Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 1697/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-01-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 80, art. 94 par. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 36.4 ust. 1 i 3
journal: Dz.U. 2010 nr 10 poz 65
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - tekst jednolity.
article: art. 110 par. 1
journal: Dz.U. 2008 nr 133 poz 848
law: Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia - tekst jednolity.
article: art. 897, art. 908 par. 1
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
article: art. 100
journal: Dz.U. 1936 nr 37 poz 282
law: Ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Zofia Borowicz (spr.) Sędziowie NSA Magdalena Bosakirska Maria Jagielska Protokolant Beata Kołosowska po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 25 kwietnia 2012 r. sygn. akt VI SA/Wa 416/12 w sprawie ze skargi M. P. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od M. P. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Objętym skargą kasacyjną wyrokiem z dnia 25 kwietnia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę M. P. (dalej: skarżący) na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia [...] grudnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie wyniku egzaminu radcowskiego.

Sąd I instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia.

W dniach [...] czerwca – [...] czerwca 2011 r. skarżący przystąpił do egzaminu radcowskiego przed Komisją Egzaminacyjną do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego z siedzibą w B.

Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości uchwałą nr [...] z dnia [...] lipca 2011 r. na podstawie art. 366 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 – dalej: ustawy o radcach prawnych) stwierdziła, że skarżący uzyskał wynik negatywny z egzaminu radcowskiego.

W uzasadnieniu wskazano, że z pierwszej części egzaminu radcowskiego stanowiącego zestaw pytań testowych skarżący otrzymał ocenę niedostateczną (57 pkt) natomiast z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego skarżący otrzymał oceny pozytywne. Zgodnie z treścią art. 366 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, pozytywny wynik z egzaminu radcowskiego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu radcowskiego otrzymał ocenę pozytywną. Uzyskanie z jednej części egzaminu oceny niedostatecznej skutkuje zatem negatywnym wynikiem egzaminu.

M. P. wniósł odwołanie od powyższej uchwały, w którym zakwestionował prawidłowość pytań nr 9, 20, 24 i 40, wskazując, że pytania te nie spełniają wymogów określonych przez ustawodawcę.

Uchwałą z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego na podstawie art. 368 ust. 1, 9 i 12 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymała w mocy zaskarżoną uchwałę. Organ uznał zarzuty skarżącego za bezzasadne i odniósł się do każdego z kwestionowanych w odwołaniu pytań.

Organ przypomniał, że pytanie nr 9 brzmiało:

"Zgodnie z Kodeksem postępowania w sprawach o wykroczenia, kasację w sprawach o wykroczenia może wnieść:

A. Prokurator Generalny lub Rzecznik Praw Obywatelskich;

B. obwiniony lub pokrzywdzony, o ile orzeczono karę aresztu bez warunkowego zawieszenia jej wykonania;

C. obrońca lub pełnomocnik będący adwokatem lub radcą prawnym."

Zdający zaznaczył odpowiedź "C" przy prawidłowej "A", której podstawę stanowił art. 110 § 1 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. Pytanie nr 9 nie zostało sformułowane w sposób, który sugerowałby, że którakolwiek z propozycji odpowiedzi zawiera pełny katalog podmiotów uprawnionych do wniesienia kasacji lub też, że podmioty wskazane w propozycjach odpowiedzi są podmiotami wyłącznie uprawnionymi.

Pytanie nr 20 brzmiało:

"Zgodnie z Kodeksem cywilnym, jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia:

A. przyjąć darczyńcę jako domownika;

B. dostarczyć darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom;

C. dostarczyć darczyńcy wyżywienia, ubrania, mieszkania, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie."

Prawidłową odpowiedzią na to pytanie według klucza odpowiedzi była odpowiedź "B", oparta o treść art. 897 k.c. Skarżący udzielił na powyższe pytanie odpowiedzi "C". Organ wskazał, że w odpowiedzi B nie zostało w całości powołane zdanie pierwsze z art. 897 k.c. (nie został wpisany zwrot: "albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych"). Jego zdaniem brak jest podstaw do stwierdzenia, że w prawidłowej odpowiedzi winny zostać wymienione wszystkie możliwe obowiązki i zachowania obdarowanego, jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek. Organ wskazał, że odpowiedź C jest wadliwa. Pytanie bowiem dotyczy kwestii w jaki sposób kodeks cywilny reguluje granice i rodzaje żądań darczyńcy, jeżeli po wykonaniu darowizny popadnie w niedostatek. Odpowiedź C zaś w ogóle nie odpowiada tej regulacji. W tej odpowiedzi wymienione zostały poszczególne świadczenia, które mają charakter normatywny, ale w art. 908 k.c. przy umowie dożywocia.

Zdaniem organu istotne jest to, że w prawidłowej odpowiedzi B wymieniono dokładnie i precyzyjnie jedno z możliwych zachowań obdarowanego określonych w art. 897 k.c., co w konsekwencji sprawia, że pytanie i odpowiedź B tworzy zdanie prawdziwe.

Zakwestionowane pytanie nr 24 brzmiało:

Zgodnie z Kodeksem postępowania cywilnego, z chwilą dowiedzenia się przez radcę prawnego o wypowiedzeniu mu pełnomocnictwa procesowego przez mocodawcę, radca prawny:

A. nie może działać w imieniu mocodawcy;

B. obowiązany jest działać za mocodawcę jeszcze przez dwa tygodnie, chyba że zostanie z tego obowiązku zwolniony przez mocodawcę;

C. działa do czasu zawiadomienia sądu o wypowiedzeniu pełnomocnictwa procesowego przez mocodawcę.

Organ wskazał, że w wykazie prawidłowych odpowiedzi wskazana została odpowiedź A, zaś jako podstawa prawna art. 94 § 1 k.p.c. a contrario. Zgodnie z tym przepisem wypowiedzenie pełnomocnictwa procesowego przez mocodawcę odnosi skutek prawny w stosunku do sądu z chwilą zawiadomienia go o tym, w stosunku zaś do przeciwnika i innych uczestników - z chwilą doręczenia im tego zawiadomienia przez sąd. Zdaniem organu, mocodawca może odwołać pełnomocnictwo procesowe w każdym czasie i z chwilą dowiedzenia się o tym pełnomocnik nie może już "działać w imieniu mocodawcy", gdyż nie ma pełnomocnictwa. Gdyby nie było art. 94 § 1 k.p.c. odwołanie pełnomocnictwa procesowego przez mocodawcę wywoływałoby skutek prawny wobec sądu, przeciwnika i innych uczestników postępowania z tą samą chwilą, co wobec pełnomocnika. Art. 94 § 1 k.p.c. nie stanowi, że pełnomocnik procesowy, któremu mocodawca cofnął pełnomocnictwo może działać za stronę (składać oświadczenia woli w jej imieniu) do czasu aż sąd, strony i inni uczestnicy postępowania zostaną o fakcie cofnięcia pełnomocnictwa powiadomieni, tylko określa chwilę, z jaką cofnięcie pełnomocnictwa w stosunku do tych podmiotów odnosi skutek prawny, co jest zupełnie innym zagadnieniem. Dowodzi tego także treść art. 94 § 2 k.p.c., w którym mowa jest o obowiązku "działania za stronę" przez pełnomocnika, który wypowiedział pełnomocnictwo, a nie o skutku prawnym wypowiedzenia pełnomocnictwa przez pełnomocnika.

Zakwestionowane pytanie nr 40 brzmiało:

Zgodnie z ustawą - Prawo wekslowe, na podstawie orzeczenia, uznającego weksel za umorzony, można wykonywać:

A. wszystkie prawa z wekslu,

B. tylko te prawa z wekslu, które zostały wskazane przez sąd,

C. tylko te prawa z wekslu, do których odsyła Prawo wekslowe.

Organ wywiódł, że w wykazie prawidłowych odpowiedzi trafnie wskazana została odpowiedź A, zaś jako podstawa prawna art. 100 ustawy - Prawo wekslowe. Skarżący natomiast udzielił odpowiedzi B. Zdaniem skarżącego pytanie to nie zostało sformułowane w sposób precyzyjny i jednoznaczny, bowiem ustawa wekslowa używa wyrazu weksel także odnośnie do weksli in blanco, niezawierających wszystkich wymogów weksla pełnego. Organ odnosząc się do zarzutów skarżącego wskazał, że orzeczenie umarzające weksel wywołuje dwa skutki. Pierwszy określany w doktrynie jako negatywny, który polega na umorzeniu zaginionego dokumentu. Drugi skutek orzeczenia umarzającego weksel, nazywany pozytywnym, wyrażony został w przepisie art. 100 ustawy Prawo wekslowe, tj. w przepisie stanowiącym podstawę opracowania spornego pytania. Orzeczenie umarzające weksel zapewnia wnioskodawcy możliwość realizacji wierzytelności wekslowej wobec wymienionych w nim dłużników według zwykłych reguł. Organ podkreślił, że umorzenie weksla niezupełnego wywołuje wyłącznie skutek negatywny (zwolnienie osób zobowiązanych z weksla od odpowiedzialności). Do weksla niezupełnego nie ma zastosowania przepis art. 100 ustawy - Prawo wekslowe. Nie można bowiem mówić w tym przypadku o wykonywaniu praw z weksla, ponieważ wierzytelność inkorporowana w takim wekslu nie może być wykonywana, a prawo do wypełnienia weksla nie jest "prawem z weksla" w dosłownym znaczeniu tego zwrotu, a ponadto, gdy nie ma weksla, nie może być wykonane.

Organ w związku z całościową oceną zasadności zaskarżonej uchwały uznał, że pytanie testowe numer 19, którego skarżący nie kwestionował, zostało sformułowane wadliwie i z tego względu na to pytanie zaliczono skarżącemu jeden punkt, co w sumie daje 58 punktów uzyskanych z testu, lecz do uzyskania pozytywnego wyniku z części testowej egzaminu wymagane jest 60 punktów i tym samym zdaniem organu brak jest podstaw do uwzględnienia odwołania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalając skargę na powyższą decyzję nie stwierdził błędnej konstrukcji zakwestionowanych pytań. Sad uznał, że zawierają one wyłącznie jedną poprawną odpowiedź, sformułowane są w sposób jasny i logiczny, odpowiadają zatem kryteriom, o których mowa w art. 364 ust. 3 ustawy o radcach prawnych.

Odnośnie pytania nr 9, Sąd I instancji uznał, że nie ma znaczenia fakt, iż przepis art. 110 § 1 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia został zmieniony ustawą z dnia 24 września 2010 r. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 197, poz. 1307) w ten sposób, że z dniem 9 listopada 2010 r. również Rzecznik Praw Dziecka uzyskał uprawnienie do wniesienia kasacji w sprawach o wykroczenia. Sąd zauważył, że pytanie nr 9 nie zostało sformułowane w sposób, który sugerowałby, że którakolwiek z propozycji odpowiedzi zawiera pełny katalog podmiotów uprawnionych do wniesienia kasacji lub też, że podmioty wskazane w propozycjach odpowiedzi są podmiotami wyłącznie uprawnionymi.

Odnosząc się do zarzutów dotyczących kwestionowanego pytania nr 20 Sąd uznał, że zostało ono sformułowane w sposób prawidłowy i właściwą odpowiedzią na to pytanie była odpowiedź B. Brak jest zdaniem Sądu podstaw do stwierdzenia, że w prawidłowej odpowiedzi winny zostać wymienione wszystkie możliwe obowiązki i zachowania obdarowanego, jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek. W prawidłowej odpowiedzi B wymieniono dokładnie i precyzyjnie jedno z możliwych zachowań obdarowanego, określonych w art. 897 k.c., co w konsekwencji sprawia, że pytanie i odpowiedź B tworzy zdanie prawdziwe.

Co do kolejnego zakwestionowanego pytania nr 24 Sąd nie podzielił uwag skarżącego, bowiem pytanie spełnia wymogi, które pytaniom testowym stawiają obowiązujące przepisy. Udzielenie prawidłowej odpowiedzi nie wymaga wykładni art. 94 § 1 k.p.c., tylko prawidłowego odczytania jego treści. Art. 94 § 1 k.p.c. stanowi z jaką chwilą odwołanie pełnomocnictwa przez mocodawcę wywołuje skutek prawny w stosunku do innych uczestników postępowania, niż pełnomocnik procesowy, gdyż bez tego przepisu następowałby w tym samym momencie, co wobec pełnomocnika. Art. 94 § 1 k.p.c. nie stanowi, że pełnomocnik procesowy, któremu mocodawca cofnął pełnomocnictwo może działać za stronę (składać oświadczenia woli w jej imieniu) do czasu aż sąd, strony i inni uczestnicy postępowania zostaną o fakcie cofnięcia pełnomocnictwa powiadomieni, tylko określa chwilę, z jaką cofnięcie pełnomocnictwa w stosunku do tych podmiotów odnosi skutek prawny, co jest zupełnie innym zagadnieniem. Dowodzi tego także treść art. 94 § 2 k.p.c., w którym mowa jest o obowiązku "działania za stronę" przez pełnomocnika, który wypowiedział pełnomocnictwo, a nie o skutku prawnym wypowiedzenia pełnomocnictwa przez pełnomocnika. W konsekwencji to, że pełnomocnik procesowy po dowiedzeniu się o wypowiedzeniu mu pełnomocnictwa przez mocodawcę nie może działać w imieniu mocodawcy wynika z treści art. 94 § 1 k.p.c.

Podnosząc wątpliwości, co do pytania nr 40 skarżący wskazywał, że ustawa wekslowa używa wyrazu "weksel" także odnośnie do weksli in blanco, niezawierających wszystkich wymogów weksla pełnego. Weksel in blanco przez samo podpisanie go rodzi prawa i obowiązki wekslowe. Na podstawie orzeczenia uznającego weksel za umorzony można wykonywać prawa wekslowe, o ile weksel w chwili zaginięcia lub zniszczenia posiadał wszystkie części istotne wymagane dla ważności weksla. Jeżeli weksel, który zaginął był wekslem niezupełnym, tj. wekslem in blanco, nie można w razie utraty weksla dochodzić praw wekslowych wobec niemożności go uzupełnienia, mimo orzeczenia uznającego weksel za umorzony.

Sąd zauważył, że orzeczenie umarzające weksel wywołuje dwa skutki. Pierwszy określany w doktrynie jako negatywny polega na umorzeniu zaginionego dokumentu. Weksel traci charakter papieru wartościowego (dokumentu inkorporującego wierzytelność). Prawna możliwość amortyzacji weksla in blanco (niezupełnego) została dopuszczona przez sądy i co do zasady stanowisku reprezentowanemu w orzecznictwie sądowym odpowiadają poglądy doktryny. Drugi skutek orzeczenia umarzającego weksel, nazywany pozytywnym, wyrażony został w przepisie art. 100 ustawy - Prawo wekslowe. Orzeczenie umarzające weksel zapewnia wnioskodawcy możliwość realizacji wierzytelności wekslowej wobec wymienionych w nim dłużników według zwykłych reguł.

W ocenie Sądu kwestionowane pytanie dotyczyło skutku pozytywnego orzeczenia umarzającego weksel. Umorzenie weksla niezupełnego wywołuje wyłącznie skutek negatywny (zwolnienie osób zobowiązanych z weksla od odpowiedzialności). Do weksla niezupełnego nie ma zastosowania przepis art. 100 ustawy - Prawo wekslowe. Nie można bowiem mówić w tym przypadku o wykonywaniu praw z weksla, ponieważ wierzytelność inkorporowana w takim wekslu nie może być wykonywana, a prawo do wypełnienia weksla nie jest "prawem z weksla", a ponadto, gdy nie ma weksla, nie może być wykonane.

Sąd wywiódł, że pytanie nie odnosiło się do weksla niezupełnego, wobec czego nie można zgodzić się ze skarżącym, iż pytanie było nieprecyzyjne, bowiem odpowiada ono wymogom ustawowym.

Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. Nr 270 ze zm. – dalej p.p.s.a.).

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł M. P., wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych i opłaty skarbowej od udzielonego pełnomocnictwa.

Wyrokowi postawiono:

1) zarzut naruszenia prawa materialnego – art. 36 4 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych poprzez jego błędną wykładnię i uznanie przez Sąd I instancji, że w wariantach odpowiedzi na pytanie nr 9 i 20 była odpowiedź prawidłowa, natomiast skarżący podnosi, że w tych pytaniach były tylko odpowiedzi "najbardziej poprawna", a nie prawidłowa;

2) zarzut naruszenia prawa materialnego - art. 36 4 ust. 1 i 3 ustawy o radcach prawnych, poprzez jego błędną wykładnię i uznanie przez Sąd I instancji, że przy udzielaniu odpowiedzi na pytanie nr 24 i 40 zdający nie musiał dokonać dodatkowych założeń, aby udzielić prawidłowej odpowiedzi;

3) zarzut naruszenia prawa procesowego – art. 7 k.p.a. i 80 k.p.a. – poprzez poczynienie błędnych ustaleń faktycznych i nierozważnie w sposób wnikliwy i wszechstronny zebranego w sprawie materiału dowodowego.

W uzasadnieniu zarzucono, że Sąd I instancji błędnie zaakceptował stanowisko wyrażone w zaskarżonej uchwale jako zgodne z przepisami ustawy o radcach prawnych. Zdaniem skarżącego zakwestionowane pytania nie były skonstruowane zgodnie z art. 364 ust. 1 i 3 ustawy o radcach prawnych, gdyż w przypadku pytań nr 9 i 20 w trzech zaproponowanych odpowiedziach nie było jednej prawidłowej odpowiedzi, jest tylko najbardziej poprawna. Natomiast w przypadku pytań nr 24 i 40 zdający nie mógł udzielić prawidłowej odpowiedzi bez dokonania dodatkowych założeń. Sposób sformułowania pytania oraz wariantów odpowiedzi powinien być precyzyjny i niepozostawiający wątpliwości co do poprawności jednego z wariantów odpowiedzi i co do niepoprawności pozostałych dwóch wariantów. Przystępujący do udzielenia odpowiedzi kandydat na radcę prawnego powinien być w stanie wyłącznie na podstawie lektury pytania w sposób jednoznaczny zidentyfikować zagadnienie, którego znajomość jest sprawdzana przez dane pytanie. Nie są także dopuszczalne pytania wieloznaczne oraz dotyczące kwestii niejednolicie ujmowanych w literaturze czy orzecznictwie sądowym. Relacja pomiędzy odpowiedzią a pytaniem musi być zawsze sprawdzalna na podstawie jednoznacznych kryteriów wynikających ze stanu prawnego, do którego nawiązuje pytanie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest uzasadniona.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.), która w sprawie nie wystąpiła.

Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach z art. 174 p.p.s.a. Przy czym w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. podniesiony został jedynie zarzut naruszenia art. 7 i 80 k.p.a. bez powiązania z przepisami ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Takie niepełne wskazanie podstawy kasacyjnej nie dyskwalifikuje tego zarzutu, gdyż Naczelny Sąd Administracyjny po przeanalizowaniu uzasadnienia skargi kasacyjnej może samodzielnie zidentyfikować zarzut naruszenia prawa przez WSA (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego w pełnym składzie z dnia 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09 wraz z uzasadnieniem, opubl. ONSAiWSA 2010, nr 1, poz. 1). Uwzględniając powyższe należało przyjąć, że w istocie zarzut ten dotyczy naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 80 k.p.a.

Istota zarzutów zawartych w pkt 1, 2 i 3 petitum skargi kasacyjnej sprowadza się do twierdzenia, że Sąd I instancji z naruszeniem art. 364 ust. 1 i 3 ustawy o radcach prawnych oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 80 k.p.a. uznał, iż organ prawidłowo ustalił stan faktyczny, wszechstronnie rozważył okoliczności sprawy i w konsekwencji trafnie przyjął, że sposób sformułowania pytań i propozycji odpowiedzi w odniesieniu do pytań nr 9, 20, 24 i 40 egzaminu radcowskiego odpowiada wymogom określonym w art. 364 ust. 3 ustawy o radcach prawnych. Treść powyższych zarzutów wraz z ich uzasadnieniem wskazuje, że skarżący w istocie kwestionuje prawidłowość oceny Sądu I instancji, iż ww. pytania testowe zostały skonstruowane zgodnie z wymogami art. 364 ust. 1 i ust. 3 ustawy o radcach prawnych.

Należy zatem przypomnieć, że art. 364 ust. 3 ustawy o radcach prawnych (w stanie prawnym mającym zastosowanie w sprawie) stanowił, iż pierwsza część egzaminu radcowskiego polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 100 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa, oraz z karty odpowiedzi. Zdający może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi. Za każdą prawidłową odpowiedź zdający uzyskuje 1 punkt.

W orzecznictwie sądowym na tle regulacji dotyczących egzaminów testowych ukształtował się pogląd, że pytania powinny być sformułowane w sposób możliwie precyzyjny, jasny, jednoznaczny i niebudzący istotnych wątpliwości. Pytania testowe nie mogą wprowadzać w błąd zaś sposób ich redagowania powinien być tak samo precyzyjny, jak odpowiedzi. Podkreślono jednakże, że takie stanowisko nie oznacza, iż pytania egzaminacyjne nie mogą odwoływać się do reprezentatywnych w danych kwestiach poglądów i stanowisk wyrażonych w orzecznictwie sądowym i w piśmiennictwie prawniczym. Nie ma więc żadnych podstaw do ograniczania możliwości konstruowania pytań egzaminacyjnych wyłącznie do niebudzących wątpliwości treści przepisów prawnych (por. wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2010 r., sygn. akt II GSK 857/09, zbiór lex nr 597079).

Podzielając powyższe poglądy dodać należy, że wymóg istnienia wyłącznie jednej odpowiedzi prawidłowej na pytanie powinien być odczytywany w związku z regulacją określającą zakres przedmiotowy egzaminu radcowskiego. Przepis art. 364 ust. 3 ustawy o radcach prawnych (w stanie prawnym mającym zastosowanie w sprawie) stanowił, że egzamin radcowski polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego, zwanej dalej "zdającym", do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, w tym wiedzy z zakresu prawa i umiejętności jej praktycznego zastosowania z zakresu materialnego i procesowego prawa (po czym wyliczono wymagane dziedziny prawa). Z przepisu tego wynika, że celem egzaminu radcowskiego jest sprawdzenie, czy zdający posiada wymagany poziom wiedzy prawniczej niezbędny do wykonywania zawodu zaufania publicznego, jakim jest zawód radcy prawnego. Zatem pierwsza część egzaminu radcowskiego polegająca na rozwiązaniu testu, o jakim stanowi art. 364 ust. 3 ustawy o radcach prawnych, jest więc egzaminem sprawdzającym przygotowanie zawodowe w zakresie określonym w art. 364 ust. 1 powołanej ustawy.

Należy przy tym mieć na uwadze, że osoba przystępująca do tego rodzaju egzaminu jest nie tylko absolwentem wydziału prawa, ale legitymuje się też bądź kształceniem zawodowym uzyskanym w trakcie odbytej aplikacji radcowskiej, bądź też określonym ustawowo stażem. Od osoby zdającej egzamin radcowski należy wymagać więcej aniżeli od kandydata na aplikanta radcowskiego, od którego przecież wymaga się znajomości podstawowych zasad wykładni prawa i analitycznego myślenia, a także zrekonstruowania nieskomplikowanej normy prawnej, rozstrzygania nieskomplikowanych problemów interpretacyjnych, w tym opowiedzenia się za stanowiskiem, które ma najbardziej przekonujące uzasadnienie w treści odpowiednich przepisów prawnych, interpretowanych według powszechnie przyjętych metod wykładni prawa (por. powoływany już wyżej wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2010 r. sygn. akt II GSK 857/09). Jak zaś wynika z art. 364 ust. 1 ustawy o radcach prawnych egzamin radcowski polega na sprawdzeniu wiedzy z zakresu prawa i umiejętności jej praktycznego zastosowania. Zatem wiedza, którą musi się wykazać zdający nie może być utożsamiana wyłącznie z umiejętnością literalnego odtworzenia treści przepisów z danej dziedziny prawa. Zdający muszą legitymować się umiejętnością logicznego rozumowania. W konsekwencji należy przyjąć, że nie jest tak, iż w każdym przypadku odpowiedź na pytanie testowe na egzaminie radcowskim, który jest egzaminem zawodowym, powinna wynikać expressis verbis z jednoznacznie brzmiącego przepisu prawnego, wskazanego jako podstawa odpowiedzi. Pytania mogą bowiem dotyczyć instytucji prawnych, których znajomością powinien wykazywać się absolwent studiów prawniczych.

Uwzględniając powyższe rozumienie art. 364 ust. 1 i ust. 3 ustawy o radcach prawnych, zarzuty kwestionujące prawidłowość oceny Sądu I instancji w odniesieniu do pytań nr 9, 20, 24 i 40 należało uznać za bezzasadne.

Skarżący kwestionował ocenę Sądu I instancji odnośnie pytania nr 9, zarzucając, że wskazana jako prawidłowa odpowiedź A jest co najwyżej najbardziej poprawna, co nie oznacza, iż jest prawidłowa w rozumieniu art. 364 ust. 3 ustawy o radcach prawnych. Zdaniem skarżącego w pytaniu tym nie skonstruowano żadnej prawidłowej odpowiedzi.

Naczelny Sąd Administracyjny zarzutów tych nie podziela. Należy uznać za prawidłowe stanowisko Sądu I instancji w omawianej kwestii.

Konstrukcja pytania nr 9 została oparta o treść art. 110 § 1 kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. Przepis ten stanowi, że kasację w sprawach o wykroczenia może wnieść wyłącznie Prokurator Generalny lub Rzecznik Praw Obywatelskich, w sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych także Naczelny Prokurator Wojskowy, a w sprawach naruszenia prawa dziecka także Rzecznik Praw Dziecka. Kasację można wnieść od każdego prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie sądowe. Zważywszy na treść zacytowanej normy prawnej oraz treść pytania nr 9 stwierdzić należy, że istota tego pytania dotyczyła tego, czy zdający posiada podstawową wiedzę wynikającą z art. 110 § 1 kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia, czyli czy wie jakie podmioty są uprawnione do wniesienia kasacji w sprawach o wykroczenia. Z regulacji tej jasno wynika, iż kasacji w sprawach o wykroczenia nie może wnieść strona (obwiniony czy pokrzywdzony) oraz obrońca lub pełnomocnik strony. Pytanie nr 9 było precyzyjne, jasne, jednoznaczne i niebudzące istotnych wątpliwości. Skoro w propozycji odpowiedzi B i C wskazano podmioty niewymienione w ogóle w art. 110 § 1 kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia, zaś w odpowiedzi A wymieniono Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw Obywatelskich, to trafnie przyjął Sąd I instancji, że odpowiedź A była jako jedyna prawidłowa. Z uwagi na istotę i konstrukcję pytania nr 9 bez znaczenia są zarzuty skarżącego, że w propozycji odpowiedzi A wskazano tylko dwa podmioty uprawnione do wniesienia kasacji, spośród czterech wymienionych w art. 110 § 1 kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia.

Nietrafne są też zarzuty dotyczące pytania nr 20, w których skarżący zarzuca, że zostało ono skonstruowane wadliwie, gdyż w propozycji odpowiedzi B nie przywołano w całości zdania pierwszego z art. 897 kodeksu cywilnego.

W przypadku pytania nr 20 w wykazie prawidłowych odpowiedzi wskazano odpowiedź B, zaś jako podstawę prawną art. 897 k.c. Przepis ten stanowi, że jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może jednak zwolnić się od tego obowiązku zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia. Powołany przepis wyznacza granice żądań darczyńcy, którymi są usprawiedliwione potrzeby albo ciążące obowiązki alimentacyjne. Innymi słowy przepis art. 897 k.c. określa zakres roszczeń darczyńcy, po dokonaniu darowizny, gdy popadnie w niedostatek, czemu odpowiada zakres obowiązków obdarowanego. W treści pytania nr 20 wyraźnie nawiązano do umowy darowizny. Z trzech propozycji odpowiedzi tylko w odpowiedzi B występuje bezpośrednia relacja z treścią pytania, gdyż wymieniono w niej dokładnie jedno z możliwych zachowań obdarowanego określonych w art. 897 k.c. Natomiast treści zawarte w propozycjach odpowiedzi A i C nawiązują do rodzaju świadczeń jakie zostały wymienione wprost w art. 908 § 1 k.c., tj. w umowie dożywocia. Powyższe wskazuje, że istotą pytania testowego nr 20 było skontrolowanie, czy zdający posiada podstawową wiedzę z prawa umożliwiającą rozróżnienie obowiązków obdarowanego z tytułu umowy darowizny od normatywnych świadczeń wynikających z umowy dożywocia.

Pytanie nr 20 zostało skonstruowane precyzyjnie i jasno. Okoliczność, że w treści odpowiedzi B nie zacytowano pełnego tekstu art. 897 k.c. nie może oznaczać, że odpowiedź ta jest jedynie najbardziej poprawna, a nie prawidłowa w znaczeniu wynikającym z art. 364 ust. 3 ustawy o radcach prawnych. Przepis ten ani też art. 364 ust. 1 powołanej ustawy nie formułuje obowiązku, iż w treści odpowiedzi ma być zawarta literalna treść normy prawnej.

Niezasadny jest zarzut, że w pytaniu nr 24 zdający musiał dokonać dodatkowych założeń, aby udzielić prawidłowej odpowiedzi.

Wskazać należy, że w wykazie prawidłowych odpowiedzi wskazano w przypadku pytania nr 24 odpowiedź A. Natomiast jako podstawę prawną odpowiedzi art. 94 § 1 k.p.c. a contrario. W myśl art. 94 § 1 k.p.c. wypowiedzenie pełnomocnictwa procesowego przez mocodawcę odnosi skutek prawny w stosunku do sądu z chwilą zawiadomienia go o tym, w stosunku zaś do przeciwnika i innych uczestników - z chwilą doręczenia im tego zawiadomienia przez sąd. Przepis ten dotyczy wypowiedzenia pełnomocnictwa procesowego przez stronę (mocodawcę), wskazuje na chwilę, w której wypowiedzenie pełnomocnictwa staje się skuteczne. Oświadczenie o wypowiedzeniu pełnomocnictwa pełnomocnikowi, podobnie jak oświadczenie o udzieleniu pełnomocnictwa, jest adresowane do pełnomocnika. Istota pytania nr 24 dotyczyła tego z jaką chwilą pełnomocnik traci prawo działania za mocodawcę. W treści pytania wskazano, że chodzi o sytuację od momentu (chwili) dowiedzenia się przez radcę prawnego o wypowiedzeniu mu pełnomocnictwa procesowego przez mocodawcę. W treści propozycji odpowiedzi A stwierdzono precyzyjnie: "nie może działać w imieniu mocodawcy". Natomiast w propozycjach odpowiedzi B i C określono różne sytuacje, w których radca prawny działania pewne podejmuje. Przy takiej konstrukcji treści pytania nr 24 i trzech propozycji odpowiedzi nie można twierdzić, że aby udzielić odpowiedzi prawidłowej należało dokonać dodatkowych założeń. Trafne jest też stanowisko Sądu I instancji, że prawidłową odpowiedzią była odpowiedź A, zaś podstawa prawna tej odpowiedzi wynikała z art. 94 § 1 k.p.c. a contrario. Jeżeli zatem pełnomocnik zawiadamia sąd o tym, że mocodawca wypowiedział mu pełnomocnictwo, to działa on we własnym interesie, nie czyni tego jako reprezentant mocodawcy. Z tych zatem przyczyn nie jest skuteczne do poparcia prezentowanej przez skarżącego argumentacji odwoływanie się do orzecznictwa, które odnosi się do innych i to ściśle ukształtowanych w konkretnych stanach faktycznych sytuacji procesowych.

W konsekwencji za nietrafne należało uznać zarzuty, że pytanie nr 24 zostało sformułowane w sposób nieprecyzyjny czy niejednoznaczny. Zatem zarzut naruszenia art. 364 ust. 3 ustawy o radcach prawnych w tym zakresie jest chybiony.

Nie zasługują na uwzględnienie zarzuty odnoszące się do kwestionowania prawidłowości sformułowania pytania nr 40.

Wskazać należy, że w wykazie prawidłowych odpowiedzi wskazano jako prawidłową odpowiedź A. Natomiast jako podstawę prawną art. 100 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz. U. Nr 37, poz. 282 – dalej: prawo wekslowe). Zgodnie z tym przepisem na podstawie orzeczenia, uznającego weksel za umorzony, można wykonywać wszystkie prawa z wekslu.

Wbrew zarzutom skarżącego pytanie nr 40 było jasne, jednoznaczne i precyzyjne. W sposób bezpośredni nawiązywało do treści art. 100 prawa wekslowego, gdyż pytano w nim jakie można wykonywać prawa z wekslu zgodnie z tą ustawą, na podstawie orzeczenia uznającego weksel za umorzony. W propozycji odpowiedzi A wyraźnie zaznaczono, że "wszystkie prawa z wekslu", czyli tak jak to wynika wprost z treści art. 100 prawa wekslowego. Nie ma przy tym znaczenia, że w prawie wekslowym ustawodawca używa zwrotu "weksel" także do weksli in blanco, niezawierających wszystkich wymogów weksla pełnego.

Z tych przyczyn zarzuty skargi kasacyjnej nie zasługiwały na uwzględnienie. Dlatego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 p.p.s.a. Orzeczenie o kosztach postępowania uzasadnia art. 204 pkt 1 p.p.s.a.