Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 1414/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2019-10-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6559
Hasła tematyczne: Zamówienia publiczne
Skarżony organ: Zarząd Województwa
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 141 par. 4
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7 ust. 1, art. 29 ust. 2
journal: Dz.U. 2015 poz 2164
law: Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kowalik-Grzanka Sędzia NSA Małgorzata Grzelak Sędzia del. WSA Artur Adamiec (spr.) Protokolant Anna Wojtowicz-Hess po rozpoznaniu w dniu 15 października 2019 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Zarządu Województwa Małopolskiego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 grudnia 2016 r. sygn. akt I SA/Kr 1174/16 w sprawie ze skargi A na decyzję Zarządu Województwa Małopolskiego z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu części dofinansowania z udziałem środków z budżetu Unii Europejskiej 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Zarządu Województwa Małopolskiego na rzecz A 1800 (jeden tysiąc osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 5 grudnia 2016 r., sygn. akt I SA/Kr 1174/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie po rozpoznaniu skargi A. uchylił decyzję Zarządu Województwa [...] z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lutego 2016 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu dofinansowania otrzymanego ze środków europejskich.

W uzasadnieniu wskazano, że w dniu 15 marca 2010 r. została zawarta między Instytucją Zarządzającą [...] Regionalnym Programem Operacyjnym na lata 2007 - 2013 a skarżącym umowa o dofinansowanie Projektu w ramach Osi Priorytetowej 5. K. Obszar Metropolitalny M. Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2007-2013 pn. "[...]", następnie kilkukrotnie aneksowana. Na podstawie powyższej umowy środki europejskie zostały beneficjentowi wypłacone zgodnie ze złożonymi wnioskami o płatność. Realizacja projektu rozpoczęła się w dniu 16 kwietnia 2007 r., natomiast zakończenie nastąpiło w dniu 31 sierpnia 2014 r.

W toku kontroli przeprowadzonej przez Instytucję Zarządzającą ustalono, że w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego pn. "[...] powstających w ramach projektów: "[...]" oraz "[...]" współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej w ramach M. Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2007 – 2013", realizowanym w trybie przetargu nieograniczonego, w ramach pakietu nr XII - Myjnia dezynfektor, suszarka do instrumentów, wózki do transportu butów operacyjnych w Załączniku nr 3 do Specyfikacji Istotnych Warunków Zamówienia zamawiający w pozycji D - Wózek do transportu butów operacyjnych w pkt 163 zapisał: "autoryzowany serwis gwarancyjny i pogwarancyjny na terenie kraju". Zapis ten potraktowano jako dyskryminacyjny opis przedmiotu zamówienia, a tym samym naruszenie art. 7 ust. 1 w zw. z art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych. Organ w zaskarżonej decyzji stwierdził, że beneficjent naruszył główne zasady prawa zamówień publicznych, tj. zasadę uczciwej konkurencji oraz zasadę równego traktowania wykonawców. Konsekwencją stwierdzonych naruszeń było wymierzenie korekty finansowej zgodnie z dokumentem pn. Wymierzanie korekt finansowych za naruszenia prawa zamówień publicznych związane z realizacją projektów współfinansowanych ze środków funduszy UE - tzw. Taryfikatorem. Przyporządkowano naruszenie art. 7 ust. 1 w zw. z art. 29 ust. 2 cyt. ustawy do Tabeli 1 pkt 19 (Niejednoznaczny lub dyskryminacyjny opis przedmiotu zamówienia), który przewiduje wskaźnik 10%, Taryfikatora obowiązującego od dnia 16 listopada 2012 r. do dnia 31 maja 2014 r., ponieważ dokumentacja dotycząca udzielonych przez beneficjenta zamówień publicznych wpływała systematycznie od dnia 24 lutego 2014 r. Ostatecznie nałożono korektę finansową w wysokości 5% na umowę z dnia 12 czerwca 2013 r. z Wykonawcą B. Sp. z o.o. z siedzibą w W., na kwotę 314.900,04 zł.

W konsekwencji, decyzją z dnia 23 lutego 2016 r. orzeczono o zwrocie dofinansowania w kwocie 15.745 zł, wypłaconego w formie zaliczki ze środków europejskich wraz z odsetkami w wysokości określonej jak dla zaległości podatkowych, liczonymi od dnia przekazania środków, tj. 11 lipca 2013 r.

Beneficjent wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy, zarzucając naruszenie art. 7 ust. 1 w zw. z art. 29 ust. 2 ustawy Prawo zamówień publicznych.

Zarząd Województwa [...] nie przychylił się do argumentacji beneficjenta i utrzymał w mocy swoją uprzednią decyzję.

W ramach uzasadnienia prawnego stwierdzono, że zgodnie z art. 2 pkt 7 Rozporządzenia Rady (WE) nr 1083/2006 z dnia 11 lipca 2006 r. ustanawiającego przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1260/1999 (Dz. Urz. UE z dnia 31 lipca 2006 r., L.210/25 z późn. zm.) za nieprawidłowość, powodującą konieczność korekty finansowej traktuje się jakiekolwiek naruszenie przepisu prawa wspólnotowego wynikające z działania lub zaniechania podmiotu gospodarczego, które powoduje lub mogłoby spowodować szkodę w budżecie ogólnym Unii Europejskiej w drodze finansowania nieuzasadnionego wydatku z budżetu ogólnego.

Zgodnie z art. 27 lit. a rozporządzenia Komisji (WE) nr 1828/2006 z dnia 8 grudnia 2006 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 1083/2006 ustanawiającego przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności oraz rozporządzenia (WE) nr 1080/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (Dz. UE. L 45/3 z dnia 15.2.2007 r.), termin podmiot gospodarczy oznacza każdą osobę fizyczną, prawną lub inny podmiot biorący udział we wdrażaniu pomocy z Funduszy, z wyjątkiem państwa członkowskiego podczas wykonywania uprawnień władzy publicznej. Mając na uwadze tak sformułowaną definicję, należy uznać szpital za podmiot gospodarczy ponieważ otrzymując dofinansowanie brał udział we wdrażaniu pomocy z funduszy UE.

Podkreślono, że zarówno Komisja Europejska, jak i Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej przyjmują szeroką wykładnię przesłanki naruszenia prawa wspólnotowego, obejmującą zarówno naruszenie prawa unijnego, jak i prawa krajowego. Przyjęcie takiej rozszerzającej wykładni naruszenia prawa oznacza, iż nieprawidłowość, w rozumieniu art. 2 pkt 7 Rozporządzenia nr 1083/2006 zachodzi również wtedy, gdy naruszony został przepis krajowy ustanawiający wymogi związane z wydatkowaniem środków finansowych z budżetu Unii, przyjęty w obszarach nieuregulowanych prawem unijnym lub ustanawiający wymogi bardziej rygorystyczne od tych, które wynikają z przepisów prawa Unii. Jak wskazuje się w orzecznictwie nałożenie korekty jest wynikiem wystąpienia szkody rzeczywistej lub potencjalnej. Szkodą w interesach finansowych UE jest finansowanie z funduszy unijnych nieuzasadnionego wydatku, z kolei nieuzasadniony wydatek to taki, który poniesiony został z naruszeniem podstawowych zasad prawa wspólnotowego, w tym zasad ustawy Prawo zamówień publicznych.

Dodatkowo zaznaczono, że Wytyczne w zakresie sposobu postępowania w razie wykrycia nieprawidłowości w wykorzystaniu funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności w okresie programowania 2007 - 2013 wydane na podstawie art. 35 ust. 3 pkt 10 ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, pojęciem nieprawidłowości obejmują również sytuację naruszenia przepisów prawa krajowego koniecznych do zapewnienia odpowiedniego stosowania przepisów prawa wspólnotowego. Ww. wytyczne odwołują się do postanowień Systemu informowania o nieprawidłowościach finansowych w wykorzystaniu funduszy strukturalnych i Funduszy Spójności w latach 2007 - 2013 (SION), który za nieprawidłowość uznaje jakiekolwiek naruszenie przepisu prawa polskiego skutkujące określonym uszczerbkiem (również potencjalnym) dla budżetu ogólnego UE.

Beneficjent decydując się na ubieganie o dofinansowanie i podpisując umowę o dofinansowanie projektu, przyjął zasady i warunki określone w umowie, poddał się kontroli i audytowi oraz obowiązkowi zwrotu dofinansowania w razie nieprawidłowości.

Zgodnie z § 5 ust. 30 umowy z dnia 15 marca 2010 r. nr [...] o dofinansowanie Projektu pod nazwą "[...]", w przypadku naruszenia przepisów o zamówieniach publicznych w zakresie wskazanym w Taryfikatorze, koszty kwalifikujące się do wsparcia są odpowiednio pomniejszane o wskaźniki wskazane w Taryfikatorze. W § 1 pkt 15 umowy wskazano, że przez Taryfikator należy rozumieć dokument pn. "Wymierzanie korekt finansowych za naruszenie prawa zamówień publicznych związane z realizacją projektów współfinansowanych ze środków funduszy UE" wydany przez Instytucję Koordynującą RPO, opublikowany na jej stronie internetowej (minister ds. rozwoju regionalnego).

Stosownie do art. 207 ust. 1 pkt 2 ustawy o finansach publicznych, środki przeznaczone na realizację programów finansowanych ze środków europejskich, podlegają zwrotowi, jeśli zostały wykorzystane niezgodnie z procedurami, o których mowa w art. 184. Przesłanką do wydania decyzji o zwrocie dofinansowania jest stwierdzenie przez instytucję zarządzającą, że środki przeznaczone na realizację programów finansowanych z udziałem środków europejskich są:

a) wykorzystane niezgodnie z przeznaczeniem;

b) wykorzystane z naruszeniem procedur, o których mowa w art. 184;

c) pobrane nienależnie lub w nadmiernej wysokości.

Procedury określone w art. 184 cyt. ustawy, to procedury wynikające z umów międzynarodowych lub innych procedur obowiązujących przy wykorzystaniu środków europejskich. Procedury te należy rozumieć szeroko, tzn. jako ogół wszystkich procedur (ustalonych na poziomie wspólnotowym i krajowym), umowy o dofinansowanie Projektu, zgodnie z którymi dokonywane jest wydatkowanie środków europejskich. W przypadku stwierdzenia takiego naruszenia, beneficjent, na podstawie przepisu art. 207 ust. 8 ustawy o finansach publicznych jest wzywany do zwrotu środków lub wyrażenia zgody na pomniejszenie kolejnej płatności o kwotę podlegającą zwrotowi. W przypadku braku zwrotu oraz braku wyrażenia zgody na pomniejszenie kolejnej płatności wydaje się decyzję w przedmiocie zwrotu dofinansowania otrzymanego ze środków europejskich.

Wskazano, że zgodnie z art. 29 ust. 2 ustawy Prawo zamówień publicznych przedmiotu zamówienia nie można opisywać w sposób, który mógłby utrudniać uczciwą konkurencję. Do stwierdzenia nieprawidłowości w opisie przedmiotu zamówienia wystarczy zaistnienie możliwości utrudniania uczciwej konkurencji poprzez zastosowanie określonych zapisów w specyfikacji, niekoniecznie zaś realnego uniemożliwienia takiej konkurencji. Stosownie do art. 7 ust. 1 cyt. ustawy zamawiający przygotowuje i przeprowadza postępowanie o udzielenie zamówienia w sposób zapewniający zachowanie uczciwej konkurencji oraz równe traktowanie wykonawców. Celem zasady konkurencyjności jest zagwarantowanie, że wydatki ponoszone w ramach projektu są najkorzystniejsze w stosunku do innych ofert dostępnych na danym rynku. Obowiązkiem zamawiającego jest ukształtowanie warunków dopuszczenia oferty do przetargu w taki sposób, aby z jednej strony zapewnić sobie nabycie dóbr odpowiadających uzasadnionym potrzebom, z drugiej strony zapewnić dostęp do zamówienia jak największej liczbie wykonawców zdolnych do jego wykonania, również zagranicznych. Uzupełnieniem zasady konkurencyjności w systemie zamówień publicznych jest zasada równego traktowania wykonawców. Oznacza ona, że wszyscy wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia publicznego powinni być traktowani na równych prawach przez zamawiającego w toku całego postępowania. Sprzeczne z tą zasadą będzie między innymi dyskryminacyjny opis przedmiotu zamówienia, który uprzywilejowywałby konkretną grupę podmiotów.

W świetle powyższego zakwestionowano zapisy znajdujące się w Pakiecie nr XII - Myjnia dezynfektor, suszarka do instrumentów, wózki do transportu butów operacyjnych, w pkt D - Wózek do transportu butów operacyjnych w części: Warunki gwarancji i serwisu to:

- pkt 163 – autoryzowany serwis gwarancyjny i pogwarancyjny na terenie kraju

- pkt 164 – nazwa serwisu, adres, nr telefonu i faksu, osoba kontaktowa.

Zdaniem beneficjenta zakwestionowane pojęcie "autoryzowany serwis gwarancyjny i pogwarancyjny na terenie kraju" nie jest tożsame z pojęciem "posiadania lokalu usytuowanego na terenie RP". W opinii organu kwestionowany zapis jest zapisem nieostrym i jego interpretacja nie jest tak jednoznaczna, jak wskazuje zamawiający. Potencjalni oferenci mogli postawiony wymóg interpretować co najmniej na dwa sposoby, tj. poprzez świadczenie usługi albo poprzez posiadanie placówki serwisowej na terenie Polski. Za rozumieniem kwestionowanego zapisu w drugi ze sposobów przemawia treść pkt. 164 Załącznika nr 3 do SIWZ - nazwa serwisu, adres, nr telefonu i faksu, osoba kontaktowa. Jeżeli zamawiającemu chodziłoby tylko o świadczenie usługi, nie wymagałby podania dokładnego adresu serwisu. Nawet w zakresie samego zgłoszenia usterki, wystarczyłby sam numer telefonu serwisu, ewentualnie osoba do kontaktu. Bez znaczenia w tym wypadku jest dla zamawiającego adres serwisu. Ponadto, jeżeli zamawiający wymagał zagwarantowania autoryzowanego serwisu gwarancyjnego i pogwarancyjnego na terenie kraju, trudno to inaczej rozumieć niż jako punkt serwisowy, w którym dokonuje się napraw, skoro serwis ma być wykonywany w Polsce. Z usługą świadczenia serwisu na terenie RP nierozerwalnie wiąże się miejsce, w którym ten serwis ma być wykonany. W przypadku naprawy sprzętu nie w siedzibie zamawiającego, wykonawca musi go przetransportować do miejsca naprawy, jednak naprawę może wykonać, zgodnie z zapisem Załącznika nr 3 do SIWZ, stanowiącego również Załącznik do Umowy o zamówienie publiczne, w Polsce. Z powyższego jednoznacznie wynika, że musi on posiadać jakikolwiek punkt na terenie kraju, aby dokonać serwisu urządzenia. Nawet jeżeli jednak zamawiającemu rzeczywiście chodziło wyłącznie o zagwarantowanie serwisu jako usługi, to takie ograniczenie również jest nieuzasadnione. Z treści wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wynika, że problemem dla zamawiającego byłoby wysłanie urządzenia poza granice Polski w celu jego serwisowania. Jako przykład podano rezonans magnetyczny, który jest niewspółmierny do przedmiotu zamówienia omawianego postępowania przetargowego - wózka do butów operacyjnych, który ani nie waży kilku ton, ani też nie jest wbudowany w powierzchnię pomieszczeń szpitala. Abstrahując od tego zauważono, że wysłanie sprzętu poza granice kraju wymaga takich samych czynności jak wysłanie go do serwisu na terenie Polski. W obydwu przypadku konieczne jest rozmontowanie, zapakowanie i wysłanie.

Z treści wniosku wynika również, że zamawiający chciał, aby serwis urządzenia odbywał się w jego siedzibie. W takim razie powinien on był zastrzec taki warunek w SIWZ, a nie wymagać od wykonawców autoryzowanego serwisu gwarancyjnego i pogwarancyjnego na terenie Polski. Wówczas interpretacja zapisów SIWZ byłaby jednoznaczna dla wszystkich uczestników postępowania przetargowego, a przede wszystkim nie stanowiłby on naruszenia przepisów ustawy Prawo zamówień publicznych. Wskazano, że co prawda ustawa Prawo zamówień publicznych nie zabrania bezpośrednio stosowania zapisu odnośnie do lokalizacji prowadzenia serwisu, jednak zarówno art. 7 ust. 1 jak i art. 29 ust. 2 tej ustawy swoją dyspozycją obejmują szeroki katalog naruszeń godzących w uczciwą konkurencję oraz równe traktowanie wykonawców. Tymczasem samo posiadanie serwisu na terenie Polski nie gwarantuje szybszej realizacji usługi serwisu ani też wyższej jego jakości.

Odpowiadając na argument beneficjenta odnośnie do zamówień na roboty budowlane, na usługi sprzątania czy też ochrony, w których podaje się dokładną lokalizację ich wykonania, wskazano, że ów przykład dotyczy sytuacji gdy ww. roboty budowlane i usługi są przedmiotem zamówienia, a nie poszczególnymi jego wymogami, tak jak serwis w przedmiotowym postępowaniu przetargowym.

Stwierdzone w wyniku kontroli naruszenie zostało przyporządkowane do Tabeli 1 pkt 19 - Niejednoznaczny lub dyskryminacyjny opis przedmiotu zamówienia, który przewiduje wskaźnik 10%.

Zgodnie z zapisem Taryfikatora, przedstawione w tabelach wskaźniki procentowe traktować należy jako zalecane stawki maksymalne, które mogą ulec obniżeniu do 50%, o ile zaistnieją okoliczności za tym przemawiające. Po rozważeniu wszelkich okoliczności niniejszej sprawy, rodzaju i stopnia oraz skutków finansowych naruszenia, na podstawie obowiązujących przepisów prawa oraz w oparciu o zebrany materiał dowodowy uznano, że nałożenie korekty finansowej na poziomie 5%, jest adekwatne i odpowiednie do wagi stwierdzonych naruszeń.

W wyniku rozpoznania skargi [...] wyrokiem z dnia 5 grudnia 2016 r., sygn. akt I SA/Kr 1174/16 uchylił decyzję Zarządu Województwa [...] z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lutego 2016 r. nr [...].

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Sąd doszedł do przekonania, że narusza ona prawo w sposób powodujący konieczność jej wyeliminowania z obrotu prawnego, a zatem skarga zasługuje na uwzględnienie. Wskazał, że spór w niniejszej sprawie koncentruje się na tym, czy beneficjent wprowadzając do SIZW w części dotyczącej warunków gwarancji i serwisu określonego sprzętu medycznego zapis "autoryzowany serwis gwarancyjny i pogwarancyjny na terenie kraju" naruszył art. 7 ust. 1 w zw. z art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 907 z późn. zm.). Podniósł, że stosownie do art. 98 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady nr 1083/2006 z dnia 11 lipca 2006 r. ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1260/1999 (obecnie art. 143 Rozporządzenia Parlamentu i Rady nr 1303/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiające wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności, Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz uchylające rozporządzenie Rady nr 1083/2006), państwa członkowskie w pierwszej kolejności ponoszą odpowiedzialność za śledzenie nieprawidłowości, działając na podstawie dowodów świadczących o wszelkich większych zmianach mających wpływ na charakter lub warunki realizacji lub kontroli operacji, lub programów operacyjnych oraz dokonując wymaganych korekt finansowych. Państwo członkowskie dokonuje korekt finansowych wymaganych w związku z pojedynczymi lub systemowymi nieprawidłowościami stwierdzonymi w operacjach lub programach operacyjnych. Korekty dokonywane przez państwo członkowskie polegają na anulowaniu całości lub części wkładu publicznego w ramach programu operacyjnego. Państwo członkowskie bierze pod uwagę charakter i wagę nieprawidłowości oraz straty finansowe poniesione przez fundusze. Należy mieć przy tym na uwadze, że przez "nieprawidłowość" rozumie się jakiekolwiek naruszenie przepisu prawa wspólnotowego wynikające z działania lub zaniechania podmiotu gospodarczego, które powoduje lub mogłoby spowodować szkodę w budżecie ogólnym Unii Europejskiej w drodze finansowania nieuzasadnionego wydatku z budżetu ogólnego (art. 2 pkt 7 rozporządzenia nr 1083/2006). Mając to na uwadze trzeba zauważyć, że warunkiem nałożenia korekty i wydania decyzji o zwrocie środków jest wykazanie związku przyczynowego między stwierdzonym naruszeniem prawa, a rzeczywistą lub potencjalną szkodą w budżecie UE. Konieczne jest zatem przeprowadzenie takiej operacji myślowej, w której zaprezentowane zostanie logiczne następstwo zdarzeń zapoczątkowanych naruszeniem prawa, a zakończonych finansowaniem lub możliwością finansowania nieuzasadnionego wydatku z budżetu UE. Tylko w takiej sytuacji można mówić o "nieprawidłowości" w rozumieniu art. 2 pkt 7 rozporządzenia nr 1083/2006 (zob. wyrok NSA z dnia 12 grudnia 2014 r., sygn. akt II GSK 1467/13). Decyzja wydana w trybie ww. przepisów znajduje swoją podstawę w normach ustaw krajowych. Zgodnie bowiem z art. 207 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 885 z późn zm.), w przypadku gdy środki przeznaczone na realizację programów finansowanych z udziałem środków europejskich są wykorzystane z naruszeniem procedur, o których mowa w art. 184 tej ustawy – podlegają zwrotowi wraz z odsetkami w wysokości określonej jak dla zaległości podatkowych, liczonymi od dnia przekazania środków, w terminie 14 dni od dnia doręczenia ostatecznej decyzji, o której mowa w ust. 9, na wskazany w tej decyzji rachunek bankowy (przy czym zwrot środków może zostać dokonany przez pomniejszenie kolejnej płatności na rzecz beneficjenta o kwotę podlegającą zwrotowi). W każdym jednak wypadku, w przypadku stwierdzenia okoliczności, o których mowa w art. 207 ust. 1 cytowanej ustawy, właściwy organ wzywa do zwrotu środków lub do wyrażenia zgody na pomniejszenie kolejnych płatności w terminie 14 dni od dnia doręczenia wezwania (art. 207 ust. 8). Dopiero bowiem po bezskutecznym upływie terminu, o którym mowa w ust. 8, organ wydaje decyzję określającą kwotę przypadającą do zwrotu i termin, od którego nalicza się odsetki, oraz sposób zwrotu środków (art. 207 ust. 9).

Sąd I instancji wskazał, że nieprawidłowością stwierdzoną przez organ w niniejszej sprawie miało być naruszenie procedur określonych w art. 184 ustawy o finansach publicznych. Trzeba zatem podać, że zgodnie z tym przepisem wydatki związane z realizacją programów i projektów finansowanych ze środków, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 2 i 3 cyt. ustawy, są dokonywane zgodnie z procedurami określonymi w umowie międzynarodowej lub innymi procedurami obowiązującymi przy ich wykorzystaniu. W orzecznictwie sądowym przyjęto z kolei, że naruszenie procedur dotyczy przede wszystkim procedur wskazanych w umowie o dofinansowanie projektu, w szczególności w zakresie zamówień publicznych (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. akt III SA/Po 1833/14). Zamówienia publiczne zostały zaliczone do procedur z art. 184 ustawy o finansach publicznych również w wypowiedziach przedstawicieli nauki prawa (zob. W. Miemiec, Przesłanki determinujące zwrot środków przeznaczonych na finansowanie programów realizowanych przez JST z udziałem bezzwrotnych środków europejskich, Finanse Komunalne nr 1–2/2012, s. 38).

Przenosząc te rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy zauważył, że w ocenie Zarządu Województwa [...] strona skarżąca dopuściła się właśnie naruszenia procedur zamówień publicznych. Jak z kolei wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 8 maja 2014 r., sygn. akt II GSK 249/13: "Prawo zamówień publicznych podporządkowane jest zasadom, wśród których najistotniejsze są zasada niedyskryminacji, zasada równości oraz zasada uczciwej konkurencyjności postępowania. Stanowią one fundament wszystkich postępowań o udzielenie zamówienia publicznego, niezależnie od ich wartości, a zatem także niezależnie od podlegania danego zamówienia publicznego reżimowi prawa wspólnotowego czy też prawa polskiego. Są one wspólne dla wszystkich postępowań, w których następuje wydatkowanie środków publicznych. W prawie wspólnotowym katalog podstawowych zasad zawierają już preambuły obu dyrektyw oraz wskazane są w treści przepisów szczegółowych odnoszących się do podstawowych zasad postępowań w sprawie udzielenia zamówienia publicznego. Mają one na celu udostępnienie rynku zamówień publicznych wszystkim przedsiębiorcom na równych zasadach w celu realizacji podstawowego celu zamówień publicznych, jakim jest efektywne wydatkowanie środków publicznych. Z tego powodu zamawiający kształtując politykę zamówień publicznych powinni uwzględniać szerszy kontekst rynkowy, a w szczególności uregulowania prawne dotyczące ochrony konkurencji (A. Gorczyńska, Naruszenia konkurencji w prawie zamówień publicznych w świetle orzecznictwa [w:] Ekonomiczne i prawne zagadnienia zamówień publicznych. Polska na tle Unii Europejskiej. Międzynarodowa konferencja naukowa 21-22 czerwca 2010 r. w Łodzi, Warszawa 2010)". W niniejszej sprawie organ zarzucił stronie skarżącej naruszenie art. 7 ust. 1 w zw. z art. 29 ust. 2 Prawa zamówień publicznych. Przepisy te stanowią, że zamawiający przygotowuje i przeprowadza postępowanie o udzielenie zamówienia w sposób zapewniający zachowanie uczciwej konkurencji oraz równe traktowanie wykonawców oraz że przedmiotu zamówienia nie można opisywać w sposób, który mógłby utrudniać uczciwą konkurencję.

Zamawiający ma prawo opisać swoje potrzeby w taki sposób, aby przedmiot zamówienia spełniał jego wymagania i zaspakajał jego potrzeby. Jednocześnie jednak zamawiający swobodę precyzowania swoich wymagań ma ograniczoną w tym sensie, że jego wymagania muszą mieć uzasadnienie pozwalające na zrównoważenie ograniczenia konkurencji. Prawo zamówień publicznych chroni bowiem z jednej strony interes zamawiającego (interes publiczny), z drugiej nakazuje przestrzegać zasady równego traktowania potencjalnych wykonawców i uczciwej konkurencji. Formułując SIWZ, zamawiający musi mieć na uwadze dobra chronione tą ustawą i zachować równowagę pomiędzy rozwiązaniami preferującymi poszczególne interesy. Określenie więc przedmiotu zamówienia w sposób obiektywny, z zachowaniem zasad ustawowych, nie jest jednoznaczne z koniecznością zdolności realizacji zamówienia przez wszystkie podmioty działające na rynku w danej branży. Skoro więc, jak wskazano wyżej, ustawodawca pozostawił zamawiającemu możliwość precyzowania cech zamówienia w sposób, który chroni jego zobiektywizowany interes, to nie stanowi w realiach niniejszej sprawy naruszenia zasady równego traktowania i uczciwej konkurencji podanie w SIZW wymogu zapewnienia autoryzowanego serwisu gwarancyjnego i pogwarancyjnego na terenie kraju. Sąd I instancji zgodził się ze stroną skarżącą, że zapis ten nie budzi podnoszonych przez organ wątpliwości interpretacyjnych. Konieczność zapewnienia serwisu na terenie kraju nie oznacza, że zamawiający wymaga od serwisanta, by posiadał siedzibę na terenie Polski. Chodzi tu wyłącznie o zapewnienie obsługi w zakresie przeglądu, konserwacji i naprawy sprzętu na terenie kraju, niezależnie od tego, gdzie serwisant ma swoją siedzibę. W SIZW nie ma bowiem wymogu posiadania przez potencjalnego wykonawcę zarejestrowanej na terytorium RP działalności gospodarczej, czy posiadania placówki serwisowej w Polsce. Bez znaczenia jest przy tym określony przez zamawiającego wymóg podania adresu serwisu. Jak zasadnie zauważyła strona skarżąca, numer telefonu, czy osoba do kontaktu w każdej chwili mogą ulec zmianie w trakcie świadczenia usługi, gdy tymczasem podawanie adresu stanowi normę we wszystkich postępowaniach przetargowych. Poza tym zapis ten nie budził wątpliwości potencjalnych wykonawców, którzy nie zgłaszali co do niego pytań i zastrzeżeń. Jednocześnie zamawiający szpital opisując przedmiot zamówienia w sposób uwzględniający serwis urządzeń medycznych na terenie kraju, kierował się racjonalną, uzasadnioną i obiektywną potrzebą uzasadniającą pewien zakres reglamentacji. Jak wyjaśniał beneficjent w toku postępowania, w sytuacji konieczności przetransportowania sprzętu za granicę (o ile byłoby to w ogóle możliwe) doszłoby do nieuzasadnionego zwiększenia kosztów eksploatacji takich urządzeń, wydłużałoby znacznie okres przerwy w funkcjonowaniu sal operacyjnych i zagrażałoby bieżącemu udzielaniu świadczeń zdrowotnych. Chodziło więc nie tylko o względy ekonomiczne, ale i zwiększenie bezpieczeństwa zdrowotnego oraz zachowanie płynności w funkcjonowaniu sal operacyjnych. Obsługa serwisowa na terenie kraju, gdzie eksploatowany jest sprzęt medyczny, niewątpliwie jest w tej sytuacji korzystniejsza, ale i uzasadniona dla zamawiającego będącego placówką zdrowotną, kiedy bez szkody dla ochrony zdrowia pacjentów i bez dodatkowych kosztów, można będzie w wielu przypadkach dokonać naprawy, czy konserwacji na miejscu, bez konieczności transportu sprzętu.

Mając powyższe na uwadze Sąd wyeliminował z obrotu prawnego decyzję ją poprzedzającą, gdyż było to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy.

Od powyższego wyroku Zarząd Województwa [...] wniósł skargę kasacyjną zaskarżając wyrok w całości.

Na podstawie art. 174 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm., dalej: p.p.s.a.)

1.naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 7 ust. 1 w zw. z art. 29 ust 2 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych, (zwaną dalej PZP), poprzez przyjęcie, iż A. jako zamawiający w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego wprowadzając w SIWZ zapis "[...]" nie naruszył zasady przestrzegania uczciwej-konkurencji oraz równego traktowania wykonawców, jak również nie naruszył zasady nieopisywania przedmiotu zamówienia w sposób, który mógłby utrudniać uczciwą konkurencję;

2. naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 141 § 4 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. poprzez brak w uzasadnieniu wyroku wskazania i wyjaśnienia podstawy prawnej wydanego przez Sąd rozstrzygnięcia;

3) naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 141 § 4 w zw. z art. 145 §1 pkt 1 lit. c poprzez niewłaściwe uzasadnienie wyroku w ten sposób, że Sąd nie odniósł się do stanowiska Zarządu Województwa [...] przedstawionego w odpowiedzi na skargę;

4) naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 141 § 4 w zw. z art. 145 §1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez wadliwe uzasadnienie wyroku w ten sposób, że na potwierdzenie swych twierdzeń przywołał Sąd wybrane fragmenty uzasadnienia wyroku NSA z dnia 15.09.2015 r. sygn. akt. II GSK 759/14, z którego jakoby wynikało, że wymóg autoryzowanego serwisu na terenie kraju jest zgodny z prawem, podczas gdy wymagania zamawiającego w niniejszej sprawie różniły się istotnie od warunków, jakie postawił zamawiający w sprawie rozstrzygniętej przytoczonym wyrokiem NSA.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi - zgodnie z art. 174 p.p.s.a. - może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą i nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich ani w inny sposób korygować.

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Skarżąca kasacyjnie zarzucając naruszenie przepisów postępowania, upatruje go w naruszeniu art.141 § 4 p.p.s.a. w myśl którego uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a. zasadniczo wówczas, gdy uzasadnienie sporządzone jest w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku. Funkcja uzasadnienia wyroku wyraża się bowiem i w tym, że jego adresatem, oprócz stron, jest także Naczelny Sąd Administracyjny, co tworzy to po stronie wojewódzkiego sądu administracyjnego obowiązek wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w taki sposób, który umożliwi przeprowadzenie kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia w sytuacji, gdy strona postępowania zażąda, poprzez wniesienie skargi kasacyjnej, jego kontroli. Według Naczelnego Sądu Administracyjnego, uzasadnienie kontrolowanego wyroku sądu administracyjnego I instancji, gdy chodzi o analizę przedstawionych w nim argumentów, nie uniemożliwia przeprowadzenia kontroli prawidłowości tego orzeczenia, co prowadzi do wniosku, że Sąd I instancji uczynił zadość obowiązkowi sporządzenia uzasadnienia w sposób uwzględniający konsekwencje wynikające z towarzyszącej uzasadnieniu każdego orzeczenia sądowego funkcji kontroli trafności wydanego rozstrzygnięcia. W tej mierze - co wymaga szczególnego podkreślenia w kontekście powyżej już przedstawionych uwag - zupełnie inną kwestią jest natomiast siła przekonywania zawartych w nim argumentów, co prowadzi do wniosku, że brak przekonania strony o trafności rozstrzygnięcia sprawy, w tym do przyjętego kierunku wykładni i zastosowania prawa - którego prawidłowość, aby mogła być oceniona wymaga postawienia innych zarzutów kasacyjnych - czy też odnośnie do oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, której rezultat nie koresponduje z oczekiwaniami strony, nie oznacza jeszcze wadliwości uzasadnienia wyroku i to w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Fakt więc, że stanowisko zajęte przez sąd administracyjny I instancji jest odmienne od prezentowanego przez wnoszącego skargę kasacyjną nie oznacza, iż uzasadnienie wyroku zawiera wady konstrukcyjne czy też, że jest wadliwe w stopniu uzasadniającym uchylenie wydanego w sprawie rozstrzygnięcia. Dlatego polemika z merytorycznym stanowiskiem sądu administracyjnego I instancji nie może sprowadzać się do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., albowiem poprzez zarzut naruszenia tego przepisu nie można skutecznie zwalczać, ani prawidłowości przyjętego za podstawę orzekania stanu faktycznego, ani stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa (por. np.: wyrok NSA z dnia 26 listopada 2014 r., sygn. akt II OSK 1131/13; wyrok NSA z dnia 20 stycznia 2015 r., sygn. akt I FSK 2081/13; wyrok NSA z dnia 12 marca 2015 r., sygn. akt I OSK 2338/13; wyrok NSA z dnia 18 marca 2015 r., sygn. akt I GSK 1779/13, wyrok NSA z 8 sierpnia 2019 r., sygn.. akt II GSK 690/17- publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Naruszenia art.141 § 4 p.p.s.a. autor skargi kasacyjnej upatruje w nieodniesieniu się przez Sąd pierwszej instancji do argumentów podnoszonych odpowiedzi na skargę. W tym kontekście, w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że jedynie niezajęcie przez Sąd pierwszej instancji stanowiska co do zarzutów mających znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, może prowadzić do stwierdzenia, że doszło do istotnego naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., co z kolei mogłoby skutkować uchyleniem zaskarżonego wyroku z tego powodu (porównaj m.in. wyrok NSA z 17 maja 2019 r. II OSK 1683/17, LEX nr 2679273). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie do takiego uchybienia nie doszło. Jednocześnie zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiada wzorcowi formalnemu nakreślonemu w art. 141 § 4 p.p.s.a., pozwalając na odtworzenie toku myślowego sądu oraz kontrolę instancyjną orzeczenia.

Wbrew twierdzeniom skarżącego kasacyjnie uzasadnienie wyroku zawiera wskazanie i wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Podstawą rozstrzygnięcia Sądu, co wskazano w uzasadnieniu wyroku, było uznanie, że nietrafnie organ zarzucił stronie naruszenie art.7 ust.1 w zw. z art. 29 ust.2 p.z.p. Sąd przedstawił analizę powyższych przepisów i argumentacje na poparcie zajętego stanowiska. Należy jednocześnie podkreślić, że w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. można uznać za usprawiedliwiony w sytuacji, gdy skarżący wykaże, iż sąd nie wyjaśnił w sposób adekwatny do celu, jaki wynika z tego przepisu, zastosowania przez organy przepisów prawa. Na podstawie art. 141 § 4 p.p.s.a. można kwestionować kompletność elementów uzasadnienia, a nie jego prawidłowość merytoryczną. Ewentualna wadliwość argumentacji bądź prezentowanie przez stronę innego poglądu niż wskazany w uzasadnieniu nie stanowi o naruszeniu przez sąd art. 141 § 4 p.p.s.a. (por. wyroki NSA z dnia: 6 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2243/11; 20 marca 2013 r. sygn. akt II FSK 2230/13; 17 kwietnia 2013 r. sygn. akt I GSK 95/12)

Bezpodstawny jest także zarzut skargi kasacyjnej w zakresie naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 7 ust. 1 w zw. z art. 29 ust 2 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych, (zwaną dalej PZP), poprzez przyjęcie, iż A. jako zamawiający w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego wprowadzając w SIWZ zapis "autoryzowany serwis gwarancyjny i pogwarancyjny na terenie kraju" nie naruszył zasady przestrzegania uczciwej-konkurencji oraz równego traktowania wykonawców, jak również nie naruszył zasady nieopisywania przedmiotu zamówienia w sposób, który mógłby utrudniać uczciwą konkurencję. Prawidłowo ocenił Sąd I instancji, że zamawiający ma prawo opisać swoje potrzeby w taki sposób, aby przedmiot zamówienia spełniał jego wymagania i zaspakajał jego potrzeby. Jednocześnie jednak zamawiający swobodę precyzowania swoich wymagań ma ograniczoną w tym sensie, że jego wymagania muszą mieć uzasadnienie pozwalające na zrównoważenie ograniczenia konkurencji. Prawo zamówień publicznych chroni bowiem z jednej strony interes zamawiającego (interes publiczny), z drugiej nakazuje przestrzegać zasady równego traktowania potencjalnych wykonawców i uczciwej konkurencji. Formułując SIWZ, zamawiający musi mieć na uwadze dobra chronione tą ustawą i zachować równowagę pomiędzy rozwiązaniami preferującymi poszczególne interesy. Określenie więc przedmiotu zamówienia w sposób obiektywny, z zachowaniem zasad ustawowych, nie jest jednoznaczne z koniecznością zdolności realizacji zamówienia przez wszystkie podmioty działające na rynku w danej branży. Skoro więc, jak wskazano wyżej, ustawodawca pozostawił zamawiającemu możliwość precyzowania cech zamówienia w sposób, który chroni jego zobiektywizowany interes, to nie stanowi w realiach niniejszej sprawy naruszenia zasady równego traktowania i uczciwej konkurencji podanie w SIZW wymogu zapewnienia autoryzowanego serwisu gwarancyjnego i pogwarancyjnego na terenie kraju. Trafnie Sąd I uznał, że konieczność zapewnienia serwisu na terenie kraju nie oznacza, że zamawiający wymaga od serwisanta, by posiadał siedzibę na terenie Polski. Chodzi tu wyłącznie o zapewnienie obsługi w zakresie przeglądu, konserwacji i naprawy sprzętu na terenie kraju, niezależnie od tego, gdzie serwisant ma swoją siedzibę. W SIZW nie ma bowiem wymogu posiadania przez potencjalnego wykonawcę zarejestrowanej na terytorium RP działalności gospodarczej, czy posiadania placówki serwisowej w Polsce. Bez znaczenia jest przy tym określony przez zamawiającego wymóg podania adresu serwisu. Jak zasadnie zauważyła strona skarżąca, numer telefonu, czy osoba do kontaktu w każdej chwili mogą ulec zmianie w trakcie świadczenia usługi, gdy tymczasem podawanie adresu stanowi normę we wszystkich postępowaniach przetargowych. Poza tym zapis ten nie budził wątpliwości potencjalnych wykonawców, którzy nie zgłaszali co do niego pytań i zastrzeżeń. Jednocześnie słusznie uznano, że zamawiający A. opisując przedmiot zamówienia w sposób uwzględniający serwis urządzeń medycznych na terenie kraju, kierował się racjonalną, uzasadnioną i obiektywną potrzebą uzasadniającą pewien zakres reglamentacji. Jak wyjaśniał beneficjent w toku postępowania, w sytuacji konieczności przetransportowania sprzętu za granicę (o ile byłoby to w ogóle możliwe) doszłoby do nieuzasadnionego zwiększenia kosztów eksploatacji takich urządzeń, wydłużałoby znacznie okres przerwy w funkcjonowaniu sal operacyjnych i zagrażałoby bieżącemu udzielaniu świadczeń zdrowotnych. Chodziło więc nie tylko o względy ekonomiczne, ale i zwiększenie bezpieczeństwa zdrowotnego oraz zachowanie płynności w funkcjonowaniu sal operacyjnych. Obsługa serwisowa na terenie kraju, gdzie eksploatowany jest sprzęt medyczny, niewątpliwie jest w tej sytuacji korzystniejsza, ale i uzasadniona dla zamawiającego będącego placówką zdrowotną, kiedy bez szkody dla ochrony zdrowia pacjentów i bez dodatkowych kosztów, można będzie w wielu przypadkach dokonać naprawy, czy konserwacji na miejscu, bez konieczności transportu sprzętu.

Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 p.p.s.a. skargę kasacyjną oddalił. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 p.p.s.a. oraz § 2 pkt.5 w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.)