Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 951/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-01-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Uprawnienia do wykonywania zawodu
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 141 § 4
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 36(8) ust. 1, 9 i 12, art. 36(4) ust. 1 w zw. z art. 36(5) ust. 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1870
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - tekst jedn.
article: art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3, at. 138
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Rysz (spr.) Sędzia NSA Cezary Pryca Sędzia del. WSA Urszula Wilk Protokolant Izabela Kołodziejczyk po rozpoznaniu w dniu 19 stycznia 2023 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej B. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 marca 2019 r. sygn. akt VI SA/Wa 2305/18 w sprawie ze skargi B. S. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości ds. odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia 27 września 2018 r. nr DZP-II-614-301/18 w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od B. S. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości ds. odwołań od wyników egzaminu radcowskiego 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 7 marca 2019 r. (sygn. akt VI SA/Wa 2305/18) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej zwany "WSA" lub "Sąd pierwszej instancji"), działając na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329; dalej zwanej "ppsa"), oddalił skargę B. S. (dalej zwanej "skarżącą") na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości ds. odwołań od wyników egzaminu radcowskiego (dalej zwanej "Komisją II stopnia") z 27 września 2018 r. nr DZP-II-614-301/18 utrzymującą w moc uchwałę Komisji Egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2018 r. w Z. z 22 kwietnia 2018 r. (dalej zwaną "Komisją I stopnia") stwierdzającą uzyskanie przez skarżącą negatywnego wyniku z egzaminu radcowskiego.

WSA orzekał w następującym stanie sprawy.

Uchwałą z 22 kwietnia 2018 r. Komisja I stopnia stwierdziła, że skarżąca uzyskała negatywny wynik z egzaminu radcowskiego. W uzasadnieniu uchwały wyjaśniła, że po dokonaniu oceny każdego z zadań, skarżąca otrzymała: z zakresu prawa karnego – ocenę dostateczną, z zakresu prawa cywilnego – ocenę niedostateczną, z zakresu prawa gospodarczego – ocenę dostateczną, z zakresu prawa administracyjnego – ocenę dostateczną, z zakresu zasad wykonywania zawodu lub zasad etyki — ocenę dostateczną.

Odwołanie od powyższej uchwały wniosła skarżąca, w którym zakwestionowała ocenę z zakresu prawa cywilnego.

Po rozpoznaniu odwołania Komisja Egzaminacyjna II stopnia, uchwałą z 27 września 2018 r., na podstawie art. 368 ust. 1, 9 i 12 ustawy z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1870; dalej zwanej "urp") w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257; dalej zwanej "kpa"), utrzymała w mocy zaskarżoną uchwałę, nie znajdując przesłanek do uwzględnienia odwołania.

W uzasadnieniu podała, że egzaminatorzy ocenili jednolicie opracowane przez zdającą rozwiązanie z zakresu prawa cywilnego, w kontekście przesłanek przewidzianych przez art. 36⁵ ust. 2 urp, na ocenę niedostateczną. Egzaminatorzy wskazali przede wszystkim na niezaskarżenie rozstrzygnięcia w zakresie nierównych udziałów, wadliwy zakres zaskarżenia, wadliwy wniosek apelacji, ogólnikowość zarzutów prawa procesowego oraz niestaranność pracy.

Ustosunkowując się do argumentów zdającej i ponownie oceniając jej pracę Komisja II stopnia stwierdziła, że zdająca w ogóle nie zaskarżyła rozstrzygnięcia sądu w zakresie ustalenia nierównych udziałów (pkt 2 postanowienia) oraz w tej kwestii nie zarzuciła naruszenia prawa materialnego tj. art. 43 § 2 kro. To zdaniem Komisji dyskwalifikowało pracę zdającej. Komisja wskazała również, że choć praca co do zasady zawierała wszystkie elementy formalne, to w tej materii pojawiły się uchybienia i nieścisłości. Mianowicie zakres zaskarżenia nie jest wskazany w sposób przejrzysty i jednoznaczny. Przede wszystkim jednak istotne wady w ocenie Komisji miał wniosek apelacji. Po pierwsze należności z pkt 1 i 2 wniosku winny po kompensacji zostać objęte jednym punktem. W pkt 2 w ogóle nie wskazano kwoty należnej uczestniczce postępowania od wnioskodawcy. Zdaniem organu nie sposób dociec na jakiej podstawie – w pkt 1 wniosku – zdająca przyjęła, że kwota 200.000 zł to połowa wartości nieruchomości, skoro jej wartość wynosiła 1.200.000 zł. W świetle zarzutów ewentualny wniosek apelacyjny nie znajduje oparcia w dyspozycji art. 386 § 2 i 4 kpc. Ponadto zarzuty dotyczące kwestii nakładu z majątki osobistego na majątek wspólny zostały sformułowane ogólnikowo. Mylone są w nich kwestie prawa procesowego i prawa materialnego. Niezrozumiały jest zarzut; "błąd w ustaleniach stanu faktycznego polegający na przyjęciu, że uczestniczka opuściła przedmiotową nieruchomość". Sąd ustalił, że uczestniczka wraz z dziećmi zajmuje nieruchomość objętą postępowaniem. Zdająca wadliwie wskazała wartość przedmiotu zaskarżenia. Sąd uwzględnił interes majątkowy uczestniczki postępowania jedynie w kwocie 300.000 zł, zasądzając na jej rzecz spłatę w tej wysokości. Przy prawidłowym ustaleniu równych udziałów stron w majątku wspólnym i uwzględnieniu wartości nakładu poniesionego przez uczestniczkę postępowania, jej interes majątkowy powinien wynosić kwotę 800.000 zł (400.000 zł jako wartość nakładu i 400.000 zł jako wartość udziału). Ostatecznie zatem wartość przedmiotu zaskarżenia powinna wynosić 500.000 zł. Określając wartość przedmiotu zaskarżenia zdająca do wartości nieruchomości dodała kwotę 200.000 zł z tytułu wartości nakładów. Albo więc przyjęła ich wartość w kwocie nominalnej albo połowę ich wartości. Jedno i drugie rozwiązanie jest błędne. Wartość nakładu z majątku osobistego uczestniczki na majątek wspólny to kwota 400.000 zł, które przez Sąd nie została w ogóle uwzględniona.

W ocenie Komisji analiza pracy zdającej nie spełnia kryteriów na poziomie dostatecznym, przy zastosowaniu prawem przewidzianej skali ocen. Popełnione błędy w konstruowaniu apelacji nie uprawniają wniosku o profesjonalnym reprezentowaniu strony. W konsekwencji nie jest możliwa ocena dostateczna z tej części egzaminu i ustalenie pozytywnego wyniku egzaminu radcowskiego.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca wniosła o uchylenie powyższej uchwały oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

WSA skargę oddalił.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w niniejszej sprawie Komisja II stopnia odniosła się w sposób pełny do zarzutów podnoszonych w odwołaniu od uchwały Komisji I stopnia, uzasadniając swoją opinię, co do poprawności oceny Komisji i wykazując nietrafność podniesionych zarzutów.

Zdaniem Sądu materiał dowodowy sprawy — praca pisemna skarżącej z części egzaminu radcowskiego obejmującej zadanie z zakresu prawa cywilnego — został dokładnie i prawidłowo oceniony, zgodnie z regułami postępowania administracyjnego wyrażonymi w przepisach art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 kpa, służąc wyjaśnieniu stanu faktycznego w zakresie uzasadniającym rozstrzygnięcie podjęte w zaskarżonej uchwale.

WSA uznał, że z materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że o przyznaniu oceny niedostatecznej z egzaminu z zakresu prawa cywilnego przesądziła skala błędów w pracy skarżącej, które szczegółowo zostały przedstawione w zaskarżonej uchwale.

Skarżąca złożyła skargę kasacyjną od wyroku WSA, zaskarżając to orzeczenie w całości.

Wniosła o

1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, a także zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Skarżąca zarzuciła wyrokowi WSA, że w sposób istotny naruszył:

I. Przepisy prawa materialnego, co stanowi podstawę kasacyjną z art. 174 pkt 1 ppsa, a mianowicie:

1) przepisów prawa materialnego, tj. art. 36⁴ ust. 1 w zw. z art. 36⁵ ust. 2 ustawy z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz.U,2018 r., poz. 2115) polegające na błędnym przyjęciu, że sporządzona przez skarżącą apelacja przygotowana w ramach drugiej części egzaminu radcowskiego, tj. z zakresu prawa cywilnego, nie spełnia wymagań określonych w tym przepisie podczas gdy sporządzony przez nią projekt apelacji spełniał wymogi profesjonalnego opracowania (tj. pismo procesowe spełniało wymogi formalne apelacji, wskazano zakres i kierunek zaskarżenia), zostały wychwycone przez nią podstawowe uchybienia zaskarżonego postanowienia, projekt apelacji był sporządzony czytelnie i poprawnie językowo, z zachowaniem wymogów formalnych apelacji, zastosowaniem właściwych przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji, z zachowaniem poprawności zaproponowanego przez skarżącą sposobu rozwiązania problemu z uwzględnieniem interesu reprezentowanej strony, a zatem w sposób adekwatny dla uzyskania oceny pozytywnej w pięciostopniowej skali ocen;

II. Przepisy postępowania, co stanowi podstawę kasacyjną z art. 174 pkt 2 ppsa, a mianowicie:

1) naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 kpa z poprzez błędne stwierdzenie, iż Komisja II stopnia w sposób prawidłowy ustaliła stan faktyczny sprawy, podczas gdy organ odwoławczy w sposób nienależyty rozważył całokształt materiału dowodowego uznając, że nie istnieją podstawy do zweryfikowania oceny uzyskanej przez zdającą z zakresu prawa cywilnego na ocenę pozytywną;

2) przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 138 kpa oraz art. 36⁵ ust, 2 urp poprzez błędne przyjęcie, że Komisja II stopnia dokonała powtórnej oceny prac egzaminacyjnych skarżącej w oparciu o ustawowe kryteria oceny i w sposób z nimi zgodny;

3) art. 141 § 4 ppsa poprzez oparcie się na podtrzymaniu wskazanych ustaleń dokonanych przez organy i nie zawarcie w uzasadnieniu wyroku samodzielnego stanowiska i jednoznacznych ocen w zakresie ustaleń ze sfery stanu faktycznego.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała argumenty mające przemawiać za trafnością zarzutów postawionych w petitum skargi kasacyjnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości ds. odwołań od wyników egzaminu radcowskiego, zastępowana przez radcę prawnego, wniosła o jej oddalenie w całości.

Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym pełnomocnik organu podtrzymał stanowisko zawarte w odpowiedzi na skargę kasacyjną i wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Natomiast w imieniu skarżącej nikt się nie stawił – pełnomocnik był powiadomiony o rozprawie prawidłowo.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 ppsa, a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie występują. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę wnoszącą skargę kasacyjną naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego, czy też procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając sprawę na rozprawie (art. 15zzs4 ust. 2 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych - tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095), przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, uznał, że skarga kasacyjna nie jest zasadna.

W rozpoznawanej sprawie skarżąca oparła zarzuty na obu podstawach wymienionych w przepisie art. 174 ppsa, a mianowicie: naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa) oraz naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa).

Ocenę zasadności zarzutów kasacyjnych, zmierzających do wykazania niezgodnego z prawem działania Komisji II stopnia, które zdaniem skarżącej nie zostało dostrzeżone w toku kontroli legalności zaskarżonej uchwały albo wadliwie zaakceptowane jako prawidłowe, przez co miało dojść do naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa procesowego oraz prawa materialnego, stanowiących wzorce kontroli zgodności z prawem tej uchwały, trzeba poprzedzić istotnymi w rozpatrywanej sprawie uwagami wprowadzającymi.

Przede wszystkim trzeba więc podkreślić, że celem aplikacji radcowskiej jest przygotowanie aplikanta do należytego i samodzielnego wykonywania zawodu radcy prawnego, w szczególności wykształcenie umiejętności z zakresu zastępstwa procesowego, sporządzania pism, umów i opinii prawnych oraz przyswojenie zasad wykonywania zawodu (art. 32 ust. 1 urp), zaś proces szkolenia aplikanta wieńczony jest egzaminem radcowskim, który polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego do – co szczególnie należy podkreślić – samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego (art. 36⁴ ust. 1 przywołanej ustawy), a zasady tego egzaminu oraz warunki, od spełnienia których uzależniony jest jego pozytywny wynik również zostały szczegółowo określone przez ustawodawcę.

Uwzględniając konsekwencje wynikające z art. 36⁴ ust. 1 urp w relacji do ust. 6 tego przepisu, a w tym kontekście, że egzamin radcowski jest ostatnim etapem sprawdzenia umiejętności i przydatności kandydata do wykonywania zawodu radcy prawnego, trzeba również podkreślić, iż jakość świadczonej pomocy prawnej – a w tej mierze za usprawiedliwione należałoby przyjąć, że powinna być ona jak najwyższa, a to z uwagi na funkcje i role towarzyszące wykonywaniu zawodu radcy prawego – stanowi wartość, która ma kluczowe znaczenie dla każdego, kto korzysta z tej pomocy. Nie ma więc wątpliwości, że od kandydata do zawodu radcy prawnego należy wymagać takich kwalifikacji, aby mógł on sprostać wymaganiom świadczenia pomocy prawnej, o jak najwyższej jakości. Kwalifikacje te winny – co do zasady – gwarantować prawidłowe wykonywanie zawodu radcy prawnego, a więc realizację ustawowego zobowiązania sumiennego i zgodnego z przepisami prawa wypełniania przez niego obowiązków (por. wyrok NSA z 6 MAJA 2021 r., sygn. akt II GSK 1057/20; treść tego, jak i dalej powoływanych orzeczeń jest dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

Uwzględniając zatem przywołane wyżej uwagi w relacji do treści zadania egzaminacyjnego z zakresu prawa cywilnego oraz towarzyszących mu założeń – co w stanie faktycznym casusu egzaminacyjnego wymagało przygotowania apelacji, albo w przypadku uznania, że brak jest podstaw do jej wniesienia, sporządzenia opinii prawnej, z uwzględnieniem interesu reprezentowanej strony – oraz w relacji do propozycji rozwiązania tego zadania egzaminacyjnego przez skarżącą, z perspektywy przewidzianych ustawą kryteriów oceny pracy egzaminacyjnej oraz celu egzaminu radcowskiego, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można uznać, że kontrolując zgodność z prawem zaskarżonej uchwały Komisji II stopnia, którą utrzymano w mocy uchwałę Komisji I stopnia ustalającą uzyskanie przez stronę negatywnego wyniku egzaminu radcowskiego w związku z niedostateczną oceną z zadania z zakresu prawa cywilnego, Sąd pierwszej instancji uchybił tym wzorcom kontroli jej legalności, które wskazane zostały w zarzutach kasacyjnych.

Komplementarny charakter zarzutów z pkt I, 1) oraz pkt II, 1) i 2) usprawiedliwia ich łączne rozpoznanie. Zarzuty te nie są zasadne. W ich ramach autor skargi kasacyjnej kwestionuje akceptację przez Sąd pierwszej instancji dokonanej weryfikacji materiału dowodowego i przyjęcie, że powtórna ocena pracy egzaminacyjnej skarżącej została dokonana w oparciu o ustawowe kryteria i w sposób z nimi zgodny – podczas gdy, zdaniem kasatora, organ odwoławczy w sposób nienależyty rozważył cały materiał dowodowy, uznając, że nie istnieją podstawy do zmiany oceny uzyskanej przez zdającą z zakresu prawa cywilnego na ocenę pozytywną, natomiast sporządzony przez skarżącą projekt apelacji spełniał wymogi profesjonalnego opracowania, zostały wychwycone podstawowe uchybienia zaskarżonego postanowienia, projekt był sporządzony czytelnie i poprawnie językowo z zachowaniem wymogów formalnych apelacji, zastosowaniem właściwych przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji, z zachowaniem poprawności zaproponowanego prze skarżącą sposobu rozwiązania problemu z uwzględnieniem interesu reprezentowanej strony.

Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że zgodnie z art. 368 ust. 12 urp, w postępowaniu służącym ustaleniu wyniku egzaminu na radcę prawnego przepisy kpa stosuje się odpowiednio. Odpowiednie stosowanie przepisów polega na tym, że niektóre z nich stosowane są wprost, inne ulegają modyfikacji, a jeszcze inne w ogóle nie mogą być stosowane, zaś ocena zakresu "odpowiedniego" stosowania przepisu powinna uwzględniać systematykę i cele regulacji, w obrębie której dany przepis ma być odpowiednio zastosowany. Odpowiednie zastosowanie przepisów z jednej regulacji prawnej w innej regulacji w żadnym wypadku nie może niweczyć rozwiązań przyjętych w regulacji, w której te przepisy mają być stosowane.

Mając na uwadze powyższe należy wskazać, że w postępowaniu mającym na celu ustalenie wyniku egzaminu sprawdzane prace egzaminacyjne stanowią pełny materiał dowodowy, który oceniany jest przez egzaminatorów wg zasady swobodnej oceny dowodów, ale przy zastosowaniu ściśle określonych w ustawie kryteriów oceny w celu dokonania prawidłowych ustaleń (wystawienia ocen), będących podstawą rozstrzygnięcia (ustalenia wyniku egzaminu). Ocena materiału dowodowego (prac egzaminacyjnych) dokonywana jest przez egzaminatorów, specjalistów z właściwych dziedzin prawa, którzy z jednej strony gwarantują znajomość przepisów prawa i obiektywną ocenę prawidłowości zastosowanych rozwiązań, a z drugiej zawierają element własnej "eksperckiej" oceny poziomu pracy, aby następnie wedle ich najlepszej wiedzy, w ramach prawem określonych, ustalić, czy praca spełnia wymogi, a kandydat na radcę prawnego posiada odpowiednie przygotowanie prawnicze do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Nietrafna ocena zadania egzaminacyjnego może wywodzić się z naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów. Okoliczność tę trzeba wykazać w sposób konkretny tzn. wskazać, które rozwiązanie przyjęte w pracy egzaminacyjnej zostało zdaniem zdającego ocenione wadliwie i na czym polega ta wada w ocenie.

Oceny prac egzaminacyjnych, jak wyżej zauważono, służą prawidłowemu ustaleniu, czy zdający ma przygotowanie prawnicze do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, w tym wiedzy z zakresu prawa i umiejętności jej praktycznego zastosowania (art. 364 ust. 1 urp). Oceny te nie są dokonywane w ramach "luzu decyzyjnego". Ustawa reguluje precyzyjnie wymagania, jakie muszą spełniać prace z części drugiej do piątej egzaminu adwokackiego.

Zgodnie z art. 365 ust. 2 urp praca egzaminacyjna musi spełniać wymogi formalne, przepisy prawa mają być zastosowane właściwie i umiejętnie zinterpretowane, sposób rozstrzygnięcia problemu ma być poprawny i uwzględniać interes strony. Praca, która spełnia powyższe wymagania musi być oceniona pozytywnie. Natomiast, w zależności od tego, w jakim stopniu praca egzaminacyjna spełnia wymagania, egzaminatorzy wystawiają oceny korzystając ze skali ocen zawartych w ustawie. Praca, która nie spełnia jednego z wymogów ustawowych w zasadzie musi być oceniona negatywnie, bowiem świadczy o tym, że zdający nie jest przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego.

Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie uzasadnia twierdzenia, aby ocena zgodności z prawem kontrolowanej uchwały przeprowadzona została z naruszeniem tych wzorców kontroli jej legalności, które wynikają z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 i 107 § 3 kpa (co do art. 138 kpa kasator nie wskazał, z którą jednostką redakcyjną tego przepisu wiąże zarzucaną wadliwość, co uchyla w tym zakresie zarzut spod kontroli sądu kasacyjnego) oraz art. 36⁵ ust. 2 urp, których naruszenie zarzuca skarżąca.

Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że z reguły w każdym zadaniu egzaminacyjnych zawarty jest problem szczególny, którego dostrzeżenie i prawidłowe rozwiązanie należy do zdającego i ten właśnie problem jest szczegółowo oceniany przez egzaminatorów.

W sprawie niniejszej, przedmiotem zadania z drugiej części egzaminu (z zakresu prawa cywilnego), stanowiącego cazus egzaminacyjny, był podział majątku wspólnego małżonków – uczestników postępowania sądowego o podział majątku wspólnego, w skład którego wchodziła nieruchomość zabudowana domem jednorodzinnym. Sąd pierwszej instancji ustalił skład majątku wspólnego (wskazał, że w skład majątku wspólnego wchodzi przedmiotowa nieruchomość o wartości 1,2 mln zł); ustalił nierówne udziały w tym majątku – ¾ udział wnioskodawcy i ¼ udział uczestniczki; przyznał nieruchomość na wyłączną własność wnioskodawcy; oddalił żądanie uczestniczki o dokonanie rozliczenia nakładów z jej majątku osobistego na majątek wspólny; nakazał uczestniczce opuszczenie oraz opróżnienie nieruchomości i wydanie jej wnioskodawcy; zasądził spłatę od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki w kwocie 300.000zł; ustalił, że każda ze stron ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie. W stanie sprawy uzasadnione było wniesienie apelacji w imieniu uczestniczki i przede wszystkim podniesienie, że Sąd Rejonowy niesłusznie zastosował art. 43 § 2 kro, przyjmując nierówne udziały byłych małżonków w majątku wspólnym. Nie było bowiem podstaw do tego – w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym sprawy – że zachodziły przesłanki uzasadniające przyjęcie, iż wnioskodawca w większym stopniu przyczynił się do powstania tego majątku (pracując i prowadząc firmę, podczas gdy uczestniczka zajmowała się trójką dzieci i domem). Należało też podnieść, że sąd bezzasadnie oddalił żądanie uczestniczki rozliczenia nakładu poniesionego z jej majątku osobistego na majątek wspólny. Sąd w tym zakresie naruszył art. 233 § 1 kpc, błędnie ustalił, że rodzice uczestniczki przekazali kwotę 200.000 zł obojgu małżonkom na wykończenie domu. To doprowadziło do niezastosowania art. 33 pkt 2 kro oraz art. 45 § 1 zd. 2 kro. Ponadto kwota nakładu powinna zostać zwaloryzowana na dzień dokonywania podziału majątku. Na podstawie opinii biegłego sądowego można było ustalić, że obecnie byłaby to wielkość odpowiadająca kwocie 400.000 zł (⅓ wartości nieruchomości po jej zwaloryzowaniu). Sytuacja rodzinna uczestniczki (zamieszkującej w domu stron z dziećmi), rozliczenie dokonanego nakładu oraz to, że wnioskodawca posiada środki na zakup innej nieruchomości, powinny doprowadzić Sąd do przyznania nieruchomości na własność uczestniczce. Prawidłowe rozliczenie wartości nieruchomości i dokonanego nakładu prowadzą do wniosku, że uczestniczka powinna zostać obciążona spłatą na rzecz wnioskodawcy w kwocie 400.000 zł. W konsekwencji orzeczenie Sądu Rejonowego powinno zostać zaskarżone w części punktów od 2 – 7.

Skarżąca nie sprostała prawidłowemu rozwiązaniu zadania. W ogóle nie zaskarżyła rozstrzygnięcia w zakresie nierównych udziałów i nie zarzuciła naruszenia prawa materialnego (art. 43 § 2 kro), co zostało ocenione jako fundamentalne uchybienie dyskwalifikujące pracę skarżącej. Nie było to jednak uchybienie jedyne – nie został wskazany w sposób jednoznaczny i przejrzysty zakres zaskarżenia, istotne wady miał wniosek apelacji. Należności z pkt. 1 i 2 apelacji, po kompensacji powinny zostać objęte jednym punktem, natomiast w pkt. 2 nie wskazano kwoty należnej uczestniczce od wnioskodawcy, nie sposób też było dociec na jakiej podstawie zdająca uznała, że kwota 200.000 zł stanowi połowę wartości nieruchomości, podczas gdy wartość nieruchomości wynosiła 1,2 mln. zł. Bezzasadnie z kolei zarzucono błąd w ustaleniach faktycznych odnośnie do zamieszkiwania uczestniczki we wspólnej nieruchomości. Skarżąca wadliwie też wskazała wartość przedmiotu zaskarżenia, prawidłowa wartość powinna wynosić 500.000 zł. Pomimo, iż formalnie praca skarżącej zwierała wszystkie elementy to i pod tym względem stwierdzono uchybienia i nieścisłości.

Odwołując się w związku z powyższym do konsekwencji wynikających z art. 36⁵ ust. 2 urp, który określa kryteria oceniania prac egzaminacyjnych, w opozycji do stanowiska skarżącej i eksponowanego przez nią znaczenia tego przepisu wskazywanych na gruncie zarzutów kasacyjnych naruszeń trzeba podkreślić, że z obydwu ocen cząstkowych, a także z kontrolowanej uchwały wynika, że praca egzaminacyjna strony nie spełniała kryteriów oraz wymogów, w świetle których jej ocena mogła być inna, niż niedostateczna. Co więcej, analiza treści uzasadnień obydwu ocen cząstkowych egzaminatorów przekonuje o istnieniu znaczącej ich części wspólnej w zakresie odnoszącym się do wskazywanych w nich mankamentów i deficytów pracy egzaminacyjnej strony skarżącej. Ich rodzaj oraz skala oceniona została, jako niedostateczna. Te wady pracy skarżącej zostały następnie podtrzymane i potwierdzone oraz szczegółowo uzasadnione w zaskarżonej uchwale Komisji II stopnia.

Jeżeli – jak powyżej już to podkreślono – celem egzaminu radcowskiego jest sprawdzenie przygotowania prawniczego osoby przystępującej do tego egzaminu do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, w tym wiedzy z zakresu prawa i umiejętności jej praktycznego zastosowania, a zawód radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej mającej na celu ochronę interesów prawnych podmiotów, na rzecz których jest wykonywana, to w sytuacji, gdy rozwiązując zadanie egzaminacyjne z zakresu prawa cywilnego strona skarżąca zdecydowała się na sporządzenie apelacji – co w świetle zasadniczych założeń casusu egzaminacyjnego oraz jego istoty należało uznać za właściwe, albowiem stanowiło to poprawne rozstrzygnięcie problemu z uwzględnieniem interesu reprezentowanej strony – za niewystarczającą z punktu widzenia normatywnych kryteriów oceny pracy egzaminacyjnej należałoby uznać ocenę, która miałaby się ograniczać do wskazanego aspektu zagadnienia oraz formalnej poprawności samej apelacji (por. w tej mierze również wyroki NSA z 2 września 2015 r., sygn. akt II GSK 1678/14 oraz z 17 maja 2016 r., sygn. akt II GSK 2961/14, a także wyrok NSA z 14 marca 2019 r., sygn. akt II GSK 256/17, które wskazują na konsekwencje tego stanu rzeczy dla oceny pracy egzaminacyjnej). Istota casusu egzaminacyjnego wiązała się bowiem z potrzebą rozwiązania konkretnego zadania i stawianego na jego gruncie problemu prawnego – w relacji do kwestionowanego apelacją orzeczenia sądowego oraz w relacji do stanu faktycznego sprawy i rysującego się na jego gruncie problemu do rozwiązania – a także należycie skonstruowanych i umotywowanych zarzutów i wniosków apelacji adresowanych wobec orzeczenia sądu powszechnego pierwszej instancji.

Jakkolwiek więc z kontrolowanej przez Sąd pierwszej instancji uchwały Komisji II stopnia oraz ocen cząstkowych stanowiących podstawę podjęcia uchwały przez Komisję I stopnia do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego z siedzibą w Z. w sprawie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego wynika, że sporządzona przez skarżącą apelacja jest poprawna formalnie, to już naruszono interes strony nie zaskarżając pkt 2 postanowienia (odnośnie do nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym) ponadto – w warstwie merytorycznej nie jest ona wolna od tego rodzaju mankamentów i deficytów, które uzasadniały, aby poziom wiedzy skarżącej z zakresu prawa cywilnego ocenić, jako niedostateczny.

Podzielając zasadność stanowiska Sądu pierwszej instancji, że kontrolowana uchwała podjęta została bez naruszenia prawa, trzeba podnieść, że słusznie podkreślano w sprawie, że został naruszony interes strony wobec niezaskarżenia pkt. 2 postanowienia odnośnie do ustalenia nierównych udziałów i nie sposób podzielić twierdzeń skarżącej, że analiza uzasadnienia apelacji pozwala na przyjęcie, że zaskarżono także ten punkt. Trafnie też uznano, wbrew twierdzeniom i nieczytelnym wyliczeniom zawartym w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, że zakres zaskarżenia nie został wskazany w sposób przejrzysty i jednoznaczny (w pkt 2 apelacji w ogóle nie wskazano kwoty należnej uczestniczce, nie dokonano kompensaty należności z pkt 1 i 2, które powinny zostać ujęte w jednym punkcie, nie sposób ustalić na jakiej podstawie skarżąca przyjęła, że kwota 200.000 zł to połowa wartości nieruchomości). Słusznie przyjęto, że ewentualny wniosek kasatoryjny apelacji nie znajduje oparcia w dyspozycji art. 386 § 2 i 4 kpc, a zarzuty dotyczące nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny zostały sformułowane ogólnikowo i nie mogą podważyć tej oceny wysuwane przez kasatora sugestie co do integralności orzeczenia o podziale majątku w pewnych zakresach i obowiązek sądu orzekania co do niektórych rozstrzygnięć z urzędu. Wadliwego wskazania wartości przedmiotu zaskarżenia nie może usprawiedliwić z kolei to, że nie wpływa ona na wysokość wpisu od apelacji (opłata stała) ani wynagrodzenie pełnomocnika. Stosownie do treści art. 368 § 2 kpc (w zw. z art. 518 kpc) podanie wartości przedmiotu zaskarżenia jest obowiązkowe w apelacji i w podlegającej ocenie pracy egzaminacyjnej zdający, który ma wykazać się znajomością prawa, taką prawidłową wartość powinien zawrzeć. Wreszcie błędne powołanie się na ustalenia faktyczne niemające oparcia w tym co przyjął Sąd Rejonowy oraz niepostawienie zarzutu naruszenia art. 233 § 1 kpc nie może zostać usprawiedliwione argumentacją, iż sąd drugiej instancji jest uprawniony do wzięcia pod uwagę całego materiału zgromadzonego przez sąd pierwszej instancji (uzasadnienie skargi kasacyjnej str. 12).

W konsekwencji nie sposób zarzucić, że ocena Sądu pierwszej instancji, który podkreślił, że o przyznaniu oceny niedostatecznej z zakresu prawa cywilnego przesądziła skala błędów w pracy skarżącej, które organ szczegółowo przedstawił w zaskarżonej uchwale, mogła zostać uznana za wadliwą, zwłaszcza uwzględniając, o czym już wcześniej wspominano, iż celem postępowania egzaminacyjnego jest sprawdzenie przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu pod względem zdolności do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, w tym wiedzy z zakresu prawa i umiejętności jej praktycznego zastosowania.

Z przedstawionych powodów omawiane zarzuty należało uznać za nieusprawiedliwione.

Nieusprawiedliwiony jest również ostatni zarzut wyszczególniony w skardze kasacyjnej (pkt. II, 3)) a zarzucający wadliwość zaskarżonego wyroku, poprzez niedokonanie samodzielnych i jednoznacznych ocen w zakresie ustaleń stanu faktycznego.

Artykuł 141 § 4 ppsa określa wymogi formalne uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej instancji. Zatem przepis ten odnosi się do formalnej strony uzasadnienia, a więc tego, czy składa się ono z prawem przewidzianych elementów. Jeżeli uzasadnienie czyni zadość tym wymogom, to realizuje postulat ustawowy wynikający z art. 141 § 4 ppsa, niezależnie od tego, czy merytorycznie odpowiada prawu. Dodać należy, że o ile ustawa określa elementy formalne uzasadnienia, to jednak nie formalizuje sposobu w jaki sąd ma spełnić te wymagania formalne. W tym zakresie ppsa pozostawia swobodę autorowi uzasadnienia. Ważne jest tylko to, by z treści uzasadnienia można było wyprowadzić wnioski, co do jego strony formalnej, czyli spełnienia kryteriów określonych w art. 141 § 4 ppsa. Dlatego w orzecznictwie przyjęto pogląd, że art. 141 § 4 ppsa może być samodzielną podstawą kasacyjną tylko wtedy, gdy Sąd pierwszej instancji błędnie określa stan faktyczny, bo nie odnosi się on do rozpoznawanej sprawy albo tak argumentuje swoje stanowisko, że wyrok nie może być poddany kontroli instancyjnej.

W rozpoznawanej sprawie taka sytuacja nie ma miejsca a uzasadnienie skarżonego wyroku spełnia wymogi wynikające z art. 141 § 4 ppsa. Sąd pierwszej instancji przedstawił stan faktyczny sprawy (str. 1 – 5, 9 uzasadnienia wyroku) i zaakceptował stanowisko zajęte na jego gruncie przez organ stwierdzając, że o przyznaniu oceny niedostatecznej przesądziła skala błędów w pracy skarżącej i że w tej sytuacji nie można mówić o prawidłowym wykonaniu zadania egzaminacyjnego, wskazał również i wyjaśnił podstawę prawną rozstrzygnięcia. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej z uzasadnienia zaskarżonego wyroku można zrekonstruować zarówno jaki stan faktyczny sąd przyjął za podstawę swego orzekania, jak i zrekonstruować motywy rozstrzygnięcia. Uzasadnienie Sądu pierwszej instancji aczkolwiek lakoniczne, spełnia warunki z art. 141 § 4 ppsa.

Z tych wszystkich względów, zarzuty skargi kasacyjnej okazały się niezasadne, dlatego na podstawie art. 184 ppsa skarga kasacyjne podlegała oddaleniu.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 265 ze zm.). Zasądzona kwota 480 zł stanowi zwrot kosztów dla pełnomocnika organu, który nie występował przed sądem pierwszej instancji z tytułu sporządzenia i wniesienia w terminie przewidzianym w art. 179 ppsa odpowiedzi na skargę kasacyjną oraz udziału w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym (pkt 2 sentencji).