Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 42/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-05-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 2004 nr 39 poz 353
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.
article: art. 184
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędziowie sędzia NSA Joanna Banasiewicz sędzia del. WSA Jerzy Siegień Protokolant starszy asystent sędziego Kamil Buliński po rozpoznaniu w dniu 23 maja 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 sierpnia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 1053/12 w sprawie ze skargi A. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 8 sierpnia 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 1053/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Powyższy wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

Wnioskiem z dnia [...] lutego 2012 r. A. G. wystąpiła do Prezesa ZUS o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu P. G.

W uzasadnieniu wniosku podniosła, że jest studentką Politechniki [...] w trybie dziennym, jest na utrzymaniu mamy, która pracuje na umowę o pracę tymczasową i są to umowy terminowe, a wynagrodzenia z tytułu wykonywanej pracy są niewystarczające. Wskazała ponadto, iż matka jej jest osobą chorą.

Prezes ZUS rozpoznając powyższy wniosek decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania A. G. świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, organ stwierdził, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy wnioskodawca spełnienia łącznie wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki. Wyjaśnił jednocześnie, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Dlatego w pierwszej kolejności sprawdzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika natomiast, że zmarły w wieku 37 lat P. G. posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 8 lat 10 miesięcy i 23 dni. Przy czym w 10-leciu, przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tylko 2 lata 4 miesiące i 25 dni. Organ podkreślił, że od dnia 27 kwietnia 2002 r., tj. od zaprzestania wykonywania pracy na terenie Polski do dnia śmierci w grudniu 2008 r. udokumentowano jedynie 1 miesiąc zatrudnienia w W. W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności, które uniemożliwiałyby podjęcie zatrudnienia przez P. G. i nabycie przez niego uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ponadto organ podniósł, że wnioskodawczyni A. G. jest osobą pełnoletnią. Zgodnie z zaś utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, wiekiem uprawniającym do świadczenia w drodze wyjątku jest wiek, w którym osoba ubiegająca się o świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność, czyli wiek poniżej 18 roku życia. Okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie jest przesłanką uprawniającą do świadczenia w drodze wyjątku, natomiast wnioskodawczyni nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Organ podkreślił też, że brał pod uwagę sytuację materialną wnioskodawczyni, ale nie może stanowić ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Prezes ZUS decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lutego 2012 r.

W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał wcześniejszą argumentację podkreślając, iż art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych może być stosowany tylko w sytuacjach wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Ważne są przy tym przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika natomiast, że zmarły ojciec wnioskodawczyni – P. G. - w okresie od ustania ubezpieczenia w Polsce w kwietniu 2002 r. do śmierci w dniu [...] grudnia 2008 r., tj. w okresie wynoszącym ponad 5 lat (jak wynika to z dokumentacji przekazanej przez [...] instytucję ubezpieczeniową) posiadał okres zatrudnienia wynoszący jedynie 1 miesiąc. We wskazanym okresie nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ podkreślił przy tym, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca wnioskodawczyni powyższego warunku powoduje, że nie może skutecznie domagać się renty rodzinnej, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu.

Organ ponownie też podkreślił, że wnioskodawczyni jest osobą pełnoletnią i nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, a więc w obecnym stanie prawnym nie istnieje żadna przeszkoda w podjęciu przez nią zatrudnienia lub działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W myśl bowiem art. 83 ustawy, przeszkodą w podjęciu pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi jest taki wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może podjąć jeszcze zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność, a nie ogólna granica wieku osób uczących się lub studiujących. Przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie w myśl tego przepisu nie jest zatem pobieranie nauki, lecz wiek, który uniemożliwia w ogóle podjęcie pracy, tj. wiek poniżej 18 lat lub wiek emerytalny. W rozumieniu art. 83 ustawy, nauka nie jest zatem przesłanką uniemożliwiającą podjęcie pracy. Organ dodatkowo podkreślił, że w obecnym stanie prawnym nie ma zakazów i ograniczeń w zakresie podejmowania zatrudnienia przez pełnoletnich uczniów i studentów pobierających naukę zarówno w systemie dziennym, jak i zaocznym. Na poparcie swojego stanowiska powołał się też na wyrok WSA z dnia 24 marca 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 167/06 oraz wyrok NSA z dnia 3 czerwca 2005 r., sygn. akt OSK 1183/04.

Zaskarżonym na wstępie wyrokiem z dnia 8 sierpnia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 1053/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2012 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, uznając że skarga ta nie zasługuje na uwzględnienie.

W uzasadnieniu wyroku Sąd wyjaśnił, że wnioskowana przez skarżącą renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany, w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca wnioskodawczyni, a następnie przez samą wnioskodawczynię.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zmarły w wieku 37 lat ojciec wnioskodawczyni, P. G., nie nabył prawa do świadczenia ustawowego, albowiem w ostatnim 10-leciu liczonym przed śmiercią, tj. do dnia [...] grudnia 2008 r., nie uzyskał 5-letniego okresu składkowego i nieskładkowego zaliczanego do uprawnień emerytalno-rentowych. Jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego, wymieniony był zatrudniony na terenie Polski do [...] kwietnia 2002 r. Natomiast okres zatrudnienia potwierdzony przez instytucję [...] wynosił w okresie 6 kwietnia 2006 r. – 5 kwietnia 2007 r. tylko 1 miesiąc. Zgodzić się należy z organem, że analiza przebiegu ubezpieczenia ojca wnioskodawczyni prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem w tym okresie wobec P. G. nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, do wykonywania zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Zdaniem Sądu I instancji organ prawidłowo też wywiódł, iż w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie została spełniona także druga przesłanka przewidziana w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż skarżąca w świetle tego przepisu nie może być uznana za osobę, która nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym omawiany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy, bądź wiekiem. Oba te elementy skarżącej nie dotyczą. Nie została ona bowiem orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS uznana za całkowicie niezdolną do pracy, a ponadto znajduje się w wieku umożliwiającym zatrudnienie. Przez pojęcie wieku, jako przeszkodzie w podjęciu pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, uprawniającym w konsekwencji do świadczenia (tu renty rodzinnej) w drodze wyjątku, należy bowiem rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność (wiek poniżej 18 lat życia), a nie ogólną granicę wieku uczących się lub studiujących, w tym uprawniającą do renty rodzinnej na zasadach ustawowych. Okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie skutkuje w kontekście unormowania tego przepisu uprawnieniami dziecka do świadczenia w drodze wyjątku po ubezpieczonym rodzicu. Kryterium pobierania nauki w tym przepisie bowiem nie występuje, zatem kontynuowanie nauki nie jest w rozumieniu tego przepisu okolicznością uniemożliwiającą podjęcie pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.

Podsumowując Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że z uwagi na to, iż nie została spełniona zarówno przesłanka "szczególnych okoliczności" uzasadniających niespełnienie przez zmarłego wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym, jak też przesłanka niemożności podjęcia przez wnioskodawczynię pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, organ nie mógł tym samym uwzględnić wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia w tym trybie.

Powyższy wyrok zaskarżyła w całości A. G. reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu adwokata M. D. i wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 – zwanej dalej "P.p.s.a.") oraz o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 kwietnia 2012 r. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a) P.p.s.a. Pełnomocnik wniosła o zasądzenie na jej rzecz kosztów nieopłaconej w całości ani w części pomocy prawnej z urzędu według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

1) naruszenie art. 151 P.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na oddaleniu skargi skarżącej w sytuacji, gdy przy wydaniu zaskarżonej decyzji naruszono art. 7, 77 § 1, 80 K.p.a. w ten sposób, iż przy wydaniu decyzji z dnia [...] kwietnia 2012 r. Prezes ZUS nie zbadał w sposób wszechstronny wszystkich okoliczności sprawy, nie rozpatrzył całego materiału dowodowego i nie dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego pod kątem stwierdzenia, czy przez ojca skarżącej P. G. spełnione zostały przesłanki do przyznania świadczenia w trybie zwykłym (podstawa z art. 174 pkt 2 P.p.s.a.),

2) naruszenia art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż w stosunku do skarżącej nie zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku (podstawa z art. 174 pkt 1 P.p.s.a.).

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że przy badaniu czy ojciec skarżącej P. G. spełnił przesłanki do świadczenia w trybie zwykłym, nie zostało w ogóle wzięte pod uwagę, że przed śmiercią P. G. zatrudniony był w firmie, której siedziba znajduje się pod adresem [...], W. Wskazane naruszenie mogło mieć wpływ na wynik sprawy, ponieważ selektywne i dowolne podejście organu administracji publicznej polegające na nieustaleniu tej, świadczącej na korzyść skarżącej okoliczności, wpłynęło w sposób oczywisty na treść zaskarżonej decyzji, a wadliwość ta nie została stwierdzona przez WSA w Warszawie, który oddalił skargę skarżącej.

Przy wydaniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, albowiem w ślad za organem administracji bezzasadnie utrzymał błąd subsumcji popełniony przez organ administracji a polegający na przyjęciu, iż nagła śmierć ojca skarżącej Pana P. G., jak również fakt, że skarżąca odbywa naukę w trybie studiów stacjonarnych nie stanowią okoliczności szczególnych, które powinny skutkować przyznaniem skarżącej świadczenia w drodze wyjątku. Art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie wskazuje granicy wieku, po przekroczeniu której przyznanie świadczenia w szczególnym trybie staje się niemożliwe. Brak wyraźnej intencji ustawodawcy w tym zakresie oznacza, że każdy przypadek ubiegania się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku musi być badany indywidualnie i sam fakt przekroczenia przez skarżącą osiemnastego roku życia nie może per se stanowić okoliczności uniewinniającej przyznanie skarżącej świadczenia w drodze wyjątku.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – zwanej dalej "P.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, zaś z urzędu bierze pod uwagę tylko nieważność postępowania sądowego. W niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 P.p.s.a.

Dokonując oceny zasadności wniesionej przez A. G. skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 sierpnia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 1053/12, Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że skarga ta nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Ponieważ w sprawie postawiono zarówno zarzut naruszenia przepisów postępowania jak również przepisów prawa materialnego w pierwszej kolejności wymaga odniesienie się do zarzutu procesowego, który sprowadza się do naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie art. 151 P.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na oddaleniu skargi w sytuacji, gdy przy wydaniu zaskarżonej decyzji naruszono art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., w ten sposób, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zbadał w sposób wszechstronny wszystkich okoliczności sprawy, nie rozpatrzył całego materiału dowodowego i nie dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego pod kątem stwierdzenia, czy przez ojca skarżącej spełnione zostały przesłanki do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Istota tego zarzutu sprowadza się do zaakceptowania przez Sąd I instancji niewyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy, dotyczących w szczególności przyczyn, w wyniku których ojciec skarżącej nie spełniał warunków do otrzymania renty w trybie zwykłym. Skarżąca kasacyjnie podniosła, że przy badaniu spełnienia przez P. G. przesłanki do świadczenia w trybie zwykłym, nie wzięto pod uwagę, że przed śmiercią P. G. zatrudniony był w firmie, której siedziba znajduje się pod adresem [...], W.

Powyższy zarzut należy uznać za chybiony, bowiem organy zarówno I jak i II instancji wydając decyzje w sprawie w sposób szczegółowy wyjaśniły i przedstawiły stan faktyczny, a rozstrzygając merytorycznie opierały się na konkretnych przepisach prawa materialnego, których dokonały interpretacji.

Ustalenia dokonano na podstawie pełnego materiału dowodowego. Z akt sprawy wynika, że zmarły w wieku 37 lat P. G. posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 8 lat, 10 miesięcy i 23 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed śmiercią – zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodniono tylko 2 lata, 4 miesiące i 25 dni tych okresów. Od dnia [...] kwietnia 2002 r. P. G. zaprzestał pracy w Polsce. Organ dysponował dokumentem wystawionym przez The Pension Service [...] z dnia [...] maja 2009 r. nr [...] wskazującym, że w okresie 6 kwietnia 2006 – 5 kwietnia 2007 potwierdzony okres zatrudnienia P. G. wynosił 4 tygodnie. Dokument ten obowiązuje w unijnym systemie koordynacji, który porządkuje relacje pomiędzy wewnętrznymi przepisami każdego z państw członkowskich.

Bezspornym bowiem jest, że organ administracji publicznej jako podmiot kierujący postępowaniem administracyjnym, stosownie do treści art. 7 k.p.a. zobowiązany jest podejmować działania zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w oparciu o treść art. 77 § 1 k.p.a. oraz dokonać oceny, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Organ nie może przy tym wydać rozstrzygnięcia, dopóki nie wyjaśni wszelkich istotnych dla tego rozstrzygnięcia okoliczności. Sąd pierwszej instancji z kolei, dokonując kontroli legalności zaskarżonych aktów, zobligowany jest wszechstronnie zbadać stan faktyczny i prawny rozpoznawanej sprawy, w szczególności przeanalizować wszystkie jej istotne elementy, których ocena przez organ i strony postępowania nie była jednolita.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjnego w Warszawie prawidłowo wykonał tę powinność. Zasadnie uznał, że kontrolowane przez niego postępowanie zostało przeprowadzone prawidłowo. Organy zaś obydwu instancji – wbrew twierdzeniom skarżącego kasacyjnie – zrealizowały obowiązki wynikające z treści art. 7 k.p.a. obligującego je do podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia istotnych elementów stanu faktycznego sprawy, wyczerpująco zebrały i rozpatrzyły cały materiał dowodowy oraz dokonały oceny, pod kątem spełnienia przez skarżącą przesłanek uzasadniających przyznanie jej świadczenia w drodze wyjątku.

Również za nieuzasadnione należało uznać zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyznaniu, że w stosunku do skarżącej nie zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie jej prawa do świadczenia w drodze wyjątku.

Stosownie do art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia o wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, stanowi regulację szczególną - pozwalającą na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać" je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza bynajmniej, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość.

W rozpoznawanej sprawie ww. przepis ustawy nie mógł być zastosowany albowiem nie zachodzą w sprawie wszystkie z wymienionych przesłanek. Należy zgodzić się z Sądem I instancji, że z analizy przebiegu ubezpieczenia ojca skarżącej, mając na względzie, że w wieku 37 lat legitymował się on jedynie niespełna dziewięcioletnim okresem ubezpieczenia, pracy zaprzestał w kwietniu 2002 r. i do grudnia 2008 r. (daty zgonu), nie podejmował żadnej aktywności zawodowej związanej z ubezpieczeniem, wynika że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. W aktach sprawy nie ma dowodów mogących wskazywać chociażby pośrednio, że zmarły nie podejmował zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów zasługujących na uznanie ich za szczególne i uniemożliwiające takie zatrudnienie i pracę. Podejmowanie zatrudnienia bez odprowadzenia składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność, o której mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego

z dnia: 1 października 2010 r. sygn. akt I OSK 295/09 – Lex nr 571013; 15 kwietnia 2002 r. sygn. akt II SA 4189/01 – Lex nr 83733).

Zgodzić należy się z poglądem Sądu Wojewódzkiego, że w rozpoznawanej sprawie nie została też spełniona druga przesłanka przewidziana w art. 83 ust. 1 ww. ustawy, gdyż skarżąca w świetle tego przepisu nie może zostać uznana za osobę która nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek.

Skarżąca (urodzona [...] czerwca 1992 r.) jest osobą pełnoletnią, kontynuującą naukę na studiach dziennych. Niekwestionowany jest również fakt, że stan zdrowia skarżącej nie pozbawia jej całkowitej zdolności do pracy. Jak słusznie wskazał Sąd I instancji, tylko spełnienie jednej z tych dwu przesłanek pozwala na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Skarżąca z uwagi na wiek może podjąć pracę i na podjęcie tej pracy pozwala jej również stan zdrowia. Powołany przepis nie przewiduje innych sytuacji, które umożliwiają uzyskanie świadczenia. Sam fakt, że skarżąca kontynuuje naukę w systemie stacjonarnym nie przesądza o możliwości przyznania świadczenia, w sytuacji gdy brak jest takiej ustawowej przesłanki. W powołanym wyżej art. 83 ust. 1 ww. ustawy wiek oznacza bowiem pełnoletniość aż do osiągnięcia wieku emerytalnego, bez możliwości wyodrębnienia z tej grupy osób uczących się. Przy czym wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej Sąd I instancji nie naruszył konstytucyjnego prawa skarżącej do rozwoju i edukacji. Prawo to zagwarantowane jest m.in. poprzez ustalony system stypendialny przewidujący stosowną pomoc także studentom będącym w trudnej sytuacji materialnej.

Skarga kasacyjna nie mogła być uwzględniona, bowiem wbrew stanowisku skarżącej, Wojewódzki Sąd Administracyjny przy rozpoznawaniu sprawy, nie naruszył przepisów prawa materialnego, ani przepisów prawa procesowego.

Mając na uwadze, iż zarzuty skargi kasacyjnej nie są usprawiedliwione, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.