Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1326/05
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2006-11-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Andrzej Gliniecki Sędziowie Sędzia NSA Barbara Gorczycka-Muszyńska /spr./ Janina Kosowska Protokolant Marcin Sikorski po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2006 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt II SA/Łd 266/05 w sprawie ze skargi C. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2004 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2005 r., uchylił decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2004 r. i poprzedzającą ją decyzję tego organu z dnia [...] maja 2004 r., w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

Decyzją tą przyznano skarżącemu C. P. uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej, za okres od kwietnia 1943 r. do sierpnia 1944 r. wskazując jednocześnie, że nie ma możliwości zaliczenia skarżącemu pobytu na deportacji po dniu 17 września 1944 r., tj. po zajęciu przez aliantów miejscowości, do której deportowano skarżącego wraz z rodzicami. Organ orzekający wskazał, że praca świadczona po wyzwoleniu danego terenu spod okupacji choćby nadal była wykonywana, traciła przymiot przymusowości jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych.

W uzasadnieniu wyroku uchylającego tę decyzję Sąd wyraził pogląd, że za przyjęciem, iż skarżącemu przysługuje uprawnienie do świadczeń za okres do daty zakończenia II wojny światowej tj. do 8 maja 1945 r., a nie do daty wyzwolenia danej miejscowości względnie jej zajęcie przez armie sojusznicze – jak to przyjęto w zaskarżonej decyzji – przemawiają co najmniej trzy argumenty:

- w przepisie art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395) mówi się o deportacji na okres co najmniej 6 miesięcy w okresie wojny, która trwała do 8 maja 1945 r., przy czym ustawodawca położył nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania

- przed zakończeniem działań wojennych nie było żadnych szans na powrót z deportacji do Polski, gdyż nadal trwały tam działania wojenne,

- działania wojenne na terenie Europy kończyły się w różnym czasie i trudno uznać, że organ orzekający w niniejszej sprawie posługując się nawet opracowaniami historycznymi miał pełne rozeznanie co do konkretnego dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły alianckie, tym bardziej że znane są przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach. W tej sytuacji tylko data 8 maja 1945 r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej powinna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. a powyższej ustawy z dnia 31 maja 1996 r.

Zdaniem Sądu I instancji "dokumenty, znajdujące się w aktach sprawy, a sporządzone przez władze francuskie, zdają się potwierdzać fakt pobytu rodziny skarżącego na deportacji w okresie od marca 1943 r. do 12 stycznia 1946 r. Nie można zatem wykluczyć, że po dniu 17 września 1944 r. gospodarstwo rolne, w którym pracowała rodzina skarżącego nadal pozostawało w rękach Niemców i Polacy byli zmuszeni w nim pracować. Okoliczności tych organ orzekający nie ustalił w sposób niebudzący wątpliwości, uchylając tym samym obowiązkowi wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności istotnych dla wyniku sprawy. Zdaniem Sądu I instancji organ orzekający powinien uzupełnić postępowanie dowodowe w kierunku ustalenia warunków pobytu rodziny skarżącego na terenie Francji po dniu 17 września 1944 r. wykonywania pracy, możliwości powrotu do Polski i daty powrotu do Polski z deportacji. Z tych przyczyn Sąd I instancji uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję tego organu – działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, zarzucając wyrokowi naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym, przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przymusowej przez III rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395) polegającą na nieuzasadnionym przyjęciu, że przepis ten stanowi podstawę do uznania, że wykonywanie pracy na terytorium wyzwolonym spod okupacji niemieckiej nie utraciło przymiotu przymusowości, o którym mowa w tym przepisie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przytoczono argumentację zawartą w szeregu orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego, akcentując że na podstawie powołanej ustawy, nie przyznaje się świadczenia pieniężnego wszystkim osobom, które doznały represji w okresie wojny 1939-1945 i ustawa nie dotyczy wszystkich rodzajów i form represji jakim w tym okresie podlegali obywatele Polsce, ale przyznaje świadczenie tylko dla dwóch kategorii osób, a mianowicie:

- osób osadzonych przez III Rzeszę i ZSRR w obozach pracy z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych,

- osób deportowanych do pracy przymusowej na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-1945.

Pobyt na terytorium Francji po jej wyzwoleniu nie jest ani pobytem na terytorium III Rzeszy, ani na terytorium okupowanym przez III Rzeszę. Przepisy powyższej ustawy nie dają więc możliwości przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego za ten okres. Sąd I instancji nie wskazał przy tym z czego wynika jego przekonanie o tym, że nie są wiarygodne ustalenia organu dokonane w oparciu o źródła historyczne w przedmiocie daty wyzwolenia miejscowości, w której rodzina skarżącego przebywała w okresie deportacji. W konsekwencji takiego poglądu Sądu należałoby przyjmować, że każda decyzja którą nie zostanie przyznane stronie uprawnienie do świadczenia do dnia 8 maja 1945 r. – bez względu na jakość i moc dowodów, zostanie przez ten sąd uchylona.

Zdaniem skarżącego z tych przyczyn uznanie przez Sąd I instancji, że skarżący spełnia przesłanki uznania go za osobę deportowaną, także w okresie w którym przebywał na terenie wyzwolonej Francji dokonane zostało z naruszeniem art. 2 pkt 2 lit. a powyższej ustawy poprzez błędną wykładnię tego przepisu, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zauważył co następuje:

Skarga kasacyjna jest zasadna.

Nie może być uznany za trafny pogląd Sądu I instancji, że przepis art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. uzasadnia przyznanie skarżącemu świadczenia pieniężnego, przewidzianego w tej ustawie za okres do końca wojny tj. do 8 maja 1945 r. w sytuacji gdy wcześniej teren, na który rodzice skarżącego wraz ze skarżącym (urodzonym w 1940 r.) byli deportowani do pracy przymusowej, został wyzwolony spod okupacji niemieckiej.

Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie w wydanych wyrokach wyjaśniał i argumentował, że prawo do świadczenia pieniężnego wprowadzonego powołaną ustawą nie dotyczy wszystkich rodzajów i form represji jakim poddani byli obywatele polscy w okresie wojny i w okresie powojennym. Ustawa ta przewiduje świadczenia pieniężne dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji.

Z treści art. 2 ustawy wynika, że prawem do świadczenia pieniężnego przewidzianego w tej ustawie objęto jedynie przypadki represji zaostrzonej obowiązkiem pracy na terenach okupowanych (deportację do pracy przymusowej). W decyzji zaskarżonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego prawidłowo przyjęto, że momentem zakończenia wykonywania pracy przymusowej było wyzwolenie spod okupacji niemieckiej terenu, gdzie wykonywana była praca przymusowa. Wykonywanie pracy nadal w tym samym miejscu po wyzwoleniu tego terenu, chociażby wymuszone trudnościami z powrotem do kraju i koniecznością zapewnienia utrzymania – traciło przymiot przymusowości jak i przymiot wykonywania pracy na terenach okupowanych przez III Rzeszę (por. wyroki NSA: z dnia 9 sierpnia 2001 r. sygn. akt V SA 3877/00, z dnia 29 maja 2002 r. sygn. akt 2746/01, z dnia 6 września 2002 r. sygn. akt 3293/01, z dnia 5 lutego 2003 r. sygn. akt SA/Sz 1052/01, także wyrok WSA w Łodzi z dnia 13 sierpnia 2004 r. sygn. akt II SA/Łd 346/04).

Pogląd wyrażony w tych wyrokach podziela skład orzekający w sprawie niniejszej. Za jego trafnością przemawia dodatkowo treść art. 3 ust. 1 pow. ustawy, w którym zastrzeżono, że świadczenie pieniężne przysługuje "za każdy pełny miesiąc pracy, o której mowa w art. 2". W art. 2 zaś – jest mowa o pracy przymusowej na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych.

Sąd I instancji błędnie podał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 marca 1999 r. sygn. akt III RN 158/98 wyraził pogląd zbieżny z poglądem prezentowanym przez Sąd I instancji, iż świadczenie pieniężne przysługuje osobom deportowanym do pracy przymusowej za okres do końca wojny tj. do 8 maja 1945 r., a nie do daty wyzwolenia danej miejscowości lub zajęcia jej przez armie sojusznicze. Sąd Najwyższy w powołanym wyroku takiego poglądu nie wyraził. Oceniał bowiem zasadność przyznania świadczenia za okres wykonywania pracy po dniu 8 maja 1945 r. tj. po zakończeniu wojny i w uzasadnieniu wyroku zawarł tezę, że użyte w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395) pojęcie "deportacji" odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terenach III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc dotyczy okresu od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945 r. i rażącym naruszeniem tego przepisu jest przyjęcie, że świadczenie pieniężne, o którym mowa w tej ustawie przysługuje na okres aż do końca 1945 r.

W sprawie jest niesporne, że w marcu 1943 r. rodzice skarżącego wraz z 3-letnim wówczas skarżącym byli deportowani na okupowane przez III Rzeszę terytorium Francji do pracy przymusowej w miejscowości Villers-devant-Le Thour. Według źródeł historycznych przytoczonych przez organ orzekający w sprawie, miejscowość ta została wyzwolona spod okupacji niemieckiej w dniu 17 września 1944 r. Ani w toku postępowania administracyjnego, ani w postępowaniu sądowoadministracyjnym nie była kwestionowana przez skarżącego data oswobodzenia tej miejscowości przez wojska alianckie, ani data powrotu do Polski po zakończeniu wojny (12 stycznia 1946 r.). Nie było zatem podstaw do uznania przez Sąd I instancji, i organ administracji "uchybił obowiązkowi wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy" i do wskazania w wytycznych co do dalszego postępowania w sprawie, konieczności przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego, przesłuchania skarżącego czy wskazanych przez niego osób na okoliczność pobytu skarżącego na terenie Francji po dniu 17 września 1944 r. wykonywania pracy, możliwości powrotu do Polski i daty powrotu do Polski z deportacji.

Dla rozstrzygnięcia sprawy zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 4 powyższej ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym, okolicznościami istotnymi było jedynie ustalenie faktu i daty deportacji na tereny okupowane przez III Rzeszę oraz ustalenie daty wyzwolenia spod okupacji miejscowości, w której rodzice skarżącego wykonywali pracę przymusową. Fakt i data deportacji jak również data powrotu do Polski rodziny P. wynika z przedłożonych przez skarżącego dokumentów. Trudno natomiast byłoby zakładać, że oświadczenia skarżącego dotyczące zdarzeń z okresu, kiedy miał on 3-4 lata mogłyby podważyć wiarygodność źródeł historycznych podających datę wyzwolenia wskazanego terenu spod okupacji niemieckiej.

Biorąc powyższe okoliczności pod uwagę Naczelny Sąd administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi.