Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 621/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-11-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 188 w zw. z art. 193 i art. 151, art. 207 § 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 77, art. 86, art. 136 § 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 2 pkt 7 lit. c
journal: Dz.U. 2016 poz 169
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 22 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Op 295/20 w sprawie ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] marca 2019 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. odstępuje od zasądzenia od A. G. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 22 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Op 295/20, po rozpoznaniu sprawy ze skargi A. G.-R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z [...] marca 2019 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta O. z [...] lipca 2018 r. nr [...] oraz zasądził od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. na rzecz skarżącego zwrot kosztów postępowania sądowego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Prezydent Miasta O. decyzją z [...] września 2011 r. nr [...] przyznał skarżącemu świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r.

W wyniku wznowienia postępowania, decyzją z [...] kwietnia 2015 r. nr [...], Prezydent Miasta O. uchylił ww. decyzję oraz odmówił przyznania skarżącemu świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Organ uznał, że wyszła na jaw nowa okoliczność dotycząca faktu zawarcia [...] czerwca 2010 r. związku małżeńskiego między matką skarżącego, B. G. a R. R., która spowodowała, że rodzina skarżącego składa się z trzech, a nie jak wskazano we wniosku - dwóch osób i przy uwzględnieniu w dochodach rodziny również dochodu R. R., dochód na osobę w rodzinie przekraczał 725 zł. Informację w tym zakresie organ pierwszej instancji uzyskał po otrzymaniu 10 października 2014 r. odpisu skróconego aktu małżeństwa. W związku z powyższym organ uznał, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego skarżącemu nie przysługuje.

Prezydent Miasta O. wszczął z urzędu postępowanie w sprawie ustalenia nienależnie pobranych przez skarżącego w związku ze zmianą składu i dochodów rodziny świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie świadczeniowym 2011/2012. W sprawie został wydany wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z 10 kwietnia 2018 r. sygn. akt II SA/Op 57/18, którym zostały uchylone decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z [...] października 2017 r. oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezydenta Miasta O. z [...] czerwca 2017 r. nr [...] uznająca, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. w łącznej kwocie 6 000 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem przez A. G.-R. i podlega zwrotowi. Sąd uznał, że w sprawie nie było możliwe jednoczesne orzekanie o sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i w sprawie zwrotu tych świadczeń. Sąd przyjął ponadto, że z uwagi na fakt, że od czasu przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczeń z funduszu alimentacyjnego przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji ulegały kolejnym nowelizacjom, w myśl reguły intertemporalnej wyrażonej w art. 3 obowiązującej od 1 stycznia 2012 r. ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 205, poz. 1212), sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Sąd wskazał, że przepis ten nie został uchylony przez kolejne zmiany omawianej ustawy i powinien mieć zastosowanie w sprawie. Niewątpliwie prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla skarżącego powstało przed dniem 1 stycznia 2012 r., tj. przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, zatem - stosownie do przytoczonej wyżej reguły intertemporalnej - należało w kontrolowanej sprawie zastosować stan prawny ukształtowany ustawą z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. poz. 7 ze zm.), w jej brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. Na powyższą ocenę nie ma wpływu to, że część świadczeń została przyznana i wypłacona za okres po 1 stycznia 2012 r., skoro w świetle art. 3 ustawy zmieniającej decydujące znaczenie ma data przyznania prawa do świadczeń.

Ponownie rozpatrując sprawę Prezydent Miasta O. decyzją z [...] lipca 2018 r. nr [...] orzekł, że świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego dla A. G.-R. za okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. w łącznej kwocie 6 000 zł, jest nienależnie pobranym świadczeniem, ponieważ w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą to świadczenie i odmówiono prawa do niego, co wypełniło przesłanki art. 2 pkt 7 lit. c ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2016 r. poz. 169 ze zm.). Postanowieniem z [...] sierpnia 2018 r. organ pierwszej instancji sprostował ww. decyzję w zakresie podstawy prawnej. W wyniku wniesionego zażalenia Kolegium, postanowieniem z [...] marca 2019 r., nr [...] uchyliło to postanowienie w części objętej tym środkiem zaskarżenia.

Odwołanie od decyzji z [...] lipca 2018 r. złożył skarżący.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. decyzją z [...] marca 2018 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie Prezydenta Miasta O. Kolegium uznało, że zalecenia zawarte w wyroku z 10 kwietnia 2018 r. zostały wypełnione. Organ wskazał, że w sprawie zastosowanie ma stan prawny ukształtowany ustawą z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w jej brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212). Kolegium uznało, że świadczenie pobrane przez skarżącego jest nienależnie pobranym świadczeniem, stosownie do art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W takiej sytuacji brak jest podstaw do odstępowania od wykładni językowej art. 2 pkt 7 lit. c ww. ustawy, a w konsekwencji, do badania świadomości strony co do wprowadzenia organu w błąd.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu powołanym na wstępie wyrokiem uwzględnił skargę A. G.-R. na powyższą decyzję. Sąd uznał, że organy pominęły ocenę, czy skarżący miał świadomość, że domaga się świadczenia, które mu się nie należy. Zasadnym był zatem, zdaniem Sądu, zarzut podniesiony w skardze, dotyczący naruszenia art. 136 § 1, art. 77 oraz art. 86 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd wywiódł w uzasadnieniu, że instytucja świadczenia nienależnie pobranego została uregulowana w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, że należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, z kolei "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu jej świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Mając na uwadze powyższe rozróżnienie, Sąd uznał, że obowiązek zwrotu "świadczenia nienależnie pobranego" z art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. W związku z powyższym w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Sąd nie podzielił poglądu, że "świadczenie nienależnie pobrane", o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, nie jest uzależnione od badania stanu świadomości osoby, która pobrała to świadczenie, i jest wyłącznie konsekwencją wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji je przyznającej. Sąd dalej wskazał, że w przepisie tym posłużono się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego", a nie "świadczenia nienależnego". W konsekwencji przy ustalaniu, stosownie do art. 2 pkt 7 lit. c ww. ustawy, świadczenia nienależnie pobranego i orzekaniu o jego zwrocie, nie wystarczy samo stwierdzenie, że w związku z postępowaniem wznowieniowym, bądź w przedmiocie stwierdzenia nieważności, została wyeliminowana decyzja przyznająca świadczenie. Sama okoliczność usunięcia podstawy prawnej przyznania świadczenia nie może automatycznie przesądzać o konieczności wydania orzeczenia o uznaniu, że pobrane środki z funduszu alimentacyjnego są świadczeniem nienależnie pobranym. W pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie, czy osoba, która świadczenie pobierała, wiedziała, że świadczenie to jej nie przysługuje.

Jak podkreślił Sąd, postępowanie nadzwyczajne w przedmiocie wznowienia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jest prowadzone niezależnie od postępowania w przedmiocie ustalenia świadczeń nienależnie pobranych i zwrotu tych świadczeń. W postępowaniach nadzwyczajnych kwestia świadomości osoby pobierającej świadczenie, że ono jej się nie należy, nie jest badana. Organ ocenia w nich tylko czy zachodzą podstawy wznowieniowe, wymienione w art. 145 K.p.a. (podobnie w procedurze stwierdzenia nieważności). Oznacza to, że gdy na skutek postępowań nadzwyczajnych odpadnie podstawa prawna przyznania świadczeń, tj. gdy zostanie wyeliminowana decyzja o przyznaniu tych świadczeń, to pobrane w takich sytuacjach świadczenie można zakwalifikować wyłącznie jako "świadczenie nienależne". Skoro jednak ustawodawca przewidział w art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, że zwrotowi podlega "świadczenie nienależnie pobrane", a nie "świadczenie nienależne", a jednocześnie jako "świadczenie nienależnie pobrane" w art. 2 pkt 7 lit. c tej ustawy potraktował także wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, to w takim przypadku organ, orzekając o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane, powinien zbadać, czy strona była świadoma tego, że świadczenie jej się nie należy. Zdaniem Sądu organ powinien w każdym wypadku oceniać winę strony. Przywołując stanowisko sądów administracyjnych, Sąd wojewódzki wskazał, że obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych oświadczeń lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Wobec tego, zdaniem Sądu, organy miały obowiązek zbadać czy strona skarżąca, pobierając sporne świadczenie z funduszu alimentacyjnego, wiedziała o tym, że nie zachodzą przesłanki do przyznania jej wnioskowanego świadczenia.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O., zaskarżając go w całości. Skargę kasacyjną oparto na:

1) przesłance wynikającej z art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", tj. na zarzucie naruszenia prawa materialnego w postaci art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w związku z art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przez błędną wykładnię ostatniego z wymienionych przepisów, polegającą na przyjęciu, że orzekając o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane organ powinien zbadać, czy strona wiedziała, że świadczenie jej się nie należy i czy świadomie wprowadziła organ w błąd w zakresie składu jej rodziny, podczas gdy prawidłowa wykładnia (literalna wsparta systemową wewnętrzną i zewnętrzną) ww. przepisu prowadzi do wniosku, że świadomość strony co do przysługiwania jej prawa do świadczenia pozostaje bez znaczenia, a prawnie relewantne jest wyłącznie ustalenie, że w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia;

2) przesłance wynikającej z art. 174 pkt 2 P.p.s.a., tj. na zarzucie naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 P.p.s.a. w związku z art. 136 § 1, art. 77 i art. 86 K.p.a. przez błędne uznanie, że decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem ww. przepisów w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, podczas gdy skoro brak było podstaw do badania stanu świadomości strony z uwagi na fakt, że art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów takiej przesłanki nie zawiera, to brak było również podstaw do przyjęcia, że organy były obowiązane do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie,

b) art. 170 P.p.s.a. przez orzeczenie w zaskarżonym wyroku w sposób przeciwstawny do orzeczeń zawartych w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 września 2020 r., sygn. akt I OSK 2372/18 i I OSK 2373/18, które zapadły między tymi samymi stronami i w analogicznych sprawach pod względem stanu prawnego i faktycznego, różniących się jedynie okresami świadczeniowymi.

Na podstawie przywołanych zarzutów, skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, a także o zwrot kosztów postępowania według norm przepisanych. Skarżący kasacyjnie organ oświadczył ponadto, że zrzeka się przeprowadzenia rozprawy w sprawie.

W piśmie z 15 marca 2021 r., stanowiącym odpowiedź na skargę kasacyjną, A. G.-R. wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania wywołanych skargą kasacyjną, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres dokonywanej przez Sąd kontroli, który w odróżnieniu od Sądu pierwszej instancji nie

bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Z tego punktu widzenia skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy.

W niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego kasacyjnie organu – na podstawie art. 176 § 2 P.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna nie sprzeciwiła się rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym, zatem rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 P.p.s.a.

W przedmiotowej sprawie skarga kasacyjna została oparta na obydwu podstawach określonych w art. 174 P.p.s.a. Wprawdzie co do zasady w pierwszej kolejności rozważeniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania, to jednak w niniejszej sprawie, z uwagi na powiązanie naruszeń przepisów postępowania z naruszeniami określonych przepisów prawa materialnego, najpierw należało odnieść się do zarzutów naruszenia prawa materialnego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, w kontekście zarzucanej błędnej wykładni przepisu ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, tj. art. 2 pkt 7 lit. c.

W rozpoznawanej sprawie, zdaniem autora skargi kasacyjnej, Sąd pierwszej instancji nieprawidłowo przyjął, że do uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane nie jest wystarczające wydanie, w wyniku wznowienia postępowania, decyzji uchylającej decyzję przyznającą świadczenie i odmawiającej prawa do świadczenia, lecz niezbędne jest jeszcze wykazanie, że osoba, która pobrała świadczenie, miała świadomość, że jest ono nienależnie przyznane, a tym samym pobierane.

Sąd pierwszej instancji odwołując się do orzecznictwa sądowoadministracyjnego wskazał, że należy rozróżnić określenie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego", ponieważ nienależne świadczenie jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, a świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu jej świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Kierując się tym rozróżnieniem Sąd uznał, że obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego z art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. W związku z powyższym w postępowaniu organ był obowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego.

Zauważenia wymaga przy tym, że Sąd pierwszej instancji dokonując wykładni art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w powyższy sposób odwołał się do stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu zawartego w wyrokach z 10 kwietnia 2018 r. sygn. akt II SA/Op 58/18 i sygn. akt II SA/Op 59/18. Z urzędu Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu jest wiadomo, że wyroki te zostały uchylone wyrokami Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 września 2020 r. sygn. akt odpowiednio I OSK 2372/18 i I OSK 2373/18. Te ostatnie orzeczenia przywołał także skarżący kasacyjnie organ podkreślając, że zapadły one między tymi samymi stronami, w analogicznych sprawach pod względem stanu prawnego i faktycznego, różniących się jedynie okresami, za które świadczenia zostały uznane za nienależnie pobrane.

Orzeczenie te, zgodnie z art. 170 P.p.s.a., wiążą nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Należy zaznaczyć, że zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych w sytuacji, gdy zachodzi związanie prawomocnym orzeczeniem sądu i ustaleniami faktycznymi, które legły u jego podstaw, niedopuszczalne jest w innej sprawie o innym przedmiocie dokonywanie ustaleń i ocen prawnych sprzecznych z prawomocnie osądzoną sprawą. Rozstrzygnięcie zawarte w prawomocnym orzeczeniu stwarza stan prawny taki, jaki z niego wynika. Sądy rozpoznające między tymi samymi stronami inny spór muszą przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak przyjęto w prawomocnym, wcześniejszym wyroku (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 listopada 2020 r. sygn. akt II FSK 1935/18, z 24 listopada 2020 r. sygn. akt II FSK 1014/19, czy z 28 maja 2021 r. sygn. akt 252/21). Przepis art. 170 P.p.s.a. gwarantuje zachowanie spójności i logiki działania organów państwowych, zapobiegając funkcjonowaniu w obrocie prawnym rozstrzygnięć nie do pogodzenia w całym systemie sprawowania władzy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 lipca 2020 r. sygn. akt I OSK 2904/19).

W świetle powyższego Naczelny Sąd Administracyjny przyjął za własne stanowisko wyrażone we wskazanych wyrokach o sygn. akt I OSK 2372/18 i I OSK 2373/18 odnoszące się do ustalenia, czy obowiązek wykazania przesłanki subiektywnej dotyczy także przypadku, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. c ww. ustawy ilekroć w ustawie mowa o nienależnie pobranym świadczeniu – oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia,

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego analiza tego przepisu prowadzi do wniosku, że istotny jest tam jedynie czynnik obiektywny w postaci zaistnienia faktu wypłacenia świadczenia bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli następnie stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia. W odróżnieniu od przypadków wymienionych w pozostałych przepisach w art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, które dotyczą konkretnych okoliczności faktycznych, gdzie przesłanka subiektywna w postaci świadomości świadczeniobiorcy jest relewantna z uwagi na ich istotę i konstrukcję.

Decydujące w niniejszej sprawie jest zatem, że w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia. Nie jest sporne, że na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a., w sprawie zakończonej decyzją ostateczną z [...] września 2011 r. nr [...] zostało wznowione postępowanie w związku z dokumentem, który wpłynął do organu 10 października 2014 r., tj. odpisem skróconym aktu małżeństwa, z którego wynika, że B. G.-R [...] czerwca 2010 r. zawarła związek małżeński z R. R. Decyzją Prezydenta Miasta O. z [...] kwietnia 2015 r. nr [...] uchylono decyzję z [...] września 2011 r. i odmówiono skarżącemu przyznania prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Decyzja ta stała się ostateczna.

Z uwagi na nadzwyczajny charakter omawianego postępowania, uznać należy, że w tym konkretnym przypadku nie jest w ogóle istotny fakt, czy osoba która pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na podstawie decyzji wyeliminowanej następnie z obrotu prawnego, podczas pobierania świadczeń była świadoma bądź nieświadoma, że przedmiotowa decyzja narusza prawo. Istotny jest tu bowiem wyłącznie skutek w postaci uchylenia decyzji i odmowy przyznania świadczenia, a więc wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji, na mocy której wypłacono świadczenie, które od początku było nienależne. Zarazem jest to istotna różnica na tle pozostałych przesłanek z art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Ustawodawca w przypadku, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy wyeliminował czynnik subiektywny przy ustalaniu świadczenia nienależnie pobranego. Wykładnia językowa art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie nasuwa jakichkolwiek wątpliwości.

Warto jeszcze wskazać, że w powołanych wyżej wyrokach o sygn. akt I OSK 2372/18 i I OSK 2373/18 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że za trafnością tak dokonanej wykładni art. 2 pkt 7 lit. c cyt. ustawy przemawia także orzecznictwo sądów administracyjnych dotyczące regulacji zawartej w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych która jest tożsama. Przyjmuje się w nim, że przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest w treści jednoznaczny i przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w takich okolicznościach ma charakter związany. Ta regulacja jest odmienną od pozostałych (zamieszczonych w art. 30 ust. 2 pkt 1, 2 i 3), a więc w jej przypadku nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia (zob. wyrok NSA z 4 lipca 2018 r., I OSK 309/18, wyrok NSA z 18 kwietnia 2013 r. I OSK 1773/12, wyrok WSA w Warszawie z 28 kwietnia 2017 r., I SA/Wa 357/17).

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu dokonał błędnej wykładni art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zasadność zarzutu naruszenia powołanego przepisu prawa materialnego skutkowała przyjęciem skuteczności zarzutu naruszenia przepisów postępowania – art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 P.p.s.a. w związku z art. 136 § 1, art. 77 i art. 86 K.p.a., a także art. 170 P.p.s.a.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 193 i art. 151 P.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę, poprzez jej oddalenie.

W oparciu o art. 207 § 2 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia od A. G.-R. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości, uznając, że zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w tym przepisie, z uwagi na charakter świadczenia, będącego przedmiotem rozstrzygnięcia i sytuację wnioskodawcy.