Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1895/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-11-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) sędzia NSA Paweł Miładowski sędzia del. NSA Jerzy Krupiński Protokolant starszy asystent sędziego Marta Sikorska po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2014 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 czerwca 2013 r. sygn. akt IV SA/Po 271/13 w sprawie ze skargi M. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] stycznia 2013 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 6 czerwca 2013 r., sygn. akt IV SA/Po 271/13 po rozpoznaniu skargi M. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] stycznia 2013 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza M. z dnia [...] września 2012 r., nr [...].

W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał na następujący stan faktyczny i prawny sprawy.

Decyzją z dnia [...] września 2012 r. Burmistrz M. odmówił M.N. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad mężem H. N., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przytaczając treść art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.) organ wskazał, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. W tej sytuacji nie przysługuje wnioskodawczyni świadczenie pielęgnacyjne na męża.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła M. N..

Decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję wskazując w uzasadnieniu na treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Zdaniem organu odwoławczego małżonek nie ma prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad drugim niepełnosprawnym małżonkiem, gdyż zgodnie z art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny małżonka względem drugiego może powstać dopiero po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji. Kolegium wskazało też, że od dnia 1 stycznia 2013 r. do systemu świadczeń rodzinnych wprowadzony został specjalny zasiłek opiekuńczy, który otrzymywać będą osoby po spełnieniu określonych warunków, przy czym pozostawanie w związku małżeńskim nie stanowi negatywnej przesłanki do jego przyznania; zagadnienie to zostało uregulowane w przepisie art. 16a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła M.N..

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uznał, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i decyzja ją poprzedzająca naruszają prawo w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie ich z obrotu prawnego.

Sąd nie zgodził się ze stanowiskiem organów orzekających w niniejszej sprawie, że skoro skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem, świadczenie pielęgnacyjne jej nie przysługuje.

Sąd powołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. (sygn. akt P 27/07), który orzekł, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W ocenie Sądu, jakkolwiek wyrok ten odnosi się do treści art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych sprzed nowelizacji tego przepisu, to jednakże wywody tam zawarte pozostają aktualne w odniesieniu do właściwej interpretacji zapisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w przedmiocie nabywania uprawnień do świadczeń pielęgnacyjnych, w tym do właściwego odczytywania ograniczeń wynikających z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a tej ustawy. Wprawdzie przepis ten nie został poddany kontroli Trybunału, jednakże nie ulega wątpliwości, że wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a powołanej ustawy musi uwzględniać konstytucyjne zasady, w tym wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasadę równości. Ponadto rozpatrywany przepis musi być interpretowany w taki sposób, by nie doszło do zniweczenia skutku wskazanego wyżej orzeczenia Trybunału. Na powyższe wskazuje część końcowa uzasadnienia wyroku Trybunały Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., gdzie Trybunał wyraźnie zwrócił uwagę, że wprawdzie orzeczenie o niekonstytucyjności dotyczy wyłącznie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale do organów stosujących przepisy tej ustawy należeć będzie ocena skutków stwierdzenia niekonstytucyjności zaskarżonego art. 17 ust. 1 ustawy w konfrontacji z innymi przesłankami określającymi prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał w tym miejscu zwrócił szczególną uwagę na znaczenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy dla sprawy, w której zapadł ww. wyrok, a w którym to stanie faktycznym o świadczenie pielęgnacyjne wystąpił – analogicznie, jak w sprawie niniejszej – współmałżonek. Trybunał uznał, iż skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to odeń rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. W ocenie Trybunału wybranie z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji (a więc tych, na które państwo nakłada obowiązek opieki nad potrzebującą pomocy osobą najbliższą) jedynie rodziców (naturalnych, przysposabiających, zastępczych) i przyznanie wyłącznie im prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji), godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji). Nadto wskazując na wyrok z dnia 15 listopada 2006r., sygn. akt P 23/05, Trybunał zwrócił uwagę, iż świadczenie pielęgnacyjne nie tylko stanowi formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej, ale również zdejmuje z Państwa i jego organów obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w formach zorganizowanych, zinstytucjonalizowanych.

Ponadto Sąd wskazał, że postanowieniem z dnia 1 czerwca 2010 r. , S 1/10 Trybunał Konstytucyjny w trybie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643 ze zm.) przedstawił Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu powyższego postanowienia Trybunał podniósł, iż literalne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych ogranicza skutki nowelizacji art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dalej Trybunał wskazał, iż formalnie rzecz biorąc, stosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie podlega żadnym wyjątkom. Może ono prowadzić – tak jak w sprawie zawisłej przed sądem pytającym, który zainicjował postępowanie w sprawie o sygn. P 38/09 – do odmowy przyznania tego wsparcia dziecku w związku z opieką nad jednym z rodziców, nawet wtedy gdy oboje jego rodzice są osobami niepełnosprawnymi. Rygoryzm traktowania tego przepisu przez organy administracji zmusza osoby wymagające opieki do rezygnacji z pozostawania w związku małżeńskim, tylko bowiem w takim wypadku ich opiekunowie mieliby niekwestionowane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał podniósł, iż analiza praktyki sądów administracyjnych, dokonana w postanowieniu o sygn. P 38/09, prowadzi do wniosku, że możliwe jest nadanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w praktyce sądowej takiego brzmienia, które nie prowadziłoby do wniosku o wewnętrznej sprzeczności ustawy o świadczeniach. Dokonując wykładni art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych należy mieć na względzie, że jak stwierdził to Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 8 maja 2005 r. (sygn. akt SK 22/99, OTK 2000/4/107) orzeczenie o niezgodności przepisu z Konstytucją oznacza przypisanie atrybutu konstytucyjności nie pewnej jednostce redakcyjnej bez względu na jej treść, lecz określonej treści normy zawartej w tym przepisie, ustalonej w wyniku interpretacji.

Nie ulega wątpliwości, zdaniem Sądu, iż literalne odczytywanie normy prawa wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych może być podstawą do stwierdzenia, że w przypadku osoby wymagającej stałej opieki, która zawrze związek małżeński i w nim pozostaje, wyłączone jest prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne dla osoby, która tę opiekę sprawuje, rezygnując z pracy zarobkowej. Takie odczytanie przepisu wykluczałoby przyznanie świadczenia osobie, sprawującej opiekę nad małżonkiem, a taka interpretacja tego przepisu, w szczególności w kontekście orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, oraz zasady równości jest niedopuszczalne.

W ocenie Sądu Wojewódzkiego brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych musi być odczytywane przez pryzmat przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jeżeli bowiem prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego, to literalne odczytywanie normy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych niweczyłoby skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Nieuprawniona jest taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim. Zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Ponadto Trybunał Konstytucyjny uznał, że skoro członek rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków zarówno prawnych, jak i moralnych wobec chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie.

W ocenie Sądu, powyższe kryterium, legitymujące do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem, spełnia zobowiązana do alimentacji żona M.N., mimo że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim.

Podsumowując Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie fakt pozostawania przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania tego świadczenia.

Sąd wskazał ponadto, że od 1 stycznia 2013 r. na mocy art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 7 grudnia 2012r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych w ustawie tej dodano art. 16a, który wprowadza do systemu świadczeń rodzinnych specjalny zasiłek opiekuńczy. Przepis ten określa warunki i krąg osób uprawnionych do jego otrzymania. Zgodnie z art. 13 ustawy zmieniającej w sprawach o świadczenia pielęgnacyjne, do którego prawo powstało przed dniem wejścia w życie ustawy, ustalając to prawo, stosuje się przepisy dotychczasowe. W myśl zaś art. 11 ust 4 w/w ustawy organ właściwy (...), "w terminie 2 miesięcy od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, informuje osoby otrzymujące świadczenie pielęgnacyjne na podstawie przepisów dotychczasowych o wygaśnięciu z mocy prawa decyzji o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i warunków nabywania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego i świadczenia obowiązujących od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy". Według zaś ust 1 art. 11 osoby uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie przepisów dotychczasowych zachowują prawo do tego świadczenia w dotychczasowej wysokości do dnia 30 czerwca 2013 r., jeżeli spełniają warunki określone w przepisach dotychczasowych. Zmianę przepisów organy, ponownie orzekając w sprawie winny mieć na uwadze.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P.. Zaskarżając wyrok w całości, Kolegium wniosło o jego uchylenie i orzeczenie w trybie art. 185 § 1 p.p.s.a. oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono:

1. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię.:

a) art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992, ze zm.) poprzez przyjęcie, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli osoba wymagającą opieki, pozostaje w związku z małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

b) art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, iż nieprzyznanie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego dziecku, które opiekuje się niepełnosprawnym rodzicem będącym w związku małżeńskim jest jednoznaczne z pozostawieniem przez Państwo bez pomocy rodziny, która zgodnie z Konstytucją objęta jest prawem do szczególnej pomocy w trudnych sytuacjach materialnych i społecznych,

oraz niewłaściwe zastosowanie:

c) art. 8 ust. 2 w związku z art. 178 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, przez niewłaściwe zastosowanie, polegające na dokonaniu w ramach wykładni art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, faktycznej oceny zgodności tych przepisów z Konstytucją, co zgodnie z art. 188 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej jest zastrzeżone do wyłącznej kompetencji Trybunału Konstytucyjnego,

2. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik postępowania:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez nieuzasadnione uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P., pomimo braku podstaw do stwierdzenia naruszenia przez organ jakiegokolwiek przepisu prawa materialnego, jak i procesowego;

b) art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez to, że Sąd nie zbadał w pełnym zakresie zgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia - co miało istotny wpływ na wynik sprawy i ostateczny kształt orzeczenia Sądu.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że na dzień złożenia wniosku, materialnoprawną podstawę przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego określał obowiązujący do 31 grudnia 2012 r. art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992, ze zm.), w brzmieniu obowiązującym od dnia 14 października 2011 r. na mocy ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212). Natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w zaskarżonym wyroku uznał, ze stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy powinien być rozpatrywany przy uwzględnieniu treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., obowiązującego do 13 października 2011 r. Z takim stanowiskiem w- ocenie Kolegium - nie sposób się zgodzić. Sąd wyszedł bowiem z błędnego założenia, że jest związany treścią ustaleń dokonanych w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego, uchylając się od dokonania oceny stanu faktycznego sprawy oraz stanu prawnego obowiązującego w dacie wydania decyzji Burmistrza M. tj. w dniu [...] września 2012 r. Sąd przyjął, iż pomimo dokonanej nowelizacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a oraz art. 17 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, do rozpatrzenia przedmiotowej sprawy należy zastosować treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., przyjmując, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje współmałżonkowi, jeżeli jego małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Powyższe stanowi naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, a w konsekwencji art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez nieuzasadnione uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P., pomimo braku podstaw do stwierdzenia naruszenia przez organ tak przepisu prawa materialnego, jak i procesowego.

Zdaniem organu Sąd w przedmiotowym postępowaniu nie powinien dokonywać zmian obowiązującego prawa i orzekać w oparciu o treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. odnoszącego się do przepisów obowiązujących do 13 października 2011 r.

W skardze kasacyjnej podniesiono ponadto, że sądy administracyjne nie są upoważnione do oceny tego, czy ustawodawca dokonując nowelizacji przepisów prawa w sposób należyty zrealizował wyrok Trybunału Konstytucyjnego i dostosował ich treść do interpretacji przedstawionej przez Trybunał. Po zmianie przepisów prawa, które były przedmiotem kontroli Trybunału, dokonana przez Sąd ocena orzeczenia Trybunał Konstytucyjny z 18 lipca 2008 r. nie ma znaczenia dla sprawy, gdyż przedmiotem oceny Sądu winien być już nowy przepis stanowionego prawa, który korzysta w pełni z domniemania zgodności z Konstytucją. Sądy administracyjne nie mają kompetencji do zastępowania Trybunału Konstytucyjnego w zakresie orzekania o zgodności z Konstytucją analizowanych przepisów prawnych. Natomiast w przedmiotowej sprawie Sąd dokonał oceny niezgodności z Konstytucją art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy, czym przekroczył swoje kompetencje wynikające z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP.

Kolegium podniosło ponadto, że w przedmiotowej sprawie treść analizowanych przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie budzi wątpliwości. Ustawodawca w sposób jasny i precyzyjny, zgodnie ze swoją wolą określił krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, do którego M.N. nie należy. Argumentacja Sądu w zakresie prokonstytucyjnej wykładni przywołanych przepisów jest więc błędna i nie zasługuje na aprobatę. Rozszerzanie bowiem kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, przy odwoływaniu się do pozajęzykowych reguł wykładni, w sytuacji precyzyjnie sformułowanych przepisów, będzie prowadziło do przyjęcia stanowiska, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jakiemukolwiek krewnemu, a nawet osobom jedynie zaprzyjaźnionym, które opiekują się osobą niepełnosprawną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona.

Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy małżonkowi sprawującemu opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem przysługiwało świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art.17 ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. ( Dz.U. t.j. 2006, Nr 139, poz. 992 ze zm.) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( Dz.U. z 2011 r., Nr 205, poz. 1212).

Powołana ustawa nowelizująca wprowadziła zmiany w zakresie art.17 ust.1 pkt 2, ust.5 pkt 1, dodała ust.5 pkt 1 a, nadała nowe brzmienie art.17 ust.5 pkt 2 lit. a i ust.5 pkt 4. W wyniku wprowadzonych zmian art.17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych otrzymał następujące brzmienie:

"Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ( Dz.U. Nr 9, poz.59 z późn. zm) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,

3) opiekunowi faktycznemu dziecka

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności."

W art.17 ust.5 ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca określił przypadki, w których świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Dla potrzeb rozważań w niniejszej sprawie należy zwrócić uwagę na regulację zamieszczoną w ust.5 pkt 2 a wskazanego przepisu, zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na tę regulację powoływały się organa orzekające w sprawie odmawiając wnioskującej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawnym mężem. Wywodzono, że skoro przepis ten ma zastosowanie w sprawie w brzmieniu już po nowelizacji ustawy spowodowanej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/07 , to odniesienia do tego wyroku są bezpodstawne. Organy obu instancji dokonały zatem literalnej wykładni art.17 ust.5 pkt 2 a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Natomiast Sąd pierwszej instancji, powołując się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego wywiódł, że literalne odczytanie powyższej normy prawnej niweczyłoby skutki orzeczenia Trybunału.

W skardze kasacyjnej Samorządowe Kolegium Odwoławcze prezentuje stanowisko, że Sąd pierwszej instancji błędnie uznał, że rozpatrując sprawę należy uwzględnić wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/07, pomimo dokonanej nowelizacji ustawy będącej wynikiem wskazanego wyroku Trybunału.

Wymaga zatem przypomnienia, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/07, publ. OTK-A 2008/6/107 było odpowiedzią na pytanie dwóch Wojewódzkich Sądów Administracyjnych – WSA w Gdańsku i WSA w Łodzi, czy art.17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim nie przyznaje prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która nie jest zatrudniona lub nie podejmuje pracy zarobkowej albo rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad innym niż jej dziecko pełnoletnim członkiem rodziny legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wobec którego osobę tę obciąża obowiązek alimentacyjny, jest zgodny z art.32 Konstytucji R.P. ( chodziło o sprawowanie opieki nad pełnoletnią siostrą i nad chorym mężem).

Trybunał Konstytucyjny orzekając o niezgodności art.17 ust.1 z Ustawą zasadniczą w uzasadnieniu wyroku podkreślił, m.in. że wybranie z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji jedynie rodziców i przyznanie im wyłącznie prawa do zasiłku narusza konstytucyjna zasadę równości, godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji życiowej. Trybunał wywiódł, że wprawdzie orzeczenie o niekonstytucyjności dotyczy wyłącznie art.17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, to jednak do organów stosujących przepisy o świadczeniu pielęgnacyjnym należeć będzie ocena skutków stwierdzenia niekonstytucyjności zaskarżonego art.17 ust.1 w konfrontacji z innymi przesłankami określającymi prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W ostatnim zdaniu uzasadnieniu Trybunał zwrócił uwagę na znaczenie art.17 ust.5 pkt 2 a ustawy o świadczeniach rodzinnych dla sprawy w związku z którą zostało przedstawione pytanie prawne.

Trzeba podkreślić, że okoliczność nieuwzględnienia wszystkich uwag Trybunału Konstytucyjnego w dokonanej w wyniku tego wyroku nowelizacji ustawy o świadczeniach rodzinnych nie zwalnia sądów stosujących prawo z dokonania wykładni przepisów w zgodzie z Konstytucją i tym samym uwzględnienia orzecznictwa Trybunału.

W świetle art.17 ust.1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ( Dz.U. Nr 9, poz.59 z późn. zm) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy uznać, że ta norma prawna stanowiła podstawę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego małżonkowi opiekującego się współmałżonkiem. Do takiego wniosku prowadzą obowiązki małżonków wynikające z ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ( Dz.U. z 2012 r., poz. 788) - obowiązek wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy, współdziałania dla dobra rodziny, przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny ( art.23 i 27 k.r.o). Wśród obowiązków istnieje także obowiązek wzajemnej alimentacji ( przyczynia się do zaspokajania wzajemnych potrzeb, wzajemna pomoc i współdziałanie dla wzajemnego dobra). Należy zatem uznać, że małżonek należy do podmiotów określonych w art.17 ust.1 pkt 2 ( a obecnie pkt 4 ) ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego w analogicznych sprawach wyrażono pogląd, który Sąd orzekający w niniejszej sprawie również podziela, że: " Przepis art.17 ust.5 pkt 2 a ustawy o świadczeniach rodzinnych, powinien być rozumiany w ten sposób, że normuje przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust.1 ( lub ust.1 a), nie będąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji ( por. wyroki NSA z dnia 15 lipca 2014 r., sygn. I OSK 644/13, z dnia 12 września 2014, sygn. I OSK 1050/13, publ. www.nsa.gov.pl).

Wyrokowi Sądu pierwszej instancji nie można zatem odmówić trafności. Sąd ten dokonał prawidłowej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych i słusznie orzekł uchylając obie wydane w sprawie decyzje.

Odnośnie szeroko opisanej w skardze kasacyjnej kompetencji sądów administracyjnych do oceny zgodności z Konstytucją przepisów prawa stwierdzić trzeba, że w rozpoznawanej sprawie o niekonstytucyjności rozwiązań prawnych przewidzianych w ustawie o świadczeniach rodzinnych wielokrotnie orzekał Trybunał Konstytucyjny, w tym także w opisanym powyżej wyroku z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/07. Wskazać należy, że to Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, zaś jej przepisy stosuje się bezpośrednio, przy czym nakaz bezpośredniego stosowania Konstytucji jest skierowany przede wszystkim do sądów, co - wbrew twierdzeniom wnoszącego skargę kasacyjną - nie pozostaje w kolizji z uprawnieniami Trybunału Konstytucyjnego.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 p.p.s.a. orzekł, jak w wyroku.