Wyrok NSA, sygn. akt FSK 1848/04
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2005-06-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
Hasła tematyczne: Podatek dochodowy od osób fizycznych
Skarżony organ: Izba Skarbowa
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 26 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2000 nr 14 poz. 176
law: Obwieszczenie Ministra Finansów z dnia 31 stycznia 2000 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.
article: art. 133 par. 1, art. 134 par. 1, art. 174 pkt 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz. 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 903-906
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
Teza: 1. Gdy autor skargi kasacyjnej zarzuca zarówno naruszenie prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania, w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega ostatnio wymieniony zarzut. Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez Sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo że nie został skutecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez Sąd przepis prawa materialnego.

2. Sąd II instancji nie może ingerować w ustalenia faktyczne wobec braku możliwości ich kontrolowania. Próba zwalczenia ustaleń faktycznych nie może nastąpić poprzez zarzut naruszenia prawa materialnego, mogłaby być skuteczna wyłącznie w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270/.

TEZY

1. Gdy autor skargi kasacyjnej zarzuca zarówno naruszenie prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania, w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega ostatnio wymieniony zarzut. Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez Sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo że nie został skutecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez Sąd przepis prawa materialnego.

2. Sąd II instancji nie może ingerować w ustalenia faktyczne wobec braku możliwości ich kontrolowania. Próba zwalczenia ustaleń faktycznych nie może nastąpić poprzez zarzut naruszenia prawa materialnego, mogłaby być skuteczna wyłącznie w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270/.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 28 czerwca 2005 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Teresy P. i Jana P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 31 marca 2004 r. SA/Rz 1824/02 w sprawie ze skargi Teresy i Jana małżonków P. na decyzję Izby Skarbowej w R. z dnia 12 lipca 2002 r. (...) w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2000 r. - oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił skargę Teresy i Jana małżonków P. na decyzję Izby Skarbowej w R. z dnia 12.07.2002 r., (...), w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2000 r. W uzasadnieniu Sąd podał, że Teresa i Jan P. w zeznaniu podatkowym PIT-37 o uzyskanych dochodach w 2000 r. złożonym w Urzędzie Skarbowym w K. od dochodu przed opodatkowaniem odliczyli m.in. kwotę renty w wysokości 20.000 zł. Należny podatek dochodowy za 2000 r. po odliczeniach wyliczyli na kwotę 2.018,70 zł i określili nadpłatę w wysokości 4.483,10 zł.

W postępowaniu podatkowym prowadzonym w zakresie prawidłowości zadeklarowanych dochodów oraz dokonanych odliczeń ustalono, że w dniu 1.01.1999 r. zawarta została pomiędzy Janem F. a jego córką Elżbietą C. umowa renty na okres 36 miesięcy od 1.01.1999 r. do 31.12.2001 r. i w tym okresie świadczący rentę zobowiązał się przekazać córce kwotę 60.000 zł. Na dowód przekazania renty przedstawione zostały dwa pokwitowania: z 15.09.2000 r. na kwotę 7.500 zł i 15.12.2000 r. na kwotę 12.500 zł. W umowie nie podano celu ustanowienia renty. Organ podatkowy przesłuchał obie strony umowy, które zgodnie stwierdziły, że renta została przyznana i wykorzystana na budowę domu mieszkalnego Elżbiety O. Organ I instancji uznał, że renta powinna zapewnić dla rentobiorcy koszty utrzymania z uwagi na brak środków lub wspomóc w ograniczonym zakresie w leczeniu lub w pielęgnacji. E. O. otrzymywała wynagrodzenie za pracę, miała więc środki na utrzymanie, a zatem nie było podstaw do odliczenia przekazanych córce kwot od dochodu w oparciu o art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych /Dz.U. 2000 nr 14 poz. 176 ze zm./. W związku z powyższym decyzją z dnia 9.04.2002 r., (...), Urząd Skarbowy w K. określił małż. Janowi i Teresie P. wysokość zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2000 r. w wysokości 5.820,60 zł, zaległość podatkową w kwocie 3.801,90 zł i odsetki w wysokości 1.431,40 zł na dzień wydania decyzji.

W odwołaniu od tej decyzji, domagając się jej uchylenia w części dotyczącej odliczenia z tytułu renty, podatnicy zarzucili błędną interpretację przepisów art. 903-907 Kc dot. rent oraz obrazę przepisów o zakazie podwójnego opodatkowania. Ich zdaniem niesłusznie zawężono cel zawarcia umowy renty tylko do zaspokajania życiowych potrzeb osób otrzymujących rentę. Podkreślili, że przedmiotowa umowa renty była już kontrolowana wcześniej, na okoliczność prawidłowości rozliczenia Pawła i Elżbiety O. i nie było zastrzeżeń do tej umowy. Zarzucili też błędne ustalenia, iż Elżbieta O. dysponowała wystarczającymi środkami na pokrycie kosztów utrzymania i wydatków mieszkaniowych oraz opieszale prowadzenie postępowania kontrolnego.

Izba Skarbowa w R. utrzymała w mocy zaskarżoną decyzję, stwierdzając, że przekazane środki E. O nie mają charakteru renty, skoro przeznaczone były na budowę domu, który to fakt przyznały obie strony, a więc nie podlegały odliczeniu od dochodu w oparciu o art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Wyjaśniła, że przez umowę renty strony dążą do zaspokojenia interesów życiowych osoby korzystającej o charakterze alimentacyjnym. Zawarta umowa bliższa jest umowie darowizny, na co wskazuje jej wykładnia stosownie do art. 65 par. 2 Kc, a wybór formy prawnej przekazania środków pieniężnych córce podyktowany był korzyściami podatkowymi. Stwierdziła również, że umowę renty charakteryzuje okresowość świadczeń powtarzających się cyklicznie w określonych odstępach czasu. Tymczasem odbiór pieniędzy udokumentowany został pokwitowaniami z dnia 15.09.2000 r. na kwotę 7.500 zł i z dnia 15.12.2000 r. na kwotę 12.500 zł. Istotnym elementem umowy renty jest cel prawny przysporzenia. Celem umowy renty jest zapewnienie uprawnionemu utrzymania bądź jego wspomożenia w ograniczonym zakresie w leczeniu lub pielęgnacji. Cel ten nie został spełniony, gdyż środki pieniężne przeznaczone zostały na współfinansowanie domu córki. Wspomożenie w tym zakresie wskazuje, że była to darowizna. Izba Skarbowa uznała zarzut podwójnego opodatkowania przekazanych środków za nieuzasadniony.

W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący Jan i Teresa P. domagali się uchylenia decyzji Izby Skarbowej oraz poprzedzającej ją decyzji Urzędu Skarbowego, zarzucając naruszenie art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. W uzasadnieniu podnieśli, że cel renty może polegać nie tylko na zapewnieniu pełnego utrzymania, ale może ograniczać się do wspomożenia w ograniczonym zakresie. Takim wspomożeniem była pomoc w budowie budynku mieszkalnego. Brak podstaw do postawienia zarzutu pozorności umowy renty.

W odpowiedzi na skargę Izba Skarbowa w R. wniosła o jej oddalenie, podtrzymując zajęte stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny - na podstawie art. 97 par. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1271/, właściwy do rozpoznania niniejszej sprawy przy zastosowaniu przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270/, uznał skargę za bezzasadną.

Według oceny Sądu stan faktyczny w sprawie jest bezsporny. Do rozważenia pozostawało czy otrzymana przez E. O kwota 20.000 zł, w dwóch ratach: 15.09.2000 r. w wysokości 7.500 zł i 15.12.2000 r. - 12.500 zł od ojca Jana P. była rentą w rozumieniu art. 903 Kc, zważywszy, że z zeznań stron jednoznacznie wynikało, że przeznaczona została na pokrycie wydatków związanych z budową budynku mieszkalnego córki. Zdaniem Sądu przedmiotowa umowa renty ma charakter kauzalny, a jej celem jest zapewnienie utrzymania bądź wspomożenie uprawnionego w ograniczonym zakresie w leczeniu lub pielęgnacji. Takie też stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 31 października 2002 r., III SA 900/01 - nie publ. Umowę renty charakteryzuje również okresowość świadczeń spełnianych cyklicznie w określonych odstępach czasu, co w sposób zasadniczy odróżnia ją od darowizny. Zdaniem Sądu słusznie organy podatkowe wywiodły, że przedmiotowa kwota z uwagi na cel przysporzenia oraz brak periodyczności świadczeń - nie stanowi renty w rozumieniu art. 903 k. c., ale była w istocie darowizną. Przepisy podatkowe nie definiują pojęcia renty, dlatego przez rentę należy rozumieć umowę renty określoną w kodeksie cywilnym. Sąd podkreślił, że art. 26 ust 1 pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych uprawniający podatników do odliczenia od dochodów przed opodatkowaniem wypłaconych w roku podatkowym rent, czyni wyłom w zasadzie powszechności opodatkowania. Dlatego, aby mógł być zastosowany, świadczenie musi być istotnie nieodpłatną rentą w rozumieniu art. 903 Kc i konieczne jest jego faktyczne spełnienie. Według oceny Sądu w przedmiotowej sprawie nie zaistniały warunki do zastosowania przedmiotowego odliczenia określonego w art. 26 ust 1 pkt 1. ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skarżący małżonkowie P: opierają:

1. na podstawie naruszenia prawa materialnego, polegającego na błędnej wykładni art. 903-906 Kc i w konsekwencji również art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych przez przyjęcie, że przedmiotowa umowa o rentę była w istocie darowizną,

2. na podstawie naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 133 par. 1 oraz art. 134 par. 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, polegającego na wydaniu wyroku w oparciu o ustalenia nie wynikające z akt sprawy, a zatem rozstrzygnięcie wyszło poza granicę danej sprawy, które to uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy,

oraz wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za obie instancje bądź alternatywnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi, jak również zasądzenie na rzecz skarżących kosztów postępowania, w tym zastępstwa za obie instancje.

W uzasadnieniu skargi, przedstawiając stan faktyczny, sprawy skarżący m.in. wskazali na terminy płatności renty - 15.09. i 15.12. w każdym roku objętym umową.

Zdaniem skarżących w lapidarnym uzasadnieniu Sąd stwierdził, że kwoty wypłacone na rzecz Elżbiety O. nie są rentą w rozumieniu art. 903 Kc, powołując się na treść wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 października 2002 r., III SA 900/01. Sąd stwierdził w uzasadnieniu wyroku, że renta ma charakter kauzalny, a jej celem jest zapewnienie utrzymania bądź wspomożenie uprawnionego w ograniczonym zakresie w leczeniu lub pielęgnacji. Jednocześnie Sąd orzekając w niniejszej sprawie uchylił się od analizy licznego orzecznictwa, choćby przedstawionego w piśmie procesowym skarżących z dnia 16.03.2004 r. Zgadzając się z Sądem, bo to aż nadto oczywiste, że umowa renty musi mieć causa, skarżący podnieśli, iż nie wyjaśniono, dlaczego tą causa nie możne być wspomożenie pełnoletniej córki, "zamieszkującej wraz z mężem z rodzicami w ciasnym mieszkaniu, w uzyskaniu własnego" domu. Z tym samym przeznaczeniem rodzice męża córki również ustanowili rentę i ta renta w toku przeprowadzonego przez organy podatkowe postępowania kontrolnego nie została zakwestionowana.

Zdaniem skarżących analiza argumentów wyłącznie natury prawnej musi prowadzić do wniosku, że jeżeli jest rzeczywista przyczyna /causa/ ustanowienia renty to umowa jest ważna w sensie cywilistycznym, a także musi być ważna na gruncie prawa podatkowego. Jedynie argumenty de facto natury fiskalnej prowadzą do rozróżnienia przyczyn ustanowienia rent na te, które dają możliwość odliczenia poniesionych wydatków od dochodu i te, które - chociaż ważne w sensie cywilistycznym - takiego prawa nie dają. Zaskarżonym wyrokiem naruszono przepisy prawa materialnego, tj. art. 903-906 Kc i w konsekwencji również art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych przez ich błędną wykładnię, przy czym jak podnoszą, wsparcie powyższej tezy znaleźli w orzecznictwie Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, powołując się na tezy wyroków tych sądów. Na tle wskazanych orzeczeń nie można kwestionować prawa do odliczenia kosztów renty ustanowionej na poprawę sytuacji mieszkaniowej, skoro są to cele nie sprzeczne z prawem. Cele te stanowią realizację życiowych aspiracji przez córkę podatnika. Stanowią realizację ważnych, a nawet niezbędnych potrzeb życiowych, a przy tym społecznie powszechnie akceptowanych, których ustawodawca nie wykluczył, konstruując przepis art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Wskazują na periodyczność spełnienia świadczeń. Ponadto w rzeczywistości w aktach sprawy, a w szczególności w decyzjach organów podatkowych, których zgodność z prawem jest kontrolowana przez Sąd, organy te nie podniosły zarzutu nieperiodyczności świadczeń, bo oczywistym dla nich było, że umową renty z dnia 1.01.1999 r. ustalonych było sześć cyklicznych świadczeń.

Naruszenie przepisu art. 134 par. 1 ustawy, nakazującego wydanie wyroku na podstawie akt sprawy, jawi się z całą oczywistości wobec stwierdzenia przez Sąd w zaskarżonym wyroku braku periodyczności świadczeń. Zgodnie natomiast z art. 134 par. 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd ma obowiązek rozstrzygać w granicach danej sprawy. A te granice danej sprawy wyznaczają wydane w sprawie decyzje, których zgodność z prawem Sąd ustala w wyroku i nie ma Sąd prawa czynić tych ustaleń w oparciu o fakty oraz podstawy prawne inne niż wskazane w zaskarżonych decyzjach. Jedyny wyjątek wynika z treści art. 134 par. 2 tej ustawy, który w omawianej sytuacji zastosowania mieć nie mógł. Zatem Sąd, wychodząc poza ustalenia poczynione przez organy podatkowe oraz wskazane w zaskarżonych decyzjach podstawy faktyczne i prawne, i ustalając we własnym zakresie, że kwoty wypłacone na podstawie umowy renty nie mogą być uznane za rentę z uwagi na brak periodyczności świadczeń, rażąco naruszył ten przepis. Naruszenie art. 133 par. 1 oraz art. 134 par. 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi tak ze względu na wagę tych przepisów dla zapewnienia prawidłowego orzekania jak i drastyczność naruszenia musi prowadzić do wniosku, że zarzucane uchybienia miały wpływ na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

W świetle art. 183 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Oznacza to jego związanie zarzutami i wnioskami skargi, kasacyjnej, które mogą dotyczyć wyłącznie ocenianego wyroku, a nie postępowania administracyjnego i wydanych w nim decyzji. Sąd nie może więc samodzielnie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej ani uściślać, bądź w inny sposób korygować.

Zgodnie z art. 174 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1. naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,

2. naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W rozpatrywanej sprawie skarżący powołują się na obydwie wskazane powyżej podstawy. W sytuacji, gdy autor skargi kasacyjnej zarzuca zarówno naruszenie prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania, w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega ostatnio wymieniony zarzut. Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez Sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo że nie został skutecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez Sąd przepis prawa materialnego.

Skarżący jako podstawę kasacji wskazali naruszenie prawa materialnego - art. 903-906 Kc oraz naruszenie przepisów postępowania - art. 133 par. 1 i art. 134 par. 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zauważyć jednak należy, że skarżący - wskazując na art. 133 par. 1 i art. 134 par. 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. - nie podważyli skutecznie ustalonego przez Sąd I instancji stanu faktycznego w sprawie. W zaskarżonym wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie przyjął ustalenia organów podatkowych, że zawarta przez skarżących umowa nie była umową renty, lecz umową darowizny, a to przede wszystkim z uwagi z uwagi na causę tej umowy, zarzucone więc naruszenie przez Sąd wskazanych wyżej przepisów Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. poprzez rozszerzenie zawartej w decyzji Izby Skarbowej konstatacji odnoszącej się również do kwestii periodyczności świadczeń nie mogło mieć istotnego wpływu na wynik sprawy. Poza tym zarzutem w skardze kasacyjnej nie wskazano na naruszenie innych przepisów postępowania. W tej sytuacji dla dokonania przez Naczelny Sąd Administracyjny oceny trafności zarzutu naruszenia prawa materialnego miarodajne są niepodważone ustalenia faktyczne tkwiące u podstaw rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym orzeczeniu. Sąd II instancji nie może bowiem ingerować w ustalenia faktyczne wobec braku możliwości ich kontrolowania. Próba zwalczenia ustaleń faktycznych nie może nastąpić poprzez zarzut naruszenia prawa materialnego, mogłaby być skuteczna wyłącznie w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Skoro zatem pozostaje w mocy ustalenie, iż podstawę do wypłaty świadczeń stanowiła umowa darowizny, to nie został przez Sąd naruszony art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy dotyczący odliczania rent i innych trwałych ciężarów, a tym bardziej przepisy Kc zawierające regulacje dotyczące umowy renty.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.