Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 866/07
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2008-07-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 184
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Jaśkowska (spr.) Sędziowie sędzia NSA Wiesław Kisiel del. sędzia WSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz Protokolant Elżbieta Maik po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 29 stycznia 2007 r. sygn. akt II SA/Łd 740/06 w sprawie ze skargi M. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 29 stycznia 2007 roku, sygnatura akt II SA/Łd 740/06, po rozpoznaniu sprawy ze skargi M. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...].

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd podał, iż zostało ono wydane w następujących okolicznościach faktycznych sprawy.

Decyzją z dnia [...], utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił M. C. przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej w III Rzeszy. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ podał, że stosownie do treści art. 2 ust. 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) – dalej powoływana jako ustawa o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Z zebranego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowego wynikało, że wnioskodawczyni nie spełniła przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pieniężnego, o których mowa w powołanym wyżej przepisie, ponieważ jak ustalono pobyt na deportacji trwał od dnia 16 czerwca 1944 roku - data urodzenia, do dnia 3 września 1944 roku tj. daty wyzwolenia miejscowości C. (Francja), w której przebywała. W ocenie organu sam fakt urodzenia podczas deportacji, nie daje podstaw do przyznania świadczenia.

Pełnomocnik skarżącej wniósł o zmianę ostatecznej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]. Tenże organ w dniu [...] wydał decyzję, którą odmówił zmiany ostatecznej decyzji. W uzasadnieniu podał, że przebywanie w miejscowości, w której przymusowo pracowali rodzice skarżącej po dacie jej zajęcia przez wojska koalicji antyhitlerowskiej nie spełnia przesłanek umożliwiających przyznanie świadczenia. Represja skarżącej w związku z deportacją do pracy przymusowej rodziców trwała zaledwie 2 miesiące i 17 dni, tj. od 16 czerwca 1944 roku (data urodzenia) do zajęcia miejscowości C. przez wojska koalicji antyhitlerowskiej, co nastąpiło, jak wskazują źródła, najpóźniej w dniu 30 września 1944 roku.

O ponowne rozpatrzenie sprawy wniósł Kombatancki Związek Dzieci Wojny Rzeczypospolitej Polskiej, działając w imieniu skarżącej. Na skutek tego wniosku Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, podając w motywach rozstrzygnięcia okoliczności, o których mowa wyżej.

Skargę do WSA w Łodzi wniósł pełnomocnik skarżącej. Wskazując na naruszenie podstawowych zasad porządku prawnego zażądał stwierdzenia niezgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Podniósł, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest ugruntowana linia orzecznicza, zgodnie z którą dzień 8 maja 1945 roku jest dniem końca II Wojny Światowej i końcem represji.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, wniósł o jej oddalenie.

WSA w Łodzi uwzględnił skargę i uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Sąd I instancji wskazał, że art. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym, przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Za represję w rozumieniu wspomnianej ustawy uważa się (art. 2 ustawy): 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych 2) deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium: III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939 - 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Zdaniem Sądu I instancji, osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego powinna wykazać, iż spełnia wskazane wyżej przesłanki, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy faktycznie wykonywała pracę przymusową. WSA w Łodzi powołał się na orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak również Sądu Najwyższego z których wynika, że o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a/ ustawy z dnia 31 maja 1996 r., można mówić również w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót oraz że nie można zakładać, iż cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny niż w stosunku do rodziców. Tak samo nie można zakładać, że deportacja do pracy przymusowej kobiety, która urodziła dziecko po wywiezieniu, nie rozciąga się na to dziecko. Sąd I instancji podzielił poglądy przedstawione w powołanym orzecznictwie.

Jako podstawą kwestię wymagającą ustalenia w sprawie, WSA w Łodzi przyjął odpowiedź na pytanie dotyczące ustalenia okresu deportacji (wywiezienia) w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym. Z poczynionych przez Sąd ustaleń wynika, że skarżąca przebywała w miejscowości C. do zakończenia wojny czyli do 8 maja 1945 roku. Wskazał, że w wyroku Sądu Najwyższego z 25 marca 1999 r. (sygn. akt III RN 158/98, OSNAP 2000/3/86) przyjęto, iż "pojęcie - deportacji - użyte w art. 2 pkt 2 lit. - a - ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945 r.", praca po zakończeniu wojny straciła charakter represji i nie może być uznawana za pracę przymusową. W ocenie WSA w Łodzi "zakończenie wojny" oznacza datę 8 maja 1945 roku, a nie datę wyzwolenia danej miejscowości, w szczególności w sprawach dotyczących praw niemowląt wywiezionych podczas wojny, czy dzieci urodzonych na deportacji. Zdaniem Sądu ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Zaznaczył, iż przed ostatecznym zakończeniem działań wojennych częstokroć nie było szans i warunków na powrót z deportacji do Polski, gdyż trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów, a ponadto, nie sposób było przewidzieć jak będą dalej przebiegać i kiedy ostatecznie zakończy się wojna. Dodatkowo zwrócił uwagę na szczególną sytuację dzieci urodzonych w czasie deportacji, które nie miały możliwości podjąć jakiejkolwiek pracy na deportacji z uwagi na swe niemowlęctwo do zakończenia wojny. Reasumując, zadaniem Sądu I instancji, osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego dla potrzeb zaliczenia do kategorii osób represjonowanych, nie jest obowiązana wykazywać czy faktycznie wykonywała pracę przymusową. Istotą był cel - deportacja do pracy i okres jej trwania. Sąd podał, że zarówno w dniu 3 września 1944 roku, jak i w dniu 30 września 1944 roku (daty wyzwolenia miejscowości C. podane przez organ) terytorium całej Polski pozostawało pod okupację niemiecką, a więc rodzina skarżącej nie miała możliwości powrotu. Zatem, w ocenie WSA w Łodzi, w analizowanym stanie faktycznym brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej słusznego interesu na gruncie art. 154 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. Nr 98, z 2000 r., poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej k.p.a. Zdaniem Sądu naruszone zostało prawo materialne w postaci art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym.

Pozostawienie bez rozważenia składanych przez skarżącą oświadczeń w zakresie pozostawania na deportacji i możliwości powrotu z niej, wobec braku innych dowodów, stanowi naruszenie procedury to jest art. 7, art. 77 § 1 i 80 k. p. a., gdyż organ nie poczynił wyczerpujących ustaleń i wnikliwych rozważań w celu wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Sąd zobowiązał organ, aby przy ponownym rozpatrywaniu sprawy wyjaśnił i rozważył całokształt okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu zaprezentowanego przez Sąd stanowiska w sprawie, na gruncie utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Skargę kasacyjną od wyroku WSA w Łodzi wniósł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zaskarżając wyrok Sądu I instancji w całości oraz żądając uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia skargi, bądź uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Pełnomocnik wnoszącego skargę kasacyjną wnioskował też o zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania, w tym również kosztów zastępstwa procesowego.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 pkt. 2 lit "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym, polegającą na nieuzasadnionym przyjęciu, że przepis ten stanowi podstawę do twierdzenia, że wykonywanie pracy (czy też pobyt) na terytorium wyzwolonym spod okupacji niemieckiej nie utraciło przymiotu przymusowości, o którym mowa we wskazanym wyżej przepisie.

Autor skargi kasacyjnej zarzucił również zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów prawa procesowego, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) dalej jako p.p.s.a., w związku z art. 7, 77 § 1 oraz 80 k.p.a., polegające na uchyleniu decyzji organu z powodu nieprzeprowadzenia dowodów na okoliczność możliwości powrotu z deportacji oraz okresu faktycznego pobytu skarżącej na terytorium Francji, w sytuacji, gdy dokonanie ustaleń w tym przedmiocie, a w konsekwencji dokonanie ewentualnych uchybień w tym zakresie, pozostaje bez wpływu na wynik sprawy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ podniósł, że ustawa o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym nie przyznaje prawa do świadczenia pieniężnego wszystkim osobom, które doznały represji podczas II Wojny Światowej, a jedynie osobom spełniającym przesłanki wymienione w art. 2 tej ustawy. Warunkiem koniecznym do uzyskania świadczenia za pracę przymusową jest pobyt w wyniku deportacji poza granicami RP, ale tylko takiej, która nastąpiła na terytorium III Rzeszy albo terytorium okupowanym przez III Rzeszę. Tymczasem pobyt skarżącej na terytorium Francji - wyzwolonym spod okupacji - nie spełnia, zdaniem kasatora, tych warunków. Okoliczność ta, zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną, uniemożliwia przyznanie świadczenia i pociąga za sobą niedopuszczalność skargi.

W dalszej części autor skargi kasacyjnej przytoczył orzeczenia sądów administracyjnych, w których przedstawiono podgląd, że praca świadczona na terytorium wyzwolonym traci przymiot przymusowości, chociażby była wymuszona trudnościami z powrotem do kraju oraz koniecznością zapewnienia utrzymania (wyroki NSA o sygn. akt: II OSK 557/06, II OSK 1326/05, V SA 2746/01, V SA 3293/01, V SA 3877/00, SA/Sz 1052/01, wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 346/04). Zdaniem organu nawet przyjęcie, że istotne znaczenie ma okoliczność niemożliwości powrotu do kraju, nie zmienia sytuacji skarżącej, która nie przebywała, (po wyzwoleniu miejscowości C.), ani na terytorium III Rzeszy, ani na terytorium okupowanym przez III Rzeszę.

Uzasadniając zarzut naruszenia przepisów postępowania, wnoszący skargę kasacyjną wskazał, że uchylając zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit "c" p.p.s.a. Sąd obowiązany jest wykazać, że naruszone przez organ przepisy postępowania miały istotny wpływ na wynik sprawy, co oznacza, że brak tego naruszenia skutkowałby zupełnie odmiennym rozstrzygnięciem. Zdaniem organu Sąd I instancji nie wywiązał się z tego obowiązku, gdyż "fragment uzasadnienia zaskarżonego wyroku dotyczący naruszenia przepisów postępowania liczy jedno zdanie i ogranicza się do stwierdzenia, iż do naruszenia przepisów postępowania doszło". Skoro, w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, przyznanie wnioskowanego świadczenia nie jest możliwe z uwagi na brzmienie art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym, to prowadzenie postępowania dowodowego dla ustalenia okresu pobytu skarżącej poza granicami RP jest bezprzedmiotowe. Stąd też, niezależnie od wyników ewentualnego postępowania dowodowego w tym przedmiocie, nie będzie możliwe, na gruncie obowiązujących przepisów prawa, przyznanie skarżącej świadczenia pieniężnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, uczestnik postępowania – Prezes Federacji Kombatanckich Związków Dzieci Ofiar Wojny RP – wniósł o jej odrzucenie i uznanie wyroku Sądu I instancji. Autor odpowiedzi na skargę kasacyjną wskazał na nadal istniejące zagrożenie, podniósł też, że przepisy na które powoływał się organ są wykreślone z kodeksu.

W imieniu skarżącej odpowiedź na skargę kasacyjną wniósł jej pełnomocnik, wnioskując o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania. Powołując się na cel przepisu o okresie represji i deportacji, autorka odpowiedzi na skargę kasacyjną wskazała, że pobyt na terenie wyzwolonym nie utracił cech przymiotu przymusowości, o którym mowa przepisie art. 2 ust 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionej podstawy i podlega oddaleniu.

Zgodnie z treścią art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna powinna czynić zadość wymaganiom przepisanym dla pisma w postępowaniu sądowym oraz zawierać oznaczenie zaskarżonego orzeczenia ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości, czy w części, przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, wniosek o uchylenie lub zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany. Z kolei przepis art. 183 § 1 p.p.s.a. obliguje Naczelny Sąd Administracyjny do rozpoznania sprawy w granicach skargi kasacyjnej. Z urzędu Sąd bierze bowiem pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny zostały wymienione w art. 183 § 2 powołanej ustawy. Sąd stwierdza, że w niniejszej sprawie nie występuje żadna z okoliczności stanowiących o nieważności postępowania, a skarga kasacyjna spełnia wymogi określone w art. 176 p.p.s.a.

Skarga kasacyjna, sformułowana w rozpatrywanej sprawie, oparta jest na obu podstawach wymienionych w art. 174 p.p.s.a. Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutów naruszenia przepisów postępowania Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że nie są one zasadne. Zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w zw. z wymienionymi w skardze kasacyjnej przepisami ogólnego postępowania administracyjnego (art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k. p. a.) jest w istocie związany z przyjętą interpretacją przepisów prawa materialnego. Należy bowiem wskazać, iż - wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej - uchybienia w zakresie naruszenia przepisów postępowania miały, w tym przypadku, istotny wpływ na wynik sprawy. Taki stan rzeczy wynika z przyjętej wykładni przepisów prawa materialnego - odmiennej od przedstawionej w skardze kasacyjnej organu. W ocenie Sądu kasacyjnego organ powinien poczynić wnikliwe ustalenia i przeprowadzić postępowanie dowodowe z uwzględnieniem całokształtu okoliczności faktycznych sprawy. Nie zasługuje przy tym na uwzględnienie pogląd wyrażony przez autora skargi kasacyjnej, zgodnie z którym, niezależnie od wyników przeprowadzonego postępowania dowodowego przed organem orzekającym w sprawie, przyznanie uprawnienia za prace przymusową skarżącej - na gruncie obowiązujących przepisów prawa - nie będzie możliwe. Zdaniem Sądu organ rozpatrujący niniejszą sprawę po przyjęciu poniżej przedstawionej wykładni prawa materialnego dokonanej na gruncie rozpatrywanej sprawy winien zrewidować swoje stanowisko. Stąd też należało podnieść ścisły związek zarzutu naruszenia przepisów prawa procesowego z dokonaną wykładnią przepisów prawa materialnego. W takim znaczeniu zarzut naruszenia przez Sąd I instancji przepisów prawa procesowego jest całkowicie chybiony.

Przechodząc następnie do zarzutu naruszenia przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym należy stwierdzić, że zarzut ten nie znajduje usprawiedliwionej podstawy.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego kwestią o decydującym znaczeniu w niniejszej sprawie jest odniesienie okresu przebywania skarżącej na terenie Francji do regulacji przewidzianej w art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym. Nie budzi wątpliwości fakt deportacji rodziców skarżącej do pracy przymusowej na terytorium Francji, okupowanym przez III Rzeszę. Niewątpliwym jest również fakt urodzenia skarżącej na terytorium okupowanym – w dniu 16 czerwca 1944 r. Zatem kwestią o zasadniczym znaczeniu jest określenie daty granicznej, do której w tym przypadku liczony jest okres faktycznego przebywania skarżącej na deportacji. W tej kwestii Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd wyrażony przez Sąd I instancji uznając zarazem za chybioną argumentację przedstawioną przez autora skargi kasacyjnej.

W ocenie Sądu kasacyjnego datą końca okresu deportacji, a więc przymusowego wywiezienia z terytorium Polski, jest data oficjalnego zakończenia działań wojennych, nie zaś data wyzwolenia miejscowości C., w której skarżąca, wraz z rodzicami, przebywała. Zatem okres przebywania skarżącej na deportacji powinien być liczony od daty jej urodzenia (tj. 16 czerwca 1944 r.) do dnia 8 maja 1945 r. Kwestią mająca niebagatelne znaczenie w tym przypadku, jest fakt dalszego prowadzenia działań wojennych na terenie okupowanej przez III Rzeszę Europy. Fakt, że linia frontu przebiegała już za miejscowością, w której przebywała skarżąca, nie może być odbierany jako moment definitywnego wyzwolenia. Należy wziąć pod uwagę dynamikę towarzyszącą tego rodzaju działaniom oraz niewątpliwy brak możliwości powrotu osób deportowanych, znajdujących się na terenach już wyzwolonych, na tereny wciąż objęte działaniami wojennymi. Osoby znajdujące się na terenach już wyzwolonych niejednokrotnie znajdowały się w stanie oblężenia, a linie działań frontowych były wielokrotnie przesuwane w wyniku przeprowadzanych przez broniące się odziały hitlerowskie ofensyw. W sprawie niniejszej tych okoliczności nie sposób pominąć. Przyjąć zatem należy, że możliwość powrotu na terytorium Polski faktycznie zaistniała po dacie 8 maja 1945 r., którą oficjalnie uznano za zakończenie II Wojny Światowej. Trzeba mieć na uwadze fakt, że wcześniejsze przemieszczenie się z terenów wyzwolonych na terytorium Polski wiązałoby z przekroczeniem linii frontu i znalezieniem się na obszarze objętym intensywnymi działaniami militarnymi.

Odnosząc się wywodów skargi kasacyjnej dotyczących definicji pracy przymusowej i poglądów przedstawionych w powoływanym tam orzecznictwie wskazać należy, że nie mają one znaczenia w stosunku do sytuacji, w której znalazła się skarżąca. Przyjąć bowiem należy, że dzieci, które urodziły się w okresie trwania deportacji i przebywające na niej do dnia 8 maja 1945 r. (dzień kapitulacji III Rzeszy) i tak nie mogły podejmować pracy ze względu na ich niemowlęctwo lub małoletniość. W tym kontekście Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu Najwyższego, zgodnie z którym, trwanie deportacji do końca wojny, w przypadku niemowląt - nawet na terenach już wyzwolonych - nie zmieniło sytuacji tych dzieci. Istotny był cel deportacji rodziców (niewątpliwy), zaś późniejsze wyzwolenie terenów, gdzie przebywała rodzina, która nie mogła powrócić do ojczyzny i musiała kontynuować pracę, nie zmieniał sytuacji faktycznej deportowanych, bądź urodzonych w niewoli niemowląt (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999 r., sygn. akt III RN 158/98, publ. OSNAP 2000/3/86).

Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, na podstawie art.184 p.p.s.a., jak w sentencji wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu - adwokatowi Annie P. – M. - wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 p.p.s.a.

Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w prawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. 2002 r., Nr. 163, poz. 1348 ze zm.), pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.