Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 245/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-10-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 83,  art. 124
journal: Dz.U. 2015 poz 748
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.
article: art. 7,  art. 77 par. 1,  art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński, Sędziowie WSA Danuta Kania (spr.), Przemysław Szustakiewicz, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 11 października 2017 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej M. P. kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2016 r. M. P., reprezentowana przez pełnomocnika, zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że wymieniona cierpi na postępujący zespół paranoidalny i jest niezdolna do jakiejkolwiek pracy. Źródłem jej utrzymania jest zasiłek dla bezrobotnych otrzymywany przez męża, z którym prowadzi wspólne gospodarstwo domowe.

Prezes ZUS decyzją z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...], stosując art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 887 ze zm.), odmówił przyznania M. P. wnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu organ podał, że zgodnie z ww. przepisem świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania.

Prezes ZUS zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

Następnie organ wskazał, iż z akt rentowych wynika, że na przestrzeni 59 lat życia wnioskodawczyni udokumentowała 8 lat, 1 miesiąc i 16 dni łącznych okresów ubezpieczenia. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono jedynie 4 miesiące i 8 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych.

Z dniem [...] stycznia 1986 r. wnioskodawczyni zaprzestała pobierania zasiłku macierzyńskiego i do całkowitej niezdolności do pracy ustalonej orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] czerwca 2016 r. nie został udokumentowany żaden okres zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, ponieważ w ww. przerwie w zatrudnieniu strona nie miała orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Organ podniósł, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawczyni, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. P., reprezentowana przez pełnomocnika, zarzuciła naruszenie:

a) art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędne przyjęcie, że nie spełniła łącznie wszystkich warunków uprawniających do uzyskania renty w drodze wyjątku, podczas gdy warunki te zostały spełnione;

b) art. 7 i art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.), dalej: "k.p.a.", poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz dokonanie błędnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego co do faktu zaistnienia w okresie od dnia [...] stycznia 1986 r. do dnia [...] czerwca 2016 r. szczególnych okoliczności, uniemożliwiających wnioskodawczyni przezwyciężenie przeszkód w nabyciu uprawnień do świadczenia rentowego w trybie zwykłym.

W związku z powyższymi zarzutami skarżąca wniosła o zmianę przedmiotowej decyzji i przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oraz przeprowadzenie dowodu z załączonych dokumentów.

W uzasadnieniu wniosku wskazano w szczególności, że brak aktywności zawodowej M. P. w okresie od dnia [...] stycznia 1986 r. do dnia [...] czerwca 2016r. i niemożność podjęcia przez nią jakiejkolwiek pracy zawodowej, nie były spowodowane jej celową bezczynnością, lecz chorobą psychiczną, którą zdiagnozowano w 1989 r. i która nasilała się w ciągu kolejnych lat. Fakt ten potwierdzają załączone do wniosku o przyznanie renty zaświadczenia o stanie zdrowia wnioskodawczyni (z dnia 26 stycznia 1995 r. wydane przez lekarza Poradni Zdrowia Psychicznego w N. oraz z dnia [...] lutego 2016 r. wydane przez lekarza psychiatrę z Poradni Zdrowia Psychicznego w K.), z których wprost wynika, że wnioskodawczyni od ponad 20 lat leczy się psychiatrycznie, a jej stan nigdy nie rokował poprawy. Powyższych dokumentów organ w ogóle nie wziął pod uwagę.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] Prezes ZUS, mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ wskazał, iż po ponownym rozpatrzeniu wniosku nie stwierdził istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynikają bowiem szczególne okoliczności, na skutek których strona nie nabyła uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych.

Organ ponownie wskazał, iż na przestrzeni 59 lat życia - na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy - strona udokumentowała 8 lat, 1 miesiąc i 16 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku wnioskodawcy, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków ubezpieczenia spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku

Organ zaznaczył również, że w 10-leciu przed powstaniem częściowej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - strona udokumentowała 4 miesiące i 8 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto ostatnio udowodniony okres składkowy to zasiłek macierzyński, który strona pobierała do dnia [...] stycznia 1986 r., a od dnia [...] stycznia 1986 r. do dnia [...] sierpnia 1989 r. przebywała na urlopie wychowawczym (okres ten jest okresem nieskładkowym) i do powstania całkowitej niezdolności do pracy w dniu [...] marca 2016 r. nie wykonywała pracy ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Odnosząc się do podnoszonej we wniosku trwającej od 20 lat choroby psychicznej wnioskodawczyni organ wskazał, iż orzeczeniem z dnia [...] czerwca 2016r. komisja lekarska ZUS ustaliła u M.P. całkowitą niezdolność do pracy do dnia [...] czerwca 2018 r. i stwierdziła, że daty jej powstania nie można ustalić. Ponadto orzeczeniem z dnia [...] października 2016 r. lekarz orzecznik ZUS ustalił, że przed całkowitą niezdolnością do pracy istniała u wyżej wymienionej częściowa niezdolność do pracy od dnia [...] stycznia 1994 r. Jednakże orzeczona w okresie od dnia [...] stycznia 1994 r. do dnia [...] marca 2016 r. częściowa niezdolność do pracy nie wykluczała możliwości podjęcia przez zainteresowaną zatrudnienia, tylko ją ograniczała, co stanowi o braku podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Końcowo organ zaznaczył, że trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającej podstawy do przyznania ww. świadczenia. Świadczenie to nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] grudnia 2016 r. M. P., działająca przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] listopada 2016 r., a także zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pełnomocnik skarżącej zarzucił naruszenie:

1) art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, skutkujące przyjęciem przez organ, iż w przedmiotowej sprawie nie występują łącznie wszystkie ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie renty w drodze wyjątku, podczas gdy zaistniałe w sprawie okoliczności wskazują na spełnienie przez skarżącą wymaganych warunków i przemawiają za przyznaniem jej tego świadczenia,

2) art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, a w szczególności nie wzięcie pod uwagę dokumentacji dotyczącej stanu zdrowia skarżącej, a przez to nie wyjaśnienie dokładnie stanu faktycznego co do zaistnienia szczególnych okoliczności, które od 1989 r. stanowiły i nadal stanowią przeszkodę uniemożliwiającą skarżącej podjęcie zatrudnienia i objęcie jej ubezpieczeniem,

3) art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie błędnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego co do faktu zaistnienia w okresie od dnia [...] sierpnia 1989 r. r. do dnia [...] marca 2016 r. szczególnych okoliczności, uniemożliwiających skarżącej przezwyciężenie przeszkód w nabyciu uprawnień do świadczenia rentowego w trybie zwykłym,

4) art. 15 k.p.a. poprzez zaniechanie przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, a jedynie zweryfikowanie poprawności decyzji wydanej w I instancji, w wyniku czego doszło do naruszenia prawa skarżącej do dwukrotnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej.

W motywach skargi pełnomocnik podniósł, iż stanowisko organu rentowego wyrażone w zaskarżonej decyzji jest błędne i pozostaje w sprzeczności z treścią art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Brak aktywności zawodowej skarżącej w okresie od dnia [...] sierpnia 1989 r. do dnia [...] marca 2016 r. (przyjętego przez organ za dzień powstania u skarżącej całkowitej niezdolności do pracy) i niemożność podjęcia jakiejkolwiek pracy zawodowej, pomimo orzeczenia wobec niej w okresie od [...] stycznia 1994 r. do dnia [...] marca 2016 r. częściowej niezdolności do pracy, nie były spowodowane jej celową bezczynnością, ale chorobą psychiczną, która w ciągu lat się nasilała. Od 1994 r. skarżąca leczy się psychiatrycznie i jest pod stałą kontrolą specjalisty. Fakt ten potwierdzają znajdujące się w aktach sprawy dokumenty - karta leczenia szpitalnego z dnia [...] marca 1994 r., zaświadczenia o stanie zdrowia z dnia: [...] stycznia 1995 r., [...] października 1999 r., [...] lutego 2016 r. Zdaniem pełnomocnika, to, że w okresie przerwy w zatrudnieniu wobec M. P. nie wydano orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, nie dyskwalifikuje jej w prawie do uzyskania renty w drodze wyjątku, bowiem nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej jest szczególną okolicznością w rozumieniu art. 83 ww. ustawy, tj. stanem wykluczającym jej aktywność zawodową, ale także inne czynniki, które ograniczają, utrudniają, a wręcz udaremniają możliwość zatrudnienia.

Pełnomocnik podkreślił, iż choroba psychiczna, na którą cierpi M. P. jest wieloletnim okresem chorobowym. Wymieniona nie nadaje się do żadnej pracy. Jest spowolniona psychoruchowo, kontakt słowny z nią jest utrudniony z powodu niedosłuchu. Występują u niej stany lękowe i obniżenie nastroju. Orientacja w sytuacji i otoczeniu zmieniona urojeniowo - żyje we własnym świecie, a jej sprawność intelektualna jest znacznie obniżona. Skarżąca, ze względu na swoje schorzenie, nie może samodzielnie funkcjonować, jest nieporadna w sprawach życia codziennego i wymaga pomocy i stałej opieki drugiej osoby. Trudno zatem oczekiwać aby jakiś pracodawca chciał zatrudnić osobę chorą psychicznie, u której występują urojenia, halucynacje, czy zaburzenia myślenia. Osoba z takim schorzeniem może bowiem stanowić zagrożenie nie tylko dla siebie, ale również dla innych osób.

W świetle powyższego, zdaniem pełnomocnika, choroba psychiczna skarżącej stanowi szczególną okoliczność, która uniemożliwiała i nadal uniemożliwia podjęcie przez nią jakiegokolwiek zatrudnienia. W tej sytuacji można przypuszczać, iż gdyby skarżąca nie zachorowała, po urlopie wychowawczym powróciłaby do pracy, a więc miałaby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Jednakże z powodu ww. choroby powrót do pracy stał się niemożliwy.

Pełnomocnik podkreślił, iż Prezes ZUS dokonując ustaleń w zakresie zaistnienia szczególnych okoliczności, które uniemożliwiały M.P. podjęcie zatrudnienia w okresie przerwy w ubezpieczeniu, nie wziął pod uwagę znajdujących się w aktach sprawy dokumentów dotyczących stanu jej zdrowia, tj. karty leczenia szpitalnego z dnia [...] marca 1994 r. oraz ww. zaświadczeń o stanie zdrowia. Powyższe miało istotny wpływ na ustalenie, czy w okresie niepodlegania przez skarżącą ubezpieczeniu społecznemu, wystąpiły szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jako w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647), dalej: "p.u.s.a." oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 780 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej.

Stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie 14 dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Powyższe przesłanki spełnione zostały w niniejszej sprawie.

Zgodnie z art. 134 § 1 i § 2 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności.

Skarga analizowana w świetle powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016, poz. 887 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Podkreślenia wymaga, iż świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego, przy czym dopiero łączne spełnienie wszystkich przesłanek może stanowić podstawę przyznania przedmiotowego świadczenia.

Zgodnie z art. 124 ww. ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach organ jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Oznacza to, że podstawowym obowiązkiem organu jest dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Ustalenie okoliczności faktycznych jest bowiem zawsze zagadnieniem kluczowym i pierwszoplanowym, a także niezbędnym elementem zastosowania normy prawa materialnego. Prowadząc postępowanie administracyjne organ winien zatem realizować zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.) oraz zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a związku z tym winien wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz starannie uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie - zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.

Podkreślić należy, że uzasadnienie decyzji stanowi jej integralną część, a jego zadaniem jest wyjaśnienie podjętego rozstrzygnięcia. Powinno ono zawierać wskazanie okoliczności faktycznych i prawnych, którymi organ się kierował przy podejmowaniu decyzji w konkretnej, indywidualnej sprawie. Obowiązkiem organu rozstrzygającego sprawę w podstępowaniu odwoławczym (z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) jest ponowne rozpatrzenie sprawy oraz ustosunkowanie się do wszystkich zarzutów i wniosków strony skarżącej, co wynika z zasady dwuinstancyjności postępowania określonej w art. 15 k.p.a. Jak najstaranniejsze wyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia wypływa także z zasad ogólnych wyrażonych w art. 8 k.p.a. (zasada zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej), art. 9 k.p.a. (zasada informowania) oraz w art. 11 k.p.a. (zasada przekonywania, czyli wyjaśniania stronie "zasadności przesłanek" rozstrzygnięcia). Zaniechanie dopełnienia przez organ powyższych obowiązków skutkuje naruszeniem art. 107 § 3 k.p.a.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy wszystkich okoliczności faktycznych sprawy oraz zarzutów i argumentów podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zaskarżona decyzja została więc wydana co najmniej przedwcześnie, z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a.

W sprawie bezspornym jest, że skarżąca M. P. podlegała ubezpieczeniu społecznemu, zaś orzeczeniem z dnia [...] czerwca 2016 r. komisja lekarska ZUS stwierdziła u skarżącej całkowitą niezdolność do pracy do dnia [...] czerwca 2018 r. Jednocześnie określiła, że daty powstania całkowitej niezdolności do pracy nie można ustalić. Nadto, lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] października 2016 r. stwierdził, iż u skarżącej istniała częściowa niezdolność do pracy od dnia [...] stycznia 1994 r.

Z akt sprawy wynika, że skarżąca podejmowała zatrudnienie do dnia [...] stycznia 1986 r., a następnie do dnia [...] sierpnia 1989 r. przebywała na urlopie wychowawczym opiekując się trojgiem, a od dnia [...] lutego 1990 r. - czworgiem małoletnich dzieci. W 1994 r. skarżąca była hospitalizowana psychiatrycznie z rozpoznaniem zespołu paranoidalnego, od 1995 r. została objęta leczeniem w Poradni Zdrowia Psychicznego. Aktualnie skarżąca pozostaje z rozpoznaniem schizofrenii paranoidalnej, ociężałości umysłowej oraz przytępienia słuchu.

W aktach sprawy znajduje się również "Wypis z treści orzeczenia z dnia [...] kwietnia 1994 r. Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w W., z którego wynika, że M. P. została zaliczona do II grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia. Określono, że inwalidztwo istnieje od [...] stycznia 1994 r., wymieniona zaś jest niezdolna do pracy (w pkt 7 w rubryce: "wskazania do zatrudnienia" wpisano: "żadne"; w rubryce "przeciwwskazania do zatrudnienia" wpisano: "każde").

Jakkolwiek zatem wobec skarżącej orzeczono częściową niezdolność do pracy od stycznia 1994 r. z powodu choroby psychicznej, zaś daty powstania całkowitej niezdolności do pracy nie ustalono w ogóle, to nie można wykluczyć, że objawy tego schorzenia pojawiły się u skarżącej dużo wcześniej, przed datą wskazaną w ww. orzeczeniu. W przeciwnym razie skarżąca, po upływie okresu urlopu wychowawczego powróciłaby do zatrudnienia, które systematycznie kontynuowała do stycznia 1986 r. Mogłaby w ten sposób wypracować odpowiedni staż pracy objęty ubezpieczeniem, adekwatny do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie.

Organ, odnosząc się do kwestii częściowej niezdolności do pracy skarżącej, ustalonej od dnia [...] stycznia 1994 r., stwierdził lakonicznie, że okoliczność ta nie wykluczała, lecz jedynie "ograniczała" możliwość podjęcia zatrudnienia. Z tego względu uznał, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, z powodu których skarżąca nie nabyła uprawnienia do świadczenia w zwykłym trybie. Stanowisko organu wskazuje na powierzchowne i niejako "mechaniczne" podejście do ww. kwestii w sytuacji, gdy w tej konkretnej sprawie mamy do czynienia z chorobą psychiczną, która w przeciwieństwie do przypadków schorzeń fizycznych (zwłaszcza lekkich), nie ogranicza, lecz w istocie pozbawia daną osobę jakiejkolwiek szansy na uzyskanie zatrudnienia na rynku pracy. Słusznie bowiem wskazał pełnomocnik skarżącej, iż nie można oczekiwać, aby jakiś pracodawca podjął decyzję o zatrudnieniu osoby, która cierpi na tego typu schorzenie, u której występują urojenia, halucynacje, czy zaburzenia myślenia. Osoba taka nie jest zdolna do żadnej pracy, sama zaś wymaga opieki i pomocy w zwykłych sprawach życia codziennego.

Tej szczególnej sytuacji w ogóle nie dostrzegł organ orzekający, a w konsekwencji nie odniósł okoliczności postępującej choroby psychicznej skarżącej do przesłanki szczególnych okoliczności, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Podkreślić należy, że żaden przepis ww. ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie. Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się tym zwrotem ustawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo podkreśla cel powołanej regulacji. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", a więc zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które powodują, że dana osoba pozostaje w istocie poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie może być - jak czyni to organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji - interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania tego świadczenia, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi, czy nawet niweczącymi możliwość zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2003 r., sygn. akt II SA 3594/02, publ. LEX nr 142639).

Zaznaczenia wymaga, że okoliczność nasilającej się choroby psychicznej oraz możliwość wcześniejszego (przed 1994 r.) pojawienia się jej objawów, była akcentowana przez pełnomocnika skarżącej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, który powoływał się na kartę leczenia szpitalnego skarżącej z 1995 r. oraz zaświadczenia o jej stanie zdrowia (zaświadczenie z dnia [...] stycznia 1995 r. wydane przez lekarza Poradni Zdrowia Psychicznego w N. oraz z dnia [...] lutego 2016 r. wydane przez lekarza [...] z Poradni Zdrowia [...] w K.). Motywując zaskarżoną decyzję organ jednak w ogóle nie odniósł się do tej kwestii, pozostawiając ją poza swymi rozważaniami. Stanowi to istotne uchybienie procesowe w świetle zasady dwuinstancyjności postępowania (art. 15 k.p.a.).

Próbę odniesienia się do powyższej kwestii organ podjął dopiero w odpowiedzi na skargę, jednak działanie to należy ocenić jako spóźnione, a w konsekwencji nieprawidłowe. Odpowiedź na skargę jest bowiem pismem procesowym w rozumieniu art. 45 p.p.s.a., w którym organ powinien odnieść się do zarzutów i wniosków skargi. W treści odpowiedzi na skargę nie mogą natomiast zostać zawarte elementy uzupełniające zaskarżoną decyzję, poprzez zamieszczenie ocen i rozważań, które powinny były się znaleźć w treści uzasadnienia faktycznego i prawnego zaskarżonego aktu (por. wyrok NSA z dnia 18 października 2005 r., sygn. akt I SA/Gd 257/03, publ. Legalis; wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 1991 r., sygn. akt III SA 1838/91, publ. ONSA 1992, Nr 2, poz. 45).

Konkludując stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem powołanych wyżej przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkowało jej uchyleniem.

Rozpatrując sprawę ponownie Prezes ZUS rozważy i oceni zasadność przyznania skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku poddając wnikliwej analizie kwestię długotrwałej choroby psychicznej skarżącej w kontekście przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Odniesie się przy tym do wszystkich zarzutów i argumentów odwołania, w tym do powołanych przez pełnomocnika skarżącej zaświadczeń lekarskich, których de facto brak jest w aktach sprawy. Zważy, że kwestia postępującej choroby psychicznej nie została dotąd wystarczająco wnikliwie i indywidualnie oceniona w świetle okoliczności faktycznych przedmiotowej sprawy.

Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 120 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania, obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika w stawce minimalnej (480 zł), Sąd postanowił w oparciu o art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. poz. 1804) - jak w punkcie 2 sentencji.