Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 66/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2014-03-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Marciniak (spr.) Sędziowie: WSA Elżbieta Sobielarska WSA Marta Kołtun-Kulik Protokolant referent Monika Bodzan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 marca 2014 r. sprawy ze skargi Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwo G. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] listopada 2013 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2012 r., nr [...], w części wskazanej w decyzji oraz w pkt 2 orzeczenia umorzył postępowanie odwoławcze z wniosku Gminy M., w części dotyczącej działki nr [...] o pow. [...] ha.

Zaskarżone orzeczenie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Przedmiotowa nieruchomość ziemska, o ogólnej powierzchni [...] ha została przejęta w zarząd państwowy protokołem zdawczo - odbiorczym z dnia [...] marca 1946 r. w trybie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W jej skład wchodziły: [...].

E. Z. zwróciła się o wydanie decyzji stwierdzającej, że zespół pałacowo - parkowy, położony w [...], nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Żądanie to poparli także inni następcy prawni F. Z.: B. P., J. B., J. Z., M. R., J. R., M. Z., J. R., J. B., S. B., A. B., A. J.. Wnioskujący sprecyzowali następnie, że przedmiotem ich wniosku są działki gruntu wraz z pałacem i budynkami, oznaczone w ewidencji gruntów i budynków obrębu [...], o powierzchni łącznej [...] ha.

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] maja 2010 r., nr [...] umorzył postępowanie w przedmiotowej sprawie powołując się na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 2010 r., sygn. akt P 107/08 stwierdzające, że przepisy dotyczące reformy rolnej mogły być stosowane jedynie do 1958 r.

W wyniku wniesionych odwołań Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r., nr: [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Na skutek wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydał autokontrolne orzeczenie z dnia [...] lutego 2011r., nr [...]. Uchylił nim w całości swoją decyzję z dnia [...] grudnia 2010 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2010 r.

Ponownie rozpoznając sprawę Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] marca 2012 r., nr [...], w oparciu o przepisy § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r., w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reform rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.), stwierdził, że:

- część nieruchomości ziemskiej, dla której prowadzona była zbiorowa księga wieczysta [...], położona w [...], gmina M., na której znajduje się zespół pałacowo - parkowy, składająca się z działek nr [...] ha, oznaczonych na mapie sytuacyjnej, sporządzonej przez geodetę uprawnionego S. K., zaewidencjonowanej w Powiatowym Ośrodku Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w G. w dniu [...] października 2008 r., pod nr [...], stanowiąca dawniej własność F. Z. - nie podlega działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej,

- część nieruchomości ziemskiej, dla której prowadzona była zborowa księga wieczysta "M." kol. nr [...] położona w [...], gmina M., oznaczona jako działka nr [...], o pow. [...] ha, na mapie sytuacyjnej, sporządzonej przez geodetę uprawnionego Stanisława Kwapisiewicza, zaewidencjonowanej w Powiatowym Ośrodku Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w G w dniu 27 października 2008 r., pod nr [...], stanowiąca dawniej własność F. Z. - podlega działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i z mocy samego prawa przeszła na własność Państwa.

W uzasadnieniu orzeczenia organ I instancji stwierdził, że ze zbiorowej księgi wieczystej [...] wynika, że dobra [...] były własnością F. Z.. Obecnie Gmina M. jest właścicielem działki nr [...], jak też budynków i urządzeń znajdujących się na tym gruncie, zaś Nadleśnictwo [...] dysponuje takim prawem w stosunku do działki nr [...].

Wojewoda wymienił cele, jakie miały być zrealizowane w drodze przeprowadzenia reformy rolnej, określone w art. 1 ust. 2 dekretu i stwierdził, że objęta postępowaniem przedmiotowa nieruchomość ziemska spełniała wymogi obszarowe z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.

Organ podniósł, że z orzecznictwa sądowego i administracyjnego wynika, że intencją dekretu o reformie rolnej było przeznaczenie na wskazane w nim cele nieruchomości, które były lub mogły być wykorzystane do produkcji rolniczej. Powołał także uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. TKW 3/89,w której zaznaczono, że z przepisów dekretu PKWN nie wynika, aby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające charakteru rolnego. W szczególności takie, które nie pozostawały w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym. Przy orzekaniu na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, powinna być zatem oceniona możliwość wyłączenia spod reformy rolnej tej części, która nie jest funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym, a więc nie była przeznaczona na cele dekretu.

Po przeanalizowaniu akt sprawy Wojewoda stwierdził, że budynek pałacu znajduje się w nieznacznej odległości od dużego kompleksu budynków, których usytuowanie wskazuje, iż są to budynki gospodarcze. Przy czym charakter zabudowań ustalił, na podstawie zeznania świadków: W. W., Z. T. oraz wnuczki F. Z. – B. Z. . Pałac i oficyna usytuowane w okalającym go parku to dom właściciela majątku ziemskiego i jego rodziny, w całości wykorzystywany do celów mieszkalnych i rekreacyjnych. Działalność rolnicza odbywała się poza objętym wnioskiem zespołem pałacowo - parkowym. Nieruchomości rolne funkcjonowały samodzielnie. Natomiast część nieruchomości ziemskiej, oznaczonej jako działka nr [...] ha, która stanowiła grunty rolne, pełniła funkcję gospodarczą, w związku z tym podlega działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit e dekretu z dnia 6 września 1944 r. Zespół pałacowo - parkowy pełnił zaś funkcję mieszkaniową. Funkcja gospodarcza i mieszkaniowa są funkcjami rozdzielnymi, dlatego trudno jest mówić o związku funkcjonalnym pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym, a pozostałą gospodarczą częścią nieruchomości ziemskiej. Nieruchomości ziemskie nie mające charakteru rolniczego nie mogły realizować celów reformy rolnej. Przejęcie zespołu pałacowo - parkowego nie mogło realizować zatem celów, o których jest mowa w art. 1 ust. 2 lit. d i e. Takie stanowisko zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 19 września 2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 1285/07.

Organ podkreślił, iż związek podmiotowy - przez osobę właściciela oraz fakt jego zamieszkiwania w majątku jest niewystarczający do przyjęcia istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym, a pozostałą częścią przejmowanej nieruchomości ziemskiej (por. wyrok WSA z dnia 29 października 2007 r. nr IV SA/Wa 1217/07 oraz z dnia 9 marca 2005 r. nr IV SA/WA 779/04).

Gmina M. złożyła odwołanie od uprzedniej decyzji Wojewody [...], w części dotyczącej działek nr [...]. Skarb Państwa - Państwowe Gospodarstwo Leśne Nadleśnictwo G. odwołało się natomiast od tego orzeczenia, w części dotyczącej działki nr [...]. Gmina zarzuciła organowi I instancji błędne ustalenie faktyczne polegające na nieprawidłowym uznaniu, że działki nr [...] nie stanowiły integralnej części prowadzonego przez F. Z. gospodarstwa rolnego i nie podlegają działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Ponadto wskazała na naruszenie zasad postępowania dowodowego, poprzez przyznanie prywatnej opinii geodety S. K. waloru dowodu decydującego o charakterze nieruchomości. Gmina wskazała, że za rolniczym przeznaczeniem całego majątku przemawia fakt, iż tereny zespołu pałacowo-parkowego oraz oficyny nie były wydzielone z majątku, lecz tworzyły jednolitą nieruchomość, dla której prowadzono jedną, zbiorową księgę wieczystą.

Z kolei Skarb Państwa - Państwowe Gospodarstwo Leśne Nadleśnictwo G. zarzucił błędne ustalenia faktyczne polegające na nieprawidłowym uznaniu, że działka nr [...] nie stanowiła integralnej części prowadzonego przez F. Z. gospodarstwa rolnego. Podniósł również naruszenie zasad postępowania dowodowego, poprzez oparcie zaskarżonej decyzji o treść prywatnej opinii biegłego geodety. Odwołujący stwierdził, że w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu i oficyny znajdował się młyn, stajnie i dom ogrodnika, w związku z czym wniósł o dopuszczenie dowodów w postaci mapy ewidencyjnej oraz wydruków ze strony internetowej www.geoportal.gov.pl, na okoliczność wykazania, że dobra F. Z. stanowiły jedno gospodarstwo rolne. Wystąpił o przesłuchanie w charakterze świadka T. P., wnuka pracownika gospodarstwa rolnego, na okoliczność, iż w budynku oficyny zamieszkiwali także pracownicy gospodarstwa.

Wszyscy odwołujący się wskazali na decyzję Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] kwietnia 1995 r. w uzasadnieniu której napisano, że był to jednolity kompleks wpisany w krajobraz wsi P.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] listopada 2013 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2012 r., nr [...] , w części w jakiej orzekł, że część nieruchomości ziemskiej, dla której prowadzona była zbiorowa księga wieczysta [...], położona w [...], gmina M, na której znajduje się zespół pałacowo - parkowy, składająca się z działek nr [...] ha, oznaczonych na mapie sytuacyjnej, sporządzonej przez geodetę uprawnionego S. K., zaewidencjonowanej w Powiatowym Ośrodku Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w G. w dniu [...]października 2008 r., pod nr [...], stanowiąca dawniej własność F. Z. - nie podlega działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) (pkt 1 orzeczenia) i w pkt 2 umorzył postępowanie odwoławcze z wniosku Gminy M., w części dotyczącej działki nr [...] o pow. [...] ha.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Minister stwierdził, że dokonując oceny zakresu odwołania Gminy Maciejowice doszedł do przekonania, że zakwestionowała ona decyzję Wojewody jedynie co do działek nr [...]. Jednostka samorządu terytorialnego jest obecnym właścicielem działki nr [...] jednostki ewidencyjnej [...] – M., obrębu [...], powiatu [...] , która to działka, na potrzeby niniejszego postępowania, podzielona została na działki nr [...]. Tylko w odniesieniu do tych dwóch działek skarżący posiada zatem interes prawny i tym samym może tylko w tym zakresie kwestionować orzeczenie organu I instancji. Zważywszy na powyższe organ zastosował art. 138 § 1 pkt 3 kpa i umorzył postępowanie odwoławcze z wniosku Gminy M. w części, w której Wojewoda M. orzekł o działce nr [...]. Wskazał, że przedmiotem postępowania odwoławczego jest działka nr [...] (na której posadowiona jest oficyna) oraz działka nr [...] (na której znajduje się pałac z otaczającym go parkiem), oznaczone na mapie sytuacyjnej, sporządzonej przez geodetę S. K.

Minister podniósł, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie zawierał definicji legalnej pojęcia "nieruchomość ziemska". Rozumienie tego pojęcia, budziło wiele kontrowersji w orzecznictwie sądowym do momentu podjęcia przez Trybunał Konstytucyjny uchwały z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt: W 3/89 (OTK z 1990 r., z. 1, poz. 26). W omawianej uchwale Trybunał stanął na stanowisku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. Aby ocenić, czy określona nieruchomość podpadała pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, należy zbadać, czy była to nieruchomość ziemska, jaki miała obszar ogólny oraz jaki był obszar jej użytków rolnych. Natomiast - jak wynika z orzecznictwa sądowoadministracyjnego - w przypadku żądania stwierdzenia, że pod działanie dekretu nie podpadała nieruchomość stanowiąca zespół dworsko - parkowy, należy zbadać związek funkcjonalny między tą częścią nieruchomości, której dotyczy żądanie, a pozostałą częścią nieruchomości, przejętej na własność Państwa.

Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, po podjęciu przez Naczelny Sad Administracyjny uchwały o sygn. I OPS 2/06, jednolicie prezentowany jest pogląd o znaczeniu związku funkcjonalnego zespołu dworsko - parkowego z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłance dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa, w myśl dekretu o reformie rolnej. Przy czym wobec braku definicji związku funkcjonalnego, ustalenie, co do występowania takiej zależności, jest możliwe jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez ukształtowanych w orzecznictwie sądowym. Wskazuje ono, że o związku funkcjonalnym nie mogą decydować, m.in. powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (wyrok NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08, I OSK 906/08), brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, (wyrok NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 686/08, I OSK 27/09), nie oddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron (wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08), źródła dochodów właściciela (wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08, I OSK 27/09, I OSK 302/10), zamieszkiwania właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej (wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07 i sygn. akt I OSK 686/08), korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności, czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (wyrok NSA o sygn. akt I OSK 1014/08). Natomiast istotne znaczenie dla istnienia związku funkcjonalnego może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy oraz to skąd prowadzony był zarząd nad gospodarstwem (NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 1014/08, I OSK 27/09).

W niniejszej sprawie na spornych działkach znajdował się zespół pałacowo-parkowy i oficyna, a zatem o ewentualnym podpadaniu tych nieruchomości pod działanie dekretu o reformie rolnej decydował ich charakter oraz możliwość wykorzystania przy prowadzeniu działalności gospodarczej.

Z uwagi na fakt, że materiał pozyskany w postępowaniu dowodowym okazał się niewystarczający, organ dopuścił prywatny dowód z przedłożonej opinii geodezyjnej, oświadczenia wnioskodawczyni oraz zeznań świadków na okoliczność funkcjonowania przedmiotowego gospodarstwa. Z materiału dokumentacyjnego sprawy wynika, że zarówno budynek oficyny jak i pałac spełniał funkcje mieszkalne. Ponadto były one położone w bezpośrednim sąsiedztwie parku, w którym znajdowały się liczne eksponaty "botaniczne historyczne", [...]. Pełnił on więc funkcję ozdobno-rekreacyjną. Tuż przy budynku oficyny znajdowały się zabudowania gospodarcze - stajnia, studnia, spiżarnia i lodownia. Stajnia przeznaczona była dla koni cugowych i pod wierzch. Natomiast stajnia dla koni do prac polowych znajdowała się przy zabudowaniach folwarcznych. położonych w niewielkiej odległości od pałacu i oficyny. Oprócz stajni znajdowały się tam jeszcze obory i duży spichlerz. F. Z. nie zajmował się bezpośrednio prowadzeniem gospodarstwa rolnego, lecz zatrudniał w tym celu rządcę, dyrektora szkółek leśnych oraz rybaka. Biuro księgowości znajdowało się w tzw. podkowie, tuż przy zabudowaniach folwarcznych.

Mając na uwadze powyższe ustalenia organ stwierdził, że uzasadnione jest twierdzenie, iż działka nr [...] nie były wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. Nie ma zatem podstaw, aby twierdzić, że jest to nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym, a tylko taka podlegała przejęciu na cele reformy rolnej. Nie ma także dowodów, które przemawiałyby za twierdzeniem, że między budynkami posadowionymi na tych działkach a resztą gospodarstwa rolnego występował związek funkcjonalny. Tym samym organ nie podzielił zarzutów odwołujących się o występowaniu takiego związku. O klasyfikowaniu nieruchomości jako rolnej nie może decydować brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej lub nieoddzielenie ogrodzeniem jej od części gospodarczej (wyrok NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 686/08, I OSK 27/09). Przy jednoznacznym w tej kwestii orzecznictwie sądowoadministracyjnym, jako nietrafny należy uznać argument odwołujących się, że za rolniczym przeznaczeniem całego majątku przemawia fakt, iż tereny zespołu pałacowo-parkowego oraz oficyny nie były wydzielone z majątku - tworzyły jednolitą nieruchomość dla której prowadzono jedną, zbiorową księgę wieczystą. O podpadaniu tej części nieruchomości pod działanie przepisów o reformie rolnej nie może decydować także fakt, że w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu i oficyny znajdował się młyn, stajnie i dom ogrodnika. Polskie dwory (pałace) z reguły nie były związane z produkcją rolną, lecz były integralną częścią otaczających je parków (por. wyroki NSA z 19 września 2000 r., sygn. akt IV SA 451/00 i dnia 5 marca 2003 r., sygn. akt IVSA 1593/02).

Odnosząc się do zarzutów odwołania Minister stwierdził, że w sprawie nie ma znaczenia decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] kwietnia 1995 r. Znaczne wartości estetyczne konkretnego założenia zabytkowo-architektonicznego nie stoją na przeszkodzie uznaniu, że tylko jego część podlegała nacjonalizacji, jako przydatna do produkcji rolnej. Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie zawierał w tym zakresie wyłączeń.

Organ odwoławczy nie zgodził się z twierdzeniem odwołania, że Wojewoda naruszył przepisy postępowania dowodowego, poprzez przyznanie prywatnej opinii geodety waloru dowodu decydującego o charakterze nieruchomości. Opracowanie to miało jedynie charakter pomocniczy, a ustalenia faktyczne dokonane przez Wojewodę [...] poczynione zostały głównie w oparciu o zeznania świadków oraz na podstawie innych dokumentów, znajdujących się w aktach sprawy.

Dodał, że załączone do odwołania Skarbu Państwa Państwowego Gospodarstwa Leśnego Nadleśnictwo G. dokumenty nie definiują charakteru i związku funkcjonalnego. Przy czym jako nieistotny przy ocenie istnienia tego związku uznał wniosek o przesłuchanie świadka na okoliczność wykazania, iż w budynku oficyny zamieszkiwali pracownicy gospodarstwa. Budynek ten, z uwagi na charakter zabudowy, przeznaczenie i sposób użytkowania, nie miał charakteru nieruchomości rolniczej.

Skargę na powyższą decyzję, w części dotyczącej działki ew. nr [...], złożyło Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo G., zarzucając:

I. naruszenie przepisów postępowania, mające wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, tj. art. 6, 7, 8, 75 § 1, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80, art. 84 § 1 kpa, poprzez:

a) niedopuszczenie dowodu z zeznań świadka, posiadającego istotne informacje w kwestiach istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy;

oparcie decyzji na prywatnej opinii biegłego geodety;

c) dowolnej ocenie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, co doprowadziło do błędnych ustaleń faktycznych, że część nieruchomości ziemskiej, dla której prowadzona była księga wieczysta [...], położona w [...], gmina M., na której znajduje się zespół pałacowo-parkowy, składająca się z działek nr [...] ha, z uwagi na jej charakter i sposób wykorzystywania, nie podlegała działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13);

II. naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o reformie rolnej, poprzez błędne uznanie, że sporna nieruchomość nie podlegała działaniu tego przepisu.

Skarżący wniósł o uchylenie decyzji Ministra Rolnictwa oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody, w zaskarżonej części i podtrzymał swoje wcześniejsze zarzuty. Jednocześnie poparł stanowisko Gminy [...] wyrażone na etapie postępowania administracyjnego - odnośnie działki nr [...].

W uzasadnieniu skargi wskazał, że Minister błędnie nie dopuścił dowodu z zeznań T. P. W takiej sytuacji przedmiotowa decyzja jest co najmniej przedwczesna.

Skarżący powołał się na uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. TKW 3/89 i stwierdził, że wskazano w niej jedynie, że na cele reformy rolnej nie były przeznaczone nieruchomości niemające rolnego charakteru. Innymi słowy zrozumiałym jest wykluczenie spod działania dekretu PKWN zespołów pałacowo - parkowych położonych w miastach, gdzie brak było jakiegokolwiek związku tych zabudowań z gospodarstwem rolnym. Oczywistym jest, że F. Z. kierował swoim gospodarstwem wykonując chociażby czynności biurowo - administracyjne w budynku oficyny. Dobrze sytuowany właściciel osobiście nie wykonywał prac gospodarczych, a tylko kierował prowadzeniem gospodarstwa.

Ponadto mianem oficyny zwyczajowo określa się zabudowania dla pracowników, a zatem w przypadku działki zajętej pod budynek oficyny - tym bardziej uzasadnione jest jej przejęcie na rzecz Skarbu Państwa.

Nadleśnictwo wskazało, że definicja nieruchomości gruntowej odnosi się też do instytucji ksiąg wieczystych, które prowadzi się w celu ustalenia stanu prawnego nieruchomości (art. 1 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). Sąd Najwyższy uznał, że stanowiące własność tej samej osoby i graniczące ze sobą działki gruntu, objęte oddzielnymi księgami wieczystymi, są odrębnymi nieruchomościami - w rozumieniu art. 46 § 1 kc. Odrębność tę tracą w razie połączenia ich w jednej księdze wieczystej. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy expressis verbis odrzucił pogląd wypowiedziany w uchwale z dnia 27 grudnia 1994 r., sygn. akt III CZP 158/94, LexPolonica nr 304406 (OSNC 4/95, poz. 59), że nieruchomością jest teren stanowiący własność jednego podmiotu, otoczony od zewnątrz gruntami innych podmiotów bez jakiegokolwiek nawiązania do ksiąg wieczystych" [por. Rudnicki Stanisław, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Przepisy o postępowaniu w sprawach wieczystoksięgowych. Komentarz. Warszawa 2009 Wydawnictwo Prawnicze Lexis-Nexis (wydanie VI) s. 614 ]. Innymi słowy, dopóki mamy do czynienia z jedną księgą wieczystą dopóty dane grunty stanowią jedną nieruchomość.

Skarżący zwrócił uwagę na decyzję Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] kwietnia 1995 r., będącą dokumentem urzędowym, w stosunku, do którego istnieje domniemanie jego prawidłowości. Wynika z niej jednoznacznie, iż tereny całych przedmiotowych dóbr rodziny stanowiły jednolitą, funkcjonalną całość.

Stwierdził również, iż biegły geodeta powinien być osobą niezależną, wyznaczoną przez urząd. Przy czym geodeta nie posiada wiadomości specjalnych, które pozwalałyby mu wypowiadać się, co do związku działki nr [...] z całym gospodarstwem rolnym F. Z.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, odpowiadając na skargę, wniósł o oddalenie skargi i wskazał, że jej treść jest tożsama z wniesionym przez Nadleśnictwo G. odwołaniem z dnia 16 kwietnia 2012 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji z dnia [...] listopada 2013 r. odniósł się do wszystkich, podniesionych w tym odwołaniu zarzutów.

E. Z. złożyła odpowiedź na skargę, wnosząc o oddalenie skargi. Uznała twierdzenia skarżącego za całkowicie chybione i podtrzymała swoje dotychczasowe stanowisko oraz argumentację. Powołała także na poparcie swojego stanowiska orzecznictwo sądów administracyjnych i powszechnych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że kontrola sądowoadministracyjna sprowadza się do zbadania, czy organy wydając zaskarżone orzeczenie nie naruszyły przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ocena dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania orzeczenia, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego.

Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, iż skarga jest niezasadna albowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Przedmiotowa nieruchomość została przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), dalej zwanego "dekretem". Zgodnie z dyspozycją powołanego przepisu, na cele reformy rolnej podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie, mające charakter rolniczy, a więc takie nieruchomości, które mogły być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, pod warunkiem, że stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych i o ile ich rozmiar łączny przekraczał powierzchnię wskazaną w tym przepisie.

Należy podkreślić, że zgodnie z art. 2 ust. 1 dekretu, z dniem wejścia w życie tego aktu wszystkie nieruchomości ziemskie nim objęte przeszły z mocy samego prawa (ex lege) bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa. Dekret wywołał więc skutki rzeczowe w postaci przejścia wymienionych w nim nieruchomości z mocy prawa na własność Państwa. Z kolei § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. stanowi podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Nie budzi wątpliwości w doktrynie ani w orzecznictwie, że wykładnia powyższych przepisów powinna być dokonywana przy założeniu, iż materia regulowana dekretem, dotycząca przejęcia majątków ziemskich dla realizacji celów reformy rolnej bez odszkodowania, wymaga ścisłej interpretacji jego przepisów jako uregulowań szczególnych. W orzecznictwie sądowym utrwalone jest stanowisko, zgodnie z którym nie podlegają wykładni rozszerzającej przepisy pozbawiające prawa własności (por. uchwała Sądu Najwyższego z 27 IX 1991 r., sygn. akt III CZP 90/91, OSNC19992, nr 5, poz. 72; wyrok Sądu Najwyższego z 8 V 1992 r., sygn. akt III ARN 23/92, OSP z 1993 r. Nr 3, poz. 47). W ocenie Sądu, wskazuje na to również treść art. 2 Konstytucji RP w zakresie, w jakim wymaga od orzekających organów państwowych spełniania wymogów demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, a także standardy przyjęte w art. 1 Protokołu Dodatkowego do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), odnoszące się do poszanowania mienia.

Choć powyższe przepisy nie obowiązywały w czasie gdy dekret PKWN był ustanawiany i wchodził w życie oraz gdy na jego podstawie dochodziło do przejmowania nieruchomości ziemskich na rzecz Skarbu Państwa, to niezależnie od tego, w ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, powyższy standard interpretacyjny powinien znajdować zastosowanie także w odniesieniu do wykładni art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN, w kontekście orzekania o tym, czy nieruchomość ziemska podlegała działaniu przepisu dekretu, na podstawie którego nieruchomości ziemskie o wskazanym tam areale przechodziły na własność Skarbu Państwa bezzwłocznie, bezwarunkowo i bez żadnego odszkodowania (por. wyrok NSA z 8 marca 2011 r., sygn. I OSK 659/10).

Zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania przepisów dekretu PKWN ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". W orzecznictwie sądowym (por. uchwała składu 7 sędziów NSA z 5 czerwca 2006 r" sygn. akt OPS 2/06, ONSAiWSA 2006/5 poz. 123; uchwała składu 7 sędziów NSA z 10 stycznia 2011 r., sygn. akt OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2 poz. 23) ugruntował się pogląd, zgodnie z którym na gruncie art. 2 dekretu, na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a), b), c), d) i e) dekretu. Nie bez znaczenia pozostaje też pogląd Trybunału Konstytucyjnego wyrażony w uchwale z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/99 (OTK z 1990 r., poz. 26, s. 174), że pod pojęciem "nieruchomość ziemska" używanym w dekrecie należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzn. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.

W sprawach dotyczących podpadania bądź niepodpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej organy muszą zatem ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy bądź - w przypadku braku takiego stwierdzenia - czy były funkcjonalnie związane z nieruchomością ziemską.

Z kolei tzw. związek funkcjonalny należy rozumieć jako możliwość (bądź jej brak) prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie.

W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2013 r., jak i decyzja Wojewody [...] z dnia [...] marca 2012 r., są zgodne z prawem. Zasadnie organy wywiodły, że zespół pałacowo – parkowy, położony w [...], gmina M. nie mógł być przeznaczony na cele reformy rolnej, wskazane w art. 1 dekretu i ze swej istoty nie mógł być wykorzystywany do prowadzenia produkcji rolniczej. Organy rozpoznając sprawę stwierdziły brak związku polegającego na wzajemnej zależności tej części nieruchomości (pałac i oficyna oraz park) z pozostałymi częściami nieruchomości ziemskiej. Zespół pałacowo - parkowy pełnił bowiem funkcję mieszkaniową i rezydencjalną, obszar parku – rekreacyjną. Natomiast pozostała część nieruchomości pełniła niewątpliwie funkcję gospodarczą. Rozdzielność obu części potwierdziły zebrane w sprawie dowody, szczegółowo powołane przez organy i zgromadzone w aktach administracyjnych sprawy - w tym zeznania świadków. Organ wyczerpująco przeprowadził postepowanie dowodowe i dokonał prawidłowej oceny zgromadzonych w postępowaniu dowodów.

Wbrew twierdzeniu skargi, o istnieniu związku funkcjonalnego nie może świadczyć brak prawnego wyodrębnienia zespołu pałacowo - parkowego od reszty majątku, ani też założenie jednej księgi wieczystej dla całej nieruchomości, istnienie powiązań finansowych z pozostałą nieruchomością ziemską oraz istnienie jedynie związku podmiotowego w osobie właściciela nieruchomości.

Należy zauważyć, że w orzecznictwie sądowym już wielokrotnie podkreślano, że powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne zespołów pałacowo - parkowych z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej nie mogą przesądzać o istnieniu związku funkcjonalnego. Nie ma nawet znaczenia, czy został on fizycznie oddzielony od zabudowań gospodarczych.

W niniejszej sprawie zespół pałacowo - parkowy usytuowany był nieopodal zabudowań gospodarczych (co sam skarżący przyznał w skardze). Nadleśnictwo uważa jednak, że okoliczność ta potwierdza istnienie związku funkcjonalnego między tymi częściami nieruchomości, a częścią "rolniczą". W opinii Sądu, fakt ten dowodzi jednak o braku tego związku, bowiem pałac wraz z parkiem i oficyną położone były nieopodal, ale mimo wszystko poza częścią gospodarczą majątku. Jednocześnie decydującego znaczenia nie mogą mieć, powołane przez Nadleśnictwo, źródła dochodów właściciela, ani też fakt zamieszkania przez niego na nieruchomości ziemskiej w pałacu (np. wyroki: Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 maja 2009 r., sygn. akt I OSK 686/08; z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08; czy z dnia 8 marca 2011 r., sygn. akt I OSK 659/10). Należy podkreślić, że jak wynika z zebranych w sprawie dowodów, wszelka działalność rolnicza, odbywała się poza częścią rezydencjalną i rekreacyjną. Nieruchomość rolna w żaden sposób nie korzystała z nieruchomości pałacowo - parkowej i funkcjonowała w pełni samodzielnie. Dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego kompleks pałacowo - parkowy był więc całkowicie zbędny. Część pałacowo - parkowa mogła funkcjonować całkowicie samodzielnie, bez gospodarstwa rolnego, służąc jako miejsce zamieszkania dla rodziny właściciela i pełniąc dla tej rodziny funkcje rekreacyjne.

Chybione są więc zarzuty skargi o funkcjonalnym powiązaniu części pałacowo - parkowej z częścią gospodarczą przedmiotowej nieruchomości. Stąd, z przyczyn wyżej omówionych rozstrzygnięcia organów obydwu instancji są zgodne z prawem. Niezasadny jest więc zarzut skargi odnośnie przedwczesnego wydania zaskarżonej decyzji, jak też naruszenia przez organy przepisu art. 2 ust. 1 lit e) dekretu.

Odnośnie zarzutu dotyczącego związku funkcjonalnego oficyny z częścią gospodarczą przedmiotowego majątku, stwierdzić należy, że w skardze zawarto twierdzenie, że były w niej przygotowywane posiłki dla właściciela nieruchomości. Nie można zatem na podstawie tego faktu wywieść, że część ta służyła celom produkcji rolnej. Przeciwnie, okoliczność ta świadczy niezbicie, że cześć ta służyła realizowaniu potrzeb bytowych rodziny Z., związanych z zamieszkiwaniem w majątku. Z tego też względu Sąd uznał, że organ prawidłowo nie uwzględnił wniosku strony o przesłuchanie świadka na okoliczność zamieszkiwania pracowników w oficynie. Zeznania świadków złożone w niniejszym postępowaniu wskazują bowiem w sposób dostateczny oraz spójny na rolę, jaką pełniła oficyna w przedmiotowym majątku.

Natomiast powoływanie się przez Nadleśnictwo na wskazaną w skardze decyzję Konserwatora Zabytków nie może mieć w niniejszym postępowaniu żadnego znaczenia. Wskazać bowiem należy, że organ ochrony zabytków orzekał w niej o ochronie konserwatorskiej. Rozważał zatem jedynie przesłanki udzielenia takiej ochrony, a nie badał, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a resztą gospodarstwa. Z tego też względu przywołane w tej decyzji stwierdzenie nie jest wiążące w niniejszym postępowaniu.

Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku z mocy art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.)