Wyrok WSA w Kielcach, sygn. akt II SA/Ke 737/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Data orzeczenia: 2021-10-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: UZASADNIENIE  Decyzją z dnia [] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [] (zwane dalej SKO), po rozpatrzeniu odwołania J. Ż. od decyzji z dnia [] nr [] wydanej z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy [], którą odmówiono J. Ż. przyznania prawa do świ
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 77 § 1 i art. 80
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a  i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Armański (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek, Sędzia WSA Agnieszka Banach, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 27 października 2021 r. sprawy ze skargi J. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (zwane dalej SKO), po rozpatrzeniu odwołania J. Ż. od decyzji z dnia [...] nr [...] wydanej z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy [...], którą odmówiono J. Ż. przyznania prawa do świadczenia w formie:

1. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na ojca S. Ż.,

2. składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanej na ojca S. Ż.,

3. składki na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanej na ojca S. Ż.,

na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 127 § 2 kpa uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i w to miejsce orzekło o odmowie przyznania J. Ż. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia łub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem - S. Ż..

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia SKO wyjaśniło, że w dniu 2 listopada 2020 r. J. Ż. wystąpił do organu pierwszej instancji z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem S. Ż., który pozostaje w związku małżeńskim. Do wniosku zostało dołączone orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 20 listopada 2017 r., którym S. Ż. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane na stałe, zaś z jego treści wynika, że niepełnosprawność istnieje od 22 czerwca 2012r. J. Ż. oświadczył, że od dnia 2 listopada 2020 r. zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego. Organ pierwszej instancji powołując się na przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych odmówił J. Ż. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 poz. 111), zwanej dalej "u.ś.r.". Samorządowe Kolegium Odwoławcze powołało się w tym zakresie na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13, a także na ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych, z którego wynika, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zatem nie ma znaczenia wiek, w którym powstała niepełnosprawność, istotne zaś jest, że występuje ona w stopniu znacznym. Ponieważ S. Ż. jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ulega wątpliwości, że została spełniona pierwsza z wymienionych wyżej przesłanek dotyczących sytuacji osoby wymagającej opieki. Samo spełnienie powyższego warunku nie jest jednak wystarczające do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Badając spełnienie wymogów do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy mieć również na uwadze przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r., który określa negatywne przesłanki jego przyznania. Przepis ten zawiera zamknięty i rozłączny katalog okoliczności, których zaistnienie bezwzględnie wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia tego przepisu wynika, że zawsze jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. W orzecznictwie sądowym niejednokrotnie było już wskazywane, że ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Nie powinno zatem budzić wątpliwości, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej.

W niniejszej sprawie, jak dalej argumentowało SKO, kwestią wymagającą ustalenia była możliwość pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez syna w sytuacji, gdy jest małżonek na którym ciąży obowiązek alimentacyjny w bliższej kolejności i jak wynika z akt sprawy nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wobec powyższego należało w pierwszej kolejności ustalić, czy wnioskodawca J. Ż. jest osobą na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny wobec S. Ż. Nie może budzić żadnych wątpliwości pogląd, zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny żony wobec męża wyprzedza obowiązek alimentacyjny dzieci wobec ojca. Małżonek jest zawsze zobowiązany w pierwszej kolejności do alimentacji. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). W świetle treści art. 130 k.r.o. małżonek jest osobą, która w pierwszej kolejności jest zobligowana do alimentowania współmałżonka. W związku z tym pominięcie współmałżonka jako osoby uprawnionej do świadczenia pielęgnacyjnego uznawane musi być jako rozwiązanie dyskryminujące i pozostające w sprzeczności z przesłankami aksjologicznymi i podstawowym celem tego świadczenia. Skoro małżonek jest pierwszą osobą zobligowaną do alimentacji współmałżonka, to tym bardziej właśnie on powinien mieć prawo do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po uprzednim spełnieniu wymaganych przez ustawę kryteriów.

Inaczej przedstawia się sytuacja gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na podmioty, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. Jednakże w niniejszej sprawie nie wykazano, aby zaistniały takie okoliczności.

J. Ż. do odwołania złożonego od decyzji organu pierwszej instancji załączył orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 12 sierpnia 2014 r., którym J. Ż. – żona S. Ż. – została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Zostało również dołączone zaświadczenie lekarskie z dnia 16 kwietnia 2021 r. wystawione przez lekarza chorób płuc i okulistę, w którym zostały wymienione schorzenia, na które leczy się J. Ż.. W zaświadczeniu tym lekarz wskazał, że J. Ż. jest niezdolna do żadnej pracy, zabrania się jej schylania, dźwigania oraz gwałtownych ruchów głową. W zaświadczeniu lekarskim z dnia 8 kwietnia 2021 r. wystawionym przez ortopedę wskazano, że J. Ż. od wielu lat leczy się na problemy ze stawami kolanowymi, stwierdzono przeciwwskazania do pracy fizycznej. Zdaniem SKO na podstawie powyższych zaświadczeń trudno ocenić, czy faktycznie dolegliwości, na które cierpi żona osoby wymagającej opieki, uniemożliwiają jej sprawowanie opieki nad mężem S.em Ż.m.

Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Zwrócić należy uwagę, że organy administracji nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. W tak ustalonym stanie prawnym brak jest podstaw do rozszerzenia ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuację, w której współmałżonek takiej osoby nie musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalenia w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą ma czynić samodzielnie organ, który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium odwołało się do oceny wyrażonej w wyroku WSA w Kielcach z dnia 17 lutego 2021 r. o sygn. akt II SA/Ke 144/21, gdzie Sąd stanął na stanowisku, że sztywne przyjęcie, że tylko osoba legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest zwolniona ze sprawowania opieki, jest jasne, nie sprawia trudności interpretacyjnych, a przez to nie doprowadzi do sytuacji, że w dwóch różnych sprawach administracyjnych, podobne stany faktyczne, będą inaczej oceniane.

J. Ż. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec czego w przedmiotowej sprawie nie została wykluczona negatywna przesłanka, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Organ odwoławczy wyjaśnił ponadto, że osoby pobierające świadczenie pielęgnacyjne przyznane na podstawie u.ś.r., niepodlegające obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z innego tytułu, podlegają obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego - art. 66 ust. 1 pkt 28a ustawy z dnia 27 sierpnia 2004r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. 2020 r. poz. 1398). Osoby, o których mowa w art. 66 ust. 1 pkt 28-28b, zgłasza do ubezpieczenia zdrowotnego wójt, burmistrz lub prezydent miasta (art. 75 ust. 11). Wysokość składki określa art. 79 cytowanej ustawy. Podstawę wymiaru składki stanowi kwota świadczenia pielęgnacyjnego. Stosownie zaś do art. 6 ust. 2a pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2021 poz. 423) za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna wójt, burmistrz lub prezydent miasta opłaca składkę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe od podstawy odpowiadającej wysokości odpowiednio: świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego przysługujących na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych. W związku z powyższym, obowiązek zgłoszenia wnioskodawcy do ubezpieczenia ciąży na organie z mocy prawa. Nie ma zatem podstaw prawnych do orzekania we wskazanym zakresie w trybie administracyjnym.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach wniósł J. Ż. Wskazał, że jego matka pozostaje w ciągłym leczeniu. Posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Zaświadczenia, które zostały wydane przez lekarza okulistę i ortopedę wskazują, że jest niezdolna do żadnej pracy tj.: dźwigania, gwałtownych ruchów głową, wymaga opieki pod groźbą odklejenia siatkówek oka. Zaświadczenia te wskazują także na potrzebę leczenia operacyjnego stawów kolanowych. Jednoznaczne zalecenia lekarzy wskazują na potrzebę opieki innej osoby również dla J. Ż. W związku z obecnie występującą sytuacją epidemiczną na terenie całego kraju znacznie utrudnione jest otrzymanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem skarżącego nietrudno stwierdzić na podstawie dokumentacji medycznej, że jego mama sama wymaga opieki, której zresztą jej udziela. Ojciec skarżącego S. Ż. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe. Wymaga stałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżący jest jedyną osobą, która może opiekować się rodzicami. Jego brat mieszka na terenie gminy Pałecznica gdzie prowadzi duże gospodarstwo rolne i nie ma możliwości zajmować się rodzicami. Drugi z braci mieszka w Czarnym Potoku, przebywa od dłuższego czasu za granicą gdzie pracuje.

Skarżący podkreślił, że jego mama ma zdiagnozowane i leczone liczne choroby: nadciśnienie tętnicze, kamica pęcherzyka żółciowego oraz kamica lewej nerki, hyperuricaemia, zmiany miażdżycowe w obrębie tętnic szyjnych, ognisko hipoecho tarczycy głównie prawego płata, przerost koncentryczny mięśnia lewej komory z cechami podwyższonego ciśnienia napełniania lewej komory. Ortopeda wydał zaświadczenie lekarskie w dniu 8 kwietnia 2021 roku i rozpoznaje że mama od wielu lat objęta jest leczeniem w przychodni ortopedycznej z powodu silnych bóli stawów kolan utrudniających poruszanie się. Ortopedzi zalecają operację stawów kolanowych, jako przeciwwskazania wskazują pracę fizyczną a zalecają opiekę innej osoby. Okulista wydał zaświadczenie dnia 16 kwietnia 2021 roku, w którym rozpoznał wysoką krótkowzroczność obu oczu z niedowidzeniem dla prawego oka. Dno oka wykazujące zwyrodnienie siatkówek na tle wysokiej krótkowzroczności, obraz naczyń przemawia na nadciśnienie. Chora jest niezdolna do żadnej pracy, wzbronione schylanie się, dźwiganie oraz gwałtowne ruchy głową – wymaga opieki. Groźba odklejenia siatkówek gałek ocznych. Ojciec skarżącego wymaga, wg. orzeczenia lekarza, konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające mu funkcjonowanie. Jest prawostronnie sparaliżowany i nie mówi. Jego stan od momentu złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne znacznie się pogorszył. Wniosek złożył w listopadzie 2020 roku i przeciągające się załatwienie tej sprawy działa na niekorzyść skarżącego. Pomaga ojcu oraz mamie w codziennym funkcjonowaniu, przygotowuje posiłki, robi zakupy, sprząta. Niejednokrotnie tata wymaga także karmienia. Skarżący nie ma możliwości podjęcia pracy z uwagi na sprawowaną całodobową opiekę nad chorymi tatą i mamą, którzy nie posiadają innych opiekunów poza nim. Świadczenie emerytalne, które pobiera tata przeznaczone jest w całości na zakup leków, zapłatę za wizyty lekarskie i codzienną egzystencję.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", wobec złożonego w tym przedmiocie wniosku SKO, o którym zawiadomiono skarżącego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

W pierwszej kolejności należy podzielić stanowisko organu odwoławczego co do tego, że – zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, odwołującym się do treści i skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. sygn. akt K 38/13 – nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, z powodu której wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej. W stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium (por. m.in. wyroki NSA z dnia 5 grudnia 2017r., sygn. I OSK 1079/17, z dnia 11 lipca 2017r., sygn. I OSK 1600/16, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 2 sierpnia 2018r., sygn. III SA/Gd 413/18, wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 5 czerwca 2018r., sygn. II SA/Go 274/18).

Podzielić należy również ocenę SKO co do tego, że brak jest podstaw prawnych do orzekania przez organ rozstrzygający o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego w przedmiocie składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne.

Przechodząc do oceny dalszych kwestii będących przedmiotem oceny organu odwoławczego trzeba podnieść, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W zaskarżonej decyzji SKO odwołało się do literalnej wykładni ostatnio przytoczonego przepisu przyjmując, że brak jest podstaw do rozszerzenia ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuację, w której współmałżonek takiej osoby nie musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalenia w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą ma czynić samodzielnie organ, który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie podziela tego sposobu wykładni, choć ma świadomość, że tego rodzaju stanowisko również znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie sądów administracyjnych. Sąd podziela natomiast tę linię orzeczniczą, w ramach której przyjmuje się, że przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że zobowiązanemu do alimentacji w dalszej kolejności będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niezbędne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym, tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przy ocenie, czy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do świadczenia alimentacyjnego nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi należy zastosować kryterium obiektywne, tzn. że dla przeciętnego obserwatora jest oczywiste, że osoba zobowiązana nie jest w stanie wypełniać obowiązku alimentacyjnego. Wykładnia językowa przytoczonych przepisów narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Formalistyczna wykładnia omawianych przepisów może doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Formalnego ograniczenia w postaci żądania legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (z racji wieku i stanu zdrowia oraz rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inny krewny (por. wyrok WSA w Olsztynie z 2 czerwca 2021 r., sygn. II SA/Ol 326/21 i powołane tam orzecznictwo, jak też m.in. wyrok NSA z 25 stycznia 2021 r., sygn. I OSK 2103/20).

Akceptując powyższy sposób wykładni Sąd zaznacza jednocześnie, że odstępstwo od literalnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. traktować należy jako wyjątek od reguły, znajdujący zastosowanie w jednostkowym przypadku i konkretnej sprawie na bazie danego stanu faktycznego.

Co istotne, w niniejszej sprawie taki też sposób wykładni zaprezentowało SKO w uzasadnieniu decyzji z dnia 29 marca 2021 r., uchylającej poprzednie rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu tym podkreślono konieczność stosowania wykładni celowościowej, systemowej i prokonstytucyjnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., nie wyłączającej możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego także w sytuacji gdy osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Polecono wówczas m.in. przedłożenie do akt sprawy zaświadczenia lekarskiego określającego czy zdrowie żony S. Ż. pozwala na sprawowanie opieki nad mężem.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy złożone zostały zaświadczenia z 8 i 16 kwietnia 2021 r. Z pierwszego z nich, wystawionego przez lekarza ortopedę, wynika m.in., że J. Ż. od wielu lat objęta jest leczeniem poradni "z powodu dolegliwości bólowych stawów kolanowych, utrudniających poruszanie się. Wskazane leczenie operacyjne stawów kolanowych. Przeciwwskazana dla pacjentki praca fizyczna. Wskazana opieka innej osoby". W drugim z zaświadczeń, podpisanym przez lekarza okulistę, wskazano na wysoką krótkowzroczność obu oczu z niedowidzeniem oka prawego, zwyrodnienie siatkówek na tle wysokiej krótkowzroczności. Jak dalej podniesiono: "Chora niezdolna do żadnej pracy, wzbronione schylanie się dźwiganie oraz gwałtowne ruchy głową – wymaga opieki. Groźba odklejenia siatkówek".

Mimo przedłożenia tej treści zaświadczeń SKO zaakceptowało odmowne rozstrzygnięcie organu I instancji, stając tym razem na stanowisku, że na podstawie ww. zaświadczeń trudno ocenić, czy faktyczne dolegliwości, na które cierpi J. Ż., uniemożliwiają jej sprawowanie opieki nad mężem. Zasadniczo zaś, jak już podniesiono, zdaniem Kolegium tylko osoba tylko osoba legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zwolniona ze sprawowania opieki. Stanowisko to, w świetle powyższych rozważań, nie zasługuje na aprobatę. Art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. należy bowiem wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolna sprawować jego współmałżonka, a nie wyłącznie od ustalenia, że podopieczny pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonka legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

Dodatkowo trzeba zwrócić uwagę, że J. Ż., niezależnie od jej schorzeń wynikających z przywołanych wyżej zaświadczeń, ukończyła 76 lat. Jak zaś trafnie podniósł WSA w Rzeszowie w wyroku z 22 września 2021 r., sygn. II SA/Rz 709/21, samo ukończenie przez osobę wieku 75 lat jest traktowane w niektórych przepisach u.ś.r. jako okoliczność świadcząca o niezdolności do samodzielnej egzystencji uprawnionego ze względu na osiągnięty wiek. I tak, art. 16 ust. 2 pkt 3 u.ś.r. przewiduje możliwość przyznania zasiłku pielęgnacyjnego osobie, która ukończyła 75 lat. Jak podniesiono w ww. wyroku, "(...) Ten rodzaj świadczenia rodzinnego został przewidziany dla osób niezdolnych do samodzielnego życia, jako forma rekompensaty wydatków ponoszonych na opłacenie usług opiekuńczych. Ustawodawca ma świadomość, że przekroczenie określonego pułapu wiekowego, może wiązać się z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, bez konieczności stwierdzenia tego stosownym orzeczeniem instytucji publicznej. Powyższy wniosek potwierdza także to, że osobami uprawnionymi do zasiłku pielęgnacyjnego na równi z osobami w wieku 75 lat i więcej, są w myśl art. 16 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. niepełnosprawni w wieku powyżej 16. roku życia, jeżeli legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przytoczone przepisy zrównują w uprawnieniach do zasiłku pielęgnacyjnego osoby starsze (75 lat i więcej) oraz osoby niepełnosprawne w stopniu znacznym, zaś cechą łączącą te dwie grupy jest przypisanie im niezdolności do samodzielnej egzystencji, zakładanej z racji niepełnosprawności bądź wieku". Podobne rozwiązanie ustawodawca zakłada w przypadku dodatku pielęgnacyjnego ( art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1270 ze zm.).

Ustawowe założenie zrównania osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym z osobami, które ukończyły 75 lat życia powoduje, iż w sprawach o przyznanie świadczeń pielęgnacyjnych powstaje konieczność dokładnego wyjaśnienia czy małżonek osoby wymagającej opieki z uwagi na osiągnięty wiek 75 lat, a także stan zdrowia, jest rzeczywiście zdolny do sprawowania opieki. Stwierdzenie braku takiej zdolności będzie znosić negatywną przesłankę przyznania świadczenia z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. na równi z orzeczeniem o ustaleniu znacznego stopnia niepełnosprawności (por. ww. wyrok WSA w Rzeszowie, jak też wyrok tego Sądu z 15 lipca 2021 r., sygn. II SA/Rz 526/21, wyrok NSA z 10 listopada 2015 r., sygn. I OSK 910/15).

Mając na uwadze powyższe rozważania należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie oprócz naruszenia prawa materialnego naruszyły również art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Błędna wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. doprowadziła bowiem do ograniczenia ustaleń organów w zasadzie wyłącznie do faktu, że J. Ż. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W zaistniałej sytuacji należało zaś ustalić, czy stan zdrowia i wiek matki skarżącego pozwala na sprawowanie opieki nad jej mężem S. Ż. – przy uwzględnieniu także jego stanu zdrowia. Nie można również pomijać ustaleń dotyczących zdolności finansowych J. Ż. i związanej z tym ewentualnej możliwości wypełnienia ciążącego na niej obowiązku poprzez opłacenie opieki sprawowanej przez inną osobę. W związku z powyższym Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a. Rozpoznając sprawę ponownie organ uwzględni powyższą argumentację.

-----------------------

2