Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 394/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-10-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz (spr.), Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska, Sędzia del. WSA Jerzy Bortkiewicz, Protokolant sekretarz sądowy Julia Chudzyńska, po rozpoznaniu w dniu 19 września 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K.W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 października 2012 r. sygn. akt VIII SA/Wa 586/12 w sprawie ze skargi K.W. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP 1) uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, 2) zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz K.W. kwotę 400 (czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 19 października 2012 r., sygn. akt VIII SA/Wa 586/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę K.W. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Decyzją z dnia [...] maja 2012 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 K.p.a. oraz art. 2, art. 3 ust. 2, art. 7 ust. 2 i art. 9 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418), dalej zwanej także w skrócie "ustawą z dnia 8 lipca 2005 r.", po rozpatrzeniu odwołania K.W. od decyzji Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...], odmawiającej ww. oraz H. B., D.B., J.S., W.S. i L.S. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej, utrzymał w mocy ww. decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] kwietnia 2012 r.

Do wydania przedmiotowej decyzji doszło w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Wyrokiem z dnia 5 maja 2011 r., sygn. akt VIII SA/Wa 96/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi K.W., uchylił decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...] oraz uchyloną przez nią decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...] o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Po raz pierwszy rozpoznając wniosek, decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r. Wojewoda Mazowiecki odmówił K.W., H.B., .D.B., J.S., W.S. i L.S. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J.K., E.K. oraz A.A. nieruchomości położonych w W. przy ul. S. i N., tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Na skutek wniesionego odwołania decyzją z dnia [...] listopada 2010 r. Minister Skarbu Państwa uchylił ww. decyzję Wojewody Mazowieckiego i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Decyzja ta oraz decyzja Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] sierpnia 2010 r. zostały uchylone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, albowiem Sąd ten uznał, iż decyzje organów obu instancji naruszały przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd podzielił pogląd Ministra Skarbu Państwa, że wniosek o przyznanie rekompensaty z tytułu pozostawienia majątku poza obecnymi granicami państwa polskiego powinien być na nowo rozpoznany i rozważony, w szczególności w kwestii przysługiwania prawa do rekompensaty (w jakim zakresie) spadkobiercom H.S., zaś w pozostałej części ustalenia i wnioski zawarte w zaskarżonej decyzji uznał za błędne. W ocenie Sądu poza sporem pozostawało, iż istotnie zostało pozostawione mienie poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w postaci nieruchomości położonych w W. (przy ul. S. [...]; ul. S. [...]/N. [...] oraz ul. N, [...]), które w dacie 1 września 1939 r. należało do J.K., E.K. i A.A.. Niespornym też było, iż skarżąca K.W. oraz H.B., D. B., J. S., W.S. i L.S. należą do grona ich spadkobierców oraz następców prawnych spadkobierców, a także spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. (tj. posiadają obywatelstwo polskie). Sąd uznał za błędne ustalenia organu odwoławczego co do wymogu posiadania obywatelstwa polskiego, które powinno być ustalone na dzień 1 września 1939 r., a nie na rok 1944 r., nadto podniósł, że w aktach sprawy znajdował się dokument źródłowy "Nota o obywatelstwie J.E. K. i E.M. K." wydany przez Centralne Litewskie Archiwum Państwowe", z którego jednoznacznie wynikało, iż w kartotece mieszkańców z lat 1930-1939 wpisane są J. K. oraz E. K. posiadające obywatelstwo polskie. W ocenie Sądu nie było konieczności przedstawiania postanowienia sądowego o stwierdzeniu nabycia spadku po E.B. Z treści testamentu sporządzonego w dniu 1 kwietnia 2008 r. przez ww. osobę wynikało, iż zapisała ona skarżącej K.W. majątek zapisany jej w testamencie z dnia 20 czerwca 1973 r. przez A.A., do którego należą nieruchomości znajdujące się w W. (Litwa) przy ul. S. i N., odpowiadające roszczeniom odszkodowawczym za majątek pozostawiony w W. Zatem dokument ten - wg Sądu Wojewódzkiego - stanowił oświadczenie ww., w którym wskazała ona osobę uprawnioną do rekompensaty.

Wniesioną od powyższego wyroku skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 11 stycznia 2012 r. oddalił, jednakże uznał zarzuty zawarte w skardze kasacyjnej za uzasadnione z uwagi na fakt, iż zaskarżony wyrok został wydany w związku ze stwierdzeniem przez Sąd Wojewódzki naruszenia przez organy obu instancji zarówno prawa materialnego, jak i przepisów postępowania, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd drugiej instancji nie miał możliwości uchylenia zaskarżonego wyroku, gdyż w części, w której Sąd Wojewódzki stwierdził naruszenie przez organy przepisów proceduralnych, wyrok ten stał się prawomocny.

Odnosząc się do zarzutów kasacyjnych Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, iż przesłanki jakie podmiot ubiegający się o prawo rekompensaty musi spełnić muszą wystąpić łącznie. Oznacza to, że właściciel tzw. mienia zabużańskiego musiał posiadać obywatelstwo polskie zarówno w dniu 1 września 1939 r., jak również w dacie realizowania prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia tego mienia. W przypadku, gdy właściciel tego mienia nie wystąpił ze stosownym wnioskiem, a prawo przysługujące mu realizuje dopiero jego spadkobierca, istotna jest również okoliczność, czy właściciel mienia zabużańskiego posiadał obywatelstwo polskie w chwili śmierci. Z tego zatem powodu, w przypadku gdy z wnioskiem o realizację prawa do rekompensaty z tytułu mienia pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej występuje dopiero spadkobierca byłego właściciela, ważne jest ustalenie, czy w chwili śmierci były właściciel posiadał obywatelstwo polskie. Tylko w takim przypadku jego spadkobierca mógłby skutecznie złożyć wniosek o którym mowa w art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, pod warunkiem spełnienia pozostałych przewidzianych tą ustawą wymogów. Ponadto Sąd podniósł, że nie jest możliwe przyjęcie, by uczyniony w testamencie sporządzonym w 1993 r. przez E.B. zapis na rzecz K.W., obejmujący roszczenia odszkodowawcze za nieruchomości pozostawione w W. (wcześniej zapisane E.B. przez A.A.) mógł być podstawą do ubiegania się przez zapisobierczynię zwykłą o przyznanie jej z tego tytułu rekompensaty w trybie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Wskazał także, że na podstawie powyższej regulacji, jeżeli właściciel mienia pozostawionego na Kresach Wschodnich zmarł, a spadek po nim przypadł kilku spadkobiercom, mają oni możliwość wskazać, ale spośród siebie, jedną osobę albo niektóre osoby, jako uprawnione do otrzymania rekompensaty - w trybie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Analogiczna sytuacja dotyczy zresztą samych właścicieli mienia zabużańskiego, jeśli jest ich kilku (art. 3 ust. 1). Wskazanie osoby uprawnionej (osób uprawnionych) w oparciu o przepis art. 3 ust. 1 i 2 ustawy odnosi się zatem do sytuacji, gdy zarówno osoby wskazujące osobę uprawnioną, jak i osoba uprawniona są albo współwłaścicielami pozostawionego majątku, albo spadkobiercami po tej samej osobie (byłym właścicielu, jego wcześniejszym spadkobiercy). E.B. i K.W. nie były zaś spadkobierczyniami po tej samej osobie. Dokonana, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w zaskarżonym wyroku wykładnia prawa materialnego była wadliwa.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] Wojewoda Mazowiecki ponownie rozpoznając wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości w W., odmówił K. W., H. B., D.B., J.S., W.S. i L.S. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP przez J.K., E.K. oraz A.A. w W. przy ulicy N. i S. Decyzja ta została utrzymana w mocy przez Ministra Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] maja 2012 r.

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że właścicielkami mienia zabużańskiego były: A.A. (właścicielka nieruchomości położonej w W. przy ul. N. [...]), E.K. (właścicielka nieruchomości położonej w W. przy ul. N. [...]), oraz wspólnie J. K., E.K. i A.A. (współwłaścicielki nieruchomości położonej w W. przy ul. S. [...]). Za udowodnione Minister Skarbu Państwa przyjął, że J.K. (zmarła 14 kwietnia 1944 r. w V. w Austrii), jak i E.K. (zmarła 7 listopada 1972 r. w L. w Austrii) w momencie śmierci nie posiadały obywatelstwa polskiego, gdyż utraciły je w 1940 r. otrzymując obywatelstwo litewskie, o czym świadczy dokument źródłowy – "Nota o obywatelstwie J.E. K. i E.M. K." i co nie zostało zanegowane przez osoby ubiegające się o rekompensatę. Organ centralny podkreślił, że zgodnie z obowiązującą wówczas ustawą z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, obywatel polski nie mógł być jednocześnie obywatelem państwa obcego (art. 1), a nabycie obywatelstwa innego państwa powodowało utratę obywatelstwa polskiego. Wobec powyższego za słuszne Minister uznał stanowisko organu pierwszej instancji, zgodnie z którym H.S., po śmierci J.K. w wyniku spadkobrania stała się współwłaścicielką nieruchomości położonej w W. przy ul. S. [...], to jednak prawo to nie przysługuje ani jej, ani jej spadkobiercom, gdyż zmiana obywatelstwa przez J.K. spowodowała utratę możliwości dochodzenia roszczeń repatriacyjnych przez jej następców prawnych. Również Minister Skarbu Państwa, analizując przedstawioną w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego wykładnię art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. doszedł do wniosku, że wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty jest możliwe tylko w gronie spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionej na Kresach, co oznacza, że wskazanie takie nie może być skuteczne w stosunku do osoby niebędącej spadkobiercą. Dotyczy to wskazania dokonanego na podstawie zapisu testamentowego przez E.B. (spadkobierczynię E.K.) na rzecz K.W. nienależącej do kręgu spadkobierców E.K.

Dalej organ centralny wskazał, że warunkiem przyznania prawa do rekompensaty, zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., jest wykazanie, iż właściciel mienia zabużańskiego zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Polski, tj. na ziemiach włączonych po zakończeniu II Wojny Światowej w skład ZSRR. Ta przesłanka, w ocenie Ministra Skarbu Państwa, nie została spełniona w stosunku do A.A. Za uprawnione w tej sytuacji organ centralny uznał rozpatrzenie powyższej kwestii w oparciu o oświadczenia stron postępowania, które nie były jednoznaczne. W ocenie Ministra Skarbu Państwa za bardziej wiarygodne należało uznać oświadczenia uczestników postępowania z których wynika, że miejscem zamieszkania A.A. w dniu 1 września 1939 r. było miasto L. Ponadto organ ten uznał za słuszne stanowisko Wojewody wyrażone w decyzji, a stwierdzające, że gdyby A.A. zamieszkiwała w dniu 1 września 1939 r. w W., wówczas powinna figurować (tak jak J.K. i E.K.) w kartotece spisu mieszkańców tego miasta z lat 1930-1939 oraz 1940-1944. Brak takiej informacji oznacza, że A.A. nie zamieszkiwała w W. w dniu wybuchu II Wojny Światowej.

Minister Skarbu Państwa podkreślił, że J.K. i E.K. nie posiadały w chwili śmierci obywatelstwa polskiego, A.A. nie zamieszkiwała w dniu wybuchu II Wojny Światowej na byłym terytorium RP, zaś dokonane przez E.B. wskazanie K. W. jako osoby uprawnionej do rekompensaty jest nieskuteczne, co powoduje, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki zawarte w art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła K.W., zarzucając jej naruszenie:

1/ przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 i art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez przyjęcie, iż H.S. wywodzi swoje prawa do rekompensaty z uprawnienia po swojej babce J.K., a nie jako ostatnia współwłaścicielka, jak również naruszenie przepisów art. 25 K.p.c.,

2/ prawa procesowego, w tym art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 78, art. 80, art. 9, art. 7 K.p.a. poprzez ich niezastosowanie, co miało wpływ na mylnie ustalony stan faktyczny i spowodowało wydanie przez organy obu instancji błędnych decyzji.

W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił wniesioną skargę.

W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że stan faktyczny sprawy nie jest sporny i wynika z dokumentów znajdujących się w aktach. Jest bezsporne, że H.S. była jednym ze spadkobierców J.K., właścicielki nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami RP. Potwierdzone to zostało we wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty, w którym skarżąca wywiodła, że H.S. swoje prawa do rekompensaty wywodzi jako spadkobierca po zmarłej J.K. Ustawodawca tworząc przepisy określające zakres przedmiotowy i podmiotowy tej ustawy w art. 1 i 2 stwierdził, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, który łącznie spełnił wymogi wskazane w tych przepisach.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego analiza powołanych przepisów art. 1-3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., w tym pojęcie właściciela nie nasuwa jakichkolwiek wątpliwości. Z wykładni gramatycznej art. 2 i art. 3 powołanej ustawy wynika, że prawo do rekompensaty przysługuje przede wszystkim właścicielowi (współwłaścicielom) nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, a w przypadku ich śmierci spadkobiercom albo niektórym z nich wskazanym przez pozostałych spadkobierców, pod warunkiem, że posiadają obywatelstwo polskie. Natomiast pozostawić daną nieruchomość – zdaniem Sądu może tylko i wyłącznie właściciel, gdyż nie można pozostawić nieruchomości, której nie jest się właścicielem. Odnosi się to do właściciela nieruchomości posiadającego obywatelstwo polskie, będącego w dniu 1 września 1939 r. obywatelem RP i zamieszkującego w tym dniu na byłym terytorium Polski. Prawidłowo zatem organy administracji publicznej wskazały, że H.S. po śmierci J.K. w wyniku spadkobrania stała się współwłaścicielką nieruchomości położonej w W. przy ul. S. [...], to jednak swoje uprawnienie do rekompensaty wywodzi z uprawnienia J.K. Ww. (J.K.) zmarła w dniu 14 kwietnia 1944 r. w V. w Austrii i w momencie śmierci nie posiadała obywatelstwa polskiego, które utraciła w 1940 r. otrzymując obywatelstwo litewskie. Powyższa okoliczność nie została skutecznie obalona przez skarżącą. Podobnie sytuacja dotyczyła E.K., która zmarła w dniu 7 listopada 1972 r. w L. w Austrii. Nie zachodzi tu sprzeczność podnoszona przez skarżącą na tle art. 924 i 925 K.c., bowiem rozpatrywana sprawa dotyczy uprawnień do rekompensaty. Nie zachodzi spór co do dziedziczenia spadku. Okoliczność spełniania wymogu obywatelstwa polskiego przez H.S. nie była kwestionowana.

Autorka skargi przytaczając wywody na tle historycznym odnośnie sytuacji politycznej w W. nie zanegowała skutecznie utraty obywatelstwa zarówno J.K. jak i E.K. Sytuacja polityczna nie może bowiem stanowić o obaleniu konkretnego dowodu jakim jest utrata obywatelstwa. Skoro w chwili śmierci J.K. nie posiadała obywatelstwa polskiego, to tym samym pozbawia to skarżącą możliwości dochodzenia roszczeń repatriacyjnych. Oznacza to, że organ centralny prawidłowo uznał, iż jeśli właściciel nieruchomości nie był uprawniony do rekompensaty (J. K.) w trybie wskazanej ustawy, to uprawnienie do otrzymania tego świadczenia nie będzie przysługiwało także jego spadkobiercom. Przepis art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. ma na celu zabezpieczenie interesów spadkobierców uprawnionego do rekompensaty właściciela nieruchomości, a nie kreuje on odrębnego uprawnienia spadkobierców, niezależnego od tego, które przysługiwało spadkodawcy. Prawo do rekompensaty jest prawem dziedzicznym, jednak aby spadkobiercy mogli je odziedziczyć, spadkodawca sam musi spełniać wszystkie wymogi do nabycia prawa do rekompensaty.

Nadto Sąd przypominał, że Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OSK 1745/11, wyraźnie wskazał na gruncie analizowanej sprawy, że nie jest możliwe przyjęcie, by uczyniony w testamencie sporządzonym w 1993 r. przez E.B. zapis na rzecz K. W., obejmujący roszczenia odszkodowawcze za nieruchomości pozostawione w W. (wcześniej zapisane E.B. przez A.A.) mógł być podstawą do ubiegania się przez zapisobierczynię zwykłą o przyznanie jej z tego tytułu rekompensaty, w trybie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Odnosząc się zaś do kwestii miejsca zamieszkania A.A. w dniu 1 września 1939 r. Sąd wskazał, że w sytuacji braku dowodu bezpośredniego jakim jest dokument urzędowy, uprawniona była ocena złożonych oświadczeń przez zainteresowanych, co do miejsca zamieszkania A.A. Słusznie zauważył organ odwoławczy, że strony postępowania zmieniły swoje oświadczenia co do miejsca zamieszkania A.A. w dniu 1 września 1939 r., dopiero po wydaniu przez organ pierwszej negatywnej decyzji. Autorka skargi w złożonym wniosku o przyznanie rekompensaty wskazywała adres A.A. jako L., podnosząc że małżonkowie E. i A.A. zamieszkiwali w L., o czym miał świadczyć akt powołania Ministra Komunikacji II Rzeczypospolitej Polskiej do pracy w Urzędzie Wojewódzkim w L. Zmiana stanowiska przez skarżącą i opieranie się w dalszym toku postępowania przed organami na fakcie złożenia kolejnych oświadczeń, jest - jak zasadnie podniósł organ centralny - niewiarygodna. Teza organu w tym przedmiocie wzmocniona jest okolicznością, że nie został zanegowany przez skarżącą fakt, iż w kartotece spisu mieszkańców W. za lata 1930-1939 i 1940-1944 brak jest nazwiska A.A., figurują zaś nazwiska J.K. i E.K. Okoliczność kreowana przez autorkę skargi co do opłacenia podatku mieszkaniowego od nieruchomości w 1940 r. (na podstawie pisma Archiwum Miasta W. z dnia 8 grudnia 2009 r.) nie dowodzi o zamieszkiwaniu przez A.A. na byłym terytorium RP w dniu 1 września 1939 r.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiodła K.W. zaskarżając go w całości i wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

I. naruszenie przepisów postępowania z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a.", polegające na nieuwzględnieniu i niedostrzeżeniu błędów proceduralnych organów administracji państwowej I i II stopnia wskazanych w skardze skarżącej, tj. art. 75 § 1 i 2 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a. i art. 78 § 1 K.p.a. co miało istotny i zasadniczy wpływ na wynik przedmiotowej sprawy. W szczególności zarzuty te dotyczą oceny zebranego materiału dowodowego dla zbadania czy ustalony stan faktyczny jest zgodny z prawdą obiektywną oraz zbadania przez sąd prawidłowości metody zastosowanej w procedurze niniejszej sprawy przez wymienione wyżej organy administracji państwowej;

II. naruszenie przez Sąd art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 75 § 1 K.p.a., art. 78 § 1 K.p.a. i art. 89 § 1 K.p.a. polegające na braku dostrzeżenia i nierozpoznania przez sąd i organa administracji państwowej złożonych przez strony do akt sądowych w pierwszym postępowaniu sądowo-administracyjnym, a to dowodów w postaci oświadczeń stron przed ponownym rozpoznaniem przez Wojewodę Mazowieckiego i Ministra Skarbu Państwa oraz aktualnie orzekający Sąd. Oświadczenia te według stron zostały złożone pod wpływem błędu i zgodnie z art. 88 K.c. i art. 84 § 2 K.c. winne być potraktowane jako dowód na uchylenie się od oświadczenia woli i jako takie nie mogą świadczyć o miejscu pobytu ani zamieszkania jednej ze współwłaścicielek nieruchomości, tj. A.A..

III. naruszenie przez Sąd art. 106 § 3, § 4, § 5 P.p.s.a. w zw. z art. 244 K.p.c. przez nierozpoznanie i ocenę dowodów uzupełniających wnioskowanych w skardze skarżącej, a to dotyczących zbadania okoliczności ujawnionego w tzw. Karcie Mieszkańca Miasta W. obywatelstwa litewskiego E.K. i J.K. na rok 1940.

Na podstawie art. 187 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 190 P.p.s.a. skarżąca wniosła o "rozpoznanie" pytania prawnego skierowanego do NSA, względnie na podstawie art. 3 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym skierowania tegoż pytania do Trybunału Konstytucyjnego co do zgodności art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP i art. 32 ust. 2 Konstytucji RP w zw. ze sprzeczną wykładnią zawartą w orzeczeniu NSA (sygn. akt I OSK 1745/11), a postanowieniem Sądu Najwyższego (sygn. akt I CSK 3/2007), postanowieniem Sądu Najwyższego (sygn. akt. III CK 53/2005) oraz postanowieniem Sądu Najwyższego (sygn. akt III CKN 1338/2000).

W ocenie skarżącej Sąd naruszył przepis art. 153 P.p.s.a., który nie znalazł zastosowania w zaskarżonym wyroku co do wskazań zawartych w prawomocnym orzeczeniu WSA w Warszawie z dnia 5 maja 2011 r., sygn. akt VIII SA/WA96/11. Nadto organa administracji państwowej i Sąd nie zbadały, ani też nie odniosły się do materiału dowodowego z akt administracyjnych niniejszej sprawy, a to:

1/ wyroku sądu spadkowego w V. w Austrii, sygn. akt [...] w zw. z postanowieniem Sądu Okręgowego w O., sygn. akt [...] oraz Karty Repatriacyjnej H.S. wraz z adnotacją władz państwowych ZSRR (Republiki Litewskiej) z adnotacją, iż zdała ona przedmiotowe nieruchomości ww. władzom. W związku z powyższym skarżąca dodatkowo wskazała, iż naruszone zostały ww. przepisy K.p.a. w ścisłym powiązaniu z art. 233 K.p.c., art. 1138 K.p.c. łącznie z art. 134 § 1 P.p.s.a. Wskazane powyżej działania organów administracji oraz niewłaściwa kontrola sądu w zakresie naruszenia w postępowaniu administracyjnym procedur w niniejszej sprawie spowodowało trudności w ocenie trafności potrzeby zastosowania prawa materialnego, tj. art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., art. 27 § 1 i 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwem dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580 ze zm., a dotyczącym stosowania prawa spadkowego międzydzielnicowego w okresie II RP), art. XXXV § 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 października 1933 r. Przepisy wprowadzające Kodeks zobowiązań (Dz. U. Nr 82, poz. 599 ze zm.) dotyczące stosowania prawa spadkowego byłego zaboru rosyjskiego, tj. artykułów od art. 920 do art. 972 tzw. "Zboru Praw" T.X, część 1, na terenie II RP aż do 1945 r., które to przepisy winny mieć zastosowanie w chwili otwarcia spadku, tj. w 1944 r. Zdaniem skarżącej brak ustaleń na ww. okoliczności dotyczące stanu faktycznego spowodowało mylne ustalenia administracji i sądu, iż H.S. została quasi współwłaścicielką nieruchomości i dziedziczyła "uprawnienia do rekompensaty po zmarłej w 1944r. swej babce J.K. Wyżej wymienione stanowisko organów administracji i sądu pierwszej instancji naruszyło swym orzeczeniem wymienione i opisane powyżej przepisy prawa, a także art. 64 ust. 2 Konstytucji RP dotyczące ochrony własności, innych praw majątkowych i dziedziczenia, poprzez nieuznanie prawomocnych orzeczeń sądowych na okoliczność uznania i przyznania spadku ustanawiającego H.S. jako jedną z trzech współwłaścicielek przedmiotowej nieruchomości, bowiem z analizy dowodów przedstawionych w niniejszej sprawie wynika, że spadkodawczyni J.K. w 1944 r. zmarła wskutek działań wojennych w Austrii, jednakże prawa do nieruchomości nigdy nie utraciła i mogła nią swobodnie rozporządzić na wypadek śmierci. Brak prawidłowych ustaleń przez organa administracyjne i brak kontroli Sądu miało zasadniczy wpływ na wynik wydanych orzeczeń.

Nadto skarżąca zarzuciła naruszenie przez Sąd art. 106 § 3 i § 5 P.p.s.a. w zw. z art. 244 K.p.c. i art. 1138 K.p.c. poprzez niedokonanie rozpoznania dowodów uzupełniających wnioskowanych w skardze skarżącej dla zbadania, czy w świetle art. 170 i art. 171 P.p.s.a. uznano za wiążące do bieżącego zastosowania orzeczenia wszystkich sądów orzekających w niniejszej sprawie, tj. austriackiego sądu spadkowego, Sądu w O., orzeczenia WSA w Warszawie, pisma z sądu spadkowego z L. - Austria z dnia 25 czerwca 1992 r. skierowanego do Konsula RP w związku z sprawą spadkową z 1978 r. o sygn. [...] dotyczącej spadku po jednej ze współwłaścicielek nieruchomości, tj. A.A. Z pisma tego stanowiącego dowód w niniejszej sprawie wynika niezbicie, iż H.S. wchodziła w rachubę jako spadkobierczyni ustawowa także po drugiej współwłaścicielce przedmiotowej nieruchomości i nie została sądownie uznana jako spadkobierczyni jedynie z powodu formalno-procesowego, tzn. z powodu braku ustalenia pobytu H.S., co w dzisiejszych czasach w rozpatrywanym istniejącym wówczas kontekście historycznym "Żelazna Kurtyna" wydaje się racjonalne i rzeczywiste. Sąd austriacki w swym piśmie przeprosił i wraził ubolewanie z tego powodu.

W dalszej części uzasadnienia skarżąca wskazała na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 października 2012 r., sygn. SK 11/12 w sprawie niezgodności art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny uznał, że kryterium miejsca zamieszkania na dzień 1 września 1939 r. jest niezgodny z ww. przepisami i traci moc obowiązującą.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie jako niezasadnej.

Przy piśmie z dnia 21 sierpnia 2014 r. skarżąca przedłożyła Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu kopię decyzji Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] sierpnia 2014 r. dotyczącej potwierdzenia, że J. K. posiadała obywatelstwo polskie w czasie zgonu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie Sąd nie dopatrzył się zaistnienia żadnej z przesłanek nieważności postępowania, zatem wniesiona skarga kasacyjna została rozpoznana w ramach podniesionych w jej treści zarzutów. Zaś tak rozpoznawana skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie na uwzględnienie zasługiwał tylko jeden zarzut skargi kasacyjnej, a to zarzut naruszenia przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 75 § 1 i 2, art. 77 § 1 i art. 78 § 1 K.p.a. w zakresie dotyczącym wadliwego ustalenia przez organy, a czego nie zauważył Sąd pierwszej instancji, że J.K. nie posiadała obywatelstwa polskiego w dacie zgonu. Wprawdzie w uzasadnieniu wniesionego środka odwoławczego zabrakło właściwych argumentów na poparcie zarzutu obejmującego naruszenie ww. przepisów, jednakże uznano, że to zarzuty skargi kasacyjnej wiążą w tej sprawie.

W uzasadnieniu kontrolowanego wyroku z dnia 19 października 2012 r. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżąca jako spadkobierca H.S., która z kolei była spadkobierczynią J.K., nie może domagać się skutecznie rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Polski, gdyż J.K. nie posiadała obywatelstwa polskiego w chwili śmierci. Zaś brak obywatelstwa polskiego po stronie J.K. w chwili śmierci spowodował, że jej spadkobiercy z tego powodu nie mogli dochodzić roszczeń repatriacyjnych. Powyższe ustalenie organów, które zostało zaakceptowane przez Sąd pierwszej instancji, należy uznać, w świetle materiału dowodowego będącego w dyspozycji Naczelnego Sądu Administracyjnego, za wadliwe. Jak wynika z protokołu rozprawy z dnia 19 września 2014 r., na podstawie art. 106 § 3 w zw. z art. 193 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny dopuścił dowód w postaci decyzji Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] sierpnia 2014 r. - decyzji deklaratoryjnej, a więc potwierdzającej, że J.K. z d. M. posiadała obywatelstwo polskie w dacie zgonu (k. 170, 179). Zwrócić bowiem należy uwagę, że kwestia posiadania przez J.K. obywatelstwa polskiego w dacie zgonu ma zasadnicze znaczenie z punktu widzenia spełnienia jednej z podstawowych przesłanek warunkujących uzyskanie prawa do rekompensaty. W świetle powyższego przyjąć należy, że Sąd pierwszej instancji nie dostrzegł, iż w tym zakresie organy przeprowadziły wadliwe postępowanie dowodowe, co skutkować musiało uchyleniem zaskarżonego wyroku. Zatem rozpoznając sprawę ponownie Sąd pierwszej instancji winien wziąć pod uwagę zawarty w aktach sprawy dowód w postaci decyzji Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] sierpnia 2014 r. potwierdzającej kwestię posiadania obywatelstwa polskiego przez J.K. w dacie zgonu i jeszcze raz w tym zakresie ocenić kontrolowaną decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2012 r.

Odnosząc się zaś do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej stwierdzić należy, że jako bezzasadne nie zasługiwały na uwzględnienie. Zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 75 § 1, art. 78 § 1 i art. 89 § 1 K.p.a. skarżąca powiązała z nieprzeprowadzeniem postępowania wyjaśniającego dotyczącego oświadczeń K.W. z dnia 2 maja 2009 r. i z dnia 26 lutego 2010 r. "na okoliczność zamieszkania A.A.". Jednakże powyższe ustalenie było zbędne dla rozstrzygnięcia sprawy z tego to powodu, że w kwestii prawa do rekompensaty po zmarłej A.A. wypowiedział się już Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OSK 1745/11, wydanym w niniejszej sprawie. Stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w tym orzeczeniu wiąże zarówno organy jak i sąd orzekający w tej sprawie na podstawie art. 153 w zw. z art. 190 P.p.s.a. Ocena prawna dokonana w tym orzeczeniu wiąże także Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający niniejszą skargę kasacyjną. Zaś kwestie które były już przedmiotem oceny Sądu, w niezmienionym stanie faktycznym i prawny, ponownie oceniane być nie mogą. A w niniejszej sprawie, czego zdaje się nie dostrzegać skarżąca, Naczelny Sąd Administracyjny przesądził, że skarżąca K. W. nie może jako zapisobierca po E.B., która z kolei była jedyną spadkobierczynią A.A., skutecznie domagać się prawa do rekompensaty. Z obszernego w tym zakresie uzasadnienia Naczelnego Sądu Administracyjnego wynika jasne i niebudzące wątpliwości stanowisko, że "nie jest możliwe przyjęcie, by uczyniony w testamencie sporządzonym w 1993 r. przez E.B. zapis na rzecz K.W., obejmujący roszczenia odszkodowawcze za nieruchomości pozostawione w W. (wcześniej zapisane E.B. przez A.A.), mógł być podstawą do ubiegania się przez zapisobierczynię zwykłą o przyznanie jej z tego tytułu rekompensaty - w trybie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r." (cyt. str. 10 uzasadnienia). Dodatkowo Sąd ten wyraził także wątpliwość, czy E.B. jako następczyni A.A., w świetle tego co zostało powiedziane odnośnie wymogu posiadania obywatelstwa polskiego, była sama uprawniona do złożenia wniosku na zasadzie art. 5 ust. 1 i 2 omawianej ustawy. W związku z powyższym kwestia miejsca zamieszkania A.A. nie ma żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. W tym kontekście także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 października 2012 r., sygn. SK 11/12, nie może odnieść zamierzonego przez skarżącą skutku, albowiem to nie z powodu ustaleń dotyczących miejsca zamieszkania A.A. w dniu 1 września 1939 r., odmówiono skarżącej prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami RP przez wyżej wskazaną i rekompensaty za udziały w nieruchomości, które A.A. otrzymała w spadku po J.K. i E.K.

Natomiast zarzut naruszenia art. 106 § 3, § 4 i § 5 P.p.s.a. w zw. z art. 244 K.p.c. skarżąca powiązała z nierozpoznaniem i oceną dowodów uzupełniających wnioskowanych w skardze, a dotyczących zbadania okoliczności ujawnionego w tzw. Karcie Mieszkańca W. obywatelstwa litewskiego E.K. i J.K. przez pryzmat faktów historycznych dotyczących sytuacji politycznej w W. W tym kontekście podzielić należy pogląd Sądu pierwszej instancji, że powołaniem się jedynie na fakty historycznie nie można skutecznie zanegować konkretnego ustalenia dokonanego w postępowaniu administracyjnym dotyczącym indywidualnej sprawy. Zatem zarzut ten, w takim kontekście jak uzasadniono go w skardze kasacyjnej, także nie zasługiwał na uwzględnienie.

Ponadto dodać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny nie widzi żadnych podstaw do kierowania pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego co do zgodności z Konstytucją wskazanych przez skarżącą przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. To samo tyczy się przedstawienia zagadnienia prawnego składowi siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w punkcie 1 sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 P.p.s.a.