Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1389/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-01-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Michna Asesor WSA Marta Kisielowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 19 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 14 lipca 2022 r. znak SKO.ŚR/4111/865/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 14 lipca 2022 r., znak SKO.ŚR/4111/865/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza Miasta i Gminy W. orzekającej o odmowie przyznania M. G. (dalej: "skarżący") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką K. G. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 138 § 1 pkt ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "k.p.a.") oraz art. 3 pkt 21 lit. a, art. 3 pkt 22, art. 17 ust.: 1, 1b, 3-6 i art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej: "u.ś.r.").

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

W dniu 11 kwietnia 2022 r. do Ośrodka Pomocy Społecznej w W. wpłynął wniosek skarżącego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką. Z treści wniosku wynika, że matka skarżącego pozostaje w związku z małżeńskim i mieszka razem ze skarżącym. Matka skarżącego posiada orzeczenie z dnia 3 września 2018 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, niepełnosprawność istnieje od 17 marca 2009 r., a przyczyną niepełnosprawności są: choroby układu oddechowego i krążenia (symbol 07-S). Matka skarżącego wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby z uwagi na znacznie ograniczoną możliwość samodzielnej egzystencji. Mąż matki skarżącego – K. G. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 12 kwietnia 2019 r.

Z przeprowadzonego w dniu 5 maja 2022 r. wywiadu środowiskowego wynika, że matka skarżącego jest osobą leżącą, wymagającą stałej opieki we wszystkich czynnościach. Opiekę tę świadczy skarżący, który dba o czystość ciała, odzieży, robi zakupy, zawozi matkę do lekarza, podaje leki, przygotowuje posiłki. Matka skarżącego jest pampersowana. Samodzielnie spożywa posiłki. Razem ze skarżącym i mężem zajmuje jedno piętro w domu jednorodzinnym, drugie piętro zajmuje córka matki skarżącego z rodziną. Z historii zatrudnienia wynika, że skarżący w 2002 r. pobierał zasiłek dla bezrobotnego 80%, od czerwca 2002 r. do listopada 2003 był bezrobotny bez prawa do zasiłku, w latach 2003 do 2006 r. podjął zatrudnienie, a od 2006 r. jest osobą bezrobotną. Skarżący oświadczył, że opiekuje się matką od czterech lat. Matka skarżącego od kilku miesięcy jest osobą leżącą, wymaga stałej opieki. K. G. poza skarżącym ma jeszcze trzy córki, które pracują zawodowo, z tej przyczyny opiekę nad matką przejął skarżący, a opieka uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia.

Decyzją z dnia 27 maja 2022 r. Burmistrz Miasta i Gminy W. odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu. W uzasadnieniu organ wskazał, że zakres opieki nad matką wskazany przez skarżącego nie jest tego rodzaju, aby wykluczał podjęcie zatrudnienia, a ponadto są jeszcze trzy córki zobowiązane do alimentacji względem matki, które powinny wywiązywać się ze swego obowiązku alimentacyjnego. Organ wskazał również na art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz okoliczność, że ze względu na wiek, w którym powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W odwołaniu od decyzji skarżący zarzucił:

- błędne zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/12 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 7 i 190 ust. 1 Konstytucji RP;

- naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, że sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez opiekuna osoby dorosłej, wymagającej opieki, skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

W oparciu o podniesione zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzją z dnia 14 lipca 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza Miasta i Gminy W. Kolegium wskazało, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pomięciem kryterium określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie SKO w sprawie nie zostały spełnione przesłanki przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. W pierwszej kolejności organ wskazał, że zakres opieki skarżącego nad matką nie jest tego rodzaju, aby wykluczał podjęcie przez skarżącego zatrudnienia, organ podniósł również, że nie istnieje związek pomiędzy koniecznością opieki nad matką a rezygnacją z podejmowania zatrudnienia przez skarżącego. Dodatkowo organ zwrócił uwagę, że w tym samym domu co matka skarżącego, mieszka córka K. G., a dwie córki mieszkają w bliskim sąsiedztwie. W rezultacie, zdaniem Kolegium możliwe jest takie zorganizowanie opieki nad matką, aby skarżący mógł podjąć zatrudnienie choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a okoliczność wykonywania pracy zawodowej nie stanowi obiektywnej przeszkody uniemożliwiającej realizację obowiązku alimentacyjnego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił:

- dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, a w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że zakres opieki skarżącego nad matką nie wypełnia dyspozycji przepisu, podczas gdy w rozumieniu powołanego przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga, w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia, opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej, co nie wpływa na uprawnienie opiekuna do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego;

- dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1a u.ś.r. polegającej na jego jedynie literalnym odczytaniu, zaniechaniu wykładni systemowej i celowościowej powołanego przepisu, a w konsekwencji przyjęcie, że przepis ten uniemożliwia ustalenie prawa skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki ma córki nielegitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak z obiektywnych i niekwestionowanych względów córki te nie sprawują nad nią opieki;

- art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącego nad matką, determinującego konieczność stałego sprawowania opieki, co skutkuje brakiem ustalenia prawa skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego oraz odgórne ustalenie, że skoro matka skarżącego ma córki, świadczenie skarżącemu nie przysługuje.

W oparciu o podniesione zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko przyjęte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje:

Zgodnie z brzmieniem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej: "p.p.s.a.") sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. Zakres kontroli sprawowanej przez sądy wynika z treści art. 134 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z tą regulacją, sąd rozpoznając skargę nie jest związany zarzutami, podstawą prawną ani formułowanymi przez strony wnioskami. W świetle przywołanych regulacji, sąd administracyjny dokonując kontroli rozstrzygnięć organów administracji kieruje się wyłącznie kryterium legalności, czyli zgodności z przepisami prawa materialnego i procesowego. Oznacza to, że w ramach takiej kontroli sąd nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego. Kontrola legalności decyzji przeprowadzona zgodnie z ww. granicami wykazała, że zaskarżona decyzja została wydana w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym, z prawidłowo zastosowaną normą prawa materialnego, a zatem skarga zasługiwała na oddalenie.

W niniejszej sprawie bezspornie skarżący opiekuje się niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, niesporny jest również zakres opieki skarżącego nad matką ustalony przez organy na podstawie wywiadu środowiskowego oraz oświadczeń skarżącego, a także stan zdrowia matki skarżącego. Okolicznością niesporną jest posiadanie przez męża wymagającej opieki K. G. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sporne natomiast są następujące okoliczności- czy zakres opieki skarżącego nad matką jest tego rodzaju, że wyklucza podjęcie przez skarżącego jakiegokolwiek zatrudnienia, czy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a opieką nad matką istnieje związek przyczynowo-skutkowy, a także, czy okoliczność, że poza skarżącym niepełnosprawna K. G. ma trzy córki, w stosunku do których nie zachodzą obiektywne przeszkody w realizacji obowiązku alimentacyjnego, ma znaczenie przy ocenie spełnienia przez skarżącego przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zdaniem Sądu, prawidłowo przyjęło w zaskarżonej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, że w sprawie nie został wykazany związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a opieką nad matką. Prawidłowo przyjęło również Kolegium, że skoro do alimentacji względem K. G. zobowiązana jest czwórka jej dzieci (razem ze skarżącym), okoliczność ta ma znaczenie dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje, jeżeli osoba uprawniona rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podstawowym wymogiem do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest więc sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., I OSK 1148/20, CBOSA). Pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., IV SA/Wr 51/21, CBOSA).

Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1 a u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19, CBOSA). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13, CBOSA). W toku postępowania ustalono, że opieka skarżącego nad matką obejmuje: przygotowanie posiłków, umawianie wizyt lekarskich, towarzyszenie matce w czasie wizyt, podawanie leków, realizację recept, sprzątanie, pranie, robienie zakupów oraz pomoc w czynnościach higienicznych- kąpieli i zmianie pampersów. Równocześnie w toku postępowania skarżący nie wskazywał na istnienie okoliczności, które wymagałyby stałej obecności skarżącego przy matce, czy też jego stałej dyspozycyjności.

Trzeba podkreślić, że organ nie ma obowiązku poszukiwania dowodów na poparcie stanowiska strony (wyrok NSA z 10 grudnia 2009 r., II OSK 1933/08), a skarżący na żadnym etapie postępowania administracyjnego, ani sądowego nie przedstawił innego zakresu opieki, niż ustalony przez organy. Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie (z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 918/22), w świetle którego takie czynności jak: przygotowanie posiłków, ich podanie, podanie leków, założenie pampersów, czynności higieniczne, a tym bardziej czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego mogą być realizowane przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu, a także w dni wolne.

Sąd podziela stanowisko przyjęte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2021 r. (sygn. akt I OSK 275/21, CBOSA), że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie nie zachodzi związek czasowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego) a opieką nad matką. Należy bowiem wskazać, że skarżący jest osobą bierną zawodowo od 2006 roku, tymczasem z treści oświadczenia skarżącego wynika, że opiekuje się matką od czterech lat, a zatem od roku 2018 (wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został złożony w 2022 r.). W rezultacie przez 12 lat pozostawał nieaktywny zawodowo, mimo braku przeszkód zdrowotnych, czy związanych z wiekiem, do podjęcia zatrudnienia.

W orzecznictwie sądowym trafnie wskazuje się, że osoba bierna zawodowo w poprzednich latach (tj. przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego), może wykazać, że nastąpił stan jej gotowości do zatrudnienia, a ona odstąpiła od podejmowania zatrudnienia właśnie z uwagi na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Gdańsku z 9.06.2022 r., sygn. akt III SA/Gd 87/22). Podkreślić więc trzeba, że nie sposób a priori wykluczać tego, że u osoby biernej zawodowo, dojdzie do takiej zmiany sytuacji w zakresie przyczyn i charakteru niepodejmowania zatrudnienia, które uzasadniałoby twierdzenie, że od określonej daty, pojawiły się inne (niż występujące wcześniej) przyczyny rezygnacji z aktywności zawodowej (wyrok WSA w Krakowie z dnia 18 stycznia 2023 r., III SA/Kr 1194/22). W orzecznictwie zasadnie przyjmuje się bowiem, że ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być aktualna - odnoszona do czasu, w którym skarżący wystąpił o przyznanie świadczenia (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14.05.2020 r.; sygn. akt III SA/Gd 410/20).

W niniejszej sprawie skarżący wskazał, że opiekuje się matką od czterech lat, nie wyjaśnił na żadnym etapie postępowania administracyjnego, ani w skardze skierowanej do Sądu, przyczyn niepodejmowania zatrudnienia od 2006 r. Podkreślić należy równocześnie, że organ nie ma obowiązku poszukiwania dowodów na poparcie stanowiska strony (wyrok NSA z 10 grudnia 2009 r., II OSK 1933/08), a skarżący (reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika) na żadnym etapie postępowania administracyjnego, ani sądowego nie przedstawił żadnych dowodów, ani wyjaśnień dotyczących bierności zawodowej.

Mając na względzie powyższe, zdaniem Sądu prawidłowo przyjęto w zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji, że w niniejszej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a opieką nad matką.

Zdaniem Sądu ocena, czy istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga również ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W przypadku bowiem osób zobowiązanych w różnym stopniu, możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego została jednoznacznie określona w art. 17 ust. 4 u.ś.r. i potwierdzona uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. (I OPS 2/22, CBOSA). Wskazać równocześnie należy, że mąż K. G. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika w pierwszej kolejności z faktu, że są to świadczenia z zakresu pomocy społecznej, a zatem ich przyznanie powinno uwzględniać zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka nie może poradzić sobie sama. W orzecznictwie wskazuje się przy tym, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, gdyż to zasadniczo na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad potrzebującą osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o tę pomoc wykaże, w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki (bytu) osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, ewentualnie wynikające z możliwości zatrudnienia opiekuna, czy skorzystania z usług opiekuńczych), a mimo tego - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb i stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia, bądź sytuacja ta uniemożliwia jego podjęcie (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 9 grudnia 2022 r., III SA/Kr 1048/22, CBOSA). Równocześnie, interpretacja przepisów u.ś.r. wymaga odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji). W ocenie Sądu pomoc Państwa powinna być stosowana tam, gdzie jednostka (rodzina) nie jest w stanie poradzić sobie samodzielnie.

Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. (I OPS 2/22) wskazał, że obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty, nie oznacza obowiązku wspierania każdego w taki sam sposób, to ustawodawca powinien określić formy i zasady wsparcia państwa, a takie zasady zostały określone m. in. w u.ś.r. W ocenie Sądu brak uwzględnienia przy ocenie konieczności rezygnacji lub powstrzymania się z zatrudnienia przez skarżącego przepisów o obowiązku alimentacyjnym, prowadziłby do naruszenia przepisów k.r.o. i niedopuszczalnego modyfikowania przepisów określających obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, a w rezultacie do nieprzewidzianego ustawą zwolnienia pozostałych zobowiązanych z obowiązków alimentacyjnych względem matki.

Zdaniem Sądu, nie może budzić również wątpliwości, że w zakresie nieuregulowanym w u.ś.r. zastosowanie znajdują inne przepisy prawa, w tym w szczególności przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: "k.r.o."). Naczelny Sąd Administracyjny w powołanej uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. wskazał, że uregulowania u.ś.r. mają charakter lex specialis, w stosunku do k.r.o. W zakresie jednak obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodziców w u.ś.r. brak jest regulacji, a zatem odwołać się należy do przepisów k.r.o. Trzeba bowiem podzielić pogląd, że zastosowanie modelu derywacyjnego wykładni wymaga odwołania się do wszystkich argumentów interpretacyjnych- językowych, systemowych oraz celowościowych (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r, I OPS 2/22). Wykładnia systemowa zakłada natomiast odwołanie się do kontekstu węższego (czyli miejsca przepisu w danym akcie prawnym) oraz szerszego (całego systemu prawa). Dokonując zatem interpretacji art. 17 ust. 1 u.ś.r. konieczne jest uwzględnienie zarówno miejsca przepisu w ustawie o świadczeniach rodzinnych, jak w całym systemie prawa – tj. w szczególności uwzględnienia postanowień Konstytucji RP (a przede wszystkim zasad subsydiarności oraz pomocy rodzinie), a także przepisów k.r.o.

W niniejszej sprawie, poza skarżącym zobowiązane do alimentacji względem K. G. są trzy córki, z których jedna mieszka w tym samym domu co matka, a dwie mieszkają w niewielkiej odległości od matki. Zgodnie z oświadczeniem skarżącego, siostry nie mogą podjąć opieki nad matką, ponieważ są aktywne zawodowo. W ocenie Sądu, pozostawanie w zatrudnieniu nie stanowi obiektywnej przesłanki zwalniającej z obowiązku alimentacyjnego, choć może niewątpliwie utrudniać jego realizację. Zdaniem Sądu w takiej sytuacji, gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece nad matką powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodzi konieczność rezygnacji przez skarżącego z zatrudnienia w celu opieki nad matką. Podkreślić bowiem należy, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, Państwo powinno udzielać jej w sytuacji, w której jednostka nie może sobie sama poradzić z pojawiającymi się trudnościami, a nie zastępować jednostkę we własnych staraniach o zaspokojenie potrzeb życiowych.

Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: "k.r.o.") obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. W rezultacie, możliwe jest zdaniem Sądu takie podzielenie się obowiązkami, żeby skarżący mógł podjąć zatrudnienie, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Podkreślić należy, że realizacja obowiązku nie musi polegać na osobistych staraniach, lecz może polegać na finansowaniu usług opiekuńczych dla matki. Zgodnie bowiem z art. 135 § 2 k.r.o. wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie albo wobec osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Należało zatem przyjąć, że skoro skarżący nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji, całkowita rezygnacja z zatrudnienia przez skarżącego nie jest konieczna, aby zapewnić odpowiednią opiekę matce.

Wskazać również należy, że w świetle art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jak słusznie wskazuje się w orzecznictwie, w interesie społecznym jest przestrzeganie obowiązującego porządku prawnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 19 października 2022 r., III SA/Kr 589/22), w tym w szczególności Konstytucji RP, u.ś.r. oraz k.r.o. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny.

Niezasadny jest podniesiony w skardze zarzut naruszenia przepisów postępowania, polegający na niewyjaśnieniu wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności faktycznych. Organy I i II instancji ustaliły bowiem istotne dla zastosowania normy prawnej wyrażonej w art. 17 u.ś.r. okoliczności, w szczególności zakres opieki skarżącego nad matką, krąg osób zobowiązanych do alimentacji względem K. G. oraz stan zdrowia matki skarżącego. Sam skarżący nie złożył w toku postępowania administracyjnego, ani sądowego żadnych innych wniosków dowodowych. Organy realizując zasadę prawdy obiektywnej, zawartą w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., zobowiązane są do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Powyższe jednak nie sprawia, że strona jest zwolniona od obowiązku współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych sprawy, gdyż zobowiązana jest ona przedstawić w sprawie wszystkie informacje niezbędne do ustalenia jej stanu faktycznego, wskazać dowody mające, jej zdaniem, znaczenie w sprawie i udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu (tak Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 czerwca 2022 r., III OSK 5191/21).

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Sąd nie dopatrzył się w zaskarżonej decyzji innych niż podniesionych w skardze naruszeń prawa procesowego, ani materialnego.

Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.