Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt II SA/Kr 1913/01
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2005-11-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 634  Sprawy kombatantów, świadczenia z tytułu pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą

SENTENCJA

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 3 listopada 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący : Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie WSA: Aldona Gąsecka-Duda (spr.) Barbara Pasternak Protokolant : Edyta Domagalska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 listopada 2005 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] 2001 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję tego samego organu z dnia [...] 2001 r. II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na rzecz skarżącego B. P. kwotę 10 (dziesięć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte na wniosek B. P. z dnia [...] 1999r. o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z dnia 31.05.1996r. o oświadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W uzasadnieniu wniosku wyżej wymieniony powoływał się na fakt wyjazdu najpierw ojca - w 1940r. , a potem jego samego wraz z matką - na początku 1941r., na roboty do Niemiec i tam wykonywaną jako dziecko, po ukończeniu 6 lat - od czerwca 1943r. do końca wojny - pracę w gospodarstwie rolnym M.

Do kwestionariusza wnioskodawca dołączył: poświadczoną za zgodność z oryginałem przez Stowarzyszenie Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę Oddział Wojewódzki w K. kserokopię zaświadczenia Archiwum Państwowego w K. z dnia [...] 2000r. znak [...] wraz z kserokopią dokumentu pochodzącego ze zbiorów Archiwum Państwowego sygnatura MKOSKr30; kserokopię poświadczonej za zgodność z oryginałem przez Urząd Miasta K. ankiety [...] do Biura Dowodów Osobistych w K. z dnia [...] 1954r.; poświadczone za zgodność z oryginałem przez Stowarzyszenie Polaków Poszkodowanych przez Trzecią Rzeszę Oddział Wojewódzki w K. kserokopie kart dowodu osobistego.

Decyzją z dnia [...] 2001r. Nr [...] wydaną z upoważnienia Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art.1 ust. 1, art. 4 ust. 1 i art. 2 ustawy z dnia 31.05.1996r. oświadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) organ pierwszej instancji odmówił przyznania wnioskodawcy uprawnień do przedmiotowego świadczenia. Uzasadniając powyższe, wskazując na treść art. 4 ust. 1 i art. 2 organ pierwszej instancji podał, że zebrany w sprawie materiał dowodowy stwierdza jedynie fakt pobytu B. P. we wnioskowanym miejscu i czasie, nie potwierdzając jednakże wykonywania przez niego pracy przymusowej. Wnioskodawca nie przedstawiał wymaganych dokumentów potwierdzających represje, z uwagi na jego wiek należy wykluczyć wywiezienie do pracy w charakterze robotnika przymusowego, a tylko taki charakter represji stwarza podstawę do przyznania przedmiotowego świadczenia.

We wniosku z dnia [...] 2001r. o ponowne rozpatrzenie sprawy B. P. wskazując na represji doznane w gospodarstwie M. po jego wywiezieniu wraz z matką do pracy w Niemczech, w kresie od 1941r. do 1945r.- gdzie w 1942r. zostali także przywiezieni ojciec wnioskodawcy i siostra M. - podawał, że Niemiec nie dawał mu jedzenia za darmo, nie zważał iż jest dzieckiem, był zmuszany przez bauera do prac przy krowach, świniach, wypasaniu gęsi, rodzice byli często zabierani przez gestapo na przesłuchania, zaś wnioskodawca bity, gdy chciał przeszkadzać w ich aresztowaniu. B. P. powoływał się nadto na swoją trudną sytuację materialną oraz okoliczność zakwalifikowania jego pobytu w Niemczech przez Fundację Polsko-Niemiecką Pojednanie jako prześladowania i represji w wieku dziecięcy.

Decyzją z dnia [...] 2001r. Nr [...] wydaną z upoważnienia Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podstawie art. 127§3,138§1 pkt 1 k.p.a. oraz art.2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1,2,4 ustawy z dnia 31.05.1996r. oświadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) po rozpoznaniu wniosku B. P. o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ pierwszej instancji utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] 2001r. Nr[...]. Uznając iż wniosek nie zasługuje na uwzględnienie organ pierwszej instancji wskazał, że zgodnie rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] 1999r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 111, poz. 1300) osoba nie dysponująca własnymi oryginalnymi dokumentami potwierdzającymi represje (np. pracę przymusową) może ubiegać się o przedmiotowe świadczenie przedkładając udokumentowane oświadczenia co najmniej dwóch świadków, - co oznacza iż muszą zostać do niej dołączone własne, oryginalne dokumenty, potwierdzające że przebywali oni w tym samym czasie i miejscu, co osoba na rzecz której składają oświadczenie. Jak wyjaśnił organ pierwszej instancji o żadnego z przedstawionych zeznań świadków nie zostały załączone wymagane dokumenty, a w tej sytuacji wyżej wymieniony wymóg nie został spełniony. Wskazując dalej, że represja, o której mowa w ustawie została zawężona tylko do pewnej kategorii osób, między innymi wymienionych w art. 2 pkt 2 lit. a deportacja winna być związana z pracą, organ pierwszej instancji podał także, iż skoro początek pracy wnioskodawca zadeklarował w wieku 4 lat, wyklucza to możliwość wykonywania przez niego pracy w rozumieniu ustawy, a towarzyszenie rodzinie przy pracach w gospodarstwie rolnym, czy nawet wykonywanie pewnych obowiązków, nie mieści się w pojęciu pracy nie tylko w rozumieniu ustawy, ale także w znaczeniu potocznym.

W skardze na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] 2001r. Nr [..] wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy w K. dnia [...] 2001r B. P. uznając ją za krzywdzącą wskazywał na powoływane uprzednio we wnioskach okoliczności, podawał nadto, iż pozostaje w leczeniu onkologicznym oraz wyjaśniał, że dokumenty o deportacji złożył w Stowarzyszenie Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę.

Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wnosił o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko prezentowane w uzasadnieniu decyzji oraz przytaczając orzeczenia NSA, w myśl których sam fakt deportacji nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenie pieniężnego wobec konieczności wykonywania ponadto w takich warunkach pracy przymusowej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważy, co następuje .

Zgodnie z treścią art. 97 par. 1 ustawy z dnia 30.08.2002r. przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U Nr 153, poz. 1271 z późn. zm. ) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 roku i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Właściwym do rozpoznania skargi jest zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, który w ramach kontroli działalności administracji publicznej, przewidzianej w art. 3 ustawy z dnia 30.08.2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U Nr 153, poz. 1270 z późn. zm. – oznaczana dalej jako p.s.a.) uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, nie będąc przy tym związanym granicami skargi (art. 134 tej ustawy).

Bezspornym w niniejszej sprawie jest fakt wszczęcia przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na skutek wniosku B. P. postępowania administracyjnego, w toku którego wydano zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję, zaś na wstępie, przy opisie przebiegu postępowania powołano materiał dowodowy dołączony do wniosku. W aktach sprawy brak oświadczeń świadków, do których nawiązuje uzasadnienie decyzji z dnia [...] 2001r. Nr [...] lub dokumentów pozwalających na stwierdzenie, że kiedykolwiek zostały one złożone. Nie wynika też z przedmiotowych akt, by organ orzekający w sprawie prowadził dalej idące postępowanie dowodowe, kierował do skarżącego pouczenia dotyczące obowiązku wykazania zasadności wniosku lub z tym związane wezwania.

Na tle powyższych okoliczności skargę w niniejszej sprawie należy uznać za zasadną, bowiem prowadząc postępowanie administracyjne Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych naruszył przepisy prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31.05.1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm), jak również szereg zasad proceduralnych wynikających z art. 7 k.p.a., art. 9 k.p.a., , 10 k.p.a., 80 k.p.a. art. 77 k.p.a. oraz 107 § 1 i 3 k.p.a., mogących mieć wpływ na wynik sprawy.

I tak organ administracji publicznej wbrew dyspozycji art. 9 k.p.a. zaniechał należytego oraz wyczerpującego poinformowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie praw będących przedmiotem postępowania , nie czuwając nad tym, aby wnioskodawca nie poniósł szkody z powodu nieznajomości prawa, co dotyczy w szczególności nieudzielania mu wskazówek odnośnie powinności dowodzenia okoliczności uzasadniających zgłoszone żądanie z uwzględnieniem zasad przewidzianych w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz. U. Nr 111, poz. 1300), powołanym dopiero w decyzji z dnia [...] 2001r. Nr[...]. Powyższe oznacza także naruszenie przewidzianej w art. 7 k.p.a. zasady prawdy obiektywnej, obligującej organ administracji publicznej do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Tym uchybieniom towarzyszy naruszenie art. 10 k.p.a., bowiem organ administracji publicznej przed wydaniem obu decyzji przez stosowne wezwanie lub zawiadomienie nie umożliwił wnioskodawcy wypowiedzenia się, co do zebranych dowodów i materiałów, zaś same decyzje nie spełniają wymogów przewidzianych w art. 107 §1 i 3 k.p.a., w zakresie uzasadnienia faktycznego tego orzeczenia. Winny one w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, występujące braki uprawniają także do stwierdzenia naruszenia art. 77 § 1 k.p.a. odnośnie powinności rozpatrzenia całego materiału dowodowego. I tak w pierwszej decyzji nie dokonano żadnych ustaleń, nie wskazano jakichkolwiek zebranych i rozważanych dowodów, nie przeprowadzono ich oceny, czego nie zastępuje ogólnikowego stwierdzenie o zebranym materiale dowodowym potwierdzającym jedynie okoliczność pobytu B. P. we wnioskowanym miejscu czasie, a nie potwierdzającym represji. Również drugą decyzję cechują analogiczne uchybienia, przy czym nie jest wiadomym o jakich przedstawionych bez dalszych dokumentów zeznaniach świadków mowa w jej uzasadnieniu, skoro w aktach sprawy brak takich dowodów. Ponadto na tle zawartych w decyzji z dnia rozważań czynionych na gruncie przepisów rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 111, poz. 1300) należy wskazać na treść § 4 tego aktu prawnego. Powołany przepis stanowi, że w uzasadnionych przypadkach, gdy brak jest możliwości udokumentowania doznanej represji dowodami wymienionymi w § 2 lub 3, dowodem może być również oświadczenie wnioskodawcy lub protokół z jego przesłuchania, co koresponduje z zasadami wynikającymi z art. 75 k.p.a. i art. 7 k.p.a. Wskazane wadliwości cechujące obie decyzje stanowią uchybienia przepisom postępowania administracyjnego, przy czym ich charakter uprawnia do uznania, iż nie wynikają li tylko z przyjętej błędnej koncepcji rozstrzygnięcia, będącej skutkiem błędnej wykładni prawa materialnego.

W zakresie stosowania przepisów prawa materialnego zawartych w ustawie z dnia 31.05.1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) nieprawidłowym jest natomiast stanowisko prezentowane w obu kontrolowanych orzeczeniach, gdzie podkreśla się, że deportacja winna być związana z pracą, co zważywszy na wiek wnioskodawcy w czasie pobytu w Niemczech wyklucza możliwość wykonywania przez niego pracy, o której mowa w ustawie. Stanowisko to zakłada a priori, że dziecko w wieku 4 - 7 lat nie mogło wykonywać pracy przymusowej, pomijając zresztą twierdzenia wnioskodawcy, iż taką pracę świadczył dopiero od 1943r. Uznając takie podejście za błędne należy wskazać na powszechnie znany fakt, że władze okupacyjne wywożąc do III Rzeszy dzieci wraz z rodzicami nie określały czasokresu ich deportacji, a dzieci z terenów okupowanych zmuszały do pracy przymusowej, zwłaszcza w gospodarstwach rolnych natychmiast, bądź też później w miarę upływu czasu, kiedy według oceny właściciela gospodarstwa mogły i powinny już wykonywać wskazane im prace, jak również na okoliczność, że dzieci nawet w warunkach pokojowych są zatrudniane szczególnie w gospodarstwach rolnych do wykonywania różnych prac. Prezentowana w przedmiotowych orzeczeniach wykładnia art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31.05.1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) nie znajduje uzasadnienie w jego treści, skoro represją w rozumieniu tej ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, a nie praca w warunkach deportacji. Jak wskazuje ustawa ani sama deportacja ani prawo do świadczenia pieniężnego nie zostało uzależnione od wieku osoby wykonującej pracę przymusową oraz rodzaju wykonywanej pracy i z powyższego unormowania wcale nie wynika, że niemożność wykonywania pracy przez osobę deportowaną - np. z powodu wieku lub innych przyczyn - wyklucza uznanie, że wywiezienia dokonano w celu wykonywania pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy. (por. wyrok NSA w Warszawie z 4.12.2000r.V SA 674/00, zam. zb. LEX nr 50166 oraz wyrok NSA w Warszawie z 10.12.1999r.V SA 1136/ 99, zam. zb. LEX nr 49292). Prezentowana wykładnia przepisów prawa odpowiada poglądom wyrażonym w powołanych wyżej orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w ich konsekwencji przy podobnym stanie faktycznym w wyroku tegoż Sądu z 24.01.2001r. V SA 879/00 (LEX nr 79348) uznał, że represją, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, uprawniającą do świadczenia pieniężnego, jest deportacja do III Rzeszy także osoby małoletniej i z tego powodu niezdolnej do pracy fizycznej, jeżeli w późniejszym okresie swego tam pobytu co najmniej przez 6 miesięcy faktycznie wykonywała pracę przymusową. Co do tego ostatniego orzeczenia w kwestii faktycznego wykonywania pracy Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym sprawę, uwzględniając cel analizowanej ustawy oraz przesłanki jej zastosowania, uznaje za trafny dalej idący pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 13.01.2000r. III RN 112/99 ( OSNP 2000/20/736) i z 6.04.2000r. III RN 143/99 ( Wokanda 2000/9/31 ), zgodnie z którym sformułowana w określającym wyłącznie sposób ustalania wysokości świadczenia art. 3 ustawy z dnia 31.05.1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm. ) przesłanka prawna, w myśl której świadczenie pieniężne przyznawane na podstawie tej ustawy przysługuje "za każdy pełny miesiąc trwania pracy", wskazuje jedynie na obowiązek ustalenia faktycznego czasu trwania pobytu określonej osoby w obozie pracy, natomiast nie wynika z niej obowiązek wykazania przez tę osobę, czy w czasie pobytu w obozie pracy przymusowej, w którym została osadzona lub do którego została deportowana, faktycznie wykonywała pracę przymusową - co odnieść należy również do represji polegającej na deportacji w celu wykonywania pracy przymusowej. Również w wyroku z dnia 6.11.2003r. III RN 121/02 (Wokanda 2004/7-8/48) Sąd Najwyższy po analizie przepisów przedmiotowej ustawy wskazał, że małoletni (sześcioletni) chłopiec, pozostający pod opieką swej matki i razem z nią deportowany na terytorium III Rzeszy, gdzie matka była zmuszona do wykonywania pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym obywatela niemieckiego w okresie od 1940 r. do 1945 r. - powinien być zaliczony do kręgu osób represjonowanych, którym z tego tytułu przysługuje świadczenie pieniężne ustalone w myśl zasad określonych w art. 3 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej i osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).Takiej też interpretacji odpowiada aktualne orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, który przyjmuje, że o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a tej ustawy można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót ( tak NSA w Warszawie w wyroku z 19.08.2004r. , OSK 135/04 ONSAiWSA 2005/1/15, z glosą aprobująca W. Kręcisza OSP 2005/6/74) oraz, że z art. 2 ustawy z 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich nie wynika nawet wymóg, aby praca była faktycznie świadczona, a z zawartego w art. 3 ust. 1 ustawy sformułowania, iż świadczenie przysługuje "za każdy pełny miesiąc trwania pracy", wynika jedynie obowiązek ustalenia faktycznego czasu trwania pobytu określonej osoby, m.in. na terytorium III Rzeszy, jako wywiezionej na roboty przymusowe (wyrok NSA w Warszawie z 16.05.2002r. V S.A. 2633)01 , zam. zb. LEX nr 81826).

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny biorąc za podstawę art.145§1pkt 1 i c p.s.a. oraz odnośnie kosztów postępowania art. 200 p.s.a orzekł jak w sentencji wyroku.