Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 145/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-06-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6305 Zwrot należności celnych
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 § 2 pkt 2,  art. 245 § 3
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 78
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Krystyna Anna Stec po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 9 kwietnia 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 1901/09 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] września 2009 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych postanawia: oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 1901/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że analiza oświadczeń i twierdzeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w sprzeciwie od wydanego w sprawie postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 lutego 2010 r. nie przemawia za przyznaniem prawa pomocy. Z oświadczeń tych wynika, że na rachunkach bankowych spółki znajdują się środki finansowe w wysokości ponad 1 940 000 zł.

W ocenie Sądu pierwszej instancji wykazanie skumulowanej straty w wysokości 68.161.309,96 zł nie przemawia za przyznaniem prawa pomocy, gdyż wstępna strata za rok 2009 w wysokości 34.971.190,34 złotych wynika z nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, co powoduje brak obowiązku zapłaty podatku dochodowego i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych.

Ponadto, porównując stan środków pieniężnych zgromadzonych przez spółkę na rachunkach bankowych z ciążącymi na niej kosztami wpisu od skargi Sąd pierwszej instancji nie podzielił poglądu strony, że nie ma ona dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Środki finansowe zgromadzone na rachunkach bankowych skarżącej w walucie krajowej wynoszą (1 842 741,57 zł), jak i w walutach obcych w EUR w łącznej wysokości 22 360,64 EUR (tj. przy kursie 3,85 PLN/EUR – 86 088,46 zł) oraz USD w wysokości 2751,41 USD (tj. przy kursie 2,85 PLN/USD – 7841,51 zł), a zatem kwotę w wysokości ponad 1 940 000 zł. Nie można w tej sytuacji mówić o wykazaniu braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, o którym mowa w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.; zwana dalej: p.p.s.a.).

Sąd podkreślił, że ze sprawozdania finansowego Spółki za 2008 r. w punkcie dotyczącym kontynuacji działalności gospodarczej wskazano, iż D. E. C. w S. podjęła decyzję o likwidacji wyłącznie produkcji przynoszącej straty, co było podstawą do likwidacji produkcji telewizorów w P. Spółka natomiast będzie kontynuowała działalność handlową, dla której to działalności nie ma zagrożenia.

Z dokumentów znajdujących się w aktach sądowych - m.in. z odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego wynika, iż Spółka nie znajduje się w stanie upadłości, ani nie jest prowadzone wobec niej postępowanie układowe, zatrudnia 68 pracowników, posiada środki trwałe o łącznej wartości 79.327.347,68 zł, nie utraciła płynności finansowej oraz uzyskuje dochody z bieżącej działalności.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że wpis sądowy jest wydatkiem, który wiąże się z bieżącą działalnością strony, a zatem winien być traktowany na równi z innymi wydatkami. Wykazywane przez skarżącą trudności finansowe spowodowane skutkami globalnego kryzysu gospodarczego są nazbyt ogólnikowe. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżąca jako podmiot prowadzący działalność gospodarczą w sposób profesjonalny powinna uwzględniać ryzyko wystąpienia dekoniunktury gospodarczej.

"D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. w zażaleniu na powyższe postanowienie zarzuciła naruszenie:

I. przepisów postępowania, tj. art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a. polegające na uznaniu, że w świetle okoliczności wskazanych we wniosku, skarżąca nie wykazała braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co jest twierdzeniem świadczącym o braku znajomości aktualnego statusu ekonomicznego skarżącej - przede wszystkim jej faktycznych, a nawet nie hipotetycznych możliwości dla zachowania płynności finansowej, chroniącej przed ogłoszeniem stanu niewypłacalności, co zresztą było przyczyną drastycznego zamknięcia sfery produkcji i zwolnienia 95% stanu załogi, a w szczególności braku znajomości przez referendarza wiadomości specjalnych w dziedzinie rozrachunku ekonomicznego przedsiębiorstw, stojącym na przeszkodzie racjonalnego, a nie formalnego rozstrzygania, czy odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie będzie stanowiła przeszkody utrudniającej dostęp do wymiaru sprawiedliwości;

II. przepisów prawa materialnego:

1) tj. art. III - 257 pkt 4 Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej, polegającą na jego niezastosowaniu, pomimo istniejących w tym zakresie przesłanek, a przez to uniemożliwienie skarżącej realizacji rudymentarnego prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości, poprzez stawianie nierealnych progów finansowych w postaci bezwzględnego egzekwowania przez Sąd konieczności uiszczenia opłaty sądowej, w sytuacji kiedy położenie finansowo-ekonomiczne skarżącej jest na tyle złe, że wymaga zastosowania zasady przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, Trudna sytuacja finansowa skarżącej wynika z niezawinionych przez nią przyczyn - z ogólnego kryzysu światowego, a nie z jej udziału w grze ekonomicznej, a w szczególności podejmowania ryzykownych operacji finansowych natury spekulacyjnej (giełda), co czyni ww. zapis nie tylko iluzorycznym, ale stanowiącym trwałą przeszkodę na drodze do dochodzenia zwrotu bezprawnie pobranych należności celnych, w następstwie nierespektowania zakwestionowanych w skardze przepisów prawa unijnego i co najgorsze usiłowania zdestabilizowania prawomocnego orzeczenia ETS z 11 grudnia 2007 r., Nr C-161/07.

2) art. 78 Konstytucji RP, polegające na fikcyjnym jego stosowaniu i przyjęcie, że skarżąca ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, podczas gdy to z mocy postanowienia referendarza sądowego - faktycznie odmawia się skarżącej prawa do poddania sprawy kognicji Sądu.

W uzasadnieniu zażalenia strona podniosła, że Sąd pierwszej instancji nie rozważył wpływu skutków globalnego kryzysu na aktualny status majątkowy skarżącej w sytuacji, gdy postępujący spadek w sferze produkcji stanowi rzeczywistą przeszkodę dla bytu ekonomicznego każdej firmy.

Spółka nie zgodziła się też ze stwierdzeniem Sądu o możliwości zabezpieczenia przez nią środków, które mogłyby posłużyć na opłaty sądowe, co jest tożsame z twierdzeniem o konieczności przewidzenia kryzysu i jego następstw. Skarżąca powołując się na postanowienia Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej stwierdziła, że odmowa przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym eliminuje ją z drogi do rzetelnego procesu sądowego, ponieważ w sytuacji, gdy nie opłaci wpisu sądowego, jej skarga nie zostanie rozpatrzona. W konkluzji skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie twierdząc, że oczekuje ułatwiania prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.

W myśl przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.

Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe.

Wniesionego zażalenia nie uzasadnia powołany przez skarżącą wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2008 r. - Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Austrii - Sprawa C-161/07, ponieważ wyrok ten nie dotyczy prawa pomocy, lecz warunków rejestracji spółek na wniosek obywateli nowych państw członkowskich - Procedury w zakresie zaświadczenia o niezależności (Dz.U.UE.C.2009.44.9/1).

Bezpodstawnie skarżąca powołuje się również w zażaleniu na regulację dotyczącą dostępu do wymiaru sprawiedliwości zawartą w art. III - 257 pkt 4 Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy, ponieważ umowa ta nie obowiązuje, gdyż nie została ratyfikowana przez wszystkie Państwa Członkowskie UE.

Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Zasada ta stanowi również element systemu tzw. praw podstawowych wiążących i akceptowanych w dokumentach międzynarodowych. Prawo do rzetelnego procesu wyraża art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.).

Naczelny Sąd Administracyjny w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że spółka dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd szczegółowo zbadał sytuację materialną strony, porównał aktywa i pasywa, przedstawił stan rachunków bankowych, na których zgodnie z oświadczeniem strony posiada ona kwotę wysokości ponad 1 940 000 zł.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji trafnie wskazał, że wstępna strata za rok 2009 w wysokości 34.971.190,34 złotych powstała wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Nadto Spółka nie znajduje się w stanie upadłości, ani nie jest prowadzone wobec niej postępowanie układowe, zatrudnia 68 pracowników, posiada środki trwałe o łącznej wartości 79.327.347,68 zł, nie utraciła płynności finansowej oraz uzyskuje dochody z bieżącej działalności. Stąd nie ma podstaw do traktowania Spółki w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. W postanowieniu z dnia 29 lipca 2004 r. FZ 131/04 Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, że podmioty prowadzące działalność gospodarczą i przewidujące realizację swoich praw przed sądem, powinny uwzględniać także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Przedsiębiorca powinien zatem przy planowaniu wydatków uwzględnić koszty w procesach sądowych związane z prowadzoną działalnością i poczynić w tym celu odpowiednie oszczędności.

W konsekwencji nie można zatem przyjąć, że spółka nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, a tym samym, że brak zwolnienia od kosztów uniemożliwi stronie skorzystanie z prawa do sądu.

Uwzględnienia zażalenia nie uzasadnia również podniesiona w zażaleniu argumentacja, powołująca się na światowy kryzys, gdyż odwoływanie się przez wnioskodawcę do "panującego kryzysu finansowego" jest nazbyt ogólnikowe. W okolicznościach konkretnej sprawy, biorąc pod uwagę sytuację finansową skarżącej należało stwierdzić, że jest ona w stanie ponieść pełne koszty sądowe w niniejszej sprawie.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarówno referendarz sądowy w postanowieniu z dnia 17 lutego 2010 r. oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. w postanowieniu z dnia 9 kwietnia 2010 r. dokonali wnikliwej analizy sytuacji finansowej Spółki poprzez zbadanie danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.