Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2337/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-11-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 23 a ust. 9, art. 30 ust. 1
journal: Dz.U. 2016 poz 1518
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Dnia 5 listopada 2020 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Olga Żurawska - Matusiak Sędziowie: sędzia NSA Rafał Stasikowski (spr.) sędzia NSA Iwona Bogucka po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2020 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 20 marca 2018 r., sygn. akt IV SA/Wr 694/17 w sprawie ze skargi I. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [..] sierpnia 2017 r. nr [..] w przedmiocie uznania świadczeń rodzinnych za nienależnie pobrane i zobowiązania do ich zwrotu oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 20 marca 2018 r., sygn. akt IV SA/Wr 694/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, po rozpoznaniu sprawy ze skargi I. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z [..] sierpnia 2017 r. w przedmiocie uznania świadczeń rodzinnych za nienależnie pobrane i zobowiązanie do ich zwrotu, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. decyzją z dnia [..] sierpnia 2017 r., po rozpatrzeniu odwołania I. Z. (dalej strona) od wydanej z upoważnienia Marszałka Województwa D. decyzji Zastępcy Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych D. Ośrodka Polityki Społecznej z dnia [..] czerwca 2017 r. w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, na podstawie art. 23a ust. 9 i art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 2, ust. 2b i ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1518 z późn. zm.; zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i - orzekając co do istoty sprawy - ustaliło, że świadczenia rodzinne wypłacone I. Z. - na podstawie decyzji z dnia [..] listopada 2010 r. - za okres od dnia 1 listopada 2010 r. do dnia 30 września 2011 r., w łącznej kwocie 2202,00 zł są nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi i zobowiązało I.Z. do ich zwrotu łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi strony do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu.

Sąd I instancji przytoczył stan faktyczny sprawy stwierdzając, że organy orzekające w sprawie stanęły na stanowisku, iż w tej sprawie mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż wnioskodawczyni podpisując oświadczenie z dnia 26 października 2010 r. dotyczące podlegania koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w przypadku przemieszczania się osób w granicach Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego, będącego integralną częścią podania o przyznanie jej zasiłków rodzinnych na dwójkę dzieci na okres zasiłkowy 2010/2011, wprowadziła Prezydenta W. w błąd. Polegał on na tym, że nie poinformowała Prezydenta W. o tym, że w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W wyżej wymienionym okresie ojciec dzieci, na które skarżąca otrzymała świadczenia od 1989 r. do października 2010 r., był zatrudniony na terenie Niemiec, od listopada 2010 r. do marca 2012 r. pobierał świadczenie z tytułu bezrobocia, a od kwietnia 2012 r. pobiera rentę inwalidzką.

Rozważając zarzut wprowadzenia przez skarżącą organu w błąd i mając na uwadze znaczenia właściwego pouczenia osoby zainteresowanej Sąd odniósł się do punktu 3 część VII wniosku z dnia 26 października 2010 r. oraz złożonego przez skarżącą oświadczenia z tej samej daty. Sąd stwierdził, że oświadczenie zawarte we wniosku wypełnionym przez zainteresowaną jest jednocześnie pouczeniem, zawiera bowiem informację w jakich okolicznościach mąż/i wnioskodawczyni podlegają koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w przypadku przemieszczania się osób w granicach Unii Europejskiej. Tekst podpisanego przez skarżącą pouczenia jest niezrozumiały, nie wyjaśnia w jakich okolicznościach strony podlegają koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w przypadku wyjazdu w granice Unii Europejskiej. Ostatnie zaś zdanie jest wręcz mylące. Mówi się w nim o podjęciu pracy przez rodziców lub jednego z rodziców i obowiązku powiadomienia Urzędu o tym fakcie. Niewątpliwie można z powyższego zdania odczytać, że zatrudnienie/podjęcie pracy jest czynnikiem, który włącza rodzinę skarżącej do "koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego". Skarżąca podkreśla, powołując się między innymi na pismo urzędu niemieckiego z dnia 5 grudnia 2013 r., że jej mąż, w istotnym dla sprawy okresie, nie podejmował pracy/nie pracował. W tym samym "duchu" napisane jest drugie oświadczenie dodatkowo złożone przez stronę. Według Sądu treść podpisanych przez skarżącą oświadczeń z dnia 26 października 2010 r. nie daje podstaw do uznania, że posiadała świadomość, iż sytuacja w jakiej pozostaje podlega "koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego." W tekście pouczenia brak jest bowiem odniesienia się do takiej sytuacji, w jakiej pozostawała skarżąca. Odwrotnie podkreśla się fakt zatrudnienia. Ostatecznie należało uznać, że w świetle zebranego w aktach administracyjnych materiału organ nie uprawdopodobnił, że skarżąca świadomie wprowadziła organ w błąd chcąc uzyskać korzyść majątkową. Zresztą skarżąca podnosiła, że świadczenia rodzinne nie były "dublowane"; urząd niemiecki pomniejszył świadczenia rodzinne o świadczenia wypłacone w Polsce.

Sąd dodatkowo podniósł istotną dla sprawy okoliczność dotyczącą zbierania materiału dowodowego przez organy orzekające w sprawie i wyprowadzenia z niego wniosków istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Według Sądu organy w tym zakresie uchybiły między innymi ogólnym zasadom postępowania określonym w art. 8 i art. 9 k.p.a. W aktach sprawy znajdują się dokumenty sporządzone w języku niemieckim, nie przetłumaczone w oparciu o treść których organ dokonuje ustaleń stanu faktycznego, któremu zresztą zaprzecza skarżąca. Dotyczy to okresu zatrudnienia męża zainteresowanej na terenie Niemiec. Chodzi tu przede wszystkim o pismo Bundesagentur für Arbeit, Familienkasse Sachsen z dnia 5 grudnia 2013 r., F31.22-KG-Nr.431FK025313, a także nieprzetłumaczone informacje dotyczące wypłat świadczeń rodzinnych za cały okres pobytu męża zainteresowanej na terenie Niemiec. Takie działanie organu narusza przede wszystkim art. 4 ustawy z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 43, poz. 224 ze zm.). Organy administracyjne uchybiły obowiązkom przetłumaczenia dokumentów, wątpliwości też budzi, jak wcześniej stwierdzono, dokonanie ustaleń faktycznych, dotyczących zatrudnienia męża zainteresowanej na terenie Niemiec.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:

I. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w wyniku przyjęcia, że w okolicznościach faktycznych sprawy – załatwionej w drugiej instancji decyzją z [.]. sierpnia 2017 r. Kolegium nie mogło stwierdzić, że świadczenia rodzinne wypłacone stronie na podstawie decyzji z [.]. listopada 2010 r. za okres od dnia 1 listopada 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. w łącznej kwocie 2202,00 zł są nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi, choć strona, składając w dniu 26 października 2010 r. dwa oświadczenia, świadomie wprowadziła w błąd właściwy organ administracji;

II. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.

1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 §1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a., gdyż w okolicznościach analizowanej sprawy Kolegium dokonało właściwej subsumpcji przepisów prawa mających zastosowanie w sprawie, po wnikliwym rozpatrzeniu zebranego materiału dowodowego i dokonaniu jego prawidłowej oceny, czemu dało wyraz w uzasadnieniu swojej decyzji,

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. i art. 3 § 1 p.p.s.a. przez wadliwe wykonanie kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, które skutkowało nieuzasadnionym wyeliminowaniem z obrotu prawnego decyzji Kolegium z [.] sierpnia 2017 r. oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji,

3) art. 151 p.p.s.a. przez niezastosowanie tego przepisu, kiedy to skarga, jako nieuzasadniona, powinna być oddalona.

Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ podniósł, że w oświadczeniu z 26 października 2010 r. strona podała, że współmałżonek/drugi rodzic dzieci, na które ubiega się o świadczenia rodzinne, nie podlega systemowi zabezpieczenia społecznego poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, mimo że F. Z. od 1989 r. znajduje się w sytuacji prawnej skutkującej podleganiem niemieckiemu systemowi zabezpieczenia społecznego. Zdaniem organy, gdyby skarżąca miała wątpliwości w ww. zakresie mogła wystąpić do organu, aby ten wyjaśnił jej czy w jej sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, czego nie uczyniła. Nie można także zarzucić organowi I instancji, aby ten na etapie składania wniosku był zobowiązany do pouczenia o wszystkich przypadkach, w jakich strony podlegają koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Dodatkowo złożyła ona także w tym samym dniu oświadczenie niezgodne z prawdą, iż oboje z mężem nie pracowali i nie mieli dochodów, mimo że w tym czasie jej mąż uzyskiwał dochody ze świadczenia dla osób bezrobotnych.

Takim działaniem wprowadziła w błąd Prezydenta W., tj. wywołała mylne wyobrażenie o stanie swoich uprawnień do wnioskowanych świadczeń rodzinnych, a przynajmniej się na to godziła, co już uzasadnia konstatację, że świadczenia rodzinne jej wypłacone na podstawie decyzji z [.]. listopada 2010 r. za okres od 1 listopada 2010 r. do 30 września 2011 r. są nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej.

W toku postępowania strony zrzekły się przeprowadzenia rozprawy w tej sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych.

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszym rzędzie rozpoznane zostaną zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego. Strona kwestionuje bowiem poprawność ustaleń faktycznych w sprawie i jego oceny przez Sąd I instancji. Ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie prawidłowo ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za nieprawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12, wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12, wszystkie na www. cbosa).

Zarzut naruszenia przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a., przez uznanie, że w okolicznościach analizowanej sprawy Kolegium dokonało właściwej subsumpcji przepisów prawa mających zastosowanie w sprawie, po wnikliwym rozpatrzeniu zebranego materiału dowodowego i dokonaniu jego prawidłowej oceny, czemu dało wyraz w uzasadnieniu swojej decyzji, nie zasługuje na uwzględnienie.

Wyrok odpowiada prawu, a Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd Sądu I instancji, iż w toku postępowania administracyjnego doszło do naruszenia podstawowych zasad postępowania wyrażonych w art. 7 i 77 § 1 k.p.a., gdyż organy uchybiły obowiązkowi wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności faktycznych sprawy, zaniechując dokonania przetłumaczenia na język polski dokumentów urzędowych niemieckich na podstawie których ustalono kluczowe dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktyczne.

Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy było ustalenie, czy oświadczenia złożone przez skarżącą przed organem w dniu 26 października 2010 r. odpowiadały stanowi rzeczywistemu i czy skarżącą nie wprowadziła w ten sposób organu w błąd, co z kolei stanowi przesłankę uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Podstawowe znaczenia dla ustalenia świadomego wprowadzenia organu w błąd oraz dla weryfikacji prawdziwości oświadczeń skarżącej co do okoliczności nie podlegania jej współmałżonka systemowi zabezpieczenia społecznego poza granicami RP w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, jak również nieosiągnięcia przez jej męża F. Z. w 2009 r. dochodu i bycia osobami bezrobotnymi w chwili składania wniosku do organu miało pismo Bundesagentur fuer Arbeit, Familienkasse Sachsen z dnia 5.12.2013 r. Dokument ten nie został w toku postępowania administracyjnego przetłumaczony na język polski. Mimo to organy administracyjne (vide: uzasadnienie decyzji SKO, k. 5 decyzji, uzasadnienie decyzji organu I instancji, k. 2) ustaliły na jego podstawie kluczowe okoliczność faktyczne dla rozstrzygnięcia sprawy, a mianowicie to, iż mąż skarżącej F.Z. od 1989 r. do października 2010 r. był zatrudniony na terenie Niemiec, od listopada 2010 r. do marca 2012 r. pobierał zasiłek dla osób bezrobotnych, a od kwietnia 2012 r. pobierał rentę inwalidzką.

Z uwagi na nieprzetłumaczenie obcojęzycznych dokumentów – w rozpoznawanej sprawie wskazanego wyżej pisma oraz także informacji dotyczących wypłat świadczeń rodzinnych za cały okres pobytu męża skarżącej w RFN - na język polski nie mogą one być uznane za dowody w sprawie, albowiem przepisy art. 27 Konstytucji RP oraz art. 4 pkt 3 i art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz. U. Nr 90, poz. 999 z późn. zm.) obligują organy do posługiwania się urzędowymi tłumaczeniami obcojęzycznych dokumentów (vide wyroki NSA z15.9.2016 r., sygn. I FSK 268/15, z 12.07.2016 r., sygn. II GSK 409/15, z 9.2.2001 r., III SA 2339/99, wyrok WSA we Wrocławiu z 28.5.2019 r., sygn. IV SA/Wr 161/19, www.cbosa). Sąd I instancji wyraził słuszny pogląd, że czynności urzędowe to wszelkie czynności organów i instytucji powołanych do realizacji określonych zadań publicznych, związane z realizacją ich konstytucyjnych i ustawowych kompetencji, chyba że z istoty tych czynności wynika konieczność posłużenia się językiem obcym. Pojęcie czynności urzędowych obejmuje również czynności procesowe podejmowane przez organy administracji publicznej. Do czynności urzędowych zalicza się także zbieranie i analizowanie materiału dowodowego. W konsekwencji oznacza to, że wszelkie czynności procesowe powinny być dokonywane w języku polskim. Z art. 4 pkt 3 i art. 5 ust. 1 wskazanej powyżej ustawy nie można wywodzić zakazu dopuszczenia nieprzetłumaczonego dokumentu obcojęzycznego jako dowodu w postępowaniu administracyjnym. Czym innym jest jednak dopuszczenie obcojęzycznego środka dowodowego (dokumentu, zeznania świadka) jako dowodu w postępowaniu, a czym innym wynikający z ustawy wymóg dokonywania czynności urzędowych przez organ administracji publicznej w języku polskim. Wymóg ten jest realizowany w ten sposób, że czynność urzędowa organu polegająca na badaniu treści dokumentu obcojęzycznego wymaga dokonania tłumaczenia dokumentu, gdyż może być przeprowadzona wyłącznie w języku polskim.

Oznacza to, że jako dowód (tj. środek dowodowy) w sprawie winien zostać dopuszczony dokument zagraniczny, gdyż dowodem będzie treść dokumentu obcojęzycznego, a nie jego tłumaczenie. Tłumaczenie nie zastępuje bowiem dokumentu sporządzonego w języku obcym, lecz służy jedynie ustaleniu, jaka jest treść tego dokumentu. Przetłumaczenie znajdującego się w aktach sprawy dokumentu obcojęzycznego jest obowiązkiem organu administracji publicznej. Co prawda, k.p.a. nie reguluje wyraźnie problemu na kim ciąży obowiązek tłumaczenia dokumentu obcojęzycznego, jednakże w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie jako zasadę przyjąć należy, że obowiązek zapewnienia tłumaczenia dokumentu dołączonego przez sam organ do materiału dowodowego spoczywa na tym organie, który prowadzi postępowanie administracyjne, co wynika przede wszystkim z ogólnego obowiązku organu podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego (art. 7 k.p.a.), skonkretyzowanego obowiązkiem zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.). Dokonywanie ustaleń faktycznych o kluczowym dla sprawy znaczeniu w oparciu o obcojęzyczne i nieprzetłumaczone na język polski materiały niewątpliwie stoi w sprzeczności z przepisami prawa procesowego - art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. Oznacza to także, że z uwagi na nieprzetłumaczenie obcojęzycznych dokumentów na język polski nie mogą one być uznane za dowód w sprawie, poddane ocenie zgodnie z art. 80 k.p.a., a fakty w ten sposób ustalone nie mogą zostać uznane za podstawę rozstrzygnięcia i stać się elementem uzasadnienia faktycznego decyzji zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a.. Tym samym kluczowe dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktyczne nie zostały ustalone w toku postępowania administracyjnego. Z tych względów wyrok Sądu I instancji uznać należy za uzasadniony.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela natomiast stanowiska Sądu I instancji zawartego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku w zakresie naruszenia przez organ obowiązku informacyjnego względem strony postępowania, wynikającego z art. 9 k.p.a. oraz pozostającego z nim w związku obowiązku postępowania przez organ w sposób pogłębiający zaufanie uczestnika postępowania (art. 8 k.p.a.), co nastąpiło w związku z wykładnią i zastosowaniem przepisu art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r.

Skarga kasacyjna jest bezzasadna także wówczas, gdy samo orzeczenie jest zgodne z prawem, a błędne jest jedynie jego uzasadnienie. Orzeczenie odpowiada prawu mimo błędnego uzasadnienia, gdy nie ulega wątpliwości, że po usunięciu błędów, zawartych w uzasadnieniu, sentencja wyroku nie uległaby zmianie (wyrok NSA z dnia 3 lutego 2011 r. sygn. akt II GSK 221/10). Dotyczy to również przypadku, kiedy uzasadnienie prawidłowego orzeczenia jest błędne tylko w części (por. np. wyroki NSA z dnia 17 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 113/11; z dnia 20 stycznia 2006 r. sygn. akt I OSK 344/05 i sygn. akt I OSK 345/05). Sytuacja taka zachodzi w rozpoznawanej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, iż Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni przepisów art. 8 i 9 k.p.a. i przyjął zbyt szerokie rozumienie obowiązku informowania strony postępowania o okolicznościach prawnych. Sąd I instancji uznał, że pouczenia udzielone skarżącej przez organ w zakresie podlegania strony koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego były niezrozumiałe, a treść podpisanych przez skarżącą w dniu 26 października 2010 r. oświadczeń nie daje tym samym podstaw do uznania, że posiadała ona świadomość, iż sytuacja w jakiej pozostaje podlega koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Punkt 3 wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego złożonego i podpisanego przez skarżącą brzmi następująco:

"Oświadczenie dotyczące podlegania koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w przypadku przemieszczania się osób w granicach Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego.

Oświadczam, że:

- nie podlegam systemowi zabezpieczenia społecznego poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego,

- współmałżonek/drugi z rodziców dziecka/dzieci, na które ubiega się o świadczenia rodzinne nie podlega systemowi zabezpieczenia społecznego poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego."

Drugie oświadczenie – sporządzone odręcznie w całości przez skarżącą na odrębnym druku w dniu 26 października 2010 r. brzmiało: "W 2009 r. oboje z mężem nie pracowaliśmy i nie uzyskaliśmy dochodów, dlatego nie rozliczaliśmy się z Urzędem Skarbowym. Nadal nie pracujemy. Jesteśmy zarejestrowani w PUB bez prawa do zasiłku. O każdej zmianie sytuacji będziemy na bieżąco informować MOPS."

Sąd I instancji uznał, iż zacytowane teksty nie wyjaśniają w jakich okolicznościach strona podlega koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz, że obowiązkiem organu było zawarcie pełnej informacji prawnej na ten temat.

Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, iż na zakres obowiązku organu udzielenia informacji o obowiązujących przepisach prawa (tj. okolicznościach prawnych) wpływ musi mieć to, czy chodzi o przekazanie informacji o przepisach obowiązującego prawa, które zawsze znajdą zastosowanie w danej kategorii spraw administracyjnych (chodzi o przepisy regulujące prawa i obowiązki strony w danej sprawie), czy też informacji, które mogą, lecz nie muszą być stosowane w sprawie, a do tej grupy zaliczyć należy przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W pierwszym przypadku organ z urzędu powinien udzielić stronie szerokiej i niezbędnej informacji koniecznej z punktu widzenia przedmiotu danego postępowania, wyjaśniając w sposób zrozumiały dla przeciętnego odbiorcy treść przepisów prawa materialnego regulującego nabywanie danego świadczenia czy prawa oraz podstawowe przepisy prawa procesowego mające zastosowanie w danej sprawie. W drugim przypadku wystarczające jest wskazanie na obowiązywanie określonych przepisów prawa, które mogą, lecz nie muszą znajdować zastosowanie w danej sprawie oraz określenie sytuacji (tj. okoliczności faktycznych), w której są one stosowane. Pouczenie powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Nie może ono odnosić się do wszystkich hipotetycznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń (por. wyrok NSA z z 18.4.2013 r. I OSK 1701/12, wyrok NSA z 8.9.2017 r., I OSK 3175/15). W takim przypadku obowiązkiem strony postępowania winno być skierowanie wniosku (pisemnie lub ustnie) do organu o poszerzenie informacji prawnej w interesującym ją zakresie, czemu powinno towarzyszyć opisanie przez stronę stanu faktycznego, w jakim się znajduje, tak by umożliwić organowi prawidłową realizację jego obowiązku informacyjnego i udzielenie informacji prawnej istotnej z punktu widzenia konkretnej strony. Ograniczenie informacji i pouczeń w odniesieniu do przepisów, które mogą, a nie muszą znaleźć zastosowanie w sprawie, zapewnia przejrzystość przekazywanych stronie treści i koncentrację jej uwagi na kwestiach kluczowych w danej sprawie.

W rozpoznawanej sprawie w punkcie 3. w pierwszym odnośniku wniosku organ poinformował skarżącą, iż obowiązują przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia, nie definiując tego pojęcia (notabene słusznie ze względu na złożoność tej kategorii prawnej). Istotne jest jednak zestawienia treści tego oświadczenia z tytułem punktu 3. wniosku, z którego wynika, iż podleganie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego ma miejsce w przypadku przemieszczania się osób w granicach UE i EWG. Właśnie ta informacja wskazuje na sytuację, w której znajdują zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Zastosowanie przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego jest obowiązkiem organu i o tym, czy ktoś podlega czy też nie podlega koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego przesądza organ (a w zasadzie prawodawca ustalając treść przepisów) stosujący odpowiednie przepisy. W rozpoznawanej sprawie skarżąca wiedziała, iż jej mąż od wielu lat pracuje w RFN, które są częścią UE, a więc że przemieścił się w granicach UE. Nie sposób tym samym uznać, iż nie została pouczona, że jej małżonek lub ona sama może znajdować się w sytuacji koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W przypadku nie posiadania wiedzy przez skarżącą co do istoty i zakresu koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, czy przesłanek koordynacji jej obowiązkiem było skierowanie do organu odpowiedniego zapytania, a obowiązkiem organu – udzielenie na nie odpowiedzi. Nie można zgodzić się z Sądem I instancji, iż w każdej sprawie z zakresu zabezpieczenia społecznego obowiązkiem organu winno być podawanie wyczerpującej informacji prawnej dotyczącej całokształtu przepisów z zakresu koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepisy te są rozbudowane, złożone, a rozumienie niektórych z nich sporne w orzecznictwie. Byłoby bardzo trudne stworzenie krótkiej i prostej w przekazie informacji prawnej dla strony o tak szerokich granicach. Na gruncie rozpoznawanej sprawy zachodziłaby potrzeba poinformowania skarżącej o treści przepisów art. 67-69 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U.UE.L.2004.166.1). Ze względu na ich złożoność ogólna informacja nie osiągnęłaby zamierzonego celu, gdyż strona nie posiadająca specjalistycznej wiedzy prawniczej nie byłaby zazwyczaj w stanie zrozumieć przekazanych jej treści. W takich sytuacjach konieczne jest współdziałanie strony z organem i wskazywanie przez stronę na okoliczności faktyczne, w których się ona znajduje, celem udzielenia jej przez organ "niezbędnej dla niej" informacji prawnej (wyrok NSA z 12.10.1987 r., IV SA 334/87, wyrok NSA z 22.12.1999 r., III SA 8330/98). W rozpoznawanej sprawie skarżącą nie podjęła żadnego współdziałania z organem w tym zakresie i niezgodnie z prawdą oświadczyła, iż nie podlega systemowi zabezpieczenia poza granicami RP, że jej współmałżonek rodzic dziecka nie podlega systemowi zabezpieczenia społecznego poza granicami RP w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, pomimo iż organ poinformował ją w jakiej sytuacji wchodzi w rachubę koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego (tj. w przypadku przemieszczania się osób w granicach UE i EOG). Należy także mieć cały czas na uwadze, iż drugie z oświadczeń (dotyczące uzyskania dochodu) nie wymagało pouczenia skarżącej w jakimkolwiek zakresie, a mimo to nie odpowiadało ono prawdzie.

W rozpoznawanej sprawie obowiązki określone w art. 8 i 9 k.p.a. dopełnione został w sposób należyty i wyczerpujący, a organy nie naruszyły powyższych przepisów prawnych. Nie miało to jednak, jak już wyżej wskazano, wpływu na treść wyroku i skuteczność skargi kasacyjnej, ze względów wskazanych powyżej.

Z tych przyczyn zarzut naruszenia przepisów z punktu II. 1 skargi kasacyjnej nie mógł okazać się skuteczny.

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. i art. 3 § 1 p.p.s.a. przez wadliwe wykonanie kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, które skutkowało nieuzasadnionym wyeliminowaniem z obrotu prawnego decyzji Kolegium z [..] sierpnia 2017 r. oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Zgodnie z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Przepis ten ma więc tylko charakter ustrojowy. Wydanie wyroku, niezgodnego z oczekiwaniem skarżącego kasacyjnie, nie może być zaś utożsamiane z uchybieniem powołanej normie. Nie ma bowiem żadnych podstaw do przyjęcia, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dokonał w niniejszej sprawie takiej kontroli albo, że zastosował środki, których ustawa nie przewiduje, czy też ocenę swoją oparł na innym kryterium niż zgodność zaskarżonej decyzji z prawem. Również przepisy art. 145 § 1 pkt lit. a i c p.p.s.a. nie mogą stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 tej ustawy, gdyż przepisy te określają jedynie sposób orzekania przez sąd administracyjny. Rozstrzygnięcie sprawy przez sąd jest efektem postępowania przed tym sądem, natomiast przepisy określające sposób rozstrzygnięcia sprawy przez sąd nie są przepisami regulującymi proces dochodzenia do rozstrzygnięcia. Tak więc przepisy art. 145 P.p.s.a. są przepisami regulującym sposób rozstrzygnięcia sprawy, czyli wynik, a nie sposób postępowania sądu przed określeniem wyniku tego postępowania. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że podstawą skargi kasacyjnej wymienioną w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. mogą być jedynie przepisy regulujące proces dochodzenia do rozstrzygnięcia, a nie przepisy regulujące samo rozstrzygnięcie (por. wyroki NSA z dnia 21 stycznia 2005 r., FSK 1369/04, z dnia 16 lutego 2005 r., FSK 1471/04, z dnia 8 lutego 2007 r., FSK 1412/06).

Pozbawiony jest podstaw zarzut naruszenia przepisu art. 151 p.p.s.a przez niezastosowanie tego przepisu i nie oddalenie skargi. Zgodnie z prezentowanym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego poglądem, nie jest dopuszczalne w świetle brzmienia art. 174 p.p.s.a. formułowanie zarzutu skargi kasacyjnej jako naruszenie przepisu prawa "poprzez jego niezastosowanie" czy "pominięcie" (por. wyrok NSA z 1 czerwca 2004 r., OSK 284/04, wyrok NSA z dnia 3 grudnia 2008 r., I OSK 1807/07; wyrok NSA z dnia 14 maja 2007 r., I OSK 1247/06; wyrok NSA z dnia 28 marca 2007 r., I OSK 31/07; postanowienie NSA z dnia 2 marca 2012r., I OSK 294/12; wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2012 r., II OSK 329/12; wyrok NSA z dnia 6 grudnia 2013 r., I OSK 2255/12; wyrok NSA z dnia 8 września 2017 r., I OSK 3080/15). Należy się do tego stanowiska przychylić z tym zastrzeżeniem, że nie dyskwalifikowałoby zarzutu skargi kasacyjnej wskazanie na niezastosowanie określonego przepisu jedynie wtedy, gdyby strona skarżąca kasacyjnie jednocześnie wskazała przepis, który w jej przekonaniu został wadliwie zastosowany zamiast przepisu przez nią wskazywanego - wraz z podaniem uzasadnienia tego stanowiska. Wymogu tego skarga kasacyjna nie spełnia, gdyż zarzut pozbawiony jest takiego elementu. Do zarzutu tego odnieść należy również uwagi poczynione powyżej w odniesieniu do przepisów art. 145 p.p.s.a.

Skarga kasacyjna oparta została również na podstawie z art. 174 pkt 1 p.p.s.a. Autor skargi kasacyjnej zarzucił wyrokowi Sądu I instancji naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w wyniku przyjęcia, że w okolicznościach faktycznych sprawy – załatwionej w drugiej instancji decyzją z [.]. sierpnia 2017 r. Kolegium nie mogło stwierdzić, że świadczenia rodzinne wypłacone stronie na podstawie decyzji z [..] listopada 2010 r. za okres od dnia 1 listopada 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. w łącznej kwocie 2202,00 zł są nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi, choć strona, składając w dniu 26 października 2010 r. dwa oświadczenia, świadomie wprowadziła w błąd właściwy organ administracji.

Zarzut ten nie może zostać uznany za uzasadniony. Po pierwsze z jego treści, a przede wszystkim z jego rozwinięcia zawartego w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wynika, iż autor skargi kasacyjnej podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego w rzeczywistości nie zgadza się ze stanem faktycznym przyjętym przez Sąd I instancji za podstawę wyroku. Sam zarzut zawarty w petitum skargi kasacyjnej sformułowany został w sposób stwarzający wątpliwości interpretacyjne. Z uzasadnienie skargi kasacyjnej wynika jednak, iż autor skargi kasacyjnej nie zgadza się z Sądem I instancji, który nie dopatrzył się, że: 1) zachodzą podstawy do uznania, że skarżąca posiadała świadomość, iż sytuacja w jakiej się znajduje podlega koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, 2) świadomości I. Z. we wprowadzeniu organu I instancji w błąd w zakresie okoliczności zawartych w treści oświadczeń skarżącej złożonych w dniu 26 października 2010 r., w tym przede wszystkim w drugim oświadczeniu. W tym miejscu na marginesie zauważyć należy, iż z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że podstawą do uznania świadczenia za nienależne było również złożenie w dniu 26 października 2010 r. drugiego z oświadczeń o nieuzyskaniu przez skarżącą i jej męża dochodów w 2009 r. Ocena prawdziwości tego oświadczenia i spełnienia przesłanki o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. możliwa będzie po prawidłowym dokonaniu ustaleń faktycznych, tj. przetłumaczeniu na język polski dokumentów urzędowych niemieckich.

Ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie prawidłowo ustalonego w sprawie stanu faktycznego, a sytuacja taka nie zachodzi w rozpoznawanej sprawie. Nadto próba zwalczenia ustaleń faktycznych przyjętych przez Sąd I instancji nie może następować przez zarzut naruszenia prawa materialnego (zob. wyrok NSA z dnia 29 stycznia 2013 r., I OSK 2747/12, LEX nr 1269660; wyrok NSA z dnia 6 marca 2013 r., II GSK 2327/11, LEX nr 1340137).

Po drugie, podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię wykazać należy, że sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa, natomiast uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego wykazać należy, że sąd stosując przepis popełnił błąd subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie nie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. W obu tych przypadkach autor skargi kasacyjnej wykazać musi, jak w jego ocenie powinien być rozumiany stosowany przepis prawa, czyli jaka powinna być jego prawidłowa wykładnia. Wymogowi temu skarga kasacyjna w rozpoznawanej sprawie nie odpowiada.

Biorąc pod uwagę powyższe, jeżeli skarżący kasacyjnie w rozpoznawanej sprawie uważa, że ustalenia faktyczne przyjęte przez Sąd I instancji za podstawę wyroku są błędne, ponieważ wadliwie oceniono treść złożonych oświadczeń i wadliwie przez to ustalono stan faktyczny, to zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię nie mógł osiągnąć zamierzonego skutku, a zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie byłby co najmniej przedwczesny. W takiej sytuacji konieczne byłoby uprzednie podważenie ustaleń faktycznych w drodze zarzutu opartego na podstawie z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. Z tych przyczyn zarzut ten uznać należało za nieuzasadniony.

Wobec tego działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną.