Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1013/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-11-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 1, art. 3, art. 5
journal: Dz.U. 2014 poz 1090
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami  Rzeczypospolitej Polskiej - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) sędzia del. WSA Mirosław Wincenciak po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 listopada 2017 r., sygn. akt I SA/Wa 834/17 w sprawie ze skargi A. T. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] marca 2017 r., nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1.uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 listopada 2017 r. sygn. akt I SA/Wa 834/17, oddalił skargę A. T. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

W dniu 25 sierpnia 2014 r. A. T. złożył do Wojewody Małopolskiego wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w gminie H., powiat p., woj. t., stanowiącej majątek "[...]".

W w/w wniosku A. T. powołał się na nowelizację ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w trybie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. oraz na sprawę nr [...], dotyczącą potwierdzenia W. M. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez wnioskodawczynię udziału w prawie własności nieruchomości stanowiącej majątek "[...]". Następnie w protokole z dnia 26 listopada 2014 r. sporządzonym w Małopolskim Urzędzie Wojewódzkim w Krakowie, A. T. doprecyzował, że złożony przez niego wniosek dotyczy jego matki Z. T., która na dzień opuszczenia byłego terytorium RP była współwłaścicielką majątku "[...]". A. T. oświadczył również, że powodem dla którego ani on, ani Z. T. nie zwrócili się z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przed dniem 31 grudnia 2008 r. był fakt, że zarówno A. T., jak i jego matka Z. T. chorowali. W tym samym protokole A. T. wskazał, że na ocenę spełnienia przez Z. T. wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej miały wpływ zmiany dokonane ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r. i oświadczył, że Z. T. do wybuchu II Wojny Światowej była zameldowana w majątku "[...]", natomiast przed 1 września 1939 r. opuściła tereny byłej Rzeczypospolitej Polskiej w celu podjęcia pracy w Ś. nad Wisłą. Ponadto wskazał, że Z. T. wykonując zawód nauczyciela w [...] nigdy nie wymeldowała się z majątku "[...]", natomiast posiadała inne, tymczasowe miejsca zamieszkania na terytorium obecnie należącym do Rzeczypospolitej Polskiej.

Przesłuchana w charakterze świadka D. M. zeznała, że Z. T. zamieszkała w majątku "[...]" w drugiej połowie lat 20-tych wraz z rodzicami i było to jej stałe miejsce zamieszkania do wybuchu II Wojny Światowej oraz, że Z. T. posiadała inne, dodatkowe miejsca zamieszkania na terenach obecnie należących do Rzeczypospolitej Polskiej, związane z wykonywaną przez nią pracą nauczyciela w [...]. D. M. oświadczyła, że Z. T. przed wojną wyjechała z majątku "[...]i" w celu podjęcia pracy.

Wojewoda Małopolski, pismem z dnia 14 kwietnia 2015 r. wezwał stronę, do uzupełnienia wniosku o dodatkowe dokumenty odnoszące się do miejsca zamieszkania Z. T. w okresie poprzedzającym dzień 1 września 1939 r. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, A. T. nie przedłożył żadnych dodatkowych dokumentów odnoszących się do stałego miejsca zamieszkania Z. T.

Pismem z dnia 14 kwietnia 2015 r. Wojewoda Małopolski zwrócił się do Archiwum Państwowego w Bydgoszczy, Archiwum Państwowego w Poznaniu oraz Archiwum Narodowego w Krakowie z prośbą o przeszukanie w/w zasobów archiwalnych w celu odnalezienia dokumentów potwierdzających zatrudnienie Z. T. w okresie poprzedzającym dzień 1 września 1939 r. W odpowiedzi na powyższe pismo, jedynie w Archiwum Narodowym w Krakowie odnaleziono teczkę Z. K. - kierownika Państwowego Gimnazjum Rolniczego Żeńskiego w L.

Wojewoda Małopolski decyzją z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] odmówił potwierdzenia A. T. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. T. udziału w prawie własności nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w gminie H., pow. p., województwo t., stanowiące majątek "[...]".

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia [...] marca 2017r., nr [...], utrzymał w mocy w/w decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] listopada 2016 r.

Organ odwoławczy uznał, że Z. T. z domu K., po opuszczeniu majątku "[...]", w okresie poprzedzającym dzień 1 września 1939 r. miała tylko jedno miejsce zamieszkania, które znajdowało się w miejscowości C. w woj. p., na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zdaniem organu twierdzenie to wynika bezpośrednio z oświadczenia złożonego przez Z. T. pod rygorem odpowiedzialności karnej w Ankiecie z dnia 6 maja 1952 r. oraz w uwierzytelnionej kserokopii Karty Osobowej Z. T. wystawionej 15 marca 1951r., gdzie Z. T. jednoznacznie wskazała, że miejscem jej zamieszkania do 1939 r. był C. w woj. p.

W ocenie organu z w/w dokumentów jednoznacznie wynika, że Z. T. nie posiadała w dniu 1 września 1939 r. miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej ("ustawa zabużańska").

Organ podał, że zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla Krakowa-Nowej Huty w Krakowie z dnia 20 września 2011 r., sygn. akt I Ns 604/10/N, o nabyciu spadku po zmarłej 15 listopada 1945 r. we Lwowie M. K., Z. T. uzyskała prawo do 1/6 części spadku po zmarłej M. K., a więc prawo współwłasności majątku "[...]" dopiero w 1945 r. W związku z powyższym, należy stwierdzić, że Z. T. na dzień opuszczenia byłego terytorium RP nie była współwłaścicielką nieruchomości pozostawionej w gminie H., powiat p., woj. t., stanowiącej majątek "[...]".

Ponadto organ wskazał, że – jak wynika z oświadczenia złożonego przez A. T. w dniu 26 listopada 2014 r. – przyczyną niezłożenia przez stronę wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu prawa współwłasności do nieruchomości stanowiącej majątek "[...]" nie było przekonanie o niekorzystnym wyniku ewentualnego postępowania, ale choroba A. T. i jego matki Z. T. W związku z tym organ odwoławczy uznał, że wniosek złożony przez A. T. w dniu 25 sierpnia 2014 r. nie spełnia przesłanek wynikających z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r., a organ I instancji prawidłowo odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. T. udziału w prawie własności nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w gminie H., pow. p., woj. t., stanowiącej majątek "[...]".

Na w/w decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] marca 2017 r. A. T. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powołanym na wstępie wyrokiem oddalił skargę. Zdaniem Sądu kwestia prawa do złożenia przez A. T. wniosku po dniu 31 grudnia 2008 r. (art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej) nie ma istotnego znaczenia w przedmiotowej sprawie. Z akt wynika bowiem, że wniosek o przyznanie rekompensaty za majątek [...] złożyła w dniu 5 listopada 1990 r. W. M. (siostra Z. T.). Na skutek złożenia przez nią wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty, Wojewoda Małopolski decyzją z dnia [...] czerwca 2014 r. potwierdził na jej rzecz prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez nią udziału w prawie własności nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej stanowiącej majątek "[...]" w powiecie p. oraz ustalił na rzecz wnioskodawczyni wysokość przysługującej jej rekompensaty. Decyzja ta stała się ostateczna z dniem 29 lipca 2014 r., co wynika ze znajdującej się na niej adnotacji z dnia 12 lutego 2015 r. Decyzja ta, zdaniem Sądu, ma znaczenie w niniejszej sprawie z uwagi na treść uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2017 r. sygn. akt OPS 3/17, w której stwierdzono, że złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty przez osobę uprawnioną w terminie określonym art. 5 ust. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej skutkuje wszczęciem postępowania administracyjnego również w stosunku do wszystkich pozostałych uprawnionych w rozumieniu art. 3 tej ustawy. Oznacza to, że złożenie wniosku przez D. M. w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej (tj. do 31 grudnia 2008 r.) skutkowało wszczęciem postępowania również w stosunku do A. T. (następcy prawnego Z. T., współwłaścicielki majątku "[...]" w powiecie p.). W tej sytuacji Sąd uznał, że decyzja Wojewody Małopolskiego z dnia [...] czerwca 2014 r., wydana jedynie w stosunku do W. M., jest decyzją częściową w rozumieniu art. 104 § 2 k.p.a.

W związku z powyższym Sąd uznał, że w niniejszej sprawie należało zbadać spełnienie przesłanek uprawniających A. T. do uzyskania prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej przez Z. T.

Sąd wskazał, że kluczowe dla oceny miejsca zamieszkania przez Z. T. w uwarunkowaniach prawnych okresu międzywojennego, w sytuacji gdy w grę wchodzić mogło mieszkanie przez nią w kilku miejscowościach, było ustalenie, w której z nich ześrodkowała swoje centrum życiowe, tj. gdzie koncentrowało się jej życie osobiste, zawodowe i rodzinne. W ocenie Sądu I instancji zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza, że w okresie poprzedzającym dzień 1 września 1939 r. zamieszkiwała w miejscowości C. Wynika to w szczególności z oświadczeń samej Z. T. złożonych w karcie osobowej z dnia 15 marca 1951 r. oraz w warunkach uprzedzenia o odpowiedzialności karnej w ankiecie z 6 maja 1952 r. Pośrednio wynika to również z pisma ojca Z. T., A. K. z 29 listopada 1939 r., w którym podał, że jego córka Z. po ukończeniu szkoły gospodarczej w [...] była kierowniczką lotnych szkół rolniczych dla dziewcząt wiejskich przy izbie rolniczej w P., a obecnie przebywa najprawdopodobniej w W. Sąd uznał zatem, że skoro w okresie poprzedzającym wybuch wojny Z. T. zawodowo związana była z tą miejscowością, nie sposób uznać, by jej centrum życiowe zlokalizowane było w oddalonym o kilkaset kilometrów majątku "[...]". Nie może zmieniać tej oceny, ani ukończenie przez nią gimnazjum w B. w 1929 r., ani wydany w 1935 r. dowód osobisty. Te dokumenty dotyczą bowiem okresu wcześniejszego niż 1939 r. a w tej sprawie właśnie okres poprzedzający wybuch II wojny światowej ma najistotniejsze znaczenie.

Wobec powyższego Sąd uznał, że w tej sytuacji Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji mógł odmówić mocy dowodowej zeznaniom D. M., które są sprzeczne z w/w dokumentami. Sąd podkreślił przy tym, że kodeksowa zasada swobodnej oceny dowodów przez organy administracyjne, wynikająca z art. 80 k.p.a., wyłącza zasadniczo możliwość odmiennej oceny przez sąd administracyjny wiarygodności i mocy dowodowej zebranego w sprawie materiału, chyba że ustalenia zawarte w decyzji mają charakter dowolnych. Sąd administracyjny nie jest bowiem organem III instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może poddawać ocenie, czy dokonany przez organ administracji państwowej wybór, w ramach realizacji zasady swobodnej (a nie dowolnej) oceny dowodów, jest słuszny, gdyż Sąd nie jest uprawniony do badania merytorycznej zasadności (celowości) decyzji administracyjnej. Innymi słowy, jeżeli postępowanie dowodowo-wyjaśniające i dokonana na tej podstawie ocena stanu faktycznego sprawy są przeprowadzone poprawnie, to nie narusza prawa decyzja odmawiająca przyznania prawa do rekompensaty.

W ocenie Sądu I instancji nie można zatem uznać za uzasadniony zarzut naruszenia swobodnej oceny dowodów tylko dlatego, że wnioski organu oparte o materiał dowodowy zgromadzony w aktach są inne, niż twierdzenia strony, przy zachowaniu przez organ administracji reguł logiki prawniczej, jednoznacznego uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia a także oparcia się na całości materiału dowodowego rozpatrywanego we wzajemnej łączności ze sobą. Trafności powyższego rozumowania nie podważają – zdaniem Sądu – również wyjaśnienia skarżącego, w których utrzymuje, że miejscem zamieszkania Z. T. był majątek "[...]", a nie C., czy też M. koło C., gdzie przebywała tylko czasowo. Nie zostało to bowiem potwierdzone innym dokumentem. Poza tym skarżący wiedzy o tych okolicznościach, ze względu na swą datę urodzenia w 1950 r. w sposób oczywisty nie mógł poczynić samodzielnie.

Zdaniem Sądu nie można jako zasady przyjąć, że dokumenty z czasów PRL-u są niewiarygodne z uwagi na ówczesne uwarunkowania ustrojowo – polityczne. W ocenie Sądu takie stanowisko potwierdza treść oświadczenia złożonego przez D. M. również w czasach PRL, która w ankiecie z 1954 r. podała, że przed 1939 r. jej miejscem zamieszkania były P., woj. t.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożył skarżący, reprezentowany przez radcę prawnego. Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz rozpoznanie skargi i uchylenie decyzji organu I i II instancji w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wniesiono także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym za pierwszą instancję wedle przedłożonego spisu kosztów. Na podstawie art. 176 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 - dalej "p.p.s.a."), zrzeczono się rozprawy.

Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przejawiające się w tym, że:

1. Sąd I instancji oparł się na stanie faktycznym, który organy administracji ustaliły bez wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego i bez jego właściwej oceny, dokonując niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej, naruszając art. 134 § 1, art. 141 § 4 p.p.s.a. i nie stosując środka określonego art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., pomimo naruszenia przez organy administracji:

1) art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie przez organ administracji I i II instancji, i w konsekwencji przyjęcie, że M. K. z domu F. nie opuściła byłego terytorium RP w związku z wojną, podczas gdy prawidłowa ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wskazuje na to, że M. K. z domu F. opuściła majątek [...] i byłe terytorium RP dnia 13 kwietnia 1940 r. na skutek wypędzenia i przymusowej wywózki do K. – co wynika wprost m.in. z zeznań D. W. M. z dnia 8 maja 2012 r. znak: [...]

2) art. 7, 77 § 1 i § 4 oraz art. 80 k.p.a., polegające na nie dokonaniu wszechstronnej oceny całokształtu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie w zakresie badania przez organy administracji przesłanki miejsca zamieszkania Z. T. wyrażającej się zwłaszcza w:

a) pominięciu przez organ I instancji ustalenia w zakresie spełnienia w dniu 1 września 1939 r. przesłanki zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów ustawy zabużańskiej przez Z. T. i dokonania ustaleń w tym zakresie wyłącznie przez organ II instancji, podczas gdy prawidłowe działanie organów administracji w niniejszej sprawie wymagało dokonania ustaleń w zakresie miejsca zamieszkania Z. T. w obu instancjach;

b) pominięciu dokonania – przez organy administracji obu instancji – oceny znaczenia i wartości wszystkich zebranych w sprawie dowodów, a także w braku wskazania przyczyn odmowy przyznania niektórym zebranym dowodom waloru wiarygodności, w tym dowodom z:

• zeznań D. W. M., zalegających w aktach sprawy – ujętych w protokole z przesłuchania z dnia 5 marca 2015 r.,

• przesłuchania strony – A. T. zalegających w aktach sprawy – ujętych w protokole z przesłuchania z dnia 26 listopada 2014 r. – z których wynika, że Z. T. z domu K. na dzień 1 września 1939 r. posiadała dwa miejsca zamieszkania, w tym C. w woj. p. oraz majątek [...], powiat p., woj. t.;

• treści dokumentu – Dowodu Osobistego Z. K. seria i numer [...] wydanego przez Starostę Powiatowego w P. dnia 1 sierpnia 1935 r. – zalegającego w aktach sprawy – wskazującego jako miejsce zamieszkania P.;

• treści dokumentu – Świadectwa Dojrzałości Z. K. z dnia 27 maja 1929 r. wydanego po ukończeniu nauki w gimnazjum w B. – zalegającego w aktach sprawy, z których wynika, że miejscem gdzie ześrodkowane były stosunki osobiste i gospodarcze Z. T. z domu K. do wybuchu II Wojny Światowej były dawne Kresy Rzeczypospolitej, w tym miejscowości P. i B. — co jest spójne z treścią zeznań D. W. M. i przesłuchaniem A. T.;

• treści dokumentu – Książeczki Turystycznej Z. K., numer [...], wydanej w dniu 2 czerwca 1938 r. w C. przez Dyrekcję Okręgową Kolei Państwowych z siedzibą w Warszawie – w której Z. K. wskazuje jako miejsce zamieszkania szkołę rolniczą w M. (koło C.), co jest spójne z zeznaniami zarówno D. M., o tym że Z. T. jeszcze przed wojną zaczęła pracować w "[...]", m. in. "na Śląsku", jak i A. T., który zeznaje, że Z. T. jeszcze przed dniem 1 września 1939 r. podjęła prace w "[...]" rozsianych po całej Polsce, wymieniając m.in. miejscowość M., zmieniając często swoje dodatkowe miejsca zamieszkania poza majątkiem "[...]",

c) pominięciu przy dokonywaniu oceny wiarygodności dowodów zgromadzonych w sprawie w postaci: Karty Osobowej Z. T. wystawionej dnia 15 marca 1951 r. oraz Ankiety Z. T. złożonej dnia 6 maja 1952 r. do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych, faktu powszechnie znanego w postaci systemowego wymazywania kultury Kresów w okresie PRL oraz prześladowania "kresowiaków", w tym w szczególności w okresie stalinowskim w Polsce (1948 – 1956), co miało wpływ na treść złożonych oświadczeń przez Z. T. w przedmiocie miejsca zamieszkania do 1939 roku (Ankieta) czy do 1 września 1939 r. (Karta Osobowa) i wskazania przez Z. T. jako miejsca zamieszkania jedynie miejscowości C. w województwie p., przy jednoczesnym pominięciu w przedmiotowych oświadczeniach majątku "[...]", podczas gdy z całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że Z. T. posiadała w dniu 1 września 1939 r. także inne miejsce zamieszkania położone poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej – majątek "[...]" (zeznania D. M., A. T.) i w konsekwencji przyjęcie przez organ II instancji, że jedynym miejscem zamieszkania Z. T. w dniu 1 września 1939 r. był C. w woj. p., podczas gdy Z. T. posiadała na dzień 1 września 1939 r. co najmniej dwa miejsca zamieszkania w tym m.in. C. w woj. p. (główne miejsce zamieszkania) oraz majątek [...] woj. t. (dodatkowe miejsce zamieszkania);

d) naruszenie art. 75 §1 k.p.a. i wyrażonej w nim zasady równej mocy środków dowodowych przejawiające się w oparciu się przez organy administracji wyłącznie na dowodzie z dokumentów zawierających oświadczenie Z. T., tj. – Ankieta z dnia 6 maja 1952 oraz Karta Osobowa Z. T. z dnia 15 marca 1951r., przy całkowitym pominięciu dowodów z zeznań D. W. M., dowodu z przesłuchania wnioskodawcy A. T., a także dowodów z innych dokumentów złożonych do sprawy w szczególności: dowodu z treści Dowodu Osobistego Z. K., Świadectwa Dojrzałości Z. K. oraz Książeczki Turystycznej Z. K.;

3) art. 107 § 3 k.p.a., poprzez brak należytego sporządzenia uzasadnienia

decyzji organu I i II instancji, przejawiający się w tym, iż organy administracji nie wyjaśniły należycie motywów zaskarżonej decyzji oraz nie wskazały, którym dowodom dały wiarę i dlaczego.

2. Sąd I instancji w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w ustawie tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., pomimo naruszenia przez organy administracji art. 15 k.p.a. i wyrażonej w nim zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego poprzez:

1) orzekanie przez organ odwoławczy w zakresie innym, niż to uczynił przed nim organ pierwszoinstancyjny, albowiem organ I instancji analizą spełnienia przesłanki wskazanej w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie posiadania przez właściciela miejsca zamieszkania na byłym terytorium państwa polskiego, objął M. K. z domu F. (matkę Z. T.), natomiast organ II instancji badaniem spełnienia w/w przesłanki objął Z. T.;

2) brak w motywach zaskarżonej decyzji organu II instancji jakiegokolwiek ustosunkowania się do zarzutów wniesionego przez skarżącego odwołania dotyczących naruszenia przepisów postępowania przez organ I instancji, a to:

a) art. 107 § 3 k.p.a., poprzez brak należytego sporządzenia uzasadnienia decyzji organu I instancji, przejawiający się w tym, iż organ I instancji nie wyjaśnił należycie motywów zaskarżonej decyzji w zakresie objęcia analizą spełnienia przesłanek określonych w art. 2 pkt 1 ustawy przez M. K. z domu F., a nie jak wskazano we wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty przez Z. T. z domu K.

b) art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na tym, że organ I instancji niewyczerpująco rozpatrzył materiał dowodowy oraz dokonał jego dowolnej oceny wyrażającej się zwłaszcza w pominięciu przy rozpatrywaniu materiału dowodowego zebranego w niniejszej sprawie, zeznań D. W. M., zalegających w aktach sprawy – ujętych w protokole z przesłuchania z dnia 5 marca 2015 r. – na co wskazuje brak chociażby wzmiankowania o przedmiotowych zeznaniach w uzasadnieniu decyzji organu I instancji.

Ponadto, na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez błędną wykładnię pojęcia "miejsca zamieszkania" polegającą na zawężającej jego interpretacji, niezgodnej z ratio legis ustawy zabużańskiej, i błędne przyjęcie przez Sąd I instancji, że "decydującym o miejscu zamieszkania – w rozumieniu ustawy zabużańskiej – jest uczynienie danej miejscowości przez jednostkę przebywającą na jej terenie, w sposób stały centrum swoich interesów życiowych", podczas gdy ustawa zabużańska po noweli z dnia 12 grudnia 2013 r. miała pozwolić na potwierdzenie prawa do rekompensaty także po tych osobach, które na kresach wschodnich miały jedynie "dodatkowe" miejsce zamieszkania, a zatem brak jest w tym przepisie wymogu dla wykazania dodatkowego miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przebywania w danej miejscowości w sposób stały i traktowania jej jako centrum interesów życiowych.

W obszernym uzasadnieniu skargi kasacyjnej rozwinięto jej motywy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, chociaż nie wszystkie podniesione w niej zarzuty są trafne.

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

Wniesiona skarga kasacyjna została oparta na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., a pełnomocnik – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy. Strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o przeprowadzenie rozprawy, wobec czego rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

Wskazać należy, że w myśl art. 2 i 3 ustawy zabużańskiej, prawo do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej może zrealizować, będący obywatelem polskim, spadkobierca właściciela tychże nieruchomości wówczas, gdy właściciel pozostawionej nieruchomości był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów przedwojennych, wymienionych enumeratywnie w tym art. 2 pkt 1 powołanej ustawy. Zatem, wprawdzie przepisy ustawy zabużańskiej nie wymagają, by w samej dacie opuszczenia nieruchomości położonych na dawnych kresach opuszczający je byli ich właścicielami, o czym szerzej wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 16 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 11/13, to jednak nie powinno budzić wątpliwości, że prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego majątku nieruchomego, który co najmniej w momencie wybuchu II Wojny Światowej był jego własnością, względnie po tej dacie (a przed pozostawieniem) był przez niego na własność nabyty. Wynika to wprost z brzmienia art. 2 ustawy zabużańskiej, tj. z samej istoty zdarzenia, z jakim związane jest uprawnienie, tj. pozostawienie nieruchomości w okolicznościach określonych w art.1 powołanej ustawy.

Wobec tego stwierdzić należy, że ze względu na ukształtowane ustawą zabużańską przesłanki uzyskania prawa do rekompensaty, w postępowaniu administracyjnym należało ustalić: kto był właścicielem pozostawionej nieruchomości. (tylko bowiem właściciel lub jego spadkobierca może być beneficjentem prawa do rekompensaty, które – zgodnie z wyraźną dyspozycją art. 4 ustawy – jest niezbywalne), czy posiadał w dniu 1 września 1939 r. obywatelstwo polskie i zamieszkiwał na terenach dawnej Rzeczypospolitej Polskiej oraz czy je opuścił w związku z wojną 1939 r.

W rozpoznawanej sprawie A. T. domaga się przyznania mu rekompensaty z tytułu pozostawienia poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej majątku [...] w gminie H., powiecie p., woj. t. Jak wynika bezspornie z akt sprawy przedwojenną właścicielką tego majątku była M. K. z domu F., która posiadała obywatelstwo polskie. We wniosku z dnia 25 sierpnia 2014 r. A. T. domagał się przyznania mu rekompensaty z tytułu pozostawienia majątku właśnie przez swoją babkę M. K. Na skutek stanowiska organu wyrażonego w piśmie z dnia 12 września 2014 r. według którego M. K. nie spełnia wymogów ustawy, gdyż zmarła we Lwowie, A. T. wskazał swoją matkę Z. T., jako współwłaścicielkę pozostawionego majątku [...]. Organ pierwszej instancji w uzasadnieniu decyzji odmawiającej przyznania rekompensaty rozważał spełnienie wymogu zamieszkiwania na byłym terytorium państwa polskiego przez M. K., ale wobec niewykazania przez wnioskodawcę, że na ocenę spełnienia wymogu zamieszkiwania przez M. K. w dniu 1 września 1939 r. na Kresach Wschodnich mają wpływ zmiany dokonane ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty (....), wydał decyzję odmowną. Natomiast organ odwoławczy w decyzji z dnia [...] marca 2017 r. rozważał wyłącznie spełnienie przesłanek ustawy zabużańskiej przez Z. T., przyjmując, że skoro M. K. zmarła we Lwowie, to nie spełnia ona wymogów ustawy zabużańskiej. Po rozpoznaniu skargi A. T. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie poczynił żadnych rozważań dotyczących M. K., koncentrując się na ocenie spełnienia przesłanki zamieszkiwania przez Z. T. na byłym terytorium państwa polskiego. Sąd pierwszej instancji nie odniósł się w szczególności do zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego okoliczności opuszczenia majątku [...] przez M. K. Z zeznań D. M. wynika, że dnia 13 kwietnia 1940 r. M. K. z dziećmi została wywieziona do K., jej mąż zaś aresztowany przez NKWD i rozstrzelany. W listopadzie 1945 r. M. K. udało się wraz z dziećmi wrócić do Lwowa celem dalszej repatriacji do L. ( k. 99 akt postępowania z wniosku D. M.). Z zeznań D. M. i jej wniosku z dnia 5 listopada 1990 r. wynika, że jej matka M. K. zmarła we Lwowie w czasie repatriacji do Polski. W aktach sprawy znajduje się również karta ewakuacyjna z dnia 23 października 1945 r. wydana przez Komisję Mieszaną do spraw ewakuacji we Lwowie dla M. K. ( k. 97). Rację ma autor skargi kasacyjnej, że nieodniesienie się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do wskazanych dokumentów i brak oceny spełnienia przesłanek ustawy przez M. K. mogło mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Dlatego trafny jest zarzut naruszenia art.141 § 4 p.p.s.a. Brak stanowiska Sądu I instancji w omawianej kwestii uniemożliwia w tej części kontrolę instancyjną wyroku. Skarżący kasacyjnie dowodzi, że M. K. po opuszczeniu w 1940 r. majątku [...] już nigdy do niego nie powróciła, a jej przebywanie we Lwowie na przełomie października i listopada 1945 r. w trakcie akcji przesiedleńczej, nie może zostać uznane za powrót na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Skarżący nie godzi się z prezentowanym przez organy stanowiskiem, że M. K. nie opuściła byłego terytorium RP, co oparte jest wyłącznie na fakcie jej zgonu we Lwowie w dniu 15 listopada 1945 r. bez odniesienia się do okoliczności jej śmierci tj. doznania zawału w transporcie repatriacyjnym z K. na tereny dzisiejszej RP. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd pierwszej instancji odniesie się do opisanego wyżej stanowiska skarżącego i dokona oceny znajdującego się w aktach sprawy materiału dowodowego dotyczącego okoliczności opuszczenia przez M. K. majątku [...]. Trzeba też zaznaczyć, że w wyroku z dnia 7 czerwca 2004 r. sygn. I SA 2441/02 ( wydanym wprawdzie na tle regulacji art.212 u.g.n.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyraził pogląd, że "w stosunku do osoby, która została poddana procedurze repatriacyjnej, również należy zastosować zasady przyznawania ekwiwalentu za majątek nieruchomy pozostawiony przez obywateli polskich na terenach nie wchodzących obecnie w skład obecnego obszaru Państwa, zaś fakt, że zgon właścicielki mienia nastąpił poza obecnymi granicami Polski nie ma znaczenia prawnego".

Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej okazały się nieuzasadnione.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego słusznie Sąd pierwszej instancji uznał, że miejscem zamieszkania przez Z. T. tuż przed dniem 1 września 1939 r. był C. Taka okoliczność wynika bowiem z dokumentacji niniejszej sprawy. Potwierdza to zarówno Karta Osobowa z dnia 15 marca 1951 r. podpisana przez Z. T., gdzie wyraźnie wskazała, że miejscem jej zamieszkania do dnia 1 września 1939 r. był C., jak również Ankieta z dnia 6 maja 1952 r., w której Z. T. podała, iż do dnia 1 września 1939 r. zamieszkiwała w C. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie ma podstaw, aby odmówić wiarygodności tym dokumentom, bowiem – jak słusznie zwrócił na to uwagę Sąd I instancji - nie można jako zasady przyjąć, że dokumenty z czasów PRL-u są niewiarygodne z uwagi na ówczesne uwarunkowania ustrojowo – polityczne. Stanowisko takie potwierdza treść oświadczenia złożonego przez D. M. również w czasach PRL, która w ankiecie z 1954 r. podała, że przed 1939 r. jej miejscem zamieszkania były P., woj. t.

Okoliczność niezamieszkiwania Z. T. (z domu K.) w majątku [...] na dzień 1 września 1939 r. wynika także z pisma jej ojca – A. K. z dnia 29 listopada 1939 r. – w którym podaje on, że jego córka Z. K. po ukończeniu szkoły gospodarczej w [...] byłą kierowniczką w Lotnych Szkołach Rolniczych dla dziewcząt wiejskich przy Izbie rolniczej w P. Podał, że obecnie przebywa prawdopodobnie w Warszawie. Wobec tego należy przyjąć, iż opuszczenie przez Z. T. byłych nieruchomości RP wiązało się nie z wybuchem wojny, a z zamiarem podjęcia pracy z dniem 1 września 1939 r. we wskazanej szkole. Nie można przy tym czynić zarzutu, że ustalając miejsce zamieszkania Z. T. – w rozumieniu przepisów wskazanych w art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej – nie wzięto pod uwagę treści jej dowodu osobistego, bądź też świadectwa dojrzałości, gdyż dokumenty te dotyczą okresu wcześniejszego, niż wybuch II Wojny Światowej. Dowód osobisty został bowiem wydany w dniu 1 sierpnia 1935 r., zaś świadectwo dojrzałości w dniu 27 maja 1929 r. Daty te obejmują zatem okres dużo wcześniejszy, niż rok 1939, o którym mowa w art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

W odniesieniu do protokołu przesłuchania A. T. w Małopolskim Urzędzie Wojewódzkim w Krakowie z dnia 26 listopada 2014 r., w którym to oświadczył, że jego mama (Z. T.) mieszkała w majątku [...] w powiecie p., z którego się nigdy nie wymeldowała, podkreślić należy, że okoliczności tych A. T., który urodził się w 1950r. nie mógł ustalić samodzielnie, gdyż w momencie wybuchu II Wojny Światowej jeszcze się nie urodził. Nie mógł zatem posiadać innej wiedzy na temat przedwojennego stanu prawnego nieruchomości, jak tylko wiedza zasłyszana. Natomiast dokumentacja niniejszej sprawy nie potwierdza w tej kwestii jego zeznań. Nie można zatem czynić zarzutu, że w tym zakresie jego zeznaniom odmówiono wiarygodności. Także powoływana w skardze kasacyjnej książeczka turystyczna Z. T. nie potwierdza okoliczności jej zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. w majątku [...].

Wobec powyższego należy stwierdzić, że zasadnie w sprawie uznano, iż Z. T. z domu K. po opuszczeniu majątku "[...]" w okresie poprzedzającym wybuch II Wojny Światowej, czyli przed dniem 1 września 1939 r. miała miejsce zamieszkania w C., woj. poznańskie, na obecnym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej. Tym samym, w dniu 1 września 1939 r. nie miała ona miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej, a zatem zarzut skargi kasacyjnej o naruszeniu tego przepisu jest nieuzasadniony.

Odnośnie do zarzutu naruszenia prawa materialnego – art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez błędną wykładnię pojęcia "miejsca zamieszkania", to zarzut ten jest również niezasadny. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd w sposób szczegółowy przedstawił regulacje prawne dotyczące pojęcia zamieszkiwania, do których odsyła ustawa w art.2 pkt 1 a, b i c. i jednoznacznie stwierdził, że przepisy te dopuszczały posiadanie więcej niż jednego miejsca zamieszkania. Rzecz jednak w tym, że w niniejszej sprawie Z. T. wskazała swoje miejsce zamieszkania przed 1 września 1939 r., jako C. woj. poznańskie, zaś wnioski formułowane przez skarżącego, że dodatkowym miejscem jej zamieszkania był majątek [...] nie mają oparcia w materiale dokumentacyjnym sprawy.

Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185§1 w zw. z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Na zasadzie art.207 § 2 p.p.s.a. odstąpiono od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.