Postanowienie NSA, sygn. akt I OZ 330/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-05-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6212 Równoważnik za brak lokalu mieszkalnego i za remont lokalu mieszkalnego
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Aresztu Śledczego
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 § 1 pkt 2, art. 255, art. 184 w zw. z art. 197 § 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Janina Antosiewicz po rozpoznaniu w dniu 18 maja 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A.Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 29 marca 2012 r. sygn. akt II SO/Ol 10/11 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie z wniosku A.Z. o wymierzenie grzywny Dyrektorowi Aresztu Śledczego w Bartoszycach w trybie art. 55 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Uzasadnienie.

Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania A.Z. prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wskazał, iż skarżący w swoim wniosku podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, ponadto nie otrzymuje innych świadczeń z tego tytułu, nie ubiegał się też o świadczenia z pomocy społecznej. Utrzymuje się z dobrowolnego wsparcia finansowego krewnych, dorywczych prac sezonowych i zbieractwa runa leśnego. Nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych, a ponadto jest właścicielem mieszkania pow. 36 m² i nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha.

W niniejszej sprawie sąd odstąpił od zastosowania art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.- dalej powoływana jako P.p.s.a.), który daje Sądowi możliwość wezwania strony do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Sąd I instancji wziął pod uwagę stanowisko skarżącego wyrażone we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w piśmie procesowym z dnia 9 stycznia 2012 r., w którym oświadczył on, iż przedłożył już we wcześniej rozpoznawanych sprawach wszystkie niezbędne do oceny jego sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej, dokumenty i oświadczenia, które sąd powinien wziąć pod uwagę z urzędu. Wezwania wystosowane do niego w trybie art. 255 P.p.s.a. skarżący ocenił jako bezcelowe i narażające go na ponoszenie zbędnych kosztów.

Sąd I instancji, rozpoznając niniejszą sprawę, wziął także pod uwagę fakt, że składając pisma i oświadczenia w innych sprawach o przyznanie prawa pomocy, skarżący również nie udzielił pełnych wyjaśnień, które umożliwiałyby zbadanie faktycznej wysokości i źródeł uzyskiwanego przez niego dochodu oraz rodzaju i wysokości ponoszonych wydatków. Przekazane do oceny sądu wyjaśnienia nie wskazują jednoznacznie, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa skarżącego.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, WSA w Olsztynie stwierdził, że ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz, gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.

Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł A.Z., domagając się zmiany zaskarżonego orzeczenia i przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Sądowi zarzucono naruszenie:

– art. 255 P.p.s.a. przez bezpodstawne jego niezastosowanie w faktach niniejszej sprawy, gdy sąd doszedł do przekonania, że skarżący przez przedłożone dowody w sposób niebudzący wątpliwości nie wykazał, iż jest w takiej sytuacji materialnej, która uprawnia go faktycznie i prawnie do wnioskowanej pomocy z powodu realnego ubóstwa oraz braku środków finansowych, oszczędności i dochodów;

– art. 245 § 3 P.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na uznaniu, że skarżący realnie może ponieść koszty przyznania adwokata bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny oraz na nieuzasadnionym przyjęciu, że nie udowodnił braku możliwości zdobycia środków na wnioskowaną pomoc, gdy faktycznie środków tych skarżący nie ma, a także wniesionym wnioskiem, oświadczeniami i dokumentami źródłowymi nie udowodnił, iż realnie nie jest w stanie ponieść opłaty w jakiejkolwiek wysokości,

– art. 245 § 3 P.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przez wadliwą ocen zasadności wniosku strony o prawo pomocy i oparcie tej odmowy na innych przytoczonych przez Sąd I instancji sprawach sądowoadministracyjnych o sygn. akt II SA/Ol 523/09 oraz IISA/Ol 27/11 i II SA/Ol 28/11 oraz w zakresie tych spraw i ich stanu z roku 2009, co nie może samo w sobie stanowić argumentu uzasadniającego podobne rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie. Bowiem nie do przyjęcia byłaby sytuacja, gdyby sąd rozpoznający sprawę, dla zachowania jednolitej linii orzeczniczej, rozstrzygał nie na podstawie akt tej sprawy, a jedynie w oparciu o stanowisko wyrażone w podobnej sprawie przez inny skład orzekający,

– art. 245 § 3 P.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na bezpodstawnym uznaniu, że skarżącemu nie przysługuje prawo do wnioskowanej pomocy, gdyż środki, których realnie nie ma, którymi obecnie dysponuje a wynikające z wniosku o pomoc, historii stanu jego konta z okresu od lipca 2011 do stycznia 2012 oraz oświadczeń i dowodów źródłowych, z których wynika, iż nie posiada środków finansowych na wnioskowaną pomoc oraz przedmiotów wartościowych dochodów ani oszczędności i wspólnie gospodarującej rodziny dają mu możliwości poczynienia oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na wnioskowaną pomoc,

– art. 245 § 3 P.p.s.a. przez niezasadne przyjęcie, że skarżący nie spełnia w ogóle warunków, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., tzn., że skarżący wbrew złożonym oświadczeniom i dokumentom źródłowym z zakresu jego wniosku posiada środki finansowe w wysokości zapewniającej mu niezbędne wydatki i po ich wydatkowaniu środki dodatkowe w nadmiarze zapewniającym mu przy ich uszczupleniu niezakłócenia w finansach i niewywarcia wpływu na byt w utrzymaniu. Tymczasem skarżący nie dysponuje takowymi środkami, co wykazał na druku formularza PFF i dołączonymi do niego wyciągami bankowymi oraz na wezwanie dodatkowymi oświadczeniami, wyciągami bankowymi, kopiami żądanych dokumentów źródłowych a mimo to sąd pomocy tej mu odmówił,

– art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na wadliwości uznania, iż skarżący w ogóle nie wykazał w swym wniosku, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym), gdy wykazał, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym), gdyż ich w ogóle nie posiada ani nie ma możliwości ich zdobycia,

– art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przez jego wadliwą wykładnię, bowiem z niniejszej normy prawnej bezsprzecznie wynika, iż odmowa przyznania prawa pomocy może odbyć się jedynie, gdy strona dysponuje środkami na wnioskowaną pomoc w takiej formie i wysokości, iż nie powoduje to uszczerbku w jej utrzymaniu oraz rodziny, tzn. nie spełnia warunków ustawowych do jej przyznania. Tymczasem WSA w Olsztynie uznał odmiennie gdy skarżący nie dysponował jakimikolwiek środkami na wnioskowaną pomoc oraz na same utrzymanie strony wskazując wadliwie zaskarżonym powyżej postanowieniem, iż odmowa udzielenia pomocy może odbyć się zawsze na mocy ww. normy prawa nawet, wtedy gdy strona nie ustosunkuje się do wezwania sądu w taki sposób, jak to sobie wbrew przepisom prawa tj. art. 256 pkt 2 P.p.s.a., zażyczył sąd a nie jak stanowi w tym zakresie ww. norma prawa i wykracza to poza zakres datowania wniosku i to w sposób znacznie odległy, gdyż za rok 2004 i 2005 oraz 2009 gdy strona w ww. sprawie nie występowała z wnioskiem o prawo pomocy,

– art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na wadliwości uznania, iż skarżący nie przedstawił WSA w Olsztynie informacji, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości, jaka jest jego sytuacja majątkowa, gdy sąd miał możliwość przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków z dowodów bankowych i oświadczeń, co wynika z dołączonych wyciągów bankowych oraz oświadczeń złożonych przez stronę w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego i wniosku o prawo pomocy,

– art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1893 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.), przez wadliwe odczytanie treści ustawowych przepisów o prawie pomocy do obowiązku jej przyznania, gdy stronę na wnioskowana pomoc nie jest stać i gdy zakresem swoich działań strona to uprawdopodobni i z powyższego niezasadne zastosowanie do wniosku strony skarżącej odmowy tej pomocy, gdyż prawo pomocy zostało zastosowane do skarżącego w taki sposób, aby ograniczać mu to prawo we wszystkich jego sprawach zawisłych przed WSA w Olsztynie w ten sposób, aby pozbawić realnie możliwości dostępu do sądu oraz kontroli wadliwych orzeczeń WSA w Olsztynie. Wadliwość odczytania i stosowania przez WSA w Olsztynie normy art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. nie może uzasadniać odmowy prawa dostępu do sądu, gdy dostęp ten jest zapewniony dla każdego podmiotu,

– art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na wadliwości uznania, iż instytucja prawa pomocy może być ograniczona w sposób dowolny i z naruszeniem prawa art. 6 EKPCz, gdyż instytucja ta nie ma za wszelką cenę wykonania obowiązku umożliwienia dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym, bowiem prawo do sądu i skarga kasacyjna od niekorzystnego rozstrzygnięcia nie należy się wszystkim podmiotom, a szczególnie już wtedy gdy wymogiem skargi kasacyjnej jest sporządzenie jej przez profesjonalnego pełnomocnika i zatem osoby ubogie nie muszą z tego prawa korzystać, gdyż prawo to jest tylko dla osób wybranych a Sąd skarżącego do tych osób nie zalicza. Sąd uważa, że prawo pomocy w ogóle mu się nie należy, a szczególnie gdy skarżący chce skarżyć jego orzeczenia. Wyrażona w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasada równości wobec prawa oznacza nakaz jednakowego traktowania podmiotów w obrębie danej kategorii, o czym zdaje się zapomniał WSA w Olsztynie, wyprowadzając powyżej wskazaną tezę. Zatem stwierdzić trzeba, że wszystkie podmioty charakteryzujące się daną cechą powinny być traktowane jednakowo,

– art. 141 § 4 P.p.s.a. przez wadliwość ustalenia stanu faktycznego i gołosłowne przyjęcie, iż skarżący nie przedłożył do WSA w Olsztynie wniosku o pomoc wraz z oświadczeniem i dowodami ją uzasadniającymi oraz nie ustosunkował się do wezwania referendarza sądowego i na wezwanie ww. referendarza nie przedłożył żądanych oświadczeń i dowodów.

W obszernym uzasadnieniu skarżący rozwinął argumentację wyrażoną w zarzutach, podnosząc między innymi, iż Sąd pozbawił go możliwości dochodzenia swoich praw w postępowaniu, a także podkreślając, że Sąd, wzywając go do uzupełnienia oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wskazał jakiejkolwiek podstawy takiego działania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: zażalenie pozbawione jest uzasadnionych podstaw i nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy P.p.s.a. przyznanie prawa do pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Z powyższego wynika więc, że instytucja zwolnienia od kosztów ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, iż wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Jednocześnie wykazanie, iż strona rzeczywiście znajduje się w takiej trudnej sytuacji spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z Sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić.

Działania Sądu do uściślenia oświadczeń strony podejmowane są na podstawie art. 255 ustawy P.p.s.a., który stanowi, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, dodatkowo strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja przepisu art. 255 P.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem.

Podkreślenia wymaga też, iż wprawdzie co do zasady do odmowy przyznania prawa pomocy nie wystarczy stwierdzenie sądu, że w innych sprawach wnioskodawca nie przedłożył dokumentów, które wyjaśniałyby jego sytuację materialną i rodzinną, jednak w przedmiotowej sprawie mamy do czynienia z odmiennym stanem rzeczy. Skarżący w piśmie z dnia 9 stycznia 2012 r. stwierdził, że wnosi o uwzględnienie załączonych dowodów w sprawie wniosków o prawo pomocy w zakresie przyznania adwokata złożone w szeregu innych spraw zawisłych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie, z których to dokumentów wynika stan finansowy strony skarżącej, zatem zbędne jest ich powtórne powielanie i sąd powinien je uwzględnić z urzędu. Dlatego też działania Sądu I instancji, polegające na zaniechaniu wezwania wnioskodawcy na mocy art. 255 P.p.s.a. w tej konkretnej sprawie należy uznać za prawidłowe i uzasadnione jej stanem faktycznym oraz oświadczeniami i wnioskami składanymi przez samego skarżącego. Opierając się zaś na informacjach zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również wyciągach z konta bankowego, które zostały do niego załączone oraz informacjach przekazanych przez wnioskodawcę w toku innych prowadzonych przez niego spraw, uznać należy, że wbrew jego twierdzeniom nie wykazał on, że spełnia przesłanki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie.

Niezasadnym także jest stanowisko skarżącego, jakoby odmowa przyznania prawa pomocy stanowiła naruszenie zawartej w art. 45 § 1 Konstytucji RP ogólnej zasady prawa strony do rozpoznania jej sprawy przez niezawisły sąd. Przepisy regulujące kwestię przyznania prawa pomocy są obowiązującymi przepisami prawa, zawartymi w akcie rangi ustawowej, do przestrzegania których sądy zobligowane są na podstawie ustawy zasadniczej, a jeśli w ocenie skarżącego przepisy te są niekonstytucyjne, to ma on prawo do zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności tej normy z przepisami Konstytucji RP.

Mając na uwadze powyższe i uznając zaskarżone postanowienie, odmawiające przyznania skarżącemu prawa pomocy, za odpowiadające prawu, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.