Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VIII SA/Wa 491/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-10-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Rozwoju
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 105 i art. 156
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak Sędziowie Sędzia WSA Iwona Owsińska-Gwiazda (sprawozdawca) Sędzia WSA Renata Nawrot Protokolant Specjalista Ilona Obara, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 października 2019 r. w Radomiu sprawy ze skargi A. M.-Ż. działającej jako kurator spadku E. [...]oraz R. [...] na decyzję Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia [...] kwietnia 2019 r. znak [...],[...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie jest skarga A. M., działającej jako kurator spadku E. B. oraz R. B. na decyzję ministra Przedsiębiorczości i Technologii z [...] kwietnia 2019 r. utrzymującej w mocy decyzję Ministra Gospodarki z [...] grudnia 2012 r., znak [...], w zakresie pkt II.

Stan faktyczny i prawny przedstawia się następująco:

Decyzją z [...] grudnia 2012r., [...], Minister Gospodarki, na podstawie art. 158 § 2 w zw. z art. 156 § 2, art. 105 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze. zm., dalej "kpa"), po rozpatrzeniu wniosku A. K., E. G., I. S., Z. Ż., w miejsce którego w ramach sukcesji spadkowej wstąpili: A. Ż., A. M. i B. Ż. oraz B.S., w miejsce którego w ramach sukcesji spadkowej wstąpili: H. S., G. S. i W. S.,

- w punkcie I decyzji stwierdził, że orzeczenie Ministra Przemysłu Lekkiego z [...] kwietnia 1958 r., [...], wydane w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa Garbarnia " [...] " sp. z o.o. - [...], ul. [...] - w części dotyczącej ¼ udziału J. N. i ¼ udziału E. S. w prawie własności do nieruchomości, w [...] przy ul. [...], objętej księgą wieczystą nr [...] o powierzchni 9.136 m2 , zostało wydane z naruszeniem prawa, zaś

- w punkcie II decyzji umorzył postępowanie administracyjne w przedmiocie stwierdzenia nieważności wyżej opisanego orzeczenia - w części dotyczącej ¼ udziału E. B. i ¼ udziału R. B. w prawie własności nieruchomości opisanej w punkcie I decyzji.

W uzasadnieniu decyzji organ podniósł m.in., że przedsiębiorstwo "Garbarnia [...]" funkcjonowało na wydzierżawionych nieruchomościach, stanowiących współwłasność osób trzecich, tj. po 1/4 części: J. N., E. S., E. B. i R. B.. Orzeczeniem z [...] kwietnia 1958 r. Minister Przemysłu Lekkiego zatwierdził protokół zdawczo odbiorczy dotyczący ww. przedsiębiorstwa stwierdzając, że składniki majątkowe nim objęte stanowią część składową tego przedsiębiorstwa i przechodzą na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 3 ust. 1 i ust. 5, art. 6 ust. 1 ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. z 1946 r. Nr 3, poz. 17, zwana dalej "ustawą nacjonalizacyjną") oraz rozporządzenia Rady Ministrów z 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr 16, poz. 62 ze zm.). Minister orzekł jak w pkt I decyzji, ponieważ znacjonalizowana nieruchomość nie stanowiła własności przedsiębiorstwa "Garbarnia [...] ", tylko osób trzecich, a więc nie mogła zostać przejęta na własność Państwa. Organ uznał, że orzeczenie Ministra Przemysłu Lekkiego z [...] kwietnia 1958 r. w części dotyczącej ¼ udziału J. N. i ¼ udziału E. S. w prawie własności przedmiotowej nieruchomości zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 kpa). W oparciu o art. 156 § 2 kpa Minister stwierdził w tym zakresie wydanie ww. orzeczenia z naruszeniem prawa, bowiem w/w nieruchomość na skutek obrotu cywilnoprawnego zmieniła właściciela.

Odnośnie punktu II decyzji organ stwierdził, że z wnioskiem o stwierdzenie nieważności w/w orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego w części dotyczącej przejętej nieruchomości, wystąpił profesjonalny pełnomocnik w imieniu: A. K., E. G., I. S., Z. Ż. oraz B.S.. Minister uznał, że postępowanie prowadzone jest jedynie w zakresie interesu prawnego w/w wnioskodawców, którzy nie posiadają interesu prawnego upoważniającego do żądania stwierdzenia nieważności orzeczenia z [...] kwietnia 1958 r. w zakresie wskazanym w punkcie II decyzji. Minister uznał brak podstaw prawnych do przywołania do postępowania nieważnościowego kuratora spadku po E. B. i R. B.- A. M., ustanowionej przez Sąd Rejonowy w [...] postanowieniem z [...] stycznia 2011 r. w sprawie [...], ponieważ kurator nie posiada legitymacji czynnej do występowania z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej. Wskazał, że brak interesu prawnego podmiotu wnoszącego żądanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji stanowi o bezprzedmiotowości postępowania, bowiem wyklucza możliwość jego prowadzenia.

Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożyła A. M., działająca jako kurator spadku po E. B. i R. B., wnosząc o uchylenie punktu II zaskarżonej decyzji.

Postanowieniem z [...] maja 2013 r. Minister, stwierdził niedopuszczalność w/w wniosku. Wskazał, iż wniosek złożył kurator, który nie był stroną postępowania zakończonego skarżoną decyzją. Ponadto podmiot ten nie domagał się stwierdzenia nieważności, zatem rozstrzygnięcie nie było do niego skierowane. Postępowanie prowadzone było z wniosku A. K., E. G., I. S. oraz następców prawnych po zmarłych: Z. Ż. i B. S. w zakresie interesu prawnego tych osób. Organ ustalił, że E. B. i R. B. nie były poprzedniczkami prawnymi wnioskodawców, a jedynie współwłaścicielkami nieruchomości, obok poprzedników prawnych wnioskodawców. Po stronie spadkobierców E. S. i J. N. brak interesu prawnego w przedmiocie wniosku o stwierdzenie nieważności ww. orzeczenia w części dotyczącej udziałów E. B. i R. B. w prawie własności. Uznał zatem, iż zarzuty dotyczące legitymacji prawnej kuratora w tym postępowaniu, wykraczają poza zakres podmiotowy postępowania zakończonego skarżoną decyzją.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 7 listopada 2013 r. VIII SA/Wa564/13 uchylił zaskarżone postanowienie. W ocenie Sądu nie budzi wątpliwości, że na etapie ustalania kręgu stron w tym charakterze winien występować kurator spadku po niemieckich współwłaścicielkach nieruchomości ustanowiony postanowieniem sądu powszechnego. Powołując się na uchwałę 7 sędziów Sądu Najwyższego z 1 lutego 2011 r., II CZP 78/10 wskazał, że dla skutecznego działania w sprawach o własność legitymacja procesowa kuratora spadku jest konieczna, bowiem czynność kuratora polegająca na udziale w przedmiotowym postepowaniu zmierza do zachowania spadku w stanie nieuszczuplonym, przez co umożliwia ustalenie jego składu.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 4 grudnia 2015 r. I OSK 707/14 oddalając skargę kasacyjną od w/w wyroku Sądu I instancji wskazał m.in., że Minister winien wezwać kuratora spadku do przedłożenia stosownego orzeczenia sądu powszechnego potwierdzającego jego umocowanie do dokonania czynności w postępowaniu administracyjnym, co czyniło postanowienie organu przedwczesnym.

Rozpoznając sprawę ponownie w/w decyzją z [...] kwietnia 2019 r. organ utrzymał w mocy zaskarżoną decyzje w zakresie pkt II. W uzasadnieniu wskazał, że zobligowany był do oceny interesu prawnego w rozumieniu art. 28 kpa uprawniającego do występowania z żądaniem wzruszenia decyzji nacjonalizującej w/w nieruchomość fabryczną na dzień wydania skarżonego orzeczenia. Podstawę legitymacji prawnej strony stanowi przepis prawa materialnego wskazujący na własne prawo (interes prawny) lub obowiązek podmiotu, które podlegają skonkretyzowaniu w danym postępowaniu administracyjnym. Podniósł, że taki interes w przedmiotowej sprawie posiada właściciel znacjonalizowanego mienia, legitymujący się prawem własności do niego w dacie bezpośrednio poprzedzającej nacjonalizację, bądź w przypadku jego śmierci - wszyscy jego sukcesorzy, którzy wykażą się prawomocnymi postanowieniami spadkowymi oraz udokumentują tytuł prawny do tego mienia przysługujący ich poprzednikowi prawnemu. W celu wykazania umocowania do działania w sprawie kurator spadku powołał się na postanowienie Sadu Rejonowego w [...] z [...] stycznia 2011 r. [...] o ustanowieniu kuratora spadku po E. B. i R. B. w osobie A. M. i postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z [...] czerwca 2013 r. o zezwoleniu kuratorowi spadku po w/w zmarłych na przystąpienie do przedmiotowej sprawy oraz na wytoczenie powództwa o odszkodowanie za bezprawne znacjonalizowanie nieruchomości. Wskazał, że na mocy umowy z [...] marca 1936 r. Nr [...] właścicielem przedmiotowej nieruchomości była E. (E.) B., która nabyła ją z maszynami, przynależnościami, ruchomościami od Banku Gospodarstwa Krajowego. Aktem notarialnym z [...] lipca 1940 r. Nr [...] zbyła ¾ udziału w niepodzielnej całości w/w nieruchomości wraz z budynkami fabrycznymi i innymi, maszynami, urządzeniem fabryki garbarskiej na rzecz: J. N., E. S., R. B. po ¼ niepodzielnej całości każdej z nich. Nieruchomość z ruchomościami zostały następnie przez w/w współwłaścicielki wydzierżawione spółce pn."Garbarnia [...]" sp. z o.o. w [...] na okres do 31 stycznia 1941 r. z możliwością automatycznego przedłużenia umowy.

Podniósł, że postępowanie nacjonalizacyjne na podstawie ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej oraz wykonawczego rozporządzenia Rady Ministrów z 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa składało się z kilku etapów. Pierwszy to orzeczenie o przejściu na własność Państwa, a ostatni etap to wydanie orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego ustalającego ostatecznie jakie składniki zostają przejęte na własność Państwa. [...] grudnia 1949 r. Minister Przemysłu Lekkiego wydał orzeczenie nr [...] na mocy którego przejęto na własność Państwa m.in. przedmiotowe przedsiębiorstwo. Orzeczeniem z [...] kwietnia 1958 r. Minister Przemysłu Lekkiego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego zatwierdził protokół zdawczo-odbiorczy z [...] listopada 1950 r. oraz protokół dodatkowy z [...] stycznia 1954 r. przedsiębiorstwa Garbarnia [...] sp. z o.o. w [...] stwierdzając, że składniki majątkowe nim objęte (w tym nieruchomość we współwłasności E. B., J. N., E. S., R. B.) stanowią część składową tego przedsiębiorstwa i przechodzą na własność Państwa.

Organ wskazał, że w czasie II wojny światowej E. (E.) B. i R. ) B. zadeklarowały swa przynależność do narodowości niemieckiej i wpisane były na niemiecką listę narodowościową, odpowiednio I i IV kategorii, co ustalono na podstawie wniosku o wydanie [...], akta Okręgowej Komisji ds. badania zbrodni niemieckich w [...], listę volksdeutschów, ewidencje osób pochodzenia niemieckiego w Generalnym Gubernatorstwie z [...] maja 1942 r. z akt NSDAP. Powyższe potwierdza też pismo z [...] września 1946 r. do Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego w [...] kierowane przez E. S., J. B. i J. G. z d. N., iż wydzierżawiona przez spółkę nieruchomość przy ul. [...] w [...] za pełną własność poniemiecką żadną miarą uznawana być nie może, "...lecz zgodnie z istotnym stanem rzeczy traktowane być muszą jako własność w połowie polską, w połowie niemiecką", tj.: 1/ J. N., zamężnej G. (P.), 2/E. S. (P.), 3/ R. B. (V.), 4/ E. B. (R.). Ustalono (w oparciu o notatkę urzędową A. K. z [...] lutego 1948 r.), że obie niepolskie współwłaścicielki znacjonalizowanej nieruchomości w lipcu 1944 r. opuściły [...]. Prokuratura Sądu Okręgowego w [...] prowadziła wobec E. (E.) B. postępowanie wyjaśniające w trybie art. 1 dekretu z 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939 – 1945 r. Postanowieniem z [...] sierpnia 1948 r. II Kr [...] Sąd Okręgowy Wydział Karny w [...] na wniosek Prokuratora Sądu Okręgowego w [...] z [...] czerwca 1948 r. uznał E. B.– za osobę zbiegłą do nieprzyjaciela, na podstawie § 8 i 15 rozporządzenia ministra Sprawiedliwości z 21 maja 1946 r. wydanego w porozumieniu z Ministrami: Obrony Narodowej, Administracji Publicznej, Bezpieczeństwa Publicznego, Skarbu, Oświaty, Rolnictwa i Reform Rolnych, Leśnictwa, Przemysły, Żeglugi i Handlu Zagranicznego, Aprowizacji i Handlu, Komunikacji, Poczt i Telegrafów, Odbudowy oraz Ziem Odzyskanych – o określeniu osób, których majątek przechodzi na własność Państwa. Zgodnie z art. 2 ust. 1 dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich z mocy samego prawa przechodzi na własność Skarbu Państwa wszelki majątek m. in. osób zbiegłych do nieprzyjaciela. Tym samym z mocy w/w ustawy mienie poniemieckie przechodziło na własność Skarbu Państwa w trybie nacjonalizacyjnym, to jest wprost z mocy prawa (wyrok SN z 26 lipca 2001 r., IV CKN 280/00).

Odnośnie R. B. organ wskazał, że nie odnaleziono dokumentów wskazujących jak zakończyło się dochodzenie prowadzone przez Prokuraturę Sądu Okręgowego w [...] wobec w/w, co do której Okręgowy Urząd Likwidacyjny we wniosku z [...] października 1947 r. o wszczęcie postepowania w zakresie odstępstwa od narodowości polskiej w czasie wojny bądź uznania za zbiegłą do nieprzyjaciela – podnosił, że "B. R. poddaństwo niemieckie przyjęła zaraz po wkroczeniu nieprzyjaciela w roku 1939, zaś [...] opuściła w lipcu 1944 r.; majątek jaki posiadała w [...], przy ul. [...] jest pod repatriacją P.U.L.". Okoliczność wszczęcia w/w postępowania potwierdza, że w/w należąca do IV kategorii Volksdeutschów – nie złożyła wniosku o rehabilitację w ustawowym terminie do 31 lipca 1946 r. i tym samym nie została zrehabilitowana, w trybie przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 13 kwietnia 1946 r. w sprawie dalszego przedłużenia terminów do składania wniosków o rehabilitację osób wpisanych do drugiej, trzeciej i czwartej grupy niemieckiej listy narodowej lub zaliczonych do jednej z grup uprzywilejowanych przez okupanta, lub wszczęto w tej sprawie stosowne postępowanie sądowe. W ocenie organu niezłożenie wniosku o przeprowadzenie postępowania rehabilitacyjnego przez odstępcę od narodowości polskiej obowiązanego do złożenia wniosku, jak również niezłożenie przez odstępcę przepisanej deklaracji wierności przed władzami administracyjnymi powodowało, w myśl ustawy z 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów, m.in. z mocy samego prawa przejście całego majątku odstępcy na własność Państwa, bez potrzeby wydawania orzeczenia sądowego o przepadku majątku odstępcy (wyrok SN z 14 marca 1959 r. IV CR 836/57, z 12 czerwca 1962 r. II CR 183/62). Powołując się na ten ostatni wyrok organ wskazał, że mienie odstępcy, który nie zgłosił wniosku o rehabilitację, przeszło na własność Państwa z mocy samego prawa. Te same skutki wywoływało niezłożenie przepisanej w art. 2 cyt. ustawy deklaracji wierności, wobec postanowienia art. 7, w brzmieniu znowelizowanym, iż w takim przypadku ma zastosowanie art. 20 ustawy.

W świetle powyższego organ uznał, że E. (E.) B. i R. B. w dacie wydania orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego nie legitymowały się już prawem własności do mienia objętego umowami z [...] marca 1936 r. i z [...] lipca 1940 r. W przypadku wcześniejszej śmierci E. (E.) B. i R. B.(data zgonu nie została bezspornie ustalona wobec umorzenia postanowieniem z [...] kwietnia 2013 r. postępowania przed Sądem Rejonowym w [...] o stwierdzenie zgonu w/w – [...]) prawa nabyte na podstawie w/w umów nie wchodziły w również skład masy spadkowej. Przedmiotowa nieruchomość w udziale należącym do E. (E.) B. i R. B. stanowiła w dacie wydania skarżonego orzeczenia nacjonalizacyjnego własność Skarbu Państwa. Ponadto interes prawny E. S. i J. G. w sprawie niniejszej (czego nie kwestionują ich spadkobiercy) oparty jest wyłącznie na prawie własności do 1/2 przedmiotowej nieruchomości i po stwierdzeniu nieważności orzeczenia z [...] kwietnia 1958 r. w części dotyczącej ¼ udziału J. N. i ¼ udziału E. S. w prawie własności nieruchomości roszczenia z tego tytułu zostały zaspokojone wypłatą przez Skarb Państwa zasądzonych odszkodowań. Spadkobiercy J. G. i E. S. nie wystąpili tym samym z wnioskiem o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją Ministra Gospodarki z 31 grudnia 2012 r. w pkt II umarzającą postępowanie administracyjne. Zdaniem organu zaszła zatem bezprzedmiotowość postępowania, bowiem organ odnosząc się do oceny prawnej zawartej w w/w wyrokach sadów administracyjnych w tak ustalonym stanie faktycznym i prawnym nie znalazł przesłanek do oceny w/w orzeczenia w części dotyczącej ¼ udziału E. (E.) B.i ¼ udziału R. B. w prawie własności przedmiotowej nieruchomości na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa. W tym stanie faktycznym i prawnym nie znajdując podstaw do zmiany rozstrzygnięcia zawartego w pkt II zaskarżonej decyzji organ wskazał, że zmiana uzasadnienia nie powoduje, że decyzja I instancji jest niezgodna z przepisami prawa i trzeba ją w części uchylić.

W skardze na w/w decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca A. M. działająca jako kurator spadku E. B. oraz R. B. zarzuciła naruszenie przepisów postępowania administracyjnego:

1/ art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 105 § 1 kpa poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie będące skutkiem uznania, że w sprawie zachodzi bezprzedmiotowość postępowania o charakterze podmiotowym wynikająca z braku interesu prawnego po stronie kuratora spadku R. B., w sytuacji gdy zgromadzony materiał dowodowy nie dawał podstaw do poczynienia takich ustaleń faktycznych i prawnych, w szczególności, że R. B. utraciła ex lege udział w prawie własności znacjonalizowanej nieruchomości na podstawie przepisów ustawy z 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów lub na podstawie dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich;

2/ art. 28 kpa poprzez błędne jego zastosowanie w stanie faktycznym sprawy wyrażające się w odmówieniu przez organ przypisania interesu prawnego kuratorowi spadku R. B. w zaskarżeniu orzeczenia nacjonalizacyjnego, a to wobec wyrażenia błędnych i niepotwierdzonych materiałem dowodowym ustaleń faktycznych, w szczególności , co do braku przysługiwania R. B. prawa własności do ¼ udziału w przedmiotowej nieruchomości w dacie nacjonalizacji;

3/ art. 7, 77 § 1, 80 kpa poprzez brak przeprowadzenia przez organ wyczerpującego postępowania dowodowego wyrażającego się w braku zbadania i skompletowania akt rzekomego dochodzenia prowadzonego przeciwko w/w przez prokuraturę Sądu Okręgowego w [...] w trybie art. 1 dekretu z 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r.; brak zbadania archiwalnych akt postępowań prowadzonych przez Starostę Powiatu [...] w trybie przepisów ustawy z 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów, zwłaszcza w zakresie ustalenia czy R. B. złożyła deklaracje wierności narodowi i demokratycznemu Panstwu Polskiemu właściwej władzy administracji ogólnej I- szej instancji w trybie art. 2 ustawy z 6 maja 1945 r. oraz czy zostało w związku z tym wydane zaświadczenie o złożeniu przedmiotowej deklaracji, jak również czy zostało przez organ I instancji zarządzone ogłoszenie o złożeniu w/w deklaracji; brak ustalenia czy w myśl art. 201 w zw. z art. 20 ustawy z 6 maja 1945 r. czy w stosunku do R. B. zostało wydane zarządzenie prokuratora specjalnego sądu karnego w przedmiocie konfiskaty mienia; brak ustalenia czy i ewentualnie z jakim skutkiem zakończyło się postępowanie w trybie przepisów dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich dotyczące uznania R. B. za zbiegłą do nieprzyjaciela, co skutkowało dokonaniem dowolnej a nie swobodnej oceny materiału dowodowego i ustaleniem, że R. B. utraciła całość praw do swojego majątku z mocy prawa, w sytuacji gdy analiza w/w dowodów nakazuje przyjąć ustalenia odmienne od poczynionych przez organ, przeczące zastosowaniu wobec R. B. art. 7 w zw. z art. 20 ustawy z 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów.

Naruszenie przepisów prawa materialnego:

4/ art. 7 w zw. z art. 20 ustawy z 6 maja 1945 r. poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie i bezpodstawne przyjęcie, że w/w utraciła z mocy prawa całość należącego do niej mienia, a to wobec niezłożenia deklaracji o jakiej mowa w pkt 3 skargi, podczas gdy przedmiotowe ustalenia faktyczne są dowolne i nie znajdują oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym;

5/ art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 8 marca 1946 r. w zw. z § 4, § 8, § 10, § 13 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 21 maja 1946 r. poprzez bezpodstawne przyjęcie przez organ, że R. B. mogła zostać uznana za osobę zbiegłą do nieprzyjaciela w rozumieniu przepisów w/w rozporządzenia, pomimo braku potwierdzenia tego faktu prawomocnym orzeczeniem sądowym.

Podnosząc powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylanie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej w części zaskarżonej tj. w zakresie dotyczącym R. B. i przekazanie akt sprawy do organowi do ponownego rozpoznania w tym zakresie.

W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że organ nie wskazał który akt był podstawą przejścia majątku R. B. na Skarb Państwa, czy była to cyt. wyżej ustawa z 6 maja 1945 r. czy też art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, a w/w nie została uznana za osobę zbiegłą do nieprzyjaciela. Zastosowanie skutków prawnych art. 7 w zw. z art. 20 u.o.w.w.e. w postaci przejęcia przez Skarb Państwa na własność majątku obywateli Państwa Polskiego wpisanych po dniu 31 sierpnia 1939 r. na obszarach RP, wcielonych przemocą przez okupanta do Rzeszy Niemieckiej do trzeciej lub czwartej grupy niemieckiej listy narodowej lub do grupy tzw. "Leistungs-Pole", wymagało ustalenia, że osoby te nie złożyły deklaracji wierności Narodowi i demokratycznemu Państwu Polskiemu, a brak takiego ustalenia uniemożliwiał uznanie przejęcia majątku na własność Skarbu Państwa z mocy prawa. Ewentualna deklaracja wierności mogła bowiem anulować skutki wpisu na w/w listy, a organ zaniechał dokonania takich ustaleń faktycznych.

Podniosła, że wniosek o braku zrehabilitowania R. B. organ błędnie wyprowadza z faktu wszczęcia przeciwko w/w postępowania karnego przez Prokuraturę Sądu Okręgowego w [...]. Tymczasem postępowanie karne toczyło się na podstawie przepisów odrębnych do postępowania z art. 2 u.o.w.w.e. tj. przepisów dekretu o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r., nadto art. 22 § 3 w/w dekretu wprost stanowi, że do czynów za które dekret wprowadzał odpowiedzialność karną nie miała zastosowania ustawa z 6 maja 1945 r. o wyłączeniu (...). Organ przyznał, że nie odnaleziono dokumentów wskazujących jak zakończono dochodzenie przeciwko R. B. prowadzone przez Prokuraturę, zatem odwołanie się do faktu prowadzenia niezakończonego postępowania karnego rozpoznawanego w trybie innych przepisów i dotyczącego innych czynów aniżeli objęte przepisami u.o.w.w.e. obarczone jest poważnym błędem, zatem prowadzi do nieuprawnionych ustaleń faktycznych. Skarżąca podniosła, że dla uznania osoby za zbiegłą do nieprzyjaciela wymagane jest orzeczenie sądu okręgowego, a w sprawie nie wykazano, że takie postanowienie w stosunku do w/w wydano.

W odpowiedzi na skargę Minister wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Minister nie naruszył podczas jej wydawania przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak również przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy.

W przedmiotowej sprawie kwestią sporną pozostaje, czy majątek należący do R. B. w dacie wydawania orzeczenia nacjonalizacyjnego przez Ministra Przemysłu Lekkiego, a w szczególności jej udział w prawie własności przedmiotowej nieruchomości przeszedł z mocy prawa na własność Skarbu Państwa. Przy czym organ nie wskazuje, który akt prawa był podstawą przejścia majątku R. B. na Skarb Państwa, czy była to cyt. wyżej ustawa z 6 maja 1945 r. czy też art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich.

Zdaniem Sądu ma rację strona skarżąca podnosząc, iż nie sposób uznać w świetle ustaleń faktycznych dokonanych przez organy w toku kontrolowanego postępowania, że R. B. była osobą zbiegłą do nieprzyjaciela, a w konsekwencji osobą, której wszelki majątek z mocy samego prawa przechodzi na własność Skarbu Państwa – zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Wydane w oparciu o delegację ustawową zawartą w art. 2 ust. 3 w/w dekretu rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 21 maja 1946 r. wydanego w porozumieniu z Ministrami: Obrony Narodowej, Administracji Publicznej, Bezpieczeństwa Publicznego, Skarbu, Oświaty, Rolnictwa i Reform Rolnych, Leśnictwa, Przemysły, Żeglugi i Handlu Zagranicznego, Aprowizacji i Handlu, Komunikacji, Poczt i Telegrafów, Odbudowy oraz Ziem Odzyskanych – o określeniu osób, których majątek przechodzi na własność Państwa reguluje postępowanie w sprawach uznania za osobę zbiegłą do nieprzyjaciela. I tak do uznania za taką osobę właściwy jest sąd okręgowy ostatniego miejsca jej zamieszkania w Polsce, a w braku takiego miejsca – sąd okręgowy miejsca położenia majątku, stanowiącego własność wymienionej osoby (§ 8 rozporządzenia). Orzeczenie co do uznania osoby za zbiegłą do nieprzyjaciela sąd wydaje w formie postanowienia, po przeprowadzeniu rozprawy (§ 13), na które to postanowienie służy zażalenie do sądu apelacyjnego, który orzeka ostatecznie (§ 14 rozporządzenia).

Z powyższego w sposób jednoznaczny wynika, że niezbędnym wymogiem uznania osoby za zbiegłą do nieprzyjaciela jest wydanie postanowienia przez sąd okręgowy ostatniego miejsca zamieszkania tej osoby w Polsce, bądź sąd okręgowy miejsca położenia majątku będącego własnością tej osoby. W aktach administracyjnych brak jest takiego postanowienia wydanego w stosunku do R. B., co przesądza zdaniem Sądu, o braku możliwości uznania jej (w przeciwieństwie do E. (E.) B., co do której takie postanowienie z [...] sierpnia 1948 r. [...] Sądu Okręgowego Wydziału Karnego w [...] na wniosek Prokuratora Sądu Okręgowego w [...] z [...] czerwca 1948 r., na podstawie § 8 i 15 figuruje w aktach) za osobę zbiegłą do nieprzyjaciela. W konsekwencji, tak jak wskazano wyżej, nie można uznać, że wszelki majątek R. B. przeszedł z mocy samego prawa na własność Skarbu Państwa w oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 8 marca 1946 r.

Jednocześnie w sprawie niniejszej nie jest spornym, że w czasie II wojny światowej E. (E.) B. i R. B. zadeklarowały swą przynależność do narodowości niemieckiej i wpisane były na niemiecką listę narodowościową, odpowiednio I i IV kategorii. Okoliczności te organ ustalił na podstawie wniosku o wydanie Kenkart Volksdeutschom, akt Okręgowej Komisji ds. badania zbrodni niemieckich w [...], listy przestępców i listy volksdeutsczy – Dystrykt [...], ewidencje osób pochodzenia niemieckiego w Generalnym Gubernatorstwie z [...] maja 1942 r. z akt NSDAP. Należy zgodzić się z organem, że powyższe okoliczności korespondują z treścią pisma z [...] września 1946 r. skierowanego do Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego w [...] przez E. S., J. G. z d. N. i J. B. W piśmie tym wskazuje się, m. in. że wydzierżawiona przez spółkę nieruchomość przy [...] w [...] za pełną własność poniemiecką żadną miarą uznawana być nie może, "...lecz zgodnie z istotnym stanem rzeczy traktowane być muszą jako własność w połowie polską, w połowie niemiecką", tj.: 1/ J. N., zamężnej G. (Polka), 2/ E. S. (Polka), 3/ R.B. (Volksdeutsch), 4/ E. B. (Reichsdeutsch). Ustalono, że cała rodzina B., prócz T. B., poddaństwo niemieckie przyjęła jesienią 1939 r. Brak ustaleń by działali na szkodę Państwa Polskiego. W lipcu 1944 r. cała rodzina B. opuściła [...], wyjeżdżając w kierunku [...] (notatka urzędowa A. K. z [...] lutego 1948 r.). W aktach administracyjnych znajdują się listy volksdeutsch, w których figuruje nazwisko R. B. (B.). Powyższe znajduje też potwierdzenie w ustaleniach poczynionych przez Sąd Rejonowy w [...] w sprawie [...], a dotyczących w/w. Ustaleń tych Sąd Rejonowy dokonał m.in. na podstawie akt IPN delegatura w [...], dokumentów ksiąg wieczystych Kw [...],[...], akt I Ns [...], I Ns [...], I Ns [...] SR [...], akt [...] i [...] ([...] sygn. sądowa) Prokuratora Sądu Okręgowego w [...] w sprawie A. i R. B., R. B. podejrzanych z art. 1 dekretu z 28 czerwca 1946 r. zakończonej postanowieniem SO z [...] sierpnia 1948 r. o uznaniu R. i E. za zbiegłych do nieprzyjaciela ([...]), zeznań świadków, w tym rodziny, iż obie z mężami w lipcu 1944 r. wyjechały do [...], publikacji dr J. K. "Społeczność Ewangelicka [...] podczas okupacji hitlerowskiej" ([...], 2009), str. 48.

Z dniem 7 maja 1945 r. weszła w życie ustawa z 6 maja 1945 r. wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 96 ze zm.). Dotyczyła ona obywateli Państwa Polskiego wpisanych po dniu 31 sierpnia 1939 r. na obszarach Rzeczypospolitej Polskiej, wcielonych przemocą przez okupanta do Rzeszy Niemieckiej (...) do trzeciej lub czwartej grupy niemieckiej listy narodowej (Deutsche Volksliste) lub do grupy tzw. "Leistungs-Pole". W art. 1 tej ustawy przewiduje się, że w/w posiadają pełnię praw obywatelskich, jeżeli wciągnięci zostali na tę listę wbrew swojej woli lub pod przymusem, a swoim zachowaniem wykazali polską odrębność narodową. Ustawodawca w stosunku do osób wpisanych do drugiej, trzeciej i czwartej grupy niemieckiej listy narodowej (a zatem tak jak R. B [...], którą wpisano do grupy czwartej) przewidywał w/w ustawą możliwość rehabilitacji. Instytucja ta w stosunku do osób wpisanych do trzeciej i czwartej grupy niemieckiej listy narodowej uregulowana została w rozdziale I w/w ustawy. Wskazuje się tam na powinność złożenia przez obywateli, którzy ukończyli 14 lat, wymienionych w art. 1, właściwej władzy administracji ogólnej I instancji deklaracji wierności Narodowi i demokratycznemu Państwu Polskiemu (art. 2 ust.1). Obywatele, jednocześnie ze złożeniem deklaracji wierności otrzymują zaświadczenie stałe, stwierdzające, że są obywatelami Państwa Polskiego narodowości polskiej. O złożeniu deklaracji i wydaniu zaświadczenia władza administracyjna zarządza ogłoszenie (art. 2 ust. 3). Z kolei konsekwencją niezłożenia deklaracji wierności (art. 7) bądź odrzucenia wniosku o rehabilitację jest między innymi utrata na zawsze praw publicznych, obywatelskich praw honorowych i całego mienia (art. 20 cyt. ustawy).

W przedmiotowej sprawie nie jest sporne, że R. B. wpisana była na niemiecką listę narodowościową IV kategorii. Mimo podjęcia przez organ administracji w toku niniejszego postępowania szeregu czynności zmierzających do pozyskania niezbędnego materiału dowodowego, w tym stosowne wystąpienia do: Archiwum Akt Nowych w [...], Archiwum Państwowego w [...], Archiwum Państwowego w [...], Urzędu Miejskiego w [...], Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, [...] Urzędu Wojewódzkiego Spraw Obywatelskich w [...],[...] Urzędu Wojewódzkiego Oddział Spraw Obywatelskich w [...], zlecenia m. in. Archiwum Państwowemu w [...] przeszukania zbiorów lat 1939 – 1945 oraz okresu powojennego dotyczących obywatelstwa i narodowości R. B. nie odnaleziono innych dokumentów aniżeli te zgromadzone w aktach administracyjnych. Organ prowadzący postępowanie pozyskał też w/w materiał dowodowy zgromadzony przez Sąd Rejonowy w [...] w związku z prowadzonym postępowaniem o stwierdzenie zgonu i ustanowienie kuratora spadku po E. (E.) i R. B.. Jak wynika z załączonych postanowień Sądu w sprawie [...] zwracał się on też m. in. do proboszcza Parafii Ewangelicko-augsburskiej w [...], USC w [...], USC w [...], Urzędu Miejskiego w [...] o udzielenie informacji dotyczących m.in. R. B. (B.), nieruchomości gdzie zamieszkiwała, ew. ksiąg wieczystych ([...], w [...]), danych z ewidencji ludności dot. tej rodziny.

Nie można też nie wskazać na sprawozdania kuratora spadku, w których skarżąca stwierdza "bezskuteczność poszukiwania dokumentacji dotyczącej informacji o E. i R. B. (sprawozdanie z [...].06.2011 r., z [...].12.2011 r., z [...].06.2016 r.). Należy też mieć na uwadze, że postępowanie przed Sądem Rejonowym nie zakończyło się wydaniem merytorycznego rozstrzygnięcia, a umorzeniem postępowania, które uprzednio przez było zawieszone.

W kontekście powyższego oraz wskazywanych przez skarżącą przed Sądem Rejonowym w [...] trudności w ustaleniu danych dotyczących w/w, w tym daty i miejsca ewentualnego zgonu (sprawozdanie kuratora z [...].12.2013 r.) organ słusznie przyjął, że brak jest dowodów potwierdzających złożenie przez R. B. wniosku o rehabilitację w trybie ustawy z 6 maja 1945 r. Nie odnaleziono też informacji wskazujących chociaż pośrednio, że R. B.– jako volksdeutsch, w terminie do [...].10.1945 r. wystąpiła (stosownie do przepisów Rozporządzenia Bezpieczeństwa Publicznego z 10 września 1945 r. w sprawie wykonania ustawy z 6 maja 1945 r.) z wnioskiem o wydanie zastępczego dowodu tożsamości. W tym stanie rzeczy zasadnie przyjął organ, że wobec niezłożenia wniosku o rehabilitację (deklaracji wierności) doszło do przejścia całego mienia R. B. na rzecz Skarbu Państwa, bez potrzeby wydawania orzeczenia sądowego w tym przedmiocie.

Zarzut naruszenia art. 7, 77 § 1, 80 kpa nie jest zasadny. Tak jak wykazano wyżej organ przeprowadził szeroko zakrojone postępowanie dowodowe, a fakt nie odnalezienia deklaracji wierności w realiach tej sprawy, nie stanowi o wadliwości przeprowadzonego postępowania. Jednocześnie ma rację skarżąca wskazując, że nie sposób wysnuć wniosku o braku zrehabilitowania w oparciu o fakt prowadzenia przeciwko R. B. postępowania karnego przez Prokuraturę Sądu Okręgowego w [...] na podstawie przepisów dekretu z 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwa od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r., gdyż są to dwa odrębne postępowania. Fakt braku rehabilitacji (niezłożenia deklaracji wierności) wynika natomiast z braku stosownych po temu dowodów.

Nie zasługują też na uwzględnienie zarzuty braku ustalenia: czy w myśl art. 201 w zw. z art. 20 ustawy z 6 maja 1945 r. czy w stosunku do R. B. zostało wydane zarządzenie prokuratora specjalnego sądu karnego; czy i ewentualnie z jakim skutkiem zakończyło się postępowanie w trybie przepisów dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich dotyczące uznania R. B. za zbiegłą do nieprzyjaciela z przyczyn wskazanych wyżej.

Ma rację skarżąca zarzucając organowi alternatywne wskazanie podstawy utraty przez R. B. majątku, w tym udziału we współwłasności znacjonalizowanej nieruchomości. Uchybienie to, wobec wskazania wśród tych dwóch alternatywnych podstaw, prawidłowej podstawy prawnej pozostaje jednak bez wpływu na wynik postępowania.

W świetle powyższego zasadnie organ uznał, że E. (E.) i R. B. w dacie wydania orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego nie legitymowały się już prawem własności do znacjonalizowanego mienia. W przypadku wcześniejszej śmierci w/w (data zgonu nie została bezspornie ustalona wobec umorzenia postanowieniem z [...] kwietnia 2013 r. postępowania przed Sądem Rejonowym w [...] o stwierdzenie zgonu, [...]) prawa nabyte na podstawie umów z [...] marca 1936 r. i z [...] lipca 1940 r. nie wchodziły w skład masy spadkowej. Przedmiotowa nieruchomość w udziale należącym do E. (E.) B. i R. B. stanowiła w dacie wydania orzeczenia nacjonalizacyjnego własność Skarbu Państwa. Interes prawny E. S. i J. G. w sprawie niniejszej (czego nie kwestionują ich spadkobiercy) oparty jest wyłącznie na prawie własności do 1/2 przedmiotowej nieruchomości i po stwierdzeniu nieważności orzeczenia z [...] kwietnia 1958 r. w części dotyczącej ¼ udziału J. N. i ¼ udziału E. S. we własności nieruchomości roszczenia z tego tytułu zostały zaspokojone wypłatą przez Skarb Państwa zasądzonych odszkodowań. Spadkobiercy J. G. i E. S. nie wystąpili z wnioskiem o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją Ministra Gospodarki z [...] grudnia 2012 r. Należy zatem zaaprobować stanowisko organu, co do bezprzedmiotowości postępowania z przyczyn podmiotowych bowiem majątek należący zarówno do R. B. jak i E. (E.) B. w dacie wydawania orzeczenia nacjonalizacyjnego przez Ministra Przemysłu Lekkiego, a w szczególności udziały w/w w prawie własności przedmiotowej nieruchomości przeszły z mocy prawa na własność Skarbu Państwa na podstawie cyt. wyżej przepisów ustawy z 6 maja 1945 r. w stosunku do R. B., a w stosunku do E. (E.) B. na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich.

Wobec powyższego na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak w wyroku.