoprawnych, których nie wprowadził ustawodawca. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem K 49/07 rozstrzygał o zgodności art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu z art. 2 i art. 32 Konstytucji. Wszelkie rozważania Trybunału Konstytucyjnego co do wyrwania z dotychczasowego środowiska oraz izolacji w nowym miejscu świadczenia pracy przymusowej, służyły jedynie ocenie przesłanki "geograficznej" prawa do świadczenia z punktu widzenia testu równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji; cz. III pkt 1.3, 2.4, 3.5, 3.6 1 i 2; L. Garlicki w: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Wyd. Sejmowe 2003 t. III, s. 6-7,10-11, uw. 6, 10 do art. 32), w nawiązaniu do dotychczasowego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych. Wyrwaniem z dotychczasowego środowiska była już sama deportacja (wywiezienie) z domu rodzinnego, czyniona przez okupanta pod przymusem.

Wyrokiem K 49/07 przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Wyrok ten ogłoszony został w Dzienniku Ustaw nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 r. i tego dnia treść normatywna art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym utraciła moc obowiązującą w zakresie określonym przez Trybunał.

W uzasadnieniu wyroku K 49/07 Trybunał Konstytucyjny w szczególności aprobował pogląd prawny, wyrażony w uchwale 7 Sędziów NSA z 12.10.1998 r., OPS 5/98, ONSA 1999/1/1 (dalej uchwała OPS 5/98), w którym to Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu, niezwiązane z deportacją (wywiezieniem) przymusowe zatrudnienie w latach 1939-45 obywatela polskiego (także małoletniego) w gospodarstwie rolnym osadnika niemieckiego, położonym w miejscowości będącej dotychczasowym miejscem zamieszkania obywatela polskiego, znajdującym się na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., a po tej dacie okupowanym przez III Rzeszę (cz. III pkt 2. 2 uzasadnienia wyroku K 49/07). Pominąwszy końcową część uchwały OPS 5/98, odnoszącą się do kryterium "geograficznego", wyeliminowanego wyrokiem K 49/07 i pominiętego w nowelizacji lutowej, w stosunku do stanu faktycznego istotnego dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy, obywatel polski, którego dotyczyła uchwała OPS 5/98, pracował przymusowo bez deportacji (wywiezienia), w gospodarstwie rolnym w miejscowości, będącej dotychczasowym miejscem zamieszkania obywatela polskiego. Z. G. wraz ze starszą o rok siostrą, w przeciwieństwie do ich rodziców, nie był deportowany do pracy przymusowej. Sytuacja faktyczna, rozpatrywana w uchwale OPS 5/98, różni się zatem zasadniczo od sytuacji faktycznej w kontrolowanej sprawie – R. K. wraz z rodziną i innymi mieszkańcami [...], zostali deportowani do pracy przymusowej z miejscowości [...] gm. [...] do miejscowości [...], skąd następnie mieli być wywożeni kolejno do [...], a część do Niemiec. Poza wolą władz niemieckich było to, że trakcie deportacji, skarżąca wraz z rodziną uciekła z transportu i zbiegła do wsi [...], odległej o ok. 4 km od miejscowości [...].

Autor skargi kasacyjnej, zarzucając zaskarżonemu wyrokowi II SA/Łd 1196/11 naruszenie prawa materialnego nie dostrzega, że Trybunał Konstytucyjny w szczególności nie kwestionował prawa do świadczenia osób wywiezionych do pracy przymusowej, pozostających w łączności ze swym dotychczasowym środowiskiem (np. deportowanych do sąsiedniej miejscowości, ale z przekroczeniem granic państwowych; cz. III pkt 3.5 uzasadnienia wyroku K 49/07), a jedynie pokazywał, w jaki sposób kryterium "geograficzne" (wywiezienie do pracy przymusowej... "z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r.") prowadzi w konkretnych sytuacjach do naruszenia zasady równości wobec prawa. Skutkiem wyroku K 49/07 ani nowelizacji lutowej nie było pozbawienie uprawnień do świadczenia osób, które mogły nabyć uprawnienia do świadczenia w stanie prawnym przed opublikowaniem wyroku K 49/07 (przed dniem 23 grudnia 2009 r.) – w szczególności osób deportowanych do pracy przymusowej do sąsiedniej miejscowości, z przekroczeniem granicy terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. Ani nowelizacja lutowa, ani wyrok K 49/07, nie wprowadziły jakiegokolwiek wymogu odległości pomiędzy miejscowością, skąd obywatela polskiego deportowano, a miejscowością, do której go deportowano. Pogląd ten aprobuje orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok NSA z 27.3.2012 r., II OSK 468/11, Lex nr 1138199).

W uzasadnieniu wyroku K 49/07 Trybunał stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, że wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. W ocenie Trybunału zadośćuczynienie należy się również osobom deportowanym w granicach terytorium państwa polskiego. Nie mogą one być odmiennie traktowane, tym bardziej, że nie miały one wpływu na miejsce wykonywania pracy przymusowej.

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego.

W ocenie Trybunału Konstytucyjnego, tak sformułowane, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych, w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Powoduje ono arbitralne zróżnicowanie prawa do świadczenia deportacyjnego. Osoby wywiezione do pracy przymusowej są bowiem dzielone na dalsze dwie kategorie, w zależności od tego, czy miejsce ich zamieszkania i miejsce wywiezienia dzieliła granica państwa polskiego, czy też nie. Tym samym cechą relewantną osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego jest nie tylko szczególna dolegliwość represji (wywiezienia do pracy przymusowej), lecz także sztuczne w istocie kryterium "geograficzne".

Aktualne zasady przyznawania tych świadczeń w ocenie Trybunału Konstytucyjnego, powodują naruszenie zasady równości w dwu wymiarach. Po pierwsze, prowadzą one do podobnego traktowania podmiotów różnych, tj. osób wywiezionych do pracy przymusowej, pozostających w łączności ze swym dotychczasowym środowiskiem (np. deportowanych do sąsiedniej miejscowości, ale z przekroczeniem granic państwowych) oraz osób pozostających w całkowitej od niego izolacji (np. deportowanych na duże odległości w ramach terytorium państwa polskiego, zwłaszcza na tereny przygraniczne, zamieszkałe w przeważającej części przez Niemców, Ukraińców czy Białorusinów). Po drugie, powodują one odmienne traktowanie osób cechujących się tą samą cechą relewantną w równym stopniu (osób "wyrwanych" z dotychczasowego środowiska z powodu wywiezienia przez okupantów do pracy przymusowej) w zależności od tego, czy przekroczyły one granice państwowe.

W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy należy zauważyć, że ustawodawca w art. 2 punkcie 2 ustawy o świadczeniu, nie wprowadził kryterium odległości, na jaką dokonana deportacja rodziłaby prawo do świadczenia, mimo że w punkcie 2 art. 2 tej ustawy, w sposób precyzyjny uregulował okres deportacji na co najmniej 6 miesięcy. W stanie normatywnym istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy, osobą "wyrwaną" z dotychczasowego środowiska była zatem każda osoba, deportowana do pracy przymusowej, która pod przymusem musiała opuścić dom rodzinny i deportowana została do innej miejscowości, niż ta, w której zamieszkiwała przed deportacją. Z punktu widzenia prawidłowej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu, nie ma znaczenia, czy miejscowość, do której deportowano obywatela polskiego, była miejscowością sąsiednią w stosunku do miejscowości, w której zainteresowany zamieszkiwał przed deportacją, ani w jakiej pozostawały odległości.

Trybunał wskazał, że w języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt: zesłanie" (Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1988, t. 1, s. 328; definicja zacytowana w wyroku z 28.5.2003 r., II SA/Wr 1166/03; podobnie np. Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1978 r., s. 145 – "zesłanie skazanego, zwłaszcza do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt"). Z przytoczonych cytatów wyraźnie wynika, że pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Dla określenia sytuacji, w których celem przymusowej zmiany miejsca pobytu jest zmuszenie do wykonywania pracy, stosowane jest raczej określenie "wywiezienie do pracy przymusowej" (potocznie: "na roboty"). W takim, specyficznym znaczeniu, używano tego pojęcia powszechnie w czasie II wojny światowej, i w takim, szczególnym znaczeniu, używa się w historiografii polskiej (przykładowo: Cz. Łuczak, Polscy robotnicy przymusowi w Trzeciej Rzeszy podczas II wojny światowej, Wyd. Poznańskie 1974 s. 119, dalej Cz. Łuczak, Polscy robotnicy przymusowi). Cechą relewantną deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 u.ś.p., istotną dla rozstrzygnięcia sprawy, nie jest "kara polegająca na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości" (jak w ślad za wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 29.12.2011 r., II SA/Lu 854/11 wskazuje autor skargi kasacyjnej), bowiem deportacja (wywiezienie), nie było karą orzekają w jakimkolwiek trybie sądowym (w przeciwieństwie do deportacji orzekanej np. przez sądy carskie, orzekające zesłanie np. na Syberię, do których nawiązują ww definicje słownikowe), lecz było w istocie wysiedlenie (wysiedlić – "zmuszać kogo do opuszczenia miejsca zamieszkania, usuwać kogo z miejsca zamieszkania": Ludność zachodniej Polski wysiedlano [w latach 1939-40] uprzedzając o tym na godzinę lub kilka godzin, tak że oprócz niewielkich węzełków wygnańcy nie mogli ze sobą nic zabrać. Lampe O nową 105. - Słownik języka polskiego, pod red. W. Doroszewskiego, t. X., PWN 1968, s. 225).

Trybunał Konstytucyjny trafnie wskazał, że pojęcie deportacja to także szczególny rodzaj represji okresu wojennego bądź powojennego, polegający na przymusowych przesiedleniach z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych na teren byłego ZSRR.

Pojęcie represja, powszechnie przyjęte w języku polskim ("surowe środki odwetu; ich stosowanie"- Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego t. VII PWN 1965; Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka- PWN 1992 t. 3 s. 47; "kara, karanie (przez państwo albo sądy); polityczny: środek odwetu, ucisku, tłumienia buntu"- W. Kopaliński Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych WP 1990 s. 438-9; Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza t. 3 PWN 2003 s. 931-932 znaczenie 1), wskazuje na dwa zasadnicze znaczenia tego terminu – jako kary bądź jako środka politycznego ucisku. Nie ulega wątpliwości, że art. 2 ustawy o świadczeniu ma na uwadze represję jako środek ucisku politycznego, nie zaś karę.

Zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a., Sąd Administracyjny bierze pod uwagę fakty

powszechnie znane, nawet bez powołania się na nie strony; do postępowania dowodowego, o którym mowa w § 3, stosuje się odpowiednio k.p.c. (art. 106 § 5 p.p.s.a.; J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2012 s. 292, uw. 6, s. 295-296, uw. 12). Także w uchwale OPS 5/98 Naczelny Sąd Administracyjny scharakteryzował pokrótce historyczne realia w zakresie pracy przymusowej obywateli polskich na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 228 § 1 k.p.c., art. 77 § 4 k.p.a., art. 153 k.p.k. z 1969 r., art. 168 k.p.k. z 6 czerwca 1997 r.- Dz.U. nr 89, poz. 555 ze zm.) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym - te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, a więc w oparciu o różnorakie źródła, ujawnione zostały przez historyków (wyrok SN z 9.3.1993- WRN 8/93- OSNKW 7-8/93/49; OSP 6/94/ 117 z glosą J. Tylmana; WPP 2/94/101 z glosą S. Przyjemskiego; PS 4/96/67 z omówieniem J. Gudowskiego; PS 5/96/38 z omówieniem Z.Dody i J.Grajewskiego, akceptowane przez J. Gudowskiego, K.p.c.- tekst, orzecznictwo, piśmiennictwo W.Pr. 1998 t.1 s.473 uw. 8). Fakty powszechnie znane ma też obowiązek brać pod uwagę organ administracji publicznej (art. 77 § 4 k.p.a.), czego w kontrolowanej sprawie zabrakło.

Gmina [...], na terenie której znajduje się wieś [...], w okresie okupacji nie była położona na terenie Generalnego Gubernatorstwa (na którego regulacje prawne i realia okupacyjne powołał się Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale OPS 5/98, mając na względzie fakty powszechnie znane; art. 22 ust. 1 u.N.S.A.; Z. Janowicz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, W.Pr. PWN 1999 r., s. 585-586, poz. 4, pkt a), a na terenie Kraju Warty (mapa Podział administracyjny Kraju Warty w: T. Janicki, Wieś w Kraju Warty (1939-1945), Poznań 1996, s. 11; Maria Rutowska, Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939-41, Instytut Zachodni 2003, s. 90). W regulacjach prawnych okupanta i w praktyce ich stosowania, między Generalnym Gubernatorstwem a Krajem Warty i innymi okręgami ziem polskich, zachodziły istotne różnice, które Kierownik Urzędu winien brać pod uwagę z urzędu (art. 77 § 4 k.p.a.).

Z najnowszej i najpełniejszej monografii traktującej o wysiedleniach ludności polskiej z Wielkopolski (Marii Rutowskiej, Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939-41, Instytut Zachodni 2003) wynikają zasady i sposoby wysiedleń (deportacji, wywiezień) ludności polskiej z Kraju Warty w okresie II wojny światowej. W szczególności, bez znaczenia dla spełnienia wymogu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej było to, czy wywiezienie miało miejsce na znaczne odległości, czy do sąsiedniej miejscowości. Nie miało znaczenia, czy w nomenklaturze okupanta było to wysiedlenie, przesiedlenie, czy rugowanie (wypieranie), jeśli odbywało się do innej miejscowości bądź do rezerwatu dla ludności polskiej (przypis 1 do dokumentu nr 17; dokument nr 12 w: Cz. Łuczak, Położenie ludności polskiej w Kraju Warty 1939-1945. Dokumenty niemieckie, Wyd. Poznańskie 1987 –dalej Cz. Łuczak, Położenie ludności... s. 153, s. 146-149; M Rutowska – op. cit. s. 11).

Z punktu widzenia represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu, wysiedlenie (deportacja), przesiedlenie, ewakuacja czy rugowanie (wypieranie), stanowiły jedynie poszczególne metody usuwania ludności polskiej, będące odrębnymi kategoriami ilościowymi i jakościowymi represji, realizowanymi przymusowo przez ten sam aparat represji, w celu konfiskaty całego posiadanego przez obywateli polskich majątku, w celu kierowania tych obywateli do pracy przymusowej.

Na taki charakter represji wskazuje M Rutowska (op. cit. s. 11, 13, 35, 53-56). Zgodnie z rozporządzenie z 10 maja 1941 r. Arthura Greisera – namiestnika Kraju Warty i pełnomocnika Komisarza Rzeszy dla Umocnienia Niemieckości, przesiedlać w ramach akcji rugów o przesiedleń wewnętrznych, można było takie rodziny polskie, w których jeden z jej członków był zdolny do pracy fizycznej (M. Rutowska - op. cit. s. 35). W rodzinie skarżącej takimi osobami w chwili deportacji byli: ojciec J. K., matka i (w świetle praktyki władz okupacyjnych w Kraju Warty) sama skarżąca. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest pogląd, że także małoletnie dzieci Polaków deportowanych do pracy przymusowej, w tym narodzone w okresie deportacji, nabywały prawo do świadczenia pieniężnego na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu, bowiem przebywanie przez małoletniego wraz z rodziną nigdy nie było postrzegane jako przesłanka negatywną do nabycia prawa do świadczenia (przykładowo wyrok NSA z: 11.5.2010 r., II OSK 918/09; 23.1.2009 r., II OSK 1456/08; 6.9.2008 r., II OSK 979/07; 15.4.2008 r., II OSK 396/07).

Podobne zagadnienie było już rozstrzygnięte w orzecznictwie sądowym, w którym utrwalony jest pogląd, że nie nazwa obozu, zwłaszcza w nomenklaturze niemieckiej, lecz jego funkcja w realizacji polityki eksterminacyjnej okupanta wobec Polaków, warunki życia w obozie, zadania obozu, przyczyny osadzania w nim ludności polskiej, decydują o jego charakterze (przykładowo - wyrok NSA z 6.2.1985 r., II SA 1789/84, OSP 12/85/ 240, akceptowany przez A. Świątkowskiego, Uprawnienia inwalidów wojennych, wojskowych, kombatantów, osób represjonowanych, inwalidów z wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz ich rodzin, DW ABC 1997 s. 75).

Wysiedlenia ludności polskiej w Kraju Warty przeprowadzały niemieckie władze bezpieczeństwa- w tym w szczególności wyróżniony przez władze niemieckie z tego tytułu 101 Policyjny Batalion Rezerwy ("Końcowe sprawozdanie z wysiedlenia w ramach osiedlania Niemców z Wołynia, Galicji i Chełmszczyzny (drugi plan krótkofalowy) w Kraju Warty w 1940 r." – dokument nr 26 opublikowany w "Biuletynie GKBZH" XXI/1970 s. 198). Kierownik Urzędu dysponował (złożoną d akt administracyjnych sprawy kontrolowanej wyrokiem II SA/Łd 824/11) kserokopią obszernego fragmentu publikacji naukowej Jana Milczarka, Powiat sieradzki w latach okupacji hitlerowskiej w: red. Józef Śmiałowski, Szkice z dziejów Sieradzkiego, PWN 1977, s. 502, zgodnie z którą "Na wsi akcję wysiedleńczą hitlerowcy rozpoczęli w dniu 15.I.1940 r. od wysiedlenia 72 rodzin chłopskich w gm. [...] i [...]. [...] Akcją tą z ramienia Himmlera kierował Centralny Urząd Imigracyjny w Poznaniu przez swój oddział w Łodzi. Kierownikiem ekspozytury wysiedleńczej przy ladraturze w Sieradzu był SS-Untersturmfuhrer Willy Schmidstefen. [...] samym wysiedlaniem chłopów sieradzkich początkowo w 1940 r. zajmował się 101 batalion Schutzpolizei w Łodzi pod dowództwem mjra Wallesach przy współudziale żandarmerii i Schupo z Sieradza i Zduńskiej Woli. Potem było różnie. W dniu 12.VI.1940 r. wysiedlaniem części chłopów z gm. [...] zajmowała się np. tylko żandarmeria i Schupo z Sieradza i Zduńskiej Woli. [...] Od połowy marca 1941 r. [...] wstrzymano na pewien czas akcję wysiedleńczą. Zamiast wysiedleń do Generalnej Guberni dokonywano tzw. rugowania chłopów (Verdrangung), czyli lokalnych przesiedleń z jednego powiatu do drugiego. Klasycznym tego przykładem było np. wysiedlenie ludności chłopskiej z terenu gmin: [...] i częściowo [...] – ćwiczebnego poligonu wojskowego zwanego "Monicami" (Jan Milczarek – op. cit. s. 502-503 i przywołane w przypisach publikacje oraz numery akt archiwalnych).

Batalion 101 to jedna z niewielu jednostek policji niemieckiej, która doczekała się monografii historycznej (choć z okresu działań od połowy 1942 r. do połowy 1943 r.- Christopher R. Browning, Zwykli ludzie. 101. Policyjny Batalion Rezerwy i "ostateczne rozwiązanie" w Polsce, Bellona 2000 i przywołane w publikacji zasoby archiwalne). W wysiedleniach uczestniczyły także: 41, 44, 103, 105, 132 bataliony policji ("Biuletyn GKBZH" XXI/1970 s. 29, 186, 215; Cz. Łuczak, Położenie ludności... s. 57-58; M. Rutowska – op. cit. 73). W dniach 15 i 16.5.1940 r. wysiedleń z miejscowości: [...]i innych, w gminach [...] i [...] w powiecie sieradzkim, dokonał 44 Batalion Policji (dokument nr 8 w: Cz. Łuczak, Położenie ludności... s. 141-143).

W Kraju Warty gospodarstwa rolne wraz z całym dobytkiem skonfiskowane były na mocy rozporządzeń ministra aprowizacji i rolnictwa Rzeszy z dnia 28.02.1940 r. oraz rozporządzenia z 12.02.1940 r. o publicznym zagospodarowaniu przedsiębiorstw i nieruchomości rolnych oraz leśnych i z 17.09.1940 o wywłaszczeniu całego ruchomego i nieruchomego mienia polskiego i że w 1941 r. proces ten został zakończony (Cz. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem. Kraj Warty 1939 – 1945, Poznań 1996, s. 93, 96, 99; T. Janicki, Wieś w Kraju Warty (1939-1945), Poznań 1996, s. 106-107).

Bez znaczenia dla oceny, czy praca wykonywana przez skarżącą i jej rodziców po deportacji (wywiezieniu) miała charakter przymusowej, było otrzymywanie przez nich wynagrodzenia i kartek żywnościowych, bowiem otrzymywanie tego typu świadczeń, nie przekreślało przymusowego charakteru pracy. Przeciwnie – to odebranie kart żywnościowych całej rodzinie przesiedlonego Polaka z powodu odmówienia podjęcia pracy było jednym z administracyjnych narzędzi zmuszania przesiedlanych Polaków do wykonywania pracy przymusowej. Innym narzędziem było kierowanie zdolnych do pracy mężczyzn, którzy opuścili rezerwat bez uprzedniego załatwienia formalności meldunkowych, do obozu koncentracyjnego bądź przymusowe strzyżenie włosów polskich dziewcząt, uchylających się od podjęcia pracy (Cz. Łuczak, Położenie ludności... , dokument 12, s. 147-149; zdjęcia nr 27-29).

O przymusowym charakterze pracy deportowanych Polaków zarówno na obszarze III Rzeszy, jak i obszarze Kraju Warty, decydował splot szereg czynników: całkowite pozbawienie rozporządzeniem możliwości zawierania umowy o pracę, wpływu na zmianę treści stosunku pracy i jego rozwiązywania; stosunek pracy zawiązywał się wyłącznie przez urzędowe skierowywanie poszczególnych osób do pracodawców zgłaszających zapotrzebowanie na siłę roboczą; zaniżanie wynagrodzeń Polaków przez taryfy płac, znacznie mniej korzystnych (o 20 do 50% niższych niż wynagrodzenia Niemców i przedstawicieli narodów, traktowanych przez Niemcy jako sojusznicy); pozbawienie Polaków wszelkich dodatkowych składników wynagrodzenia w postaci 13 pensji, gratyfikacji, premii, dodatków rodzinnych; zakazane było wypłacanie Polakom dodatków do wynagrodzenia za pracę świąteczną i za przepracowanie pierwszych 12 nadgodzin; dopiero od 61 godziny pracy w tygodniu Polak mógł otrzymać stawkę wynagrodzenia wyższą o 10% (Niemcom płacono 50 i 100% więcej). Pozbawiono Polaków prawa do urlopu oraz szeregu innych świadczeń społecznych. Stosowanie wobec Polaków kar cielesnych. Obciążono Polaków wyższymi podatkami i różnorodne opłaty; wprowadzono dla nich nowe, osobne świadczenia pieniężne, jak "społeczną daninę wyrównawczą" (Socialausgleichschabgabe) i "daninę Polaków" (Polenabgabe). Polacy nie mogli zmieniać bez zgody władz miejsca zamieszkania ani podróżować (K. M. Pospieszalski, Polska pod niemiecki prawem 1939-1945 (Ziemie Zachodnie), Poznań 1946, s. 154-156; Cz. Łuczak, Położenie ludności w tzw. Kraju Warty w okresie hitlerowskiej okupacji, Documenta occupationis t. XIII, Instytut Zachodni 1990 s. X; Cz. Łuczak, Polscy robotnicy przymusowi, s. 92-130).

Poddanie osób deportowanych do pracy przymusowej ubezpieczeniu społecznemu nie niweczy przymusowego charakteru pracy. Niemiecki system prawny w czasie II wojny światowej składał się z kilku podstawowych składników - przepisów o charakterze ogólnym (w tym dotyczących ubezpieczeń społecznych) i przepisów o randze rozporządzeń, zarządzeń oraz poufnych dyrektyw, mających teoretyczną podbudowę w ideologii, dzielącej ludzi na nadludzi i podludzi, do których zaliczono Polaków. Przepisy te w sposób skrajny wypaczały bądź niweczyły znaczącą część uregulowań ogólnych.

Działania władz niemieckich wobec Polaków stanowiły zespół działań, których celem było w szczególności pozbycie się z Kraju Warty elit politycznych i społecznych; doprowadzenie do opróżnienia z Polaków lepszych gospodarstw rolnych (stąd rejestracja gospodarstw rolnych), które niezwłocznie przekazywano niemieckim osiedleńcom; wyławianie spośród wysiedlonych osób zdolnych do pracy i kierowanie pozostałych do pracy przy żniwach i organizowanych robotach publicznych (Cz. Łuczak, Położenie ludności... dokument nr 8 s. 141-143, nr 10 s. 145-146; nr 12 s. 146-149; M. Rutowska – op. cit. s. 11, 13, 35-36). Trafnie Wojewódzki Sąd zakwestionował przeciwstawienie przez Kierownika Urzędu pojęcia "wysiedlenie do pracy przymusowej", pojęciu "wysiedlenie ze względu na utworzenie poligonu". Wysiedlanie pod tworzony w Kraju Warty wojskowy plac ćwiczeń "Sieradz" w powiecie sieradzkim, były normalną praktyką represji politycznej wymierzonej przeciwko Polakom. W trzecim etapie działań UWZ w związku z opróżnianiem terenów przewidzianych na poligony wojskowe, np. teren palcu ćwiczeń "Sieradz", w okresie [od 2.7.1941 r.] do 1.11.1941 r. wysiedlono przez wyrugowanie 8.234 Polaków. Wyrugowani Polacy zostali w większości skierowani do pracy; władze niemieckie miały pełną świadomość, że "częściowo [wyrugowani] Polacy wyjeżdżali do swoich krewnych mieszkających gdzieś na terenie Kraju Warty" (BGK, t. XXI/1970, dok. nr 39, s. 211-213; M. Rutowska, op. cit. s. 53, 55).

Wysiedlenie mieszkańców wsi [...] w gminie [...] wiązało się z budową poligonu, lecz nie wyklucza to deportacji wysiedlonych mieszkańców do robót przymusowych w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p. Brak przeprowadzenia postępowania z uwzględnieniem wszystkich możliwych dowodów wyklucza prawidłowe wyjaśnienie jaki charakter miała praca wykonywana przez skarżącą i jej rodzinę. Istnieje możliwość, że władza okupacyjna wykorzystała fakt wysiedlenia mieszkańców wsi zajętych pod budowę poligonu do skierowania ich na roboty przymusowe w warunkach określonych wymienionych przepisem (wyrok NSA z 20.6.2013 r., sygn. akt II OSK 486/12, cbosa). Należy wskazać, że fakt wysiedlenia mieszkańców wsi Piaski , w związku z zajęciem terenu tej miejscowości pod budowę poligonu wojskowego, potwierdziło zaświadczeniem Archiwum Państwowe w Łodzi Oddział w Sieradzu z dnia 16 marca 2011 r. (k. 5 akt administracyjnych).

Bez znaczenia było, że głównym (lecz nie jedynym) celem wywiezienia nie było świadczenie pracy przymusowej, lecz uzyskanie przestrzeni potrzebnej na stworzenie poligonu wojskowego, ponieważ nie wyklucza to, że wywiezieni zostali zmuszani do takiej pracy w nowym miejscu (wyroki NSA z dnia 22.5.2013 r., II OSK 189/12 i II OSK 187/12, cbosa). Ludność znajdująca się na terenach okupowanych objęta była powszechnym obowiązkiem pracy bez względu na wiek i stan zdrowia, który był realizowany w czasie pracy wynoszącym teoretycznie 10 godzin na dobę, dowolnie przedłużanym, z możliwością świadczenia pracy w niedzielę i święta i wymuszany bardzo surowymi sankcjami w postaci kary więzienia lub grzywny w nieograniczonej wysokości. Praca niewolnicza była zjawiskiem powszechnym i częstokroć wykonywana była ponad siły w warunkach prowadzących do wyniszczenia, przebierających znamiona represji skierowanej przeciwko narodowi polskiemu (uchwała OPS 5/98).

Ucieczka Polaków w trakcie deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej, i zamieszkanie w innym miejscu, niż to, z którego ich wysiedlono, nie stanowi przeszkody w uznaniu, że spełnione zostały przesłanki z art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p. Dowodem skierowania skarżącej do pracy przymusowej było to, że skarżąca oraz jej rodzice wykonywali pracę przymusową w miejscu, w którym znaleźli się po ucieczce z transportu, w ramach deportacji. Nie sposób uznać, że stanowiło to "zmianę miejsca zamieszkania w okresie okupacji", jak postrzega to skarżący kasacyjnie – nie wynikało bowiem z aktu wolnej i nieprzymuszonej woli rodziców (małoletniej w dacie deportacji) skarżącej.

Z tych względów zarzut naruszenia prawa materialnego okazał się nietrafny.

Na uwzględnienie nie zasługują zarzuty naruszenia prawa procesowego, a więc zarzuty dotyczące naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Naczelny Sąd Administracyjny aprobuje stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym wyroku przez Sąd I instancji, zgodnie z którym ocena materiału dowodowego sprawy dokonana przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w niniejszej sprawie była nieprawidłowa i nie mogła stanowić podstawy negatywnego rozstrzygnięcia wobec skarżącej.

Organ rozpoznający sprawę nie wyjaśnił wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i nie wykazał w należytym stopniu przyczyn odmowy wiarygodności zeznań świadków znajdujących się w aktach sprawy (k. 17, 18 akt administracyjnych).

Zmieniony w następstwie wyroku K 49/07, art. 2 pkt 2a u.ś.p. nie uzależnił stwierdzenia deportacji od takich okoliczności jak odległość na jaką deportowany został wywieziony do pracy przymusowej, jego wieku czy też fakt rozdzielenia z rodziną, a istotnym kryterium zostaje wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy.

Trafnie Wojewódzki Sąd przyjął, że zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca, naruszały art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. W szczególności naruszała zasadę swobody oceny dowodów brak jakiejkolwiek oceny dowodów w decyzji z [...] 2011 r. i ograniczenie się Kierownika Urzędu jedynie do wniosku strony o przyznanie przedmiotowego świadczenia i zeznań świadków (s. 3 decyzji z [...] 2011 r.). Trafnie Wojewódzki Sąd zakwestionował nie podjęcie żadnej czynności przez Kierownika Urzędu (w tym przesłuchania wnioskodawczyni) oraz wskazał, że znaczny upływ czasu od okresu II wojny światowej, jako determinujące organ do podejmowania z urzędu czynności dowodowych w celu wszechstronnego wyjaśnienia sprawy (art. 7 i 77 § 1 i 4 k.p.a.).

Przywołany Słownik PWN (bez wskazania autora, tytułu, roku wydania, strony), odnosi się pojęć historycznych, właściwych dla represji stosowanych w Rosji carskiej (zsyłka np. na Syberię) czy w ZSRR (zsyłka, wywózka; przykładowo: G. Hryciuk w: G. Hryciuk, M. Ruchniewicz, B. Szynok, A. Żbikowski, Wysiedlenia wypędzenia i ucieczki 1939-1959. Atlas ziem Polski, Demart 2008 s. 36-69), nie zaś do represji, stosowanych przez Niemców wobec ludności polskiej w czasie II wojny światowej, w tym spełniających wymogi art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu. Jeśli Kierownik Urzędu pragnął odmówić dania wiary twierdzeniom o faktach strony, zawartych we wniosku i wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, obowiązany był wskazać przyczyny, dlaczego tym dowodom odmówił dania wiary, ale dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej oceny (B Adamiak w: B Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2012 s. 353-354, nb 2, 3). Wbrew ocenie autora skargi kasacyjnej, Kierownik Urzędu nie zebrał całego dostępnego materiału dowodowego – w szczególności nie zwrócił się do właściwych archiwów państwowych (w tym Archiwum Państwowego w Łodzi, Archiwum Państwowego w Sieradzu, Łasku i Pabianicach; do właściwych oddziałów IPN) dla ustalenia, czy i w jakiej dacie doszło do wysiedlenia (przesiedlenia bądź wyrugowania) polskich mieszkańców miejscowości [...]; czy ojciec skarżącej J. K. był właścicielem gospodarstwa rolnego; czy i w jakiej dacie ewentualne gospodarstwo rolne ojca skarżącej zostało objęte przez niemieckie władze poligonu. O takich zdarzeniach świadczyć mogą zachowane: księgi meldunkowe wsi [...] i [...]; listy wysiedlonych (przesiedlonych bądź wyrugowanych). Nie podjęcie starań o poszukiwanie: list ewakuacyjnych, list gospodarstw rolnych przeznaczonych do odebrania Polakom we wsi [...] (Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce t. XXI/1970, dok. nr 18, s. 184-186; M. Rutowska – op. cit. s. 67, 69, 71, 84, 85); zapisów w księgach meldunkowych wsi [...] i [...], stanowiło naruszenie art. 7 i 77 § 1 k.p.a., co skutkować musiało uchyleniem zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Dowolnym okazało się przekonanie skarżącego kasacyjnie, że organ zebrał i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy, konieczny do załatwienia sprawy.

Nie może mieć znaczenia podniesiony w skardze kasacyjnej fakt, że w sprawach innych osób wysiedlonych w związku z planami okupanta budowy poligonu wojewódzkie sądy administracyjne podejmowały odmienne rozstrzygnięcia. Orzeczenia te wydane były w odrębnych sprawach, które łączyła tylko przyczyna deportacji, lecz warunki w jakich przebiegał pobyt poszczególnych osób był zróżnicowany.

Mając na względzie powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.