Wyrok NSA, sygn. akt III FSK 1259/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-12-01 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6115 Podatki od nieruchomości, w tym podatek rolny, podatek leśny oraz łączne zobowiązanie pieniężne
Hasła tematyczne: Podatek od nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 109, art. 141 par. 4
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 46 par. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 23
law: Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych - tekst jedn

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz, Sędzia NSA Anna Dalkowska (sprawozdawca), Sędzia WSA (del.) Paweł Dąbek, po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej D. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 5 października 2018 r. sygn. akt I SA/Łd 4/17 w sprawie ze skargi D. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 28 września 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2016 r. oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

1. Wyrok Sądu pierwszej instancji.

1.1. Wyrokiem z dnia 5 października 2018 r., sygn. akt I SA/Łd 4/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w sprawie ze skargi D. A. (dalej: "Skarżąca", "Strona") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 28 września 2016 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od nieruchomości za 2016 r. oddalił skargę kasacyjną.

1.2. Decyzją z 30 czerwca 2016 r. Prezydent Miasta L. ustalił wysokość zobowiązania podatkowego w podatku od nieruchomości w kwocie 4 646 zł, opodatkowując 818 m2 powierzchni gruntów związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, 131,50 m2 powierzchni użytkowej budynków związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz 65,50 m2 powierzchni użytkowej budynków pozostałych, a także budowle o wartości 20 467 zł. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi decyzją z 28 września 2016 r. , utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta L. Skarżąca na powyższą decyzję wniosła skargę.

Sąd pierwszej instancji w pełni zaakceptował stanowisko organów obu instancji, co do zakwalifikowania całości gruntów o powierzchni 818 m2 jako gruntów związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Znajduje ono uzasadnienie w treści art. 1a ust.1 pkt 3 ustawy z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1785, dalej: "u.p.o.l."), zgodnie z którym przesłanką takiej kwalifikacji jest posiadanie gruntów przez przedsiębiorcę.

1.3. Wyrok wraz z uzasadnieniem, a także inne powoływane w dalszej części orzeczenia sądów administracyjnych, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

2. Skarga kasacyjna.

2.1. Od powyższego wyroku skarżąca wywiodła skargę kasacyjną, w której zawarła wniosek o stwierdzenie przez Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 186 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 – dalej: "p.p.s.a."), że przed Sądem pierwszej instancji od momentu wyznaczenia pierwszego terminu rozprawy do momentu jej zamknięcia po której zapadł zaskarżony wyrok do rozpoznania sprawy wyznaczane były składy sędziowskie sprzeczne z przepisami prawa na skutek uczestnictwa w składach sędziowskich (dwóch Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego w Łodzi a nawet trzech sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego) gdzie już w przypadku wydania wyroku na pierwszej rozprawie wyrok dotknięty byłby nieważnością postępowania po myśli art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a., a tym samym (postępowanie przed sądem pierwszej instancji jest nieważne od momentu wniesienia skargi. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

1. naruszenie art. 46 § 1 ustawy o sądach powszechnych w zw. z art. 29 § 1 p.p.s.a. na skutek wydania wyroku przez dwóch sędziów delegowanych z NSA, tj. przez skład sprzeczny z przepisami prawa, co stanowi o nieważności postępowania;

2. naruszenie art. 109 p.p.s.a. oraz art. 2 ust. 3 ustawy o lekarzu sądowym co stanowi o zaistnieniu nieważności postępowania na skutek pozbawienia skarżącej rzeczywistej obrony jej praw przed sądem pierwszej instancji. Wada skutkująca nieważnością postępowania, na zasadzie art. 182 § 2 pkt 5 p.p.s.a.

3. naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a poprzez brak w uzasadnieniu wyroku argumentacji sadu co do nieodroczenia terminu rozprawy pomimo, zaświadczenia uprawnionego lekarza sądowego nr 128/18.

II. Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego tj.:

1) art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności poprzez odmowę odroczenia, na oczywiście uzasadniony wniosek skarżącej, rozprawy wyznaczonej na dzień 5 października 2018 roku, w wyniku czego skarżąca pozbawiona została możliwości osobistego uczestniczenia w rozprawie poprzedzającej bezpośrednio wydanie orzeczenia, a tym samym prawa do obrony;

2) art. 45 ust. 1 Konstytucji ustanawiającego konstytucyjną gwarancję prawa do sądu, polegającego na tym, że poprzez nieuzasadnione, a wręcz bezpodstawne oddalenie wniosku skarżącej o odroczenie rozprawy wyznaczonej na dzień 5 października 2018 roku; w związku z oczywistym i rażącym naruszeniem art. 2 ust 3 ustawy z 2007 roku o lekarzu sądowym skarżąca została pozbawiona do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy przez niezależny, bezstronny i niezawisły sąd w okolicznościach sprawy sporządzenia odwołań od decyzji SKO zaraz po śmierci mamy jak i skargi w okresie wielkiej traumy po jej odejściu z tego świata.

2.2. Nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.

3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

3.1. Skarga kasacyjna nie była zasadna.

3.2. Skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020r., poz. 1842 dalej: "ustawa COVID") oraz zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 29 września 2022 r. Wymienionym zarządzeniem strony zawiadomiono o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i poinformowano o możliwości uzupełnienia argumentacji w piśmie procesowym, z zachowaniem trybu określonego w art. 66 p.p.s.a. Zarządzenie zostało doręczone skarżącej w dniu 25 października 2022 r. natomiast organowi w dniu 6 października 2022 r. Pismem z dnia 25 listopada 2022 r. skarżąca wniosła o odroczenie terminu posiedzenia niejawnego.

Zgodnie z art. 15 zzs4 ust. 1 i 3 ustawy COVID w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich Naczelny Sąd Administracyjny nie jest związany żądaniem strony o przeprowadzenie rozprawy.

3.3. Istotą niniejszej sprawy jest, zdaniem skarżącej, pozbawienie jej możliwości obrony swych praw poprzez nieodroczenie – pomimo jej wniosku - rozprawy wyznaczonej na dzień 5 października 2018 r., a także wydanie zaskarżonego wyroku przez skład orzekający, który podlegał wyłączeniu z mocy ustawy oraz w którym zasiadał sędzia, którego dotyczył niezasadnie – zdaniem skarżącej - odrzucony wniosek o wyłączenie.

3.4. Zgodnie z art. 183 § 1 p.s.a. Naczelny Sad Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze pod rozwagę z urzędu tylko nieważność postępowania. W pierwszym punkcie skargi kasacyjnej skarżąca, powołując się na art. 46 § 1 ustawy o sądach powszechnych oraz, błędnie, na art. 29 § 1 p.p.s.a., zarzuciła Sądowi pierwszej instancji wydanie wyroku przez dwóch sędziów delegowanych z NSA, tj. przez skład sprzeczny z przepisami prawa, co stanowi o nieważności postępowania zgodnie z art. 183 § 1 pkt 4 p.p.s.a.

Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, użyte w art. 46 § 1 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych stwierdzenie "sędzia innego sądu" nie obejmuje sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego przeniesionych lub delegowanych po dniu 1 stycznia 2004r., do orzekania w wojewódzkich sądach administracyjnych (por. wyroki NSA z dnia 2 marca 2005 r., Sygn. akt GSK 1459/04; z dnia 15 listopada 2005 r., Sygn. akt FSK 2582/04). W ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 z zm.), dalej: Przepisy wprowadzające, przewidziano, że osoby powołane na stanowisko sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego na podstawie przepisów dotychczasowych pozostają sędziami Naczelnego Sądu Administracyjnego (art. 93). Oznacza to jednak zachowanie przez tych sędziów tytułu i statusu oraz wszelkich uprawnień należnych sędziemu Naczelnego Sądu Administracyjnego, ale nie stanowiska sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego

Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że udział w składzie orzekającym Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego dwóch lub trzech sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego przeniesionych do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na podstawie art. 94 (ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. Nr 153, Nr 1271 z późn. zm.) nie uzasadnia uznania składu tegoż Sądu za sprzeczny z przepisami prawa w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. w zw. z art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o postępowaniu przed sądami powszechnymi (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.). Wobec tego, zarzut wskazany w skardze kasacyjnej nie jest trafny i nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a.,

3.5. Odnosząc się do drugiej ze wskazanych przez skarżącą przesłanek nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji, wskazać należy, że nieważność postępowania z przyczyny, o jakiej mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. zachodzi wówczas, gdy zaistniałe uchybienie procesowe sądu godzić będzie bezpośrednio w istotę procesu. Do pozbawienia strony możliwości obrony jej praw dochodzi wówczas, gdy z powodu naruszenia przez sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 1 czerwca 2022 r., III OSK 5154/21; z dnia 17 marca 2022 r., I GSK 2369/18; z dnia 8 czerwca 2021 r., III FSK 3585/21; z dnia 21 lutego 2006 r., II GSK 378/05; z dnia 13 października 2005 r., FSK 2356/04; z dnia 27 października 2020 r., II OSK 1697/20). W orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje pogląd, zgodnie z którym termin "pozbawienie możności obrony swych praw" należy rozumieć ściśle, chodzi o kardynalne błędy dotyczące udziału strony w postępowaniu sądowym, a nie jakiekolwiek usterki czy utrudnienia w tym zakresie. Generalnie rzecz ujmując, pozbawienie strony możności obrony swych praw w procesie stwarza sytuację, w której sąd nie powinien w ogóle przystępować do ostatecznego merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy.

3.6. W niniejszej sprawie wyznaczono termin rozprawy na dzień 26 września 2017 r. Pismem z dnia 21 września 2017 r. skarżąca wniosła o odroczenie posiedzenia sądu. Rozprawę odroczono oraz wyznaczono nowy termin na 16 listopada 2017 r. Pismem z dnia 16 listopada skarżąca wniosła o wyłączenie wszystkich sędziów wyznaczonych do rozpoznania przedmiotowej sprawy przed Sądem pierwszej instancji. W konsekwencji powyższego wniosku, odroczono rozpoznanie sprawy na posiedzeniu w dniu 16 listopada 2017 r. Postanowieniem z dnia 16 stycznia 2018 r., sygn. akt I SA/Łd 4/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił wniosek. Zarządzeniem z dnia 16 sierpnia 2018 r., wyznaczono nowy termin rozprawy na 5 października 2018 r. W dzień przed rozprawą, 4 października 2018 r., strona osobiście złożyła wniosek o odroczenie terminu rozprawy powołując się na zły stan zdrowia.

3.7. Zgodnie z art. 109 p.p.s.a. rozprawa ulega odroczeniu wtedy, gdy sąd stwierdzi nieprawidłowość zawiadomienia którejkolwiek ze stron albo jeżeli nieobecność strony lub jej pełnomocnika jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, chyba że strona lub jej pełnomocnik wnieśli o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności. Rozważając odroczenie rozprawy sąd musi brać pod uwagę sformułowany w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP nakaz rozpatrzenia sprawy bez zbędnej zwłoki oraz regulację zawartą w art. 7 p.p.s.a., zgodnie z którą sąd powinien podejmować czynności zmierzające do szybkiego załatwienia sprawy i dążyć do jej rozstrzygnięcia na pierwszym posiedzeniu. W tym kontekście należy też zauważyć, że nieobecność stron lub ich pełnomocników na rozprawie nie wstrzymuje rozpoznania sprawy (art. 107 p.p.s.a.), a wnioski strony skarżącej - w razie jej nieobecności - wynikające ze skargi oraz pism procesowych są przedstawiane w trakcie rozprawy (art. 108 p.p.s.a.).

3.8. W świetle powyższych regulacji odroczenie rozprawy jest sytuacją wyjątkową i nadzwyczajną (por. wyrok NSA z 27 maja 2008 r., II FSK 471/07, www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe orzeczenia sądów administracyjnych powołane w uzasadnieniu). Żaden z przepisów ustawy procesowej nie daje jednak podstaw do postawienia znaku równości między nieuwzględnieniem wniosku strony o odroczenie rozprawy a pozbawieniem jej możności obrony przysługujących jej praw.

3.9. Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu znana jest sytuacja skarżącej z urzędu, gdyż wynika to z treści uzasadnień wyroków wydawanych na przestrzeni ubiegłych lat przez sądy administracyjne w sprawach skarżącej. Skarżąca dosyć nagminnie, powołując się na stan zdrowia, w czasie bezpośrednio poprzedzającym wyznaczone terminy rozpraw, składała wnioski o ich odroczenie. Przykładowo, już w wyroku wydanym w dniu 7 października 2010 r. sygn. akt II FSK 2080/08, dotyczącym podatku od nieruchomości za 2005 r., Naczelny Sąd Administracyjny uzasadniając nieuwzględnienie złożonego przez skarżącą w przeddzień wyznaczonej rozprawy wniosku o jej odroczenie, wskazywał m.in., że żaden z przepisów ustawy procesowej nie daje podstaw do postawienia znaku równości między nieuwzględnieniem wniosku strony o odroczenie rozprawy, a pozbawieniem jej możności obrony przysługujących jej praw. Skoro obecność na rozprawie nie jest obowiązkowa, wskazywał dalej sąd, i zależy od woli i możliwości uczestników postępowania, to podstawy do odroczenia nie mogą wykraczać poza okoliczności określone w art. 109 p.p.s.a. Odroczenie rozprawy, w świetle tego przepisu, jest sytuacją wyjątkową i nadzwyczajną i ocena tego, czy zachodzą uzasadnione podstawy do odroczenia rozprawy, należy każdorazowo do sądu. Jeżeli więc odmowa uwzględnienia takiego wniosku jest uzasadniona, to - mimo że rozprawa została przeprowadzona bez udziału strony - postępowanie jest ważne.

Tak też należy też ocenić postępowanie przed sądem pierwszej instancji w niniejszej sprawie. Oczywiście stany chorobowe są okolicznością niezależną od woli człowieka, jednakże powoływanie się na nie, zwłaszcza w sposób częstotliwy, nie może prowadzić do dezorganizacji działania wymiaru sprawiedliwości. Udział w rozprawie jest prawem strony, które nie ma jednak charakteru bezwzględnego. Wiedząc o swoich zdrowotnych problemach, występujących i powtarzających się na przestrzeni wielu lat, również od strony można byłoby oczekiwać podjęcia określonych działań zmierzających do ograniczenia ich negatywnego wpływu na sprawność postępowania sądowego, np. poprzez nadesłanie pocztą określonych dokumentów, czy też przedstawienie na piśmie nowych, dodatkowych argumentów, które skarżąca zamierzałaby podnieść na rozprawie. Żadnych takich działań skarżąca nawet nie próbowała podjąć. Sąd pierwszej instancji nie był związany kolejnym wnioskiem Skarżącej o odroczenie rozprawy. Podjął decyzję o jego nieuwzględnieniu na podstawie całokształtu okoliczności sprawy, wyjaśniając jednocześnie powody takiego działania.

Mając powyższe na względzie, należy uznać, że zarzuty naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji są bezpodstawne.

3.10. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. W pierwszej kolejności trzeba odnotować, że prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie daje rękojmię, że Sąd administracyjny dołożył należytej staranności przy podejmowaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Pozwala poznać przesłanki podjęcia rozstrzygnięcia oraz prześledzić tok rozumowania Sądu. Uzasadnienie wyroku Sądu pierwszej instancji ma przy tym charakter informacyjny względem stron postępowania sądowoadministracyjnego, stanowiąc dla nich niezbędną płaszczyznę dla należytego wywiedzenia zarzutów skargi kasacyjnej, a ponadto umożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu ocenę zasadności przesłanek, na których oparto zaskarżone orzeczenie, co jest niezbędne dla przeprowadzenia prawidłowej kontroli instancyjnej. Artykuł 141 § 4 p.p.s.a. może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną w sytuacji, gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów wymienionych w tym przepisie prawa i gdy w ramach przedstawiania stanu sprawy Sąd pierwszej instancji nie wskaże, jaki i dlaczego stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania (uchwała składu siedmiu sędziów NSA z 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09, ONSAiWSA 2010/3 poz. 39, wyrok NSA z 20 sierpnia 2009 r. II FSK 568/08). Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w świetle wskazanej uchwały składu siedmiu sędziów NSA z dnia 15 lutego 2010 r. przyjmuje się, że art. 141 § 4 p.p.s.a. może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego, przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Ponadto, aby zarzut taki mógł stanowić samodzielną podstawę skargi kasacyjnej, wskazana wada uzasadnienia musi być na tyle istotna, że może to mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a samo uchybienie musi uniemożliwiać kontrolę kasacyjną zaskarżonego wyroku.

W rozpoznanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził takich naruszeń. Przeciwnie, uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiada wymaganiom stawianym przez art. 141 § 4 p.p.s.a., w szczególności zawiera zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, a także wypowiedź co do wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia zarzutów skargi. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zawarł nadto stanowisko co do oceny stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zostało sporządzone w sposób umożliwiający Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu kontrolę instancyjną. Zasadność merytorycznego stanowiska Sądu pierwszej instancji nie może być zaś skutecznie podważana zarzutem naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Zarzut naruszenia tego przepisu nie może więc sprowadzać się do polemiki z przedstawionym w uzasadnieniu stanowiskiem Sądu pierwszej instancji.

3.11. Biorąc powyższe pod uwagę Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Paweł Dąbek Sławomir Presnarowicz Anna Dalkowska