Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 878/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2018-01-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1a pkt 1, art. 17ust. 1 b,
journal: Dz.U. 2016 poz 1518
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 128, art. 129 par. 1
journal: Dz.U. 2017 poz 682
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - tekst jedn.
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 153
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 9
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Felicja Kajut, Sędziowie Sędzia WSA Alina Dominiak, Sędzia WSA Paweł Mierzejewski (spr.), Protokolant Asystent sędziego Krzysztof Pobojewski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 stycznia 2018 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 24 lipca 2017 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia 9 czerwca 2017 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 9 czerwca 2017 r. nr [...] Burmistrz [...] odmówił przyznania D. K. (dalej jako: "strona", "wnioskodawczyni", "skarżąca") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego w związku z opieką nad siostrą M. Ż.

W podstawie prawnej wydanego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji przywołał art. 1, art. 2, art. 3, art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 3 - 5, art. 20 ust. 3 i ust. 4, art. 23 ust. 1 - 5c, art. 24, art. 32 ust. 1d i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r., poz.1518 ze zm.), rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 2015 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz.U. z 2015 r., poz. 1238), rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015 r. w sprawie postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. z 2015 r., poz. 2284) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.; dalej w skrócie jako "k.p.a.").

Na wstępnie organ wyjaśnił, że decyzją z dnia 17 lutego 2017 r. nr [...] odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad siostrą. Od decyzji tej strona wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...], które decyzją nr [...] z dnia 20 kwietnia 2017 r. uchyliło zaskarżoną decyzję i sprawę przekazało do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.

Ponownie rozpatrując sprawę organ wskazał, że w dniu 20 stycznia 2017 r. D. K. złożyła w Miejsko - Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w [...] wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad siostrą. Organ ustalił, że siostra wnioskodawczyni ze względu na swój stan zdrowia nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, wymaga całodobowej opieki i pomocy w codziennych czynnościach. D. K. około 12 lat temu zrezygnowała z zatrudnienia ponieważ sprawuje opiekę nad siostrą. Angażuje się w życie siostry, dba o jej zdrowie fizyczne. Funkcji tej nie jest w stanie sprawować M. Ż. (matka) z uwagi na uzależnienie alkoholowe.

Mając na uwadze powyższe okoliczności organ podniósł, że pomimo tego, iż D. K. sprawuje faktyczną opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym siostrą i spełnia warunek rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem tej opieki, świadczenie nie może jej być przyznane z uwagi na treść art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z treścią powołanych przepisów, wnioskodawczyni (siostrze) jako osobie niespokrewnionej w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W realiach rozpatrywanej sprawy ustalono, że matka M. Ż. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Należy mieć nadto na uwadze, że w świetle art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone m.in. prawo do zasiłku dla opiekuna o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów. D. K. ma ustalone prawo do zasiłku dla opiekuna.

Powyższe okoliczności uniemożliwiają tym samym przyznanie żądanego świadczenia.

D. K. odwołała się od powyższej decyzji zarzucając organowi pierwszej instancji naruszenie przepisów postępowania, mające wpływ na wynik sprawy, to jest art. 6, art. 7 i art. 8 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie oceny materiału dowodowego z pominięciem istotnych okoliczności sprawy, wskazanych w dodatkowych oświadczeniach z dnia 2 czerwca 2017 r.

Ponadto odwołująca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy:

- art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż fakt, że matka M. Ż. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności uzasadniać może odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz siostry – M. Ż., podczas gdy prawidłowa wykładnia powinna uwzględniać cel ustawy jakim jest zapewnienie pomocy osobie niepełnosprawnej, a w szczególności pokrywanie wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej osobie opieki i pomocy innej osoby z uwagi na jej niezdolność do samodzielnej egzystencji, gdzie z ustalonego w sprawie stanu faktycznego poprzedzonego wywiadem środowiskowym wynika, iż jedyną osobą (krewną), która jest w stanie sprawować opiekę nad M. Ż. i czyni to nieustannie od 15 lat jest wnioskodawczyni. Strona wyjaśniła, że M. Ż. (matka) od wielu lat jest uzależniona od alkoholu, nie ma jednak orzeczonej niepełnosprawności albowiem pomimo starań strony nie chce podjąć jakiegokolwiek leczenia, umożliwiającego sporządzenie dokumentacji medycznej, będącej podstawą wydania orzeczenia o niepełnosprawności;

- art. 17 ust. 5 pkt 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż z uwagi na przyznanie zasiłku dla opiekuna nie przysługuje stronie prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy oba świadczenia uwarunkowane są tożsamymi przesłankami,

- art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego wadliwe zastosowanie i odmowę przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wywodzone z faktu pobierania zasiłku dla opiekuna, podczas gdy w złożonym doi organu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego strona jednoznacznie wskazała, że jej wolą jest pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 24 lipca 2017 r. nr [...] utrzymało w mocy zakwestionowaną decyzję organu pierwszej instancji.

W podstawie prawnej wydanej decyzji organ odwoławczy wskazał m.in. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ odwoławczy stwierdził, że stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

- matce albo ojcu,

- opiekunowi faktycznemu dziecka,

- osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

- innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie zaś do art. 17 ust. 1b tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

- nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

- w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Organ odwoławczy wskazał, że wnioskodawczyni jako siostra osoby wymagającej opieki, mogłaby uzyskać wnioskowane świadczenie jedynie na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie spokrewnionej w dalszym stopniu jedynie pod pewnymi, kolejnymi warunkami nałożonymi przez ustawodawcę. Z treści art. 17 ust. 1a ustawy wynika, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4 , innym ni z spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie w przypadku, gdy spełnione są łącznie trzy warunki, które wymieniono w pkt 1 – 3 tego przepisu.

Ze zgromadzonego przez organ pierwszej instancji materiału dowodowego wynika, że matka osoby niepełnosprawnej nie ma ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności. Nie zachodzą w sprawie obiektywne niezależne od jej woli okoliczności zwalniające z opieki nad córką, co nie uprawnia do przyznania uprawnienia jej córce, nawet jeśli wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad siostrą i to od 15 lat. Fakt uchylania się przez matkę od opieki nad córką z przyczyn dotyczących uzależnienia od alkoholu nie zwalnia od wyznaczonego przepisami prawa obowiązku. Dla uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie ma znaczenia, czy osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki chcą, czy też mogą taką opiekę sprawować z powodu wykonywania pracy czy innego miejsca zamieszkania. Tego rodzaju okoliczności, nie poparte treścią przepisów ustawy, nie mogą być brane pod uwagę przez organy. W realiach rozpatrywanej sprawy nie został tym samym spełniony warunek z art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy. Okoliczność ta sprawia, że strona nie może uzyskać oczekiwanego świadczenia.

Kolejną negatywną przesłanką wykluczającą możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez stronę, wynikającą z treści przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych, jest fakt pobierania przez wnioskodawczynię w związku z opieką nad siostrą zasiłku dla opiekuna, co jest bezsporne.

D. K. zaskarżyła powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] w drodze skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku.

Decyzji Kolegium skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest.:

- art. 2, art. 23, art. 32 oraz art. 71 Konstytucji RP poprzez bezpodstawną odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania wyłącznej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym siostrą, podczas gdy bezwarunkowe przyznanie wyłącznie rodzicom prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza zasady konstytucyjne, w tym zasadę równości wobec prawa oraz zasadę prawa rodziny do pomocy ze strony państwa;

- art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, iż fakt, że matka M. Ż. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności uzasadnia odmowę przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz siostry – M. Ż., podczas gdy prawidłowa wykładnia przepisu powinna uwzględniać cel ustawy o świadczeniach rodzinnych i cel świadczenia pielęgnacyjnego, jakim jest zapewnienie pomocy osobie niepełnosprawnej,

- art. 17 ust. 5 pkt. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędną wykładnię przepisu polegającą na uznaniu, iż z uwagi na przyznanie zasiłku dla opiekuna nie przysługuje skarżącej prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy oba świadczenia uwarunkowane są tożsamymi przesłankami,

- art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego niezastosowanie i odmowę przyznania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, podczas gdy w złożonym do organu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego strona wskazała, iż jej wolą (zgodnie z przysługującym uprawnieniem wynikającym z ww. przepisu) jest pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego albowiem strona spełnia przesłanki do jego przyznania.

Skarżąca powołując się na liczne orzeczenia sądów administracyjnych podniosła, że spełnia przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia, zaś w przypadku zaistnienia zbiegu świadczenia pielęgnacyjnego oraz zasiłku dla opiekuna przysługuje stronie prawo wyboru świadczenia. Fakt uzyskania przez daną osobę zasiłku dla opiekuna nie ma w ocenie skarżącej istotnego znaczenia dla oceny wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w tym znaczeniu, że nie przesądza o niemożności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany swojego wcześniejszego stanowiska.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 2188) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej w skrócie jako "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.; dalej jako "ustawa" lub "u.ś.r."), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz.U. z 2017 r., poz. 682, dalej w skrócie jako "k.r.o."), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.).

W świetle powołanych przepisów na skarżącej ciąży obowiązek alimentacyjny wobec jej siostry, a tym samym należy ona do kategorii osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Poza sporem pozostaje przy tym, że siostra skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ustalonym na stałe, ze wskazaniami na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. M. Ż. jest niepełnosprawna od 6 roku życia. Niepełnosprawność jest skutkiem wypadku komunikacyjnego, któremu ulegała. Opiekę nad M. Ż. - co również jest okolicznością niekwestionowaną - sprawuje skarżąca, która w związku z tym nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ojciec niepełnosprawnej M. Ż. nie żyje, zaś matka nie jest w stanie opiekować się niepełnosprawną z uwagi na wieloletnie uzależnienie alkoholowe.

Stosownie do art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Odmawiając skarżącej przyznania świadczenia organy dokonały literalnej wykładni powołanego przepisu podkreślając, że dokonane przez ustawodawcę w tym przepisie uściślenie jedynie wymienione w nim okoliczności pozwala uznać za przesłanki stanowiące o braku możliwości sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez jej rodzica, do której to opieki rodzic jest zobowiązany w pierwszej kolejności, zgodnie z ciążącym na nim obowiązkiem alimentacyjnym (art. 129 § 1 k.r.o.). Wskazany przepis nie uzależnia możliwości przyznania świadczenia od żadnych innych okoliczności. Powołując się na ustalone okoliczności faktyczne organy stwierdziły, że M. Ż. ma matkę, która nie została pozbawiona praw rodzicielskich, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i - co oczywiste - nie jest osobą małoletnią.

W ocenie Sądu podnoszona przez skarżącą konsekwentnie okoliczność, że skarżąca od wielu lat sprawuje opiekę nad siostrą uwypukla, że w okolicznościach tej konkretnej sprawy, poprzestanie przez organy na dokonaniu wykładni językowej wskazanego powyżej przepisu było niewystarczające. Okoliczności przedmiotowej sprawy wymagały dostrzeżenia przez organy celu wprowadzenia przez ustawodawcę wskazanych przepisów, mających zagwarantować realne wsparcie opiekunom dorosłych osób niepełnosprawnych z kręgu najbliżej rodziny. W konsekwencji, dokonana w zaskarżonej decyzji literalna wykładnia mających zastosowanie w sprawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych jest sprzeczna z wynikami wykładni celowościowej tych przepisów, mającej swe umocowanie w Konstytucji RP. Należy mieć na uwadze, że o dokonaniu prawidłowej wykładni przepisów możemy mówić bowiem dopiero wtedy, gdy wyniki wykładni literalnej i wyniki wykładni celowościowej tego samego przepisu są zgodne i spójne.

Literalna wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. uprawniałaby do przyjęcia za prawidłowe stanowiska prezentowanego przez organy orzekające w sprawie. Jednakże skarżąca zasadnie wskazuje, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy taka wykładnia nie jest wystarczająca. Sąd podziela prezentowane w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 czerwca 2017 r. (sygn. akt I OSK 829/16) stanowisko, że w sytuacji jaka ma miejsce w rozpoznawanej sprawie, dokonując wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych należy mieć na względzie nadto cel regulacji zawartej we wskazanych przepisach - przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. Istotnym jest w ocenie Sądu wskazanie, że w art. 17 ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Nie można zatem pominąć również treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym: "Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami". W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Powyższe stanowisko znajduje potwierdzenie w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. w tej materii: wyrok z dnia 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; wyrok z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1230/14; wyrok z dnia 19 lutego 2016 r., sygn. akt: I OSK 1670/14).

Należy mieć ponadto na uwadze, że ojciec osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki nie żyje. Z kolei matka M. Ż. jest uzależniona od lat od alkoholu i nie jest w stanie opiekować się cierpiącą na liczne schorzenia, niepełnosprawną od wczesnych lat dzieciństwa, a teraz już dorosłą córką. Bardzo istotne jest przy tym to, jakiego rodzaju opieki wymaga siostra skarżącej. Jak wynika z akt sprawy M. Ż. jest osobą niepełnosprawną wymagającą bardzo szczególnej, zaangażowanej i specjalistycznej opieki. Organy w żaden sposób nie odniosły się do okoliczności, że skarżąca od wielu lat sumiennie i z pełnym zaangażowaniem zapewnia opiekę siostrze, której M. Ż. (matka) nie jest w stanie zapewnić córce przynajmniej na analogicznym poziomie z powodu nadużywania alkoholu. M. Ż. - jak wynika z wywiadu przeprowadzonego przez pracownika socjalnego - nie jest w stanie zaopiekować się sobą. W tej sytuacji uznanie możliwości sprawowania opieki przez matkę M. Ż. jest wyłącznie teoretyczne.

W ocenie Sądu literalna wykładnia omawianych przepisów prowadzi do pozbawienia osób faktycznie sprawujących opiekę, a zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności (siostra), prawa do świadczenia alimentacyjnego. Akceptacja takiej wykładni prawa naruszałaby konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Zastosowanie literalnej wykładni tego przepisu prowadziłoby w okolicznościach przedmiotowej sprawy do sytuacji, w której niepełnosprawna M. Ż. zostałaby tej opieki pozbawiona pomimo istnienia w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji członka rodziny, który chce i potrafi opiekować się osobą niepełnosprawną.

Należy także wskazać, że wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. uwzględniająca wskazane zasady konstytucyjne ma także oparcie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z dnia 15 listopada 2006 r., (sygn. P 23/05; publ. OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 151) Trybunał stwierdził, że: "Choć zasiłek stały nominalnie przysługiwał opiekunowi, to korzyść czerpał z niego podopieczny, który dzięki zasiłkowi miał zapewnioną opiekę osoby bliskiej. Takie rozwiązanie było też korzystne dla państwa, które zapewniając osobie potrzebującej pomocy opiekę członka rodziny, nie musiało organizować tejże opieki w innych formach. Skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków wobec chorego krewnego, a wymaga to od niego rezygnacji z zarobkowania, to powinien w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Przyznanie tylko rodzicom naturalnym prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej (pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym), lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji)." Trybunał Konstytucyjny uznał, że taka regulacja godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony rodziny i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji). Powyższa teza jest nadal aktualna, bowiem świadczenie pielęgnacyjne zastąpiło zasiłek stały przewidziany w ustawie 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej.

Istotnym jest ponadto wskazanie, że skarżąca pobiera zasiłek dla opiekuna. Natomiast ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 17 normuje nie tylko sytuacje, kiedy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, ale także sytuacje, w których świadczenie to nie przysługuje. I tak art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b) ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (...).

Jak wynika z treści art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych w przypadku zbiegu uprawnień do następujących świadczeń: (...) 2) świadczenia pielęgnacyjnego, lub 5) zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną. Przepis ten wszedł w życie w dniu 1 stycznia 2016 r., zatem w dacie złożenia wniosku (20 stycznia 2017 r.) skarżąca mogła dokonać wyboru przysługującego jej świadczenia.

Z akt sprawy wynika, że działania organu pierwszej instancji uniemożliwiły skarżącej dokonanie wyboru korzystniejszego świadczenia. Z uwagi na regulację art. 27 ust. 5 wyżej wskazanej ustawy organ pierwszej instancji powinien był poinformować skarżącą o konieczności złożenia wniosku dotyczącego rezygnacji z pobieranego świadczenia - zasiłku dla opiekuna - przed rozpatrzeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Powyższe obowiązki organu wynikają w sposób jasny i oczywisty z jednej z podstawowych zasad postępowania administracyjnego wyrażonej w art. 9 k.p.a., to jest z zasady informowania stron postępowania o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania. Organ pierwszej instancji z tego obowiązku się nie wywiązał. Wydając w dniu 9 czerwca 2017 r. decyzję niekorzystną dla skarżącej pominął w istocie treść art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Wadliwe rozstrzygniecie organu pierwszej instancji zostało następnie utrzymane w mocy przez organ odwoławczy, co uzasadnia uchylenie obydwu wydanych decyzji.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą, gdyż akty te naruszają przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy.

Ponownie rozpoznając sprawę organy winny uwzględnić wykładnię art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych przedstawioną powyżej (art. 153 p.p.s.a.).

Organ pierwszej instancji przed rozpoznaniem wniosku w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego powinien w pierwszej kolejności uchylić decyzję przyznającą skarżącej zasiłek dla opiekuna. Wyrażenie przez skarżącą zgody na uchylenie decyzji w przedmiocie zasiłku dla opiekuna miało już miejsce, gdyż skarżąca zawnioskowała o uchylenie tej decyzji pismem z dnia 20 stycznia 2017 r. załączonym do wniosku.

Następnie organ pierwszej instancji winien dokonać merytorycznego rozpoznania wniosku skarżącej przy uwzględnieniu oceny prawnej zawartej w niniejszym wyroku.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).