Postanowienie NSA, sygn. akt III OSK 5746/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-10-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 645  Sprawy nieobjęte symbolami podstawowymi 601644 oraz od 646-652
658
Hasła tematyczne: Odrzucenie skargi
Skarżony organ: Prezes Sądu
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 138 § 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 14 października 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J.K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 stycznia 2021 r., sygn. akt VII SAB/Wa 237/20 w sprawie ze skargi J.K. na bezczynność Prezesa Sądu Okręgowego [...] w przedmiocie rozpoznania wniosku o wydanie dokumentacji medycznej postanawia: oddalić skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 28 stycznia 2021 r., sygn. akt VII SAB/Wa 237/20, odrzucił skargę J.K. na bezczynność Prezesa Sądu Okręgowego [...] w przedmiocie rozpoznania wniosku z dnia 13 listopada 2017 r. skierowanego do Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów przy Sądzie Okręgowym [...], dotyczącego udostępnienia dokumentacji medycznej z badania psychiatrycznego wykonanego w sprawie o sygn. [...].

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji podał, że skarżący wnioskiem z dnia 13 listopada 2017 r. wystąpił do Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów Sądu Okręgowego [...], o udostępnienie dokumentacji medycznej wraz z kopiami innych dokumentów stanowiących dokumentację uzupełniającą do badania psychiatrycznego przeprowadzonego w dniu 4 lutego 2016 r. przez lekarza psychiatrę.

W odpowiedzi z dnia 24 listopada 2017 r., Kierownik [...] Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów Sądu Okręgowego [...], poinformował skarżącego o treści punktu 9.3 Zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 lutego 2016 r. w sprawie ustalenia standardów metodologii opiniowania w opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów, który stanowi, że materiały pochodzące z badania, stanowiące podstawę wydania opinii, nie mogą być udostępniane osobom badanym.

Skarżący w piśmie do Kierownika [...] Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów Sądu Okręgowego [...] z dnia 12 grudnia 2017 r. wskazał, że stanowisko to jest rażąco sprzeczne z ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Ponownie domagał się udostępnienia dokumentacji medycznej.

W odpowiedzi na to pismo, Kierownik [...] Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów Sądu Okręgowego [...], poinformował skarżącego, że podtrzymuje stanowisko i odmawia przesłania żądanej dokumentacji. Zaznaczył przy tym, że badania przeprowadzone w celu wydania opinii sądowej nie są świadczeniami zdrowotnymi, a osoba opiniowana nie jest pacjentem w rozumieniu przepisów ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.

Następnie skarżący pismem z dnia 31 stycznia 2018 r., skierowanym do Ministra Sprawiedliwości zakwestionował odmowę udostępnienia mu dokumentacji medycznej.

Zastępca Dyrektora Departamentu Spraw Rodzinnych i Nieletnich Ministerstwa Sprawiedliwości w odpowiedzi z dnia 28 lutego 2018 r., przedstawił regulacje prawne dotyczące badań przeprowadzanych przez biegłych w postępowaniu sądowym w sprawach rodzinnych oraz podtrzymał stanowisko, że odmowa udostępnienia dokumentacji medycznej była uzasadniona.

W dniu 26 lutego 2020 r. skarżący wystosował do Prezesa Sądu Okręgowego [...] ponaglenie "w sprawie bezczynności Sądu w przedmiocie wniosku o udostępnienie danych osobowych medycznych".

W takich okolicznościach skarżący wniósł skargę na bezczynność Prezesa Sądu Okręgowego [...].

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Następnie Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej jako "P.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, zaś § 2 tego artykułu stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na: 1) decyzje administracyjne; 2) postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także na postanowienia rozstrzygające sprawę co do istoty; 3) postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie; 4) inne niż określone w pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z wyłączeniem aktów lub czynności podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego, postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, postępowań o których mowa w dziale V w rozdziale 1 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej, oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw; 4a) pisemne interpretacje przepisów prawa podatkowego wydawane w indywidualnych sprawach, opinie zabezpieczające i odmowy wydania opinii zabezpieczających; 5) akty prawa miejscowego organów jednostek samorządu terytorialnego i terenowych organów administracji rządowej; 6) akty organów jednostek samorządu terytorialnego i ich związków, inne niż określone w pkt 5, podejmowane w sprawach z zakresu administracji publicznej; 7) akty nadzoru nad działalnością organów jednostek samorządu terytorialnego; 8) bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadkach określonych w pkt 1-4 lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadku określonym w pkt 4a; 9) bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących innych niż określone w pkt 1-3 aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczących uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie Kodeks postępowania administracyjnego oraz postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy Ordynacja podatkowa oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw.

Sądy administracyjne orzekają także w sprawach sprzeciwów od decyzji wydanych na podstawie art. 138 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 3 § 2a P.p.s.a) oraz w sprawach, w których przepisy ustaw szczególnych przewidują sądową kontrolę, i stosują środki określone w tych przepisach (art. 3 § 3 P.p.s.a.).

Z przytoczonych przepisów wynika, że sąd administracyjny nie jest właściwy do rozpoznawania spraw, które nie zostały w nich wymienione. Przewidziana we wskazanych przepisach skarga na bezczynność jest pochodną skargi na określone prawne formy działania organów administracji publicznej. W konsekwencji, skarga na bezczynność dopuszczalna jest tylko w tych przypadkach, w których organy zobowiązane do wydania decyzji i postanowień bądź do dokonania określonej czynności z zakresu administracji publicznej nie wywiążą się z ustawowego obowiązku w określonym terminie, a także wówczas, gdy skargę składa uprawniony do tego podmiot. Skarga na bezczynność organu jest zatem dopuszczalna tylko w takich granicach, w jakich służy skarga do sądu administracyjnego na decyzje, postanowienia oraz inne akty i czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące przyznania, stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa.

Warunkiem dopuszczalności skargi jest istnienie sprawy podlegającej załatwieniu przez organ w drodze aktu lub czynności z zakresu administracji publicznej. Sąd dokonał zatem oceny czy zarzucana bezczynność mieściła się w kategorii przypadków przewidzianych w punktach 1 - 4 art. 3 § 2 P.p.s.a.

Skarżący zarzucił Prezesowi Sądu Okręgowego [...] bezczynność polegającą na odmowie wydania na jego wniosek dokumentacji medycznej, związanej z badaniem psychiatrycznym przeprowadzonym w dniu 4 lutego 2016 r. w [...] Opiniodawczym Zespole Sądowych Specjalistów przy Sądzie Okręgowym [...]. Przy czym, przedmiotem tego wniosku nie było żądanie wydania samej opinii stanowiącej dowód w sprawie.

W związku z tym Sąd pierwszej instancji ocenił, czy na Prezesie Sądu Okręgowego ciążył obowiązek odniesienia się do żądania skarżącego, w formie aktu lub czynności z zakresu administracji publicznej.

Powyższa analiza doprowadziła do ustalenia, że Prezes Sądu Okręgowego [...] nie był zobowiązany do wydania władczego rozstrzygnięcia administracyjnego i tym samym nie można mówić o bezczynności organu administracji publicznej. Prezes Sądu Okręgowego nie był w tym przypadku organem administracji publicznej w znaczeniu ustrojowym, czy choćby funkcjonalnym - nie wykonywał obowiązków z zakresu tej administracji. Żądnie zawarte we wniosku z dnia 13 listopada 2017r. (i następnych) skierowane było do Kierownika [...] Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów Sądu Okręgowego [...]. Dokumentacja, o którą zwracał się skarżący pozostawała w dyspozycji Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów Sądu Okręgowego [...].

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów (Dz. U. z 2018 r., poz. 701) w sądach okręgowych działają opiniodawcze zespoły sądowych specjalistów, których zadaniem jest sporządzanie, na zlecenie sądu lub prokuratora, opinii w sprawach rodzinnych i opiekuńczych oraz w sprawach nieletnich, na podstawie przeprowadzonych badań psychologicznych, pedagogicznych lub lekarskich.

Na podstawie art. 4 ust. 5 ustawy o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów, Minister Sprawiedliwości wydał rozporządzenie z dnia 18 grudnia 2015 r. w sprawie trybu i sposobu sprawowania nadzoru nad opiniodawczymi zespołami sądowych specjalistów (Dz. U. z 2015r., poz. 2280) - którego § 1 stanowi, że nadzór nad opiniodawczymi zespołami sądowych specjalistów sprawuje Minister Sprawiedliwości.

Nadto stosownie do delegacji zawartej w art. 4 ust. 4 ww. ustawy, Minister Sprawiedliwości wydał zarządzenie z dnia 1 lutego 2016 r. w sprawie ustalenia standardów metodologii opiniowania w opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów (Dz. Urz. M.S. z 2016 r., poz. 76). Zgodnie z pkt 9.3 Standardów metodologii - materiały pochodzące z badania, stanowiące podstawę wydania opinii, nie mogą być udostępniane osobom badanym.

Wskazać również należy, że choć zasady udostępniania dokumentacji medycznej określa ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2017 r., poz. 1318 ze zm.), która w art. 23 ust. 1 wskazuje, że pacjent ma prawo dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej jego stanu zdrowia oraz udzielonych mu świadczeń zdrowotnych, to jednak nie miała ona zastosowania w niniejszej sprawie.

Prawo dostępu do dokumentacji medycznej zostało zagwarantowane pacjentowi, tj. osobie zdefiniowanej w art. 3 ust. 1 pkt 4 ustawy, i wywołuje obowiązek udostępniania jej przez podmioty "udzielające świadczeń zdrowotnych" (zdefiniowane w art. 3 ust. 1 pkt 5) w zakresie ich podstawowej funkcji jaką jest wykonywanie działalności leczniczej.

Skarżący nie był pacjentem w rozumieniu ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, nie otrzymywał świadczenia zdrowotnego od sporządzających opinię, a Sąd nie prowadzi działalności leczniczej.

W stanie faktycznym sprawy, nie zaistniał obowiązek udostępnienia pacjentowi dokumentacji medycznej, który w świetle ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta podlegałby kontroli sprawowanej przez sąd administracyjny.

Sąd pierwszej instancji zauważył przy tym, że specjaliści zespołu opiniodawczego sporządzają opinię, którą przekazują sądowi orzekającemu. Opinia stanowi dowód, co oznacza możliwość zapoznania się z jej treścią przez strony postępowania.

Reasumując, w odniesieniu do żądania skarżącego, Prezes Sądu Okręgowego [...] nie miał obowiązku wydania decyzji, ani postanowienia, czy też podjęcia działań określonych w art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a. W konsekwencji nie mogła zachodzić w tym przypadku bezczynność organu w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 8 P.p.s.a. Z tych też względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie skargę odrzucił.

Z powyższym postanowieniem nie zgodził się skarżący, który wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego skargę kasacyjną. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu skarżący kasacyjnie zarzucił:

1. rażące naruszenie przepisów postępowania, tj.: art. 58 § 1 pkt 1 w zw. z art. 3 § 2 pkt 2 i 4 i art. 3 § 2 pkt 8 P.p.s.a w zw. z art. 5 § 2 k.p.a. w zw. z art. 2 k.p.a. oraz art. 3 § 3 P.p.s.a. - poprzez niewłaściwe jego zastosowanie, tj. odrzucenie skargi na bezczynność organu w przedmiocie braku udostępnienia danych osobowych medycznych, dokumentacji medycznej (czynności z zakresu administracji publicznej) przez Prezesa Sądu Okręgowego [...] z powołaniem się na fakt, iż Prezes Sądu Okręgowego [...] nie był w tym wypadku organem administracji publicznej, w związku z czym nie miał obowiązku wydania decyzji administracyjnej, ani postanowienia, czy też podjęcia działań określonych w art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a., w sytuacji gdy w niniejszym przypadku, tj. zwrócenia się przez skarżącego do Prezesa Sądu Okręgowego [...] o udostępnienie danych osobowych medycznych (dokumentacji medycznej) Prezes Sądu Okręgowego [...] pozostawał organem administracyjnym oraz zobowiązany był podjąć rozstrzygnięcie, o którym mowa w art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a., poprzez udostępnienie danych osobowych medycznych, tym samym dopuścił się bezczynności w przedmiocie rozpoznania wniosku skarżącego. Oczywistym jest, iż w sprawie skarżący zwracał się do Prezesa Sądu Okręgowego [...] jako organu stojącego na czele jednostki organizacyjnej jaką jest Sąd, nie zaś do Sądu w rozumieniu sprawowania wymiaru sprawiedliwości, w związku z czym należy traktować Prezesa Sądu jako organ administracji w pojęciu funkcjonalnym, a tym samym stosować odpowiednie przepisy k.p.a., a w niniejszym wypadku, tj. w przypadku wniesienia przez skarżącego skargi na bezczynność Prezesa Sądu Okręgowego [...] przepisy P.p.s.a. Stwierdzić zatem należy, iż do rozpoznania sprawy pozostaje Wojewódzki Sąd Administracyjny. Powyższe naruszenie doprowadziło do zaniechania przez Sąd I instancji merytorycznego rozpoznania skargi i wydania postanowienia w przedmiocie odrzucenia skargi;

2. rażące naruszenie art. 3 § 2 pkt 8 P.p.s.a. poprzez odrzucenie skargi w związku z faktem, iż Prezes Sądu Okręgowego [...] nie był organem administracji publicznej, w związku z czym nie podlega kontroli sądowoadministracyjnej, podczas gdy w sprawie zachodzi oczywista bezczynność organu administracji jakim pozostaje Prezes Sądu Okręgowego [...], podlegający kontroli sądowoadministracyjnej, w związku z brakiem podjęcia jakichkolwiek działań w sprawie z wniosku skarżącego;

3. naruszenie art. 23 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta w zw. art. 3 ust. 1 pkt 4 powołanej ustawy w zw. z art. 58 § 1 pkt 1 P.p.s.a. poprzez błędną ich wykładnię oraz brak uznania skarżącego jako pacjenta, któremu przysługuje prawo dostępu do dokumentacji medycznej pozostającej w posiadaniu Prezesa Sądu Okręgowego [...], a w konsekwencji odrzucenia skargi jako nienależącej do właściwości sądu administracyjnego, co miało bezpośredni wpływ na orzeczenie;

4. naruszenie art. 2 ust. 1 pkt 5 i 10 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz. U. z 2020 r., poz. 295 ze zm.) poprzez błędną wykładnię definicji ustawowej świadczenia zdrowotnego, a w konsekwencji błędne przyjęcie, iż skarżący nie otrzymał świadczenia zdrowotnego od jednostki organizacyjnej Sądu jakim jest [...] Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów [...], oraz, iż Sąd Okręgowy [...] nie prowadzi działalności leczniczej, w związku z czym nie istniał obowiązek udostępnienia dokumentacji medycznej skarżącemu przez Prezesa Sądu Okręgowego [...], podczas gdy prawidłowo przyjęta wykładania ww. przepisów wskazuje, iż skarżący otrzymał od [...] Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów [...] świadczenie zdrowotne, a dokumentacja sporządzona z konsultacji psychiatrycznej skarżącego stanowi dokumentację medyczną, w związku z czym powstał między skarżącym, a ww. organem stosunek prawnoadministracyjny podlegający kontroli przez sąd administracyjny, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego przekonania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, iż nie jest właściwy w sprawie oraz skutkowało bezzasadnym odrzuceniem skargi;

5. rażące naruszenie art. 4 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 11 ustawy o działalności leczniczej w zw. z art. 1 ustawy o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów w zw. z art. 2 ust. 1 pkt 10 ustawy o działalności leczniczej poprzez błędną wykładnię wskazanych przepisów, a w konsekwencji uznanie, iż konsultacja psychiatryczna, której został poddany skarżący nie była świadczeniem zdrowotnym, podczas gdy w świetle powołanych przepisów uznać należy, iż konsultację psychiatryczną należy kwalifikować jako świadczenie zdrowotne, bowiem wypełnia ono wszelkie przesłanki wskazane w ustawie o działalności leczniczej, a sam podmiot przeprowadzający konsultację psychiatryczną, tj. jednostka organizacyjna Sądu jakim jest [...] Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów [...] jest uprawniony do przeprowadzenia badań lekarskich, w tym psychiatrycznych. W związku z powyższym uznać należy, iż badanie jakiemu został podany skarżący mieści się w definicji art. 11 ustawy o działalności leczniczej, a dokumentacja sporządzona z przeprowadzonego badania pozostaje dokumentacją medyczną, w związku z czym sprawa pozostaje w kompetencji sądu administracyjnego;

6. naruszenie § 78 ust. 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r. w sprawie rodzajów, zakresu i wzorów dokumentacji medycznej oraz sposobu jej przetwarzania (Dz. U. poz. 2069) w związku z art. 35 § 1 k.p.a. poprzez ich pominięcie w rozpatrywaniu sprawy, w sytuacji gdy ww. przepisy zobowiązywały Prezesa Sądu do udostępnienia dokumentacji medycznej skarżącemu w terminie 30 dni od dnia otrzymania wniosku. Wskazać należy, iż zgodnie z dominującym poglądem, w przypadku braku przepisów określających podjęcie czynności przez zakład administracyjny (np. udostępnienie dokumentacji medycznej), należy przyjąć per analogiam odpowiednie przepisy k.p.a. dotyczące załatwiania spraw przez organy administracji publicznej.

Mając powyższe zarzuty na uwadze skarżący kasacyjnie wniósł o:

1. rozstrzygniecie przez Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 15 § 1 pkt 3 P.p.s.a. następujących pytań prawnych:

▪ Czy do udostępnienia dokumentacji medycznej pochodzącej z badania lekarskiego w Opiniodawczym Zespole Sądowych Specjalistów właściwy jest Prezes Sądu Okręgowego jako sprawujący nadzór administracyjny nad Sądem Okręgowym oraz Opiniodawczym Zespołem Specjalistów Sądowych rozumianym jako jednostka organizacyjna Sądu Okręgowego na podstawie kompetencji Prezesa Sądu przewidzianych w art. 22 ust. 1. pkt. 1b ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 2072), czy też właściwym do udostępnienia dokumentacji medycznej właściwy jest Kierownik Opiniodawczego Zespołu Specjalistów Sądowych na podstawie art. 7 ustawy o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów. W sytuacji stwierdzenia przez Sąd, iż żaden z ww. podmiotów nie jest upoważniony do udostępnienia dokumentacji medycznej zwrócenie się do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie, czy art. 22 ust. 1 pkt 1b ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz art. 7 ustawy o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów pozostają zgodne z art. 51 ust. 3 Konstytucji RP w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zakresie w jakim uniemożliwiają osobie, których dokumentacja medyczna dotyczy otrzymania bądź dostępu do dotyczącej go/jej dokumentacji medycznej.

▪ Czy Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów rozumiany jako jednostka organizacyjna Sądu Okręgowego pozostaje podmiotem leczniczym bądź wykonującym działalność leczniczą w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy o działalności leczniczej podczas wykonywania badań lekarskich w tym psychiatrycznych, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów zgodnie z postanowieniem Sądu o skierowaniu stron do ww. Zespołu.

▪ Czy badania lekarskie, w tym badania psychiatryczne, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów należy traktować jako świadczenia zdrowotne, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 10 ustawy o działalności leczniczej udzielanych osobom skierowanym na ww. badania lekarskie postanowieniem Sądu.

▪ Czy do wniosku osoby poddanej badaniu lekarskiemu, przeprowadzonemu w okresie od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia 17 lutego 2016 r. (włącznie) w Opiniodawczym Zespole Sądowych Specjalistów, o udostępnienie dokumentacji medycznej z badania, złożonym po dniu 18 lutego 2016 r. należy stosować przepisy zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 lutego 2016 r. w sprawie ustalenia standardów metodologii opiniowania w opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów, które weszło w życie w dniu 18 lutego 2016 r., w których brak jest przepisów przejściowych, czy też przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 sierpnia 2001 r. w sprawie organizacji i zakresu działania rodzinnych ośrodków diagnostyczno-konsultacyjnych, pomimo, iż w okresie od 1 stycznia 2016 r. do dnia 17 lutego 2016 r. brak było aktu wykonawczego, o którym mowa w art. 4 ust. 4 ustawy o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów. W przypadku stwierdzenia przez Naczelny Sąd Administracyjny, iż do wniosku należy stosować zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 lutego 2016 r. w sprawie ustalenia standardów metodologii opiniowania w opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów, zwrócenie się przez Naczelny Sąd Administracyjny z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie: czy pkt 9.3. zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 lutego 2016 r. w sprawie ustalenia standardów metodologii opiniowania w Opiniodawczych Zespołach Sądowych Specjalistów pozostaje zgodny z art. 51 ust. 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zakresie w jakim odmawia osobie badanej dostępu do zebranej dokumentacji dotyczącej osoby badanej.

2. zwrócenie się przez Naczelny Sąd Administracyjny do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie: Czy w świetle art. art. 51 ust. 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP można odmówić dostępu osobie będącej przedmiotem badania do informacji zgromadzonej w dokumentacji Opiniodawczych Zespołach Sądowych Specjalistów;

3. rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie;

4. uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości oraz rozpoznanie skargi na bezczynność bowiem istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, z zastrzeżeniem wniosków zawartych w pkt. 1 a-d) i 2 powyżej;

5. przyznanie skarżącemu prawa pomocy w części, tj. zwolnienia od kosztów sądowych w tym w szczególności od obowiązku opłacenia skargi kasacyjnej w związku z faktem, iż skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny;

6. w przypadku nieuwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, na zasadzie art. 203 P.p.s.a zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego oraz postępowania przed Sądem I instancji na rzecz skarżącego w tym zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów zastępstwa procesowego według spisu kosztów.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący podniósł, że zwrócił się do Prezesa Sądu jako organu administracji w znaczeniu funkcjonalnym, tj. do organu sprawującego kontrolę nad jednostką organizacyjną szeroko rozumianego wymiaru sprawiedliwości, tj. Sądu Okręgowego oraz jednostki organizacyjnej Sądu Okręgowego [...] jakim jest [...]Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów [...]. Za takim pojmowaniem Opiniodawczych Zespołów Sądowych Specjalistów, tj. jako jednostki organizacyjnej Sądu opowiada się Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych, który wskazuje, iż "dane osobowe skarżącego były przetwarzane przez OZSS jako jednostkę organizacyjną Sądu", który to pogląd należy całkowicie podzielić w przedmiotowej sprawie. Oczywistym zatem jest, iż wniosek o udostępnienie danych medycznych (dokumentacji medycznej) należy traktować jako wniosek skierowany do organu administracji, który dysponuje tą dokumentacją medyczną skarżącego. Uznać zatem należy, iż skarżący nie zwracał się z wnioskiem jako strona postępowania prowadzonego przed Sądem, nad którym kontrolę sprawuje Prezes Sądu Okręgowego [...], ale jako osoba, której dokumentacja medyczna oraz dane osobowe przetwarzane są w konkretnym, wyodrębnionym podmiocie, przetwarzającym dane osobowe skarżącego oraz jego dokumentację medyczną, nie wykonującym w stosunku do skarżącego funkcji przewidzianych dla Sądów powszechnych na czele, którego stoi Prezes Sądu Okręgowego jako podmiot reprezentujący jednostkę organizacyjną wymiaru sprawiedliwości.

Jednocześnie podkreślono, iż Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów pozostaje jednostką organizacyjną Sądów Okręgowych. Uznać zatem należy, iż [...] Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów w Sądzie Okręgowym [...] pozostaje jednostką organizacyjną Sądu Okręgowego [...], nad którym kontrolę sprawuje Prezes Sądu Okręgowego [...] na podstawie art. 22 § 1 pkt. 1b ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 2072). Nadto administratorem danych osobowych pozostaje Prezes Sądu Okręgowego [...]. Uznać zatem należy, iż [...] Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów [...] pozostaje jednostką organizacyjną Sądu Okręgowego [...], tj. pozostaje pod kontrolą organizacyjną Prezesa Sądu Okręgowego [...], a więc Prezes Sądu Okręgowego [...] jako administrator danych osobowych posiada dostęp do materiałów zgromadzonych podczas badania w skarżącego w [...] Opiniodawczym Zespole Sądowych Specjalistów, a tym samym do dokumentacji medycznej skarżącego.

Skarżący kasacyjnie nie zgodził się z twierdzeniem Sądu pierwszej instancji, że nie może być traktowany jako pacjent, który otrzymał świadczenie zdrowotne. Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 4 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, pacjentem jest osoba zwracająca się o udzielenie świadczeń zdrowotnych lub korzystająca ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych lub osobę wykonującą zawód medyczny. Natomiast zgodnie z definicją świadczenia zdrowotnego wskazanej w art. 2 ust. 1 pkt 10 ustawy o działalności leczniczej, świadczeniem zdrowotnym są działania służące zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu lub poprawie zdrowia oraz inne działania medyczne wynikające z procesu leczenia lub przepisów odrębnych regulujących zasady ich wykonywania. Jednocześnie zgodnie z art. 8 § 5 ustawy o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów, jako specjalista w zakresie psychiatrii lub psychiatrii dzieci i młodzieży może być zatrudniony lekarz posiadający specjalizację z psychiatrii lub psychiatrii dzieci i młodzieży. Nie można mieć zatem wątpliwości, iż badanie psychiatryczne w postaci konsultacji psychiatrycznej skarżącego przeprowadzone w [...] Opiniodawczym Zespole Specjalistów Sądowych [...] zostało przeprowadzone przez specjalistę będącego lekarzem posiadającym specjalizację z zakresu psychiatrii. Uznać zatem należy, iż psychiatra pozostaje osobą, o której mowa w art. 3 ust. 1 pkt 4 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz art. 2 ust. 1 pkt. 2 ustawy o działalności leczniczej. Skarżący kasacyjnie w tym wypadku, pozostaje pacjentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 4 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Skarżący pozostawał osobą korzystającą ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez lekarza ze specjalizacją lekarza psychiatry, tj. osobę wykonującą zawód medyczny, podczas badania w [...] Zespole Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów [...]. Nadto oczywistym pozostaje, iż badanie spełnia przesłanki wskazane w art. 2 ust. 1 pkt 10 ustawy o działalności leczniczej, tj. można kwalifikować je jako świadczenie zdrowotne. Zgodnie z art. 11 ustawy o działalności leczniczej świadczenie zdrowotne może obejmować także udzielanie świadczeń zdrowotnych, które obejmują swoim zakresem badania diagnostyczne wykonywane w celu rozpoznania stanu zdrowia i ustalenia dalszego postępowania leczniczego. Badania przeprowadzone przez lekarza psychiatrę stanowią badania diagnostyczne wykonywane w celu rozpoznania stanu zdrowia i ustalenia dalszego postępowania leczniczego. Następnie z badania została sporządzona opinia, w której znajdują się informacje o stanie zdrowia skarżącego, a także wskazane zostało jakie postępowanie lecznicze powinien podjąć w celu poprawy zdrowia. Oczywistym zatem jest, iż skoro mamy do czynienia ze świadczeniem zdrowotnym wykonywanym przez lekarza psychiatrę, musimy mieć do czynienia z dokumentacją medyczną sporządzoną podczas badania, która na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta podlega udostępnieniu skarżącemu jako pacjentowi. Nie można zatem pominąć, iż w przypadku udzielania świadczeń zdrowotnych przez osobę wykonującą zawód medyczny podczas badania w [...]Zespole Opiniodawczego Zespołu Specjalistów Sądowych [...], sam Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów jako jednostka organizacyjna staje się podmiotem leczniczym, a w związku z faktem, iż podmiot ten jest jednostką organizacyjną Sądu to i Sąd w tym przypadku staje się podmiotem leczniczym prowadzącym w tym konkretnym wycinku działalność leczniczą.

Skarżący kasacyjnie podkreślił, że Minister Sprawiedliwości w odpowiedzi na interpelacje nr 4424 z dnia 5 sierpnia 2016 r. wskazał, iż w ocenie Ministra Zdrowia działalność opiniodawczych zespołów specjalistów sądowych należy uznać za wykonywanie przez specjalistów badań lekarskich stanowiących udzielanie świadczeń zdrowotnych, do których mają zastosowanie przepisy ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta w zakresie w jakim brak jest szczególnych regulacji w przepisach ustawy o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów.

Oczywistym zatem pozostaje, iż w sprawie skarżącego należy traktować jako pacjenta w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt. 4 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, a udzielone mu świadczenie zdrowotne jako świadczenie określone w art. 2 ust. 1 pkt 10 ustawy o działalności leczniczej.

W związku z faktem, iż w dokumentacja sporządzona podczas badania skarżącego w dniu 4 lutego 2016 r. odnosi się do stanu zdrowia pacjenta oraz udzielonych mu świadczeń zdrowotnych, a także zawiera wnioski lub sugestie co do dalszego działania leczniczego, należy traktować ją jako dokumentację medyczną. W związku z tym dokumentacja medyczna sporządzona podczas badania skarżącego podlega udostępnieniu, przez podmiot dysponujący tą dokumentacją, tj. Prezesa Sądu Okręgowego [...].

W związku z powyższym stwierdzić należy, iż w sprawie mamy do czynienia ze sprawą podlegającą kontroli sądów administracyjnych, jako sprawie toczącej się przed organem administracji, a tym samym jego bezczynności oraz przed organem zobowiązanym do wydania dokumentacji medycznej na podstawie ww. przepisów prawa. Uznać zatem należy, iż orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odrzucające przedmiotową skargę pozostaje całkowicie błędne.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Wskazał przy tym, że kluczowym zadaniem działających w sądach okręgowych opiniodawczych zespołów sądowych specjalistów jest sporządzanie, na zlecenie sądu lub prokuratora, opinii w sprawach rodzinnych i opiekuńczych oraz w sprawach nieletnich, na podstawie przeprowadzonych badań psychologicznych, pedagogicznych lub lekarskich. Z treści wydanego na podstawie art. 4 ust. 5 ustawy § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie trybu i sposobu sprawowania nadzoru nad opiniodawczymi zespołami sądowych specjalistów wynika, że nadzór nad opiniodawczymi zespołami sądowych specjalistów sprawuje - wbrew twierdzeniom skarżącego - Minister Sprawiedliwości. Zwrócono uwagę, że zgodnie z pkt 9.3 Standardów metodologii opiniowania w opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów, wprowadzonych Zarządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 lutego 2016 r. w sprawie ustalenia standardów metodologii opiniowania w opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów, istnieje bezwzględny zakaz udostępniania osobie badanej materiałów pochodzących z badania, stanowiących podstawę wydania opinii w sprawie. Specjaliści OZSS sporządzają opinię, którą przekazują sądowi orzekającemu. Opinia ta stanowi dowód, co oznacza możliwość zapoznania się z jej treścią przez strony i uczestników postępowania.

Podkreślono, że prawo dostępu do dokumentacji medycznej zostało zagwarantowane pacjentowi, lecz pod pojęciem pacjenta należy rozumieć osobę, której świadczeń zdrowotnych udziela podmiot udzielający tych świadczeń lub osoba wykonująca zawód medyczny. Dokumentację medyczną udostępniać mają podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych, przez co należy rozumieć podmioty wykonujące działalność leczniczą, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy o działalności leczniczej, a zatem podmiot leczniczy, o którym mowa w art. 4 ustawy o działalności leczniczej oraz lekarz, pielęgniarka lub fizjoterapeuta wykonujący zawód w ramach działalności leczniczej jako praktykę zawodową. Bez wątpienia skarżący, któremu w dniu 4 lutego 2016 r. przeprowadzono badanie psychiatryczne, nie był pacjentem w rozumieniu ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Nie otrzymał też świadczenia zdrowotnego od sporządzających opinię. Jako świadczenia zdrowotne należy rozumieć działania służące zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu lub poprawie zdrowia oraz inne działania medyczne wynikające z procesu leczenia lub przepisów odrębnych regulujących zasady ich wykonywania. Wszystko powyższe świadczy o tym, że sądy okręgowe, w których działają opiniodawcze zespoły sądowych specjalistów, nie prowadzą działalności leczniczej.

W replice na odpowiedź na skargę kasacyjną, skarżący kasacyjnie w całości podtrzymał argumentację zawartą w skardze kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Odnosząc się do wniosku o rozpoznanie sprawy na rozprawie, wskazać należy, iż zgodnie z art. 182 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny może rozpoznać na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną od postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego kończącego postępowanie w sprawie. Zaskarżone rozstrzygnięcie stanowi tego rodzaju postanowienie. Sąd drugiej instancji nie jest jednak związany wnioskiem strony. Naczelny Sąd Administracyjny, uwzględniając zawartą w art. 7 P.p.s.a. zasadę szybkiego i sprawnego przeprowadzenia postępowania, rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym.

Przede wszystkim rozważania w niniejszej sprawie należy rozpocząć od udzielenia odpowiedzi na pytanie czym są oraz jaką rolę pełnią opiniodawcze zespoły sądowych specjalistów.

Strukturę organizacyjną, zadania i zasady funkcjonowania opiniodawczych zespołów sądowych specjalistów określa ustawa o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 powołanej ustawy, do zadań opiniodawczych zespołów sądowych specjalistów należy m.in. sporządzanie, na zlecenie sądu lub prokuratora, opinii w sprawach rodzinnych i opiekuńczych oraz w sprawach nieletnich, na podstawie przeprowadzonych badań psychologicznych, pedagogicznych lub lekarskich. W skład zespołu wchodzą specjaliści z zakresu psychologii, pedagogiki, pediatrii, medycyny rodzinnej, chorób wewnętrznych, psychiatrii oraz psychiatrii dzieci i młodzieży. Oprócz tego ustawa wskazuje, że zespoły specjalistów działają w sądach okręgowych.

Z powyższego wynika zatem, że zespoły specjalistów mogą wydać opinię tylko w tych w określonych kategoriach spraw. Opinia ta wydawana jest wyłącznie na żądanie sądu lub prokuratora. Opinia ta może następnie stanowić dowód w sprawie cywilnej i podlega ocenie sądu jak każdy inny dowód w prowadzonym postępowaniu. Tym samym zasady dostępu do takiej opinii regulują przepisy k.p.c.

Podnieść należy, że zespoły specjalistów stanowią organ pomocniczy sądu, a zatem ustanowione zostały dla zapewnienia należytego funkcjonowania szeroko rozumianego wymiaru sprawiedliwości i zabezpieczenia warunków prawidłowego wypełniania przez organy wymiaru sprawiedliwości ich ustawowych zadań.

Skoro opinia zespołu specjalistów jest wydawana na żądanie sądu lub prokuratora, to nie można do osób podlegających badaniu przez zespół specjalistów odnieść definicji pacjenta z art. 3 ust. 1 pkt 4 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Osoba badana nie zwraca się bowiem do zespołu o udzielenie świadczeń zdrowotnych ani nie korzysta ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych lub osobę wykonującą zawód medyczny. Opinia sporządzana przez zespół jest tworzona na zlecenie sądu lub prokuratora, a nie w związku ze zwróceniem się przez osobę badaną o udzielenie świadczenia zdrowotnego. Z tych też względów ani Prezes Sądu ani sam zespół nie mogą być też uznane za "podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych", zobowiązany do tworzenia i udostępnienia dokumentacji medycznej. W konsekwencji materiały z badań przeprowadzanych przez specjalistów sądowych w ramach działania zespołu nie stanowią dokumentacji medycznej, o której mowa w ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, tj. dokumentacji dotyczącej jego stanu zdrowia oraz udzielonych mu świadczeń zdrowotnych.

Powyższe oznacza, że na Prezesie Sądu nie ciążył obowiązek udostępnienia dokumentacji zespołu w trybie przepisów ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta; nie miał w związku z tym obowiązku wydania decyzji, ani postanowienia, czy też podjęcia działań określonych w art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a. W konsekwencji zatem brak było podstaw do przyjęcia, że może zachodzić w tym przypadku bezczynność organu w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 8 P.p.s.a. Zasadnie zatem Sąd pierwszej instancji uznał, że skarga jest niedopuszczalna i z tego względu podlega odrzuceniu.

Z tych też względów Naczelny Sąd Administracyjny nie uwzględnił wniosków skarżącego kasacyjnie o rozstrzygnięcie zagadnień prawnych budzących poważne wątpliwości w sprawie oraz o zwrócenie się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności wskazanych zagadnień z przepisami Konstytucji RP.

Z uwagi na to skarga kasacyjna okazała się nieusprawiedliwiona, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.