Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 780/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-12-01 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 11 ust. 2, art. 106 ust. 4, art. 107 ust. 4a
journal: Dz.U. 2015 poz 163
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jednolity.
article: § 2 pkt 4-6
journal: Dz.U. 2012 poz 712
law: Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 czerwca 2012 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec (spr.), Sędzia NSA Wiesław Morys, Sędzia del. WSA Mariola Kowalska, Protokolant starszy asystent sędziego Łukasz Mazur, po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 grudnia 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 1039/15 w sprawie ze skargi P.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 22 kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego na zakup modemu z internetową kartą startową oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 11 grudnia 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 1039/15, po rozpoznaniu sprawy ze skargi P.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 22 kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego na zakup modemu z internetową kartą startową, oddalił skargę (pkt 1); przyznał ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz radcy prawnego [...], tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, kwotę 295,20 złotych, w tym: tytułem opłaty kwotę 240 złotych, tytułem 23% podatku od towarów i usług kwotę 55,20 złotych (pkt 2).

Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

P.P. wnioskiem z dnia 1 grudnia 2014 r. zwróciła się do Ośrodka Pomocy Społecznej [...] z prośbą o przyznanie pomocy w formie zasiłku celowego na pokrycie w całości kosztów zakupu modemu z internetową kartą startową w grudniu 2014 r. w pełnej wysokości 199,00 zł.

Kierownik Działu Pomocy Środowiskowej Ośrodka Pomocy Społecznej [...], działający z upoważnienia Prezydenta W., decyzją z dnia 27 lutego 2015 r. nr [...] odmówił P.P. przyznania zasiłku celowego na pokrycie w całości kosztów zakupu modemu z internetową kartą startową w grudniu 2014 r. w pełnej wysokości 199,00 zł. W uzasadnieniu decyzji podał, że po wpłynięciu wniosku skarżącej pracownicy Ośrodka Pomocy Społecznej próbowali uzgodnić z wnioskodawczynią termin przeprowadzenia aktualizacji wywiadu środowiskowego, gdyż ostatni wywiad był przeprowadzony w dniu 30 maja 2014 r. Pomimo wielokrotnych prób podejmowanych przez pracowników Ośrodka nie udało się przeprowadzić aktualizacji wywiadu środowiskowego, który powinien zostać przeprowadzony osobiście ze P.P. W terminie wyznaczonym przez wnioskodawczynię w dniu 26 stycznia 2015 r. pracownicy Ośrodka udali się do miejsca jej zamieszkania, jednakże pomimo tego, że była ona obecna w mieszkaniu, opuściła je w momencie wpisywania do kwestionariusza danych z dowodu osobistego. W konsekwencji wywiad środowiskowy był przeprowadzany z pełnomocnikiem wnioskodawczyni – matką J.P. podczas którego nie udało się pracownikom Ośrodka uzyskać wszystkich niezbędnych informacji. Organ wskazał, że P.P. posiada pełną zdolność do czynności prawnych, a uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego należało ocenić jako brak współdziałania o którym mowa w art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. z 2015 r., poz. 163, dalej w skrócie "u.p.s."). Z tego względu odmówiono przyznania wnioskowanej pomocy finansowej.

Na skutek wniesienia przez P.P. od powyższej decyzji odwołania sprawę rozpoznawało Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, które decyzją z dnia 22 kwietnia 2015 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji, powołując treść art. 2 ust. 1 u.p.s. podało, że osoba ubiegająca się o pomoc społeczną winna we własnym zakresie podejmować wszelkie działania w celu poprawienia swojej sytuacji życiowej i materialnej, a ośrodki pomocy społecznej nie mogą ponosić wszelkich kosztów utrzymania wnioskodawczyni. Wskazało, że zgodnie z art. 39 ust. 1 u.p.s., zasiłek celowy może być przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej. Przykładowy katalog tych potrzeb określa ust. 2 tego przepisu. Spełnienie kryteriów do przyznania zasiłku celowego nie oznacza, że po stronie wnioskodawczyni istnieje roszczenie o przyznanie świadczenia w żądanej wysokości. Organ rozpoznając wniosek musi mieć na względzie nie tylko interes osoby wnioskującej, lecz także interesy innych osób będących w trudnej sytuacji materialnej. Możliwość korzystania z pomocy społecznej jest uzależniona od spełnienia przez daną osobę przesłanek określonych w powołanej ustawie. Jedną z nich jest współdziałanie osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej z organem pomocowym (art. 4 u.p.s.). Brak współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym w tym przedmiocie może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia (art. 11 ust. 2 u.p.s.). Jedną z postaci odmowy współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozumieniu tego przepisu jest uniemożliwienie pracownikom socjalnym przeprowadzenia środowiskowego wywiadu rodzinnego w miejscu zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej. Celem tego wywiadu jest ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej u wnioskodawczyni, a nie u jej pełnomocnika.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie stwierdziło, że P.P. nie współpracuje z organem, w szczególności nie uwzględnia konieczności szczegółowego informowania pracowników socjalnych o swojej sytuacji mieszkaniowej, materialnej i zdrowotnej. Odmowa osobistego udzielania informacji i posługiwanie się pełnomocnikiem w sytuacji, gdy nie ma żadnego powodu, aby osobiście nie wywiązywać się z tej powinności, może być poczytana za brak współpracy z organem pomocy społecznej i uzasadniać odmowę przyznania pomocy.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi P.P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia organu.

W piśmie procesowym z dnia 28 września 2015 r. pełnomocnik skarżącej z urzędu zaskarżonej decyzji zarzucił:

1) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, poprzez wydanie decyzji o odmowie przyznania zasiłku celowego, pomimo nieistnienia przesłanki braku współdziałania wnioskodawczyni;

2) naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 8, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 267, dalej w skrócie "K.p.a."), poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy i błędne przyjęcie przez organ, że P.P. odmówiła współdziałania z pracownikami socjalnymi, celem poprawy swojej sytuacji życiowej, a także poprzez niepodjęcie żadnych czynności mających na celu przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w sposób, wymagany okolicznościami niniejszej sprawy, tj. poprzez delegowanie pracowników socjalnych wnioskowanych przez skarżącą,

3) naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 8, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a., poprzez brak oceny istnienia lub nieistnienia przesłanek przyznania pomocy, dokonanej w oparciu o materiał dowodowy, jaki w sprawie zebrano i jaki można było zebrać przez dokonanie wywiadu w dostępnym zakresie.

Wskazując na powyższe zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych oraz przyznanie kosztów świadczenia pomocy prawnej z urzędu, które nie zostały dotychczas uiszczone w całości lub w części, powiększonych o obowiązującą stawkę VAT.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W uzasadnieniu wyroku podał, że stosownie do art. 2 ust. 1 i art. 3 u.p.s., pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Pomoc społeczna wspiera osoby w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Przy czym zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w art. 2 ust. 1 u.p.s., przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielniania osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem. Potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy winny zostać uwzględnione, o ile odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Zgodnie z art. 39 ust. 1 i 2 powołanej ustawy pomoc społeczna może mieć formę zasiłku celowego na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy kwestią istotną jest brak współdziałania skarżącej z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Z uwagi na to, że omawiany obowiązek współdziałania został w ustawie o pomocy społecznej określony ogólnie, wywiązanie się z niego podlega ocenie organu, od której zależy udzielenie bądź nieudzielanie świadczenia. Osoba wnioskująca o przyznanie jej pomocy musi zdawać sobie sprawę z faktu, że przyznanie konkretnej formy pomocy w określonej wysokości, nie jest prawnym obowiązkiem organów administracji i nie rodzi dla strony roszczenia o przyznanie tego świadczenia, zaś dla organu obowiązku jego przyznania.

Z akt sprawy wynika, że P.P. domagając się od organów pomocowych pozytywnego rozpatrzenia jej wniosku, jednocześnie nie godzi się na przeprowadzanie wywiadu środowiskowego przez pracowników Działu Usług Opiekuńczych Ośrodka Pomocy Społecznej [...]. Skarżąca konsekwentnie domaga się, aby kwestie związane z jej potrzebami obsługiwali pracownicy Działu dotyczącego Osób Niepełnosprawnych. Powyższe stanowisko uzasadnia twierdzeniem, że pracownicy Działu Usług Opiekuńczych są do niej nastawieni negatywnie, a przeprowadzane dotychczas wywiady środowiskowe wywoływały u niej napady padaczki.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, działania Ośrodka Pomocy Społecznej zostały podjęte w zgodzie z obowiązującymi przepisami prawa. Brak jest jakiegokolwiek uzasadnienia dla akceptacji stanowiska skarżącej, że faktycznie w rozpoznawanej sprawie ma miejsce negatywne nastawienie pracowników organu do jej osoby oraz składanych przez nią wniosków, co ostatecznie wpływa na wydawane przez organ decyzje oraz na stan jej zdrowia. Powyższemu jednoznacznie przeczy okoliczność pozytywnego rozpatrzenia przez organy pomocowe szeregu wniosków złożonych przez P.P. i przyznanie jej wszechstronnej pomocy przekraczającej średni zakres świadczeń oferowanych przez OPS osobom potrzebującym, jak również brak jakichkolwiek dowodów potwierdzających negatywne oddziaływanie pracowników Ośrodka na stan jej zdrowia.

Sąd pierwszej instancji uznał, iż nie ma podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej, aby ustawowo niezbędne kontakty przeprowadzały z nią wyłącznie wybrane arbitralnie osoby spoza grona pracowników organu. Uzasadnieniem usprawiedliwiającym wskazane żądanie mogłaby być ewentualnie szczególna indywidualna sytuacja zaistniała wobec konkretnej osoby, a nie oczekiwanie zbiorowego wyłączenia pracowników organu od czynności pozostających w zakresie ich kompetencji zawodowych.

Ponadto Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że wbrew stanowisku skarżącej, w niniejszej sprawie decyzja w przedmiocie zasiłku celowego nie powinna być wydana w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy z pominięciem wywiadu środowiskowego.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 P.p.s.a. oraz § 2 ust. 3 i § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 461).

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła P.P., reprezentowana przez radcę prawnego z urzędu i zaskarżając wyrok w punkcie pierwszym, tj. w części oddalającej skargę, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 P.p.s.a. zarzuciła naruszenie:

1) przepisu prawa materialnego, tj. art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. z 2015 r., poz. 163, dalej w skrócie "u.p.s."), poprzez niewłaściwe jego zastosowanie, polegające na stwierdzeniu, że w niniejszej sprawie zasadna jest odmowa przyznania skarżącej zasiłku celowego z uwagi na brak współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym, podczas gdy w okolicznościach niniejszej sprawy nie można uznać, że skarżąca odmówiła współpracy z pracownikami socjalnymi, w szczególności była ona w stałym kontakcie z pracownikami socjalnymi, a także wnosiła ze względu na stan zdrowia o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez pracowników socjalnych z innego Działu Ośrodka Pomocy Społecznej, tj. Działu dedykowanego osobom niepełnosprawnym, bowiem wywiady środowiskowe przeprowadzane przez pracowników Działu Pomocy Środowiskowej wywoływały u niej ataki padaczki;

2) przepisu prawa materialnego, tj. art. 11 ust. 2 u.p.s., poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na stwierdzeniu, że organ administracyjny jest zobligowany do odmowy przyznania świadczenia w przypadku zaistnienia okoliczności wskazanych w w/w przepisie, podczas gdy z jego treści wynika, że okoliczności te mogą, a nie muszą stanowić o odmowie przyznania świadczenia;

3) przepisu prawa materialnego, tj. art. 107 ust. 4a u.p.s., poprzez niewłaściwe jego zastosowanie, polegające na przyjęciu, że w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy powstał obowiązek odmowy przyznania świadczenia w wyniku niewyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez skarżącą, podczas gdy skarżąca wyrażała zgodę i prosiła o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez pracowników socjalnych z Działu dedykowanego osobom niepełnosprawnym;

4) przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 134 § 1 w zw. z art. 151 P.p.s.a., polegające na niedostrzeżeniu przez Sąd pierwszej instancji, że zarówno organ pierwszej instancji, jak i organ drugiej instancji, naruszyły normy art. 8, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a., a w konsekwencji nieuchyleniu decyzji organów administracji obu instancji, pomimo iż organy nie wyjaśniły wszystkich okoliczności sprawy i błędne przyjęły, że skarżąca odmówiła współdziałania z pracownikami socjalnymi celem poprawy swojej sytuacji życiowej, a także nie podjęły jakichkolwiek czynności mających na celu przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w sposób wymagany okolicznościami niniejszej sprawy, tj. poprzez delegowanie pracowników socjalnych wnioskowanych przez skarżącą;

5) przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy tj. art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 134 § w zw. z art. 151 P.p.s.a., polegające na niedostrzeżeniu przez Sąd pierwszej instancji, że zarówno organ pierwszej instancji, jak i organ drugiej instancji, naruszyły normy art. 7, art. 8, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a., a w konsekwencji nieuchyleniu decyzji organów administracji obu instancji, pomimo iż organy nie dokonały oceny istnienia lub nieistnienia przesłanek przyznania pomocy dokonanej w oparciu o materiał dowodowy, jaki w sprawie zebrano i jaki można było zebrać przez dokonanie wywiadu w dostępnym zakresie;

6) art. 151 w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a., wobec nieprzedstawienia w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku takich ustaleń i dowodów, jakie mogłyby przemawiać za oddaleniem skargi, podczas gdy z akt sprawy wynika, że skarżąca wnosiła o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego z pracownikami z Działu dedykowanego osobom niepełnosprawnym, była w stałym kontakcie z pracownikami Ośrodka Pomocy Społecznej, a tym samym nie odmawiała przeprowadzenia wywiadu środowiskowego.

Wskazując na powyższe zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku we wskazanej części i w tym zakresie przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych, jak również przyznanie kosztów świadczenia pomocy prawnej z urzędu, które nie zostały dotychczas uiszczone w całości ani w części, powiększonych o obowiązującą stawkę podatku VAT.

W obszernym uzasadnieniu skargi kasacyjnej przytoczyła argumentację mającą potwierdzić zasadność podniesionych w niej zarzutów.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej w skrócie "P.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez Sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.

W niniejszej sprawie skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach określonych w art. 174 pkt 1 i 2 P.p.s.a. W pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia prawa materialnego albowiem zarzuty naruszenia przepisów postępowania stanowią procesową konsekwencję dokonanej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zakwestionowanej przez autora skargi kasacyjnej, wykładni i zastosowania przepisów prawa materialnego, a więc są odzwierciedleniem procesowym koncepcji materialnej, przedstawionej przez skarżącą.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzuty naruszenia art. 11 ust. 2 i art. 107 ust. 4a u.p.s. są niezasadne.

Zgodnie z art. 11 ust. 2 u.p.s., brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej (...) może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

Niewątpliwie, w przypadku zgłoszenia wniosku o zasiłek celowy, konieczne jest ustalenie sytuacji życiowej osoby, która się o to świadczenie ubiega. Stosownie do treści art. 106 ust. 4 u.p.s., decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Z art. 107 ust. 1 u.p.s. wynika, że przeprowadzenie tego wywiadu ma na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej. Przepis § 2 pkt 4-6 obowiązującego wówczas rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 czerwca 2012 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. z 2012 r., poz. 712) stanowi, że pracownik socjalny, przeprowadzając wywiad, bierze pod uwagę indywidualne cechy, sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby samotnie gospodarującej lub osób w rodzinie, mogące mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy. Na podstawie przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z niej wynikające, stanowiące podstawę planowania pomocy. Wzór kwestionariusza wywiadu jest określony w załączniku nr 1 do rozporządzenia. Oznacza to, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego stanowi swoiste postępowanie dowodowe. Jest sporządzany na urzędowym formularzu.

Sporządzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji wymaga współdziałania osoby z organem pomocowym. W świetle art. 107 ust. 4 u.p.s., w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu. W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, mimo braku zmiany danych. Zgodnie z art. 107 ust. 5 u.p.s., pracownik socjalny przeprowadzający rodzinny wywiad środowiskowy może domagać się od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym. Odmowa złożenia oświadczenia jest podstawą wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia. Stosownie do treści art. 107 ust. 4a u.p.s., niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

W rozpoznawanej sprawie jest niesporne, że ostatni wywiad środowiskowy ze skarżącą był przeprowadzony w dniu 30 maja 2014 r. Złożenie przez nią w dniu 1 grudnia 2014 r. wniosku o przyznanie zasiłku celowego na pokrycie w całości kosztów zakupu modemu z internetową kartą startową w grudniu 2014 r. w pełnej wysokości 199,00 zł obligowało organ pomocy społecznej do zaktualizowania wywiadu środowiskowego. Z akt sprawy wynika, że w dniu 8 grudnia 2014 r. P.P. odmówiła przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. W dniu 10 grudnia 2014 r. wystąpiono do niej o wskazanie terminu, w którym możliwe byłoby przeprowadzenie wywiadu. Z uwagi na brak odpowiedzi na pismo, po raz kolejny, w dniu 5 stycznia 2015 r., wystąpiono do skarżącej o wskazanie następnego terminu. W dniu 21 stycznia 2015 r. wpłynęło do organu pismo J.P., pełnomocnika P.P., z wyznaczeniem dnia 26 stycznia 2015 r. na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W dniu 26 stycznia 2015 r. pracownicy Ośrodka udali się do miejsca zamieszkania skarżącej. Podczas wizyty rozmowa była możliwa jedynie z pełnomocnikiem skarżącej – jej matką J.P. Skarżąca była obecna w mieszkaniu, jednakże nie uczestniczyła w rozmowie, a po pewnym czasie je opuściła. W konsekwencji pracownicy przeprowadzili wywiad środowiskowy nie ze skarżącą, ale z jej pełnomocnikiem. Pismem z dnia 2 lutego 2015 r. Ośrodek Pomocy Społecznej poinformował P.P., że konieczne jest potwierdzenie przez nią danych przekazanych przez pełnomocnika oraz osobiste podpisanie kwestionariusza wywiadu środowiskowego oraz oświadczenia o stanie majątkowym. Skarżąca wskazanych obowiązków nie dopełniła.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo zaaprobował stwierdzenie organu, że zachowanie P.P. stanowiło brak współdziałania z organem w ustaleniu jej sytuacji życiowej, o którym mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s., uzasadniającym wydanie m.in. na podstawie art. 106 ust. 4 u.p.s. decyzji o odmowie przyznania przedmiotowego zasiłku celowego wobec zaistnienia przesłanek określonych art. 107 ust. 4a u.p.s.

Ze względu na charakter i cel wywiadu środowiskowego oraz jego zakres przedmiotowy nie można go było przeprowadzić z pominięciem skarżącej, za pośrednictwem pełnomocnika, chociaż była ona członkiem jej rodziny – matką. W konsekwencji niemożność przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego uniemożliwiła organowi pomocowemu dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji rodzinnej i majątkowej P.P., ubiegającej się o przyznanie zasiłku celowego. Wskazać należy, iż ta obligatoryjna forma postępowania wyjaśniającego wymaga od skarżącej czynnego udziału, postępowanie o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej toczy się bowiem w jej interesie. Nie można jej zastąpić innymi środkami dowodowymi, musi się ona zatem liczyć z koniecznością ścisłej aktywności podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wbrew twierdzeniu autora skargi kasacyjnej, Sąd pierwszej instancji nie naruszył art. 11 ust. 2 u.p.s., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i błędną wykładnię oraz art. 107 ust. 4a u.p.s. Zasadnie przyjął, że nieuwzględnienie przez organ wniosku skarżącej o przeprowadzenie przedmiotowego wywiadu przez pracowników działu obsługującego osoby niepełnosprawne, w sytuacji niemożności jego przeprowadzenia z uwagi na jej zachowanie, mógł być uznany za brak współdziałania z pracownikiem socjalnym. Prawidłowo rozważył postawę skarżącej, przyjmując, że odmowa przyznania jej wnioskowanego świadczenia znajdowała oparcie w art. 11 ust. 2 i art. 107 ust. 4a u.p.s.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że zamierzonego przez autora skargi kasacyjnej skutku nie mogły odnieść również zarzuty naruszenia powołanych w niej przepisów postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonał prawidłowej kontroli legalności wydanych w sprawie decyzji. Zasadnie uznał, że organy wyjaśniły wszystkie okoliczności sprawy i trafnie przyjęły, że skarżąca odmówiła współdziałania z pracownikami socjalnymi oraz że wydanie decyzji w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, z pominięciem rodzinnego wywiadu środowiskowego stanowiącego warunek wydania decyzji w przedmiocie przyznania zasiłku celowego (art. 106 ust. 4 u.p.s.), nie było możliwe.

Chybiony okazał się także zarzut naruszenia art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wymogi określone w art. 141 § 4 P.p.s.a. Zauważyć należy, iż sposób sformułowania zarzutu naruszenia tego przepisu w istocie stanowi polemikę ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji dotyczącym stwierdzenia braku współdziałania skarżącej z pracownikami socjalnymi. Odmienne stanowisko autora skargi kasacyjnej w tym przedmiocie nie stanowi naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i w oparciu o art. 184 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.

Odnosząc się do wniosku pełnomocnika skarżącej o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, wyjaśnić należy, iż w niniejszej sprawie działa on na zasadzie prawa pomocy. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za zastępstwo wykonane na zasadzie prawa pomocy, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.), jest przyznawane przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 – 261 P.p.s.a.