Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 539/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-06-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Gospodarka mieniem
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i stwierdzono nieważność decyzji I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 156 § 1 pkt 3, art. 157 § 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 99
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1271
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 188, art. 145 § 1 pkt 2, art. 200, art. 203 pkt 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Janina Antosiewicz (spr.), Sędzia NSA Marzenna Linska-Wawrzon, Sędzia del. WSA Iwona Kosińska, Protokolant starszy asystent Piotr Baryga, po rozpoznaniu w dniu 1 czerwca 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej I.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 listopada 2010 r. sygn. akt IV SA/Wa 1541/10 w sprawie ze skargi I.P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżony wyrok, 2. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2009 r., nr [...], 3. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz I.P. kwotę 820 (osiemset dwadzieścia) tytułem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 12 listopada 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 1541/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę I. P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2010 r., nr [...], utrzymującą mocy decyzję tego organu z dnia [...] grudnia 2009 r., nr [...], którą Minister odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojewody Poznańskiego z dnia 19 kwietnia 1947 r., nr Ul/4/2/47.

W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd powołał następujące okoliczności faktyczne i prawne:

Orzeczeniem z dnia 19 kwietnia 1947 r. Wojewoda Poznański orzekł, na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, że nieruchomość [...] tom I wyk. L.21 pow. [...], zapisana w księdze wieczystej Sądu Grodzkiego w [...]na rzecz S. S. i jego żony I. z P. –S. , o łącznym obszarze 113.1865 ha, nie podpada pod postanowienia art. 2 pkt 1 dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu orzeczenia Wojewoda podniósł, iż z dokumentacji zgromadzonej w sprawie wynika, że w 1937 r. odstąpiono z majątku [...], na rzecz jego byłego właściciela S. S., nieruchomość o powierzchni 12,0753 ha, zaś na rzecz Gminy [...] nieruchomości o powierzchni 2,2315 ha. Łącznie odstąpiono 14,5193 ha, co oznacza, że na dzień wydania orzeczenia majątek [...] miał powierzchnię 98,8797 ha. Tym samym jego powierzchnia nie przekracza 100 ha przewidzianej w art. 2 pkt 1 dekretu z dnia 6 września 1944 r.

Pismem z dnia 19 marca 2007 r. Agencja Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w Poznaniu wystąpiła z wnioskiem o stwierdzenie nieważności orzeczenia Wojewody Poznańskiego. Zdaniem Agencji orzeczenie to wydane zostało z rażącym naruszeniem art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu z dnia 6 września 1944 r. Zbycie nieruchomości na rzecz S. S. oraz na rzecz Gminy [...] nastąpiło nieformalnie. Nie wywołało ono skutków prawnych, a tym samym powierzchnia majątku [...] nie powinna być pomniejszona o powierzchnię tych nieruchomości. Oznacza to, że powierzchnia tego majątku przekraczała 100 ha i majątek ten podlegał przejęciu na cele reformy rolnej.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r., nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojewody Poznańskiego z dnia 19 kwietnia 1947 r. Minister stwierdził, że wprawdzie zbycie nieruchomości nastąpiło nieformalnie, jednakże w sprawie spełnione zostały przesłanki z art. 1 ustawy z dnia 16 czerwca 1948 r. o uprawnieniach osób, które przed dniem 13 września 1944 r. otrzymały we władanie grunty, wchodzące w skład nieruchomości ziemskich, przeznaczonych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 33, poz. 222). Z przepisu tego wynika, że osoby, które przed dniem 13 września 1944 r. otrzymały we władanie grunty położone poza obszarem Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska, a wchodzące w skład nieruchomości, przeznaczonych na cele reformy rolnej otrzymują je na własność, jeśli nabycie miało miejsce na podstawie umów sprzedaży, zawartych bez zachowania przepisanej prawem formy. Tym samym, zdaniem Ministra, brak było podstaw do przyjęcia, że orzeczenie Wojewody rażąco narusza prawo.

Agencja Nieruchomości Rolnych złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, podnosząc zarzut, że przepisy ustawy z dnia 16 czerwca 1948 r. nie mają znaczenia dla oceny prawidłowości orzeczenia Wojewody Poznańskiego.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił własną decyzję z dnia [...] grudnia 2009 r. i stwierdził nieważność orzeczenia Wojewody Poznańskiego z dnia 19 kwietnia 1947 r. W uzasadnieniu decyzji Minister podniósł, że rozstrzygnięcie Wojewody Poznańskiego opierało się jedynie na zaręczeniach i zeznaniach świadków, którzy potwierdzili transakcję z 1937 r. kiedy to S. S. przekazał A. S. łąkę o pow. około 13 ha. Nieruchomość [...] była położona na terenie powiatu [...], wchodzącego w skład ówczesnego woj. poznańskiego, na terytorium którego, w zakresie prawa rzeczowego, obowiązywał kodeks cywilny niemiecki (BGB). Zgodnie z nim do przeniesienia własności nieruchomości niezbędne były trzy przesłanki: umowa obligacyjna stwierdzona sądownie lub notarialnie, umowa rzeczowa, tzw. powzdanie – stwierdzona sądownie lub notarialnie oraz wpis nabytego prawa w księdze wieczystej. Wpis do księgi wieczystej był konstytutywną przesłanką przeniesienia własności nieruchomości. O tym, iż skutek prawny w postaci przeniesienia własności następował dopiero z momentem wpisu do księgi wieczystej, stanowił § 873 BGB. W rozpatrywanej sprawie nie nastąpiło skuteczne przeniesienie własności nieruchomości. Zarówno "odstąpienie" w 1937 r. łąki o pow. 12,0753 ha na rzecz A. S., jak też dróg i rowów o pow. 2,2315 ha na rzecz Gminy [...] nie nastąpiło w formie aktu notarialnego, a zmiany w prawie własności nie zostały wpisane do księgi wieczystej.

Zdaniem Ministra należało stwierdzić, że skoro przeniesienie prawa własności nie zostało odnotowane w księdze wieczystej, to faktycznie właścicielami nieruchomości [...]pozostawali małżonkowie S., a jej powierzchnia przekraczała 100 ha. Nieruchomość ta podpadała zatem pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Fakt spełniania przez nieruchomość [...] wymaganych dekretem norm obszarowych potwierdza również znajdujące się w aktach sprawy pismo Starostwa Powiatowego w [...] z dnia 15 lipca 2004 r. (nr GN-6013/26/2004), które potwierdza, iż nieruchomość ziemska "[...]" tom I wyk. L.21 miała powierzchnię 113,1865 ha w dniu 1 września 1939 r. oraz w dniu 13 września 1944 r. co wynika z zapisu w księdze wieczystej i katastrze (matrykuła 24 o pow. 6,1050 ha oraz matrykuła 30 o pow. 107,0815 ha).

Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego I. P. , zarzucając organowi:

1) naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., poprzez niesłuszne uznanie, że orzeczenie Wojewody Poznańskiego z dnia 19 kwietnia 1947 r. wydane zostało z rażącym naruszeniem prawa i z tego powodu orzeczenie to jest obarczone wadą nieważności, podczas gdy nie można uznać, iż organ dopuścił się rażącego naruszenia prawa,

2) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia poprzez bezpodstawne uznanie, iż nieruchomość [...] spełniała normy obszarowe wymagane dekretem PKWN z dnia 6 września 1944 r., podczas gdy zebrany w sprawie materiał jednoznacznie wskazuje, iż przedmiotowa nieruchomość na skutek zbycia przez S. S. na rzecz A. S. w 1937 r. łąki o powierzchni 12,0753 ha oraz dróg i rowów o powierzchni 2,2315 ha na rzecz Gminy [...], jako ekwiwalentu za przejęcie przez Gminę ciężarów zniesionego obszaru dworskiego [...]miała w efekcie powierzchnię 98.8797 ha, a tym samym nie podpadała pod przepis art. 2 pkt 1 lit. e/ dekretu.

Na rozprawie w dniu 12 listopada 2010 r. skarżąca podniosła nadto naruszenie przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi art. 99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę –Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) poprzez nieuwzględnienie oceny prawnej zawartej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 sierpnia 2003 r., sygn. akt IV SA/Wa 4024/01 oraz zarzut naruszenia zasady proporcjonalności.

Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, iż wbrew twierdzeniom skarżącej orzeczenie Wojewody Poznańskiego z dnia 19 kwietnia 1947 r. wydane zostało z rażącym naruszeniem prawa. Istniały podstawy do stwierdzenia jego nieważności, a tym samym zaskarżona decyzja, którą stwierdzono nieważność orzeczenia, nie narusza art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

Sąd wskazał, iż Wojewoda Poznański uznał, że majątek [...] nie jest nieruchomością przeznaczoną na cele reformy rolnej, gdyż do jego areału wynoszącego 113,1865 ha nie należy wliczać 12,0753 ha przekazanych, przed dniem 1 września 1939 r., na rzecz A. S. oraz 2,2315 ha przekazanych na rzecz Gminy [...]. Wobec faktu, iż powierzchnia nieruchomości nie przekraczała 100 ha, to tym samym majątek ten nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 pkt 1 dekretu z dnia 6 września 1944 r. W ocenie Sądu stanowisko Wojewody było błędne. Wskazane nieruchomości zostały zbyte na rzecz A. S. oraz Gminy [...] nieformalnie. Zgodnie z § 313 Kodeksu cywilnego obowiązującego na Ziemiach Zachodnich Rzeczypospolitej Polskiej (zwany dalej jako BGB) umowa, którą jedna strona obowiązuje się przenieść własność gruntu, musi być stwierdzona dokumentem sądowym lub notarialnym. Umowa, zawarta bez zachowania tej formy, staje się ważną w całej swej osnowie, jeżeli nastąpią powzdanie i wpis do księgi wieczystej. Z akt sprawy nie wynika w żaden sposób, by zbycie nieruchomości na rzecz A. S. oraz na rzecz Gminy [...] nastąpiło w formie aktu notarialnego, zostało stwierdzone dokumentem sądowym, bądź też nastąpił wpis do księgi wieczystej, potwierdzający zbycie nieruchomości. Zbycie to było więc nieskuteczne, a właścicielem nieruchomości pozostał właściciel majątku [...]. Majątek ten nie został zmniejszony o te nieruchomości, co oznacza, że jego powierzchnia przekraczała 100 ha. Był więc on nieruchomością podlegającą przejęciu na cele reformy rolnej.

W ocenie Sądu stanowisko Wojewody było oczywiście sprzeczne z treścią § 313 BGB, a w konsekwencji także oczywiście sprzeczne z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. Wojewoda stwierdzając, że majątek [...] nie jest nieruchomością przeznaczoną na cele reformy rolnej rażąco naruszył wymienione wyżej przepisy. Zaistniały więc przesłanki do stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia 19 kwietnia 1947 r.

Sąd I instancji za bezzasadne uznał też twierdzenie skarżącej, iż nieformalna umowa sprzedaży została konwalidowana ustawą z dnia 16 czerwca 1948 r. o uprawnieniach osób, które przed dniem 13 września 1944 r. otrzymały we władanie grunty, wchodzące w skład nieruchomości ziemskich, przeznaczonych na cele reformy rolnej. Na mocy art. 1 ust. 1 lit. b/ osoby, które otrzymały we władanie grunty na podstawie umów sprzedaży zawartych bez przepisanej prawem formy stawały się ich pełnoprawnymi właścicielami. Nadanie na własność tychże gruntów było jednak uzależnione od spełnienia szeregu przesłanek wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 2-6 tejże ustawy. Przede wszystkim zgodnie z art. 2 ust. 1 wymienionej wyżej ustawy grunty objęte w władanie przez osoby, określone w art. 1, były nadawane im na własność na ich wniosek. W przedmiotowej sprawie brak jest jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, że podmioty uprawnione do złożenia tego rodzaju wniosków, to jest A. S. oraz Gmina [...] w ogóle z takim wnioskami występowały. Ponadto brak odniesienia się przez Ministra do powyższej kwestii było wprawdzie naruszeniem art. 107 § 3 K.p.a., jednakże uchybienie to nie miało wpływu na treść rozstrzygnięcia.

Za nieuzasadnione uznano też twierdzenie, iż treść art. 2 ust. 2 dekretu z dnia 6 września 1944 r. świadczy o dopuszczeniu możliwości nieformalnego, skutecznego zbycia nieruchomości wbrew uregulowaniom BGB. Z przepisu tego wynika, że nieważne są wszelkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e, dokonane po dniu 1 września 1939 r. Zdaniem Sądu przepis ten mówi o działach nieruchomości, a nie o jej zbyciu. Zatem gdyby w wyniku działu nieruchomości dokonanego przed dniem 1 września 1939 r., prawnego lub fizycznego, doszło do wydzielenia nieruchomości, która straciłaby charakter nieruchomości ziemskiej (np.: powstałaby działka lub działki budowlane), to dział taki, na mocy wymienionego wyżej przepisu byłby skuteczny, a tego rodzaju nieruchomość pomniejszałby powierzchnię majątku ziemskiego. W przedmiotowej sprawie taka sytuacja nie miała miejsca.

Za niezasadny został uznany także zarzut, iż Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi naruszył art. 99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Przepisy wprowadzające ustawę –Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W wyroku z dnia 8 sierpnia 2003 r., sygn. akt IV SA/Wa 4024/01 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że orzeczenie Wojewody Poznańskiego z dnia 19 kwietnia 1947 r. nie zostało wydane bez podstawy prawnej. Naczelny Sąd Administracyjny nie wypowiadał się natomiast, czy orzeczenie to wydane zostało rażącym naruszeniem prawa. Stwierdzenie, iż rozstrzygnięcie nie zostało wydane bez podstawy prawnej nie wyklucza stwierdzenia, że zostało ono wydane z rażącym naruszeniem prawa.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej ustawą P.p.s.a.

Ze skargą kasacyjną od powyższego wyroku wystąpiła I. P. , reprezentowana przez adwokata i zaskarżając wyrok w całości, domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania. Skarga kasacyjna oparta została o obie podstawy z art. 174 ustawy P.p.s.a., a zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

1) naruszenie prawa materialnego, a to:

a) art. 2 ust. 2 dekretu z dnia 6 września 1944 r. poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na bezpodstawnym uznaniu, iż:

– pod zawartym w dekrecie pojęciem "prawne lub fizyczne działy" nieruchomości, ustawodawca rozumiał jedynie takie podziały nieruchomości, które były efektem skutecznych prawnie – przenoszących własność czynności cywilnoprawnych zbycia nieruchomości, mimo iż ustawodawca wyraźnie rozróżnił działy fizyczne (faktyczne – nie rodzące skutku w postaci przeniesienia własności między uczestnikami "działu") od powstałych w wyniku czynności prawnej działów prawnych (formalnych – rodzących skutek w postaci przeniesienia własności między uczestnikami "działu"),

– warunkiem uznania działu fizycznego nieruchomości, dokonanego przed dniem 1 września 1939 r., za skuteczny przy stosowaniu przepisów ww. dekretu, powinna być utrata przez nieruchomość charakteru nieruchomości ziemskiej, choć taka wykładnia tego przepisu nie wynika z treści postanowień dekretu,

b) art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu z dnia 6 września 1944 r. poprzez uznanie za słuszne jego błędnego zastosowania na skutek błędnego uznania, iż powierzchnia nieruchomości [...], przekraczała 100 ha i w konsekwencji podpadała pod przepisy dekretu, podczas gdy na skutek fizycznego podziału tej nieruchomości miała ona faktycznie tylko powierzchnię 98,8797 ha, a zatem nie podpadała pod przepis art. 2 pkt 1 lit. e/ ww. dekretu,

c) art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. przez bezzasadne uznanie, że decyzja Wojewody Poznańskiego została wydana z rażącym naruszeniem prawa, bez wyjaśnienia i analizy tego, dlaczego Sąd przyjął, że zaistniałe zdaniem Sądu naruszenie prawa, miało charakter naruszenia "rażącego",

d) art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w związku z art. 7 i 8 K.p.a. poprzez niewyjaśnienie sprawy w sposób wszechstronny i zgodnie z tzw. zasadą proporcjonalności oraz brak uwzględnienia słusznego interesu strony,

2) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to:

a) art. 141 § 4 ustawy P.p.s.a. poprzez niewyjaśnienie w uzasadnieniu wyroku zasadniczych powodów rozstrzygnięcia, w szczególności niewykazanie, iż orzeczenie Wojewody Poznańskiego z dnia 19 kwietnia 1947 r. wydane zostało z rażącym naruszeniem prawa i z tego powodu jest ono nieważne,

b) art. 141 § 4 w związku z art. 134 § 1 ustawy – P.p.s.a. poprzez brak odniesienia się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do wszystkich zarzutów i argumentów przedstawionych przez skarżącą oraz brak wyjaśnienia i analizy stanowiska Sądu oraz motywów, jakimi kierował się on twierdząc, iż zaistniałe naruszenie prawa miało charakter rażący,

c) art. 3 § 1 i art. 3 § 2 pkt 1 ustawy – P.p.s.a. poprzez przeprowadzenie przez w WSA w Warszawie kontroli, która nie doprowadziła do przywrócenia stanu zgodnego z prawem, pomimo iż podstawowym celem kontroli sądowoadministracyjnej jest eliminowanie z porządku prawnego aktów i czynności organów administracji publicznej niezgodnych z prawem, a taką jest w ocenie skarżącej decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2010 r. i wydanie zaskarżonego wyroku w oparciu o niedostatecznie wnikliwą analizę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a przede wszystkim nierozpoznanie albo niedostateczne rozpoznanie zarzutów skarżącej zawartych w skardze oraz załączniku do protokołu rozprawy z dnia 29 października 2010 r., co w konsekwencji spowodowało oddalenie skargi i skutkowało utrzymaniem w mocy decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi pomimo jej sprzeczności z prawem,

d) art. 99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Przepisy wprowadzające ustawę –Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez nieuwzględnienie w zaskarżonym wyroku oceny prawnej wyrażonej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 sierpnia 2003 r., sygn. akt IV SA/Wa 4024/01, który wiąże w sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny oraz organ, którego działanie były przedmiotem zaskarżenia i błędne uznanie, iż Sąd w postępowaniu zakończonym powołanym powyżej orzeczeniem nie badał przesłanki rażącego naruszenia prawa, podczas gdy istnieje obowiązek zbadania skarżonej decyzji pod kątem zaistnienia którejkolwiek przesłanki nieważnościowej.

W obszernym uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor – rozwijając wyrażone w zarzutach skargi kasacyjnej tezy oraz ponawiając argumentację zawartą w skardze do Sądu I instancji – podkreślił, iż nie zgadza się ze stanowiskiem zajętym przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, odnosząc się między innymi do kwestii niewskazania na czym miałby polegać rażący charakter naruszenia prawa, jakiego miałby się dopuścić Wojewoda Poznański, a także wskazując na błędność twierdzeń Sądu odnośnie skuteczności faktycznego i fizycznego podziału nieruchomości na skutek nieformalnych umów przekazania własności gruntów. Szeroko odniesiono się też do kwestii związania Sądu I instancji wyrokiem z dnia 8 sierpnia 2003 r., sygn. akt IV SA/Wa 4024/01. Autor skargi kasacyjnej ponowił także zarzuty zawarte w skardze odnośnie naruszenia zasady proporcjonalności oraz kwestii wyważenia słusznego interesu strony.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

zaskarżony w sprawie wyrok podlega uchyleniu, a rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej Sąd odwoławczy uznał za zasadny zarzut naruszenia przepisu art. 99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Wskazać należy, iż postanowieniem z dnia 17 lipca 1948 r. Wojewoda Poznański wznowił z urzędu postępowanie zakończone orzeczeniem z dnia 19 kwietnia 1947 r. i uchylił powyższe orzeczenie oraz oddalił wniosek S. S. o wyłączenie spod przejęcia na cele reformy rolnej majątku ziemskiego [...]. Podstawą prawną postanowienia z dnia 17 lipca 1948 r. był m.in. art. 95b, art. 96 ust. 2 i art. 87 ust. 1 i 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. Nr 36, poz. 341).

Minister Rolnictwa i Reform Rolnych rozpoznając odwołanie wniesione od powyższego postanowienia, orzeczeniem z dnia 27 grudnia 1948 r. w pkt 1 uchylił orzeczenie Wojewody Poznańskiego z dnia 17 lipca 1948 r., w pkt 2, na podstawie art. 101 ust. 1 lit. b/ rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym, uchylił orzeczenie Wojewody Poznańskiego z dnia 19 kwietnia 1947 r., zaś w pkt 3 uznał, iż przedmiotowa nieruchomość ziemska przechodzi na własność Skarbu Państwa na cele reformy rolnej zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Spadkobierczyni byłych właścicieli wystąpiła w dniu 27 lutego 1995 r. z wnioskiem o stwierdzenie nieważności postanowienia o wznowieniu postępowania z dnia 17 lipca 1948 r. oraz orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 27 grudnia 1948 r., zarzucając, że orzeczenia te wydane zostały z rażącym naruszeniem prawa, ponieważ powierzchnia nieruchomości nie przekraczała 100 ha. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] maja 2000 r., nr rn[...], odmówił stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji.

We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy strona wniosła o stwierdzenie nieważności jedynie pkt 2 i 3 orzeczenia Ministra z dnia 27 grudnia 1948 r. wskazując, iż uchylenie w trybie nadzoru orzeczenia z dnia 19 kwietnia 1947 r. dokonane zostało z rażącym naruszeniem art. 101 ust. 1 lit. b/ rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym. Ponadto strona zarzuciła Ministrowi Rolnictwa i Reform Rolnych naruszenie przepisów dotyczących właściwości rzeczowej, gdyż orzekł on merytorycznie w sprawie należącej do właściwości Wojewody Poznańskiego.

Decyzją z dnia [...] października 2001 r., nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] maja 2000 r.

Istotnym w tej sprawie jest to, że Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 8 sierpnia 2003 r., sygn. akt IV SA 4024/01, uchylił zarówno decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2001 r. jak i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] maja 2000 r.

Uchylając obie decyzje Sąd uznał, że zostały one wydane z naruszeniem art. 156 § 1 K.p.a., który zobowiązuje organ do stwierdzenia nieważności decyzji dotkniętej jedną z wad określoną w pkt 1 – 7 tego przepisu.

Sąd podkreślił, co uszło uwadze organu, że przedmiotem oceny nie jest decyzja wydana w trybie zwykłym w sprawie wyłączenia nieruchomości spod działania dekretu, lecz orzeczenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 27 grudnia 1948 r., wydane w trybie nadzwyczajnym – nieważnościowym z powołaniem się na przepis art. 101 ust. 1 lit. b/ rozporządzenia z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym. Oceniając krytycznie postępowanie nadzorcze, prowadzone w odniesieniu do orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 27 grudnia 1948 r. oraz zaskarżoną decyzję z dnia [...] stycznia 2001 r. i z dnia [...] maja 2000 r., Naczelny Sąd Administracyjny w omawianym wyroku z dnia 8 sierpnia 2003 r. stwierdził, iż orzeczenie z dnia 27 grudnia 1948 r. "w sposób oczywisty dotknięte jest wadą nieważności, jako wydane z rażącym naruszeniem prawa obowiązującego w dacie orzekania" (art. 101 rozporządzenia z 1928 r.).

Oceniając podstawę przywołaną w orzeczeniu z dnia 27 grudnia 1948 r. NSA stwierdził, że przepis art. 101 ust. 1 lit. b uprawniał do uchylenia decyzji w drodze nadzoru jako nieważnej, gdy decyzja ta została wydana bez jakiejkolwiek podstawy prawnej. Za niedopuszczalne Sąd uznał rozciągnięcie władzy nadzorczej na takie decyzje, które opierają się na przepisach obowiązujących, chociażby błędnie zinterpretowanych przez władzę wydającą decyzję, co znalazło także wyraz w orzecznictwie NTA.

Skoro zaś orzeczenie Wojewody Poznańskiego z dnia 17 kwietnia 1947 r. wydano w oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o reformie rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51) stanowiące podstawę materialnoprawną do rozstrzygania spraw z wniosku strony ubiegającej się o uznanie, że dana nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie dekretu, to jako błędne uznał NSA zakwalifikowanie orzeczenia Wojewody Poznańskiego z dnia 19 kwietnia 1947 r. jako pozbawionego jakiejkolwiek podstawy prawnej.

Uchylenie jej na mocy omawianego art. 101 ust. 1 lit. b/ rozporządzenia z dnia 22 marca 1928 r. nastąpiło z oczywistym rażącym naruszeniem prawa obowiązującego w dacie wydawania decyzji uchylającej. Już tę okoliczność NSA uznał za dającą pełną podstawę do stwierdzenia nieważności kwestionowanej w postępowaniu nadzorczym decyzji Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 27 grudnia 1948 r. (w pkt 2 i 3), jako dotkniętej wadą wskazaną w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

NSA zwrócił również w uzasadnieniu wyroku uwagę na błędne orzeczenie zawarte w pkt 3 decyzji z dnia 27 grudnia 1948 r., w którym orzeczono o przejściu na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskiej [...], ponieważ art. 101 rozporządzenia z 1928 r. uprawniał jedynie do uchylenia decyzji, nie uprawniał natomiast do jej zmiany. Ponadto wobec tego, że przejęcie własności nieruchomości ziemskich wymienionych m.in. w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu następowało z mocy prawa – powyższe rozstrzygnięcie zawarte w pkt 3 decyzji naruszało również w sposób rażący przepis art. 101 rozporządzenia z 1928 r.

Powyższa ocena prawna w myśl art. 99 ustawy – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) wiązała w sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia.

Respektując powyższą zasadę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] października 2004 r., nr [...]w pkt 1 stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 27 grudnia 1948 r. w części dotyczącej pkt 2 oraz pkt 3, w odniesieniu do działki ewidencyjnej nr 112 o powierzchni 85, zaś w pkt 2 stwierdzono, iż orzeczenie z dnia 27 grudnia 1948 r. w części dotyczącej pkt 2 oraz pkt 3, w odniesieniu do pozostałych działek ewidencyjnych zostało wydane z naruszeniem prawa, ale z uwagi na to, iż nastąpiły nieodwracalne skutki prawne organ nie stwierdził jego nieważności.

Z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy wystąpiła do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi Agencja Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w Poznaniu, jednakże Minister, decyzją z dnia [...] lipca 2005 r., nr [...], utrzymał swoją wcześniejsza decyzję w mocy.

Decyzja ta była decyzją ostateczną i definitywnie kończyła postępowanie nadzorcze prowadzone w odniesieniu do orzeczenia z dnia 19 kwietnia 1947 r. Jedynym sposobem jej wzruszenia było zaskarżenie jej do wojewódzkiego sądu administracyjnego, jednakże żaden z uprawnionych podmiotów nie wystąpił z tym środkiem zaskarżenia, wskutek czego decyzja stała się prawomocna.

W tej sytuacji za niedopuszczalny uznać należało wniosek Agencji Nieruchomości Rolnych z dnia 19 marca 2007 r., w którym to wniosku Agencja domagała się stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojewody Poznańskiego z dnia 19 kwietnia 1947 r. Wniosek ten domagał się bowiem w istocie przeprowadzenia postępowania nadzorczego w stosunku do orzeczenia, które było już raz kontrolowane w trybie nadzoru, a prowadzone postępowanie nadzorcze zakończone zostało prawomocną decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2005 r. Decyzja ta wiązała organy rozpoznające sprawę na późniejszych etapach.

W tej sytuacji złożenie wniosku przez Agencję Nieruchomości Rolnych w dniu 19 marca 2007 r. dotyczyło sprawy już prawomocnie rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną. W ówcześnie obowiązującym stanie prawnym Minister winien na podstawie art. 157 § 3 K.p.a. odmówić wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia Wojewody Poznańskiego z dnia 19 kwietnia 1947 r., z uwagi na przeszkodę w postaci res iudicata. W świetle niekwestionowanych ustaleń nie ma bowiem żadnych wątpliwości co do tożsamości podmiotowej i przedmiotowej obu prowadzonych postępowań.

W skutek pominięcia wiążącej oceny prawnej w wyroku NSA z dnia 8 sierpnia 2003 r., sygn. akt IV SA/Wa 4024/01 i to zarówno przez organ jak i Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oraz nieuwzględnienia, iż zaskarżone decyzje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2010 r. i z dnia [...] grudnia 2009 r. dotknięte były wadą określoną w art. 156 § 1 pkt 3 K.p.a. powyższy wyrok został wydany z naruszeniem przepisów prawa materialnego.

W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 P.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok, a rozpoznając skargę na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 3 K.p.a. stwierdził nieważność obu decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 203 pkt 1 i art. 200 P.p.s.a. uznając zasądzoną kwotę za współmierną do poniesionych wydatków i udziału pełnomocnika w sprawie.