Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 990/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-01-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6292 Przymusowy zarząd państwowy
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Rozwoju
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Gabriela Nowak, Sędziowie sędzia WSA Jolanta Dargas, sędzia WSA Iwona Kosińska (spr.), Protokolant ref. staż. Agata Abramowicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 stycznia 2018 r. sprawy ze skarg F. oraz Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta [...] wykonującego zadania starosty z zakresu administracji rządowej na decyzję Ministra Rozwoju i Finansów z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia administracyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Minister Rozwoju i Finansów po kolejnym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] kwietnia 2017 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję Ministra Rozwoju z dnia [...] maja 2016 r., nr [...], którą organ nadzoru:

- stwierdził nieważność zarządzenia Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] marca 1951 r. nr [...] w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwem B. oraz orzeczenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] listopada 1959 r. nr [...] w sprawie stwierdzenia przejścia na własność Państwa tego przedsiębiorstwa, z wyłączeniem działki oznaczonej obecnie nr [...], o pow. 78 m2, wchodzącej w skład znacjonalizowanej wraz z przedsiębiorstwem nieruchomości (pkt I),

- stwierdził, że orzeczenie Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] listopada 1959 r., znak: [...], w sprawie stwierdzenia przejścia na własność Państwa przedsiębiorstwa B. w zakresie działki oznaczonej obecnie nr [...], o pow. 78 m2, wchodzącej w skład znacjonalizowanej wraz z przedsiębiorstwem nieruchomości - zostało wydane z naruszeniem prawa (pkt II).

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia [...] listopada 1991 r. sukcesorzy wspólników spółki jawnej pod nazwą B. – L. P. i K. P., tj. B. B., U. P. i H. P. zwrócili się do Ministra Przemysłu (poprzednika prawnego Ministra Rozwoju i Finansów) o stwierdzenie nieważności zarządzenia Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] marca 1951 r. nr [...] w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwem B., ul. [...] Spółka jawna. Organ orzekający potraktował powyższe pismo jako podanie o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie stwierdzenia nieważności powołanego zarządzenia Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] marca 1951 r. oraz orzeczenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] listopada 1959 r. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, opartego na analizie zgromadzonego materiału dowodowego, Minister Gospodarki (poprzednik prawny Ministra Rozwoju i Finansów) wydał dnia [...] grudnia 1999 r. decyzję utrzymaną w mocy decyzją tego organu z dnia [...] stycznia 2000 r. stwierdzającą nieważność skarżonych decyzji. Skargę od decyzji z dnia [...] stycznia 2000 r. do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożyła F.. Po jej rozpatrzeniu Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 października 2000 r., sygn. akt IV SA 413/00 uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą z dnia [...] grudnia 1999 r. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Minister Gospodarki decyzją z dnia [...] lipca 2001 r. utrzymaną w mocy decyzją tego organu z dnia [...] grudnia 2001 r. ponownie stwierdził nieważność skarżonych decyzji. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie (działając jako sąd I instancji) wyrokiem z dnia 28 sierpnia 2003 r., sygn. akt IV SA 152/02, oddalił skargę złożoną przez F. na powołaną decyzję z dnia [...] grudnia 2001 r., uznając tym samym, że rozstrzygnięcia Ministra Gospodarki zostały podjęte zgodnie z przepisami prawa. Jednakże Naczelny Sąd Administracyjny działając w tym przypadku jako sąd wyższej instancji, po uwzględnieniu skargi kasacyjnej F., wyrokiem z dnia 6 kwietnia 2004 r., sygn. akt OSK 18/04, uchylił wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 sierpnia 2003 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny, ponownie rozpatrując skargę F. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] grudnia 2001"r., wyrokiem z dnia 17 maja 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 391/04 uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą z dnia [...] lipca 2001 r. Po raz kolejny rozpatrując sprawę, Minister Gospodarki decyzją z dnia [...] czerwca 2007 r. ponownie stwierdził nieważność przedmiotowych decyzji nacjonalizacyjnych. Decyzję tę Minister Gospodarki utrzymał w mocy decyzją z dnia [...] października 2007 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia [...] lutego 2008 r., sygn. akt IV SA/Wa 2536/07 oddalił skargę złożoną przez Syndyka masy upadłości F. w upadłości. Jednakże Naczelny Sąd Administracyjny po rozpatrzeniu skargi kasacyjnej, wyrokiem z dnia 5 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 867/08 uchylił wyrok sądu I instancji z dnia 12 lutego 2008 r., sygn. akt IV SA/Wa 2536/07. W konsekwencji powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 3 grudnia 2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 1052/09, uchylił decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] października 2007 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] czerwca 2007 r. Po kolejnym rozpatrzeniu sprawy Minister Gospodarki decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. utrzymaną w mocy decyzją własną z dnia [...] sierpnia 2012 r. umorzył postępowanie nieważnościowe zainicjowane wnioskiem z dnia [...] listopada 1991 r. przez spadkobierców wspólników spółki B.. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 2262/12 uchylił decyzje Ministra Gospodarki z dnia [...] grudnia 2010 r. i z dnia [...] sierpnia 2012 r., zaś Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 1 czerwca 2015 r., sygn. akt I OSK 2073/13 oddalił skargę kasacyjną złożoną przez Ministra Gospodarki.

Ponownie rozpatrując sprawę Minister Rozwoju (następca prawny Ministra Gospodarki) zaskarżoną decyzją z dnia [...] maja 2016 r.:

- stwierdził nieważność zarządzenia Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] marca 1951 r. nr [...] w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwem B. oraz orzeczenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] listopada 1959 r. nr [...] w sprawie stwierdzenia przejścia na własność Państwa tego przedsiębiorstwa, z wyłączeniem działki oznaczonej obecnie nr [...], o pow. 78 m2, wchodzącej w skład znacjonalizowanej wraz z przedsiębiorstwem nieruchomości (pkt I),

- stwierdził, że orzeczenie Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] listopada 1959 r., znak: [...], w sprawie stwierdzenia przejścia na własność Państwa przedsiębiorstwa B. w zakresie działki oznaczonej obecnie nr [...], o pow. 78 m2, wchodzącej w skład znacjonalizowanej wraz z przedsiębiorstwem nieruchomości - zostało wydane z naruszeniem prawa (pkt II).

W uzasadnieniu organ nadzoru wyjaśnił, że Przedsiębiorstwo B. stanowiło własność spółki jawnej handlowej, której wspólnikami byli L. P. i K. P.. Podobnie własność tej spółki stanowiła nieruchomość położona w P., o powierzchni 1840 m2 (po sprawdzeniu 1824 m2), na której zorganizowane było przedmiotowe przedsiębiorstwo prowadzone od 1922 r. W dniu [...] stycznia 1940 r. przedsiębiorstwo to zostało zajęte przez okupanta niemieckiego. Postanowieniem z dnia [...] lipca 1945 r. Sąd Grodzki w [...], po rozpatrzeniu wniosku spółki jawnej handlowej B. wprowadził formalnie, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych (Dz. U. Nr 17, poz. 97), L. P. i K. P. w posiadanie przedmiotowego przedsiębiorstwa. Zgodnie ze sprawozdaniami składanymi przez spółkę dla celów statystycznych w latach 1946-1950 (dokumentacja do marca tego roku), przechowywanymi w zbiorach Zespołu Urzędu Wojewódzkiego [...] lata 1945-1950 w Archiwum Państwowym w [...], przedsiębiorstwo produkowało noże kuchenne, noże maszynowe i do sieczkarń oraz ośniki, przy rozwoju profilu produkcji noży kuchennych. Zatrudniało w latach 1945-1950 od 19 do 39 pracowników, natomiast średnio w 1950 r. - 32 pracowników (protokół z dnia [...] listopada 1951 r. rewizji ksiąg handlowych przedsiębiorstwa za rok 1950 sporządzony przez B. G. - Radcę w Wydziale II Izby Skarbowej w [...]).

Nie zgadzając się z tą decyzją, F. w likwidacji oraz Prezydent Miasta [...] wykonujący zadania starosty złożyli wnioski o ponowne rozpatrzenie sprawy. Po ich rozpatrzeniu Minister Rozwoju i Finansów decyzją z dnia [...] kwietnia 2017 r. utrzymał w mocy decyzję Ministra Rozwoju z dnia [...] maja 2016 r. W uzasadnieniu organ nadzoru wyjaśnił, że z wnioskiem o stwierdzenie nieważności zarządzenia Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] marca 1951 r. wystąpili spadkobiercy wspólników spółki wpisanej do rejestru handlowego pod numerem [...] i niewykreślonej z tego rejestru. Dokonując oceny decyzji nacjonalizacyjnych, organ związany był oceną prawną wyrażoną w wyrokach zapadłych w niniejszej sprawie w zakresie interesu prawnego i reprezentacji przedmiotowej spółki w postępowaniu. Mając na uwadze powyższe wyroki, a w szczególności wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2013 r. oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 czerwca 2015 r., Minister Rozwoju i Finansów stwierdził, że spółka - strona niniejszego postępowania reprezentowana była w sposób prawidłowy przez powołanych do tego likwidatorów. Likwidatorami przedmiotowej spółki zostali ustanowieni M. K. (spadkobierczyni K. P.) i M. B. (spadkobierca L. P.), a fakt ten znajduje odzwierciedlenie w aktualnym odpisie Krajowego Rejestru Sądowego. Minister podkreślił, że okoliczność ta, jak również fakt przystąpienia przez spółkę w likwidacji do postępowania (pismem z dnia 28 marca 2012 r.), a także ocena Sądu zawarta w powołanych wyrokach z dnia 24 kwietnia 2013 r. i z dnia 1 czerwca 2015 r. świadczą o tym, że czynność dokonana przez spadkobierców wspólników spółki, spośród których H. P. występował jako wspólnik w uchwale z dnia [...] stycznia 2012 r., tj. złożenie wniosku o stwierdzenie nieważności wskazanych w sentencji decyzji nacjonalizacyjnych, nastąpiło w imieniu spółki jawnej B.. Przymiot strony w niniejszym postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnych przysługuje więc spółce jawnej B. w likwidacji, reprezentowanej zgodnie z wpisem w KRS przez jej likwidatorów. Powyższe oznacza brak interesu prawnego w niniejszym postępowaniu po stronie spadkobierców wspólników spółki, występujących w imieniu własnym, gdyż zgodnie z aktualnym orzecznictwem sądów administracyjnych "interes prawny może wynikać z faktu bycia wspólnikiem spółki jawnej, zaś w przypadku ustania bytu prawnego tej spółki - z faktu bycia spadkobiercą wspólnika takiej spółki" (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 stycznia 2009 r., sygn. akt I SA/Wa 1581/08). Wobec powyższego, spadkobiercy nieżyjących wspólników spółki jawnej posiadają interes prawny do występowania z wnioskiem "nieważnościowym" wyłącznie w sytuacji wykreślenia tej spółki z rejestru handlowego, zaś w niniejszej sprawie, jak to zostało podniesione powyżej, taka sytuacja nie nastąpiła.

Minister wyjaśnił, że ze zgromadzonej w niniejszej sprawie dokumentacji wynika, iż poza wymienionym rokiem 1946, zasadniczym profilem produkcji przedmiotowego przedsiębiorstwa były noże kuchenne, a więc produkt, który w ocenie organu, przy uwzględnieniu ugruntowanego, wskazanego wyżej orzecznictwa sądowoadministracyjnego, nie znajdował się w katalogu asortymentów o strategicznym znaczeniu dla gospodarki krajowej w skali globalnej. Zgodnie z oświadczeniem właścicieli odbiorcami produktów F. były podmioty prywatne, natomiast jak wynika z rocznika statystycznego za lata 1949-1955, udział produkcji sektora prywatnego w ogólnokrajowej produkcji przemysłowej branży przemysłu wyrobów metalowych i elektrotechnicznych powszechnego użytku w owym okresie wynosił 1,4%. W związku z powyższym, w ocenie organu, przedmiotowy zakład nie mógł być uznany za przedsiębiorstwo o podstawowym czy też strategicznym znaczeniu dla gospodarki narodowej, którego utrzymanie miałoby bezpośredni związek z interesem Państwa, szczególnie przy uwzględnieniu, że nie był to dużych rozmiarów zakład, którego charakter produkcji (głównie noże kuchenne) nie miał kluczowego znaczenia dla gospodarki narodowej. Profil produkcji i rozmiar oraz brak zamówień ze strony Państwa nie kwalifikował przedsiębiorstwa do kategorii przedsiębiorstw o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej. Organ podkreślił, że przedsiębiorstwo to było czynne i niezagrożone trwałym bezruchem. Państwo zatem nie miało uprawnionego interesu w ustanowieniu nad tym przedsiębiorstwem przymusowego zarządu państwowego. Mając powyższe na uwadze, Minister stwierdził, że w stosunku do przedsiębiorstwa B. nie została spełniona przewidziana w przepisach dekretu Naczelnika Państwa z dnia 16 grudnia 1918 r. przesłanka, która uzasadniała ustanowienie przymusowego zarządu państwowego, jaką był interes Państwa. Z powyższych względów organ nadzoru uznał, że zarządzenie Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] marca 1951 r. w odniesieniu do przedsiębiorstwa B. zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa. Minister zaznaczył też, że zarządzenie Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] marca 1951 r. w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedmiotowym przedsiębiorstwem nie wywoływało skutków rzeczowych, a jedynie ograniczało prawo swobodnego dysponowania przedsiębiorstwem przez jego właściciela. Miało też w założeniu charakter odwracalny i nie oznaczało upaństwowienia przedsiębiorstwa czy jakiejkolwiek zmiany stosunków własnościowych. Tym samym nie wywołało nieodwracalnych skutków prawnych w rozumieniu art. 156 § 2 kpa. Skutek rzeczowy w postaci przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa potwierdzało deklaratoryjne orzeczenie właściwego ministra wydawane na podstawie art. 2 i 9 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37, ze zm.).

Skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Ministra Rozwoju i Finansów z dnia [...] kwietnia 2017 r. wnieśli: F. w likwidacji oraz Prezydent Miasta [...] wykonujący zadania starosty z zakresu administracji rządowej.

F. w likwidacji zaskarżonej decyzji zarzuciła:

I. naruszenie przepisów postępowania przez błędną ocenę materiału dowodowego oraz naruszenie zasady zaufania do organów państwa oraz zasady przekonywania, w wyniku czego przyjęto:

- że przyczyną, dla której przedsiębiorstwa B. nie można zakwalifikować do kategorii przedsiębiorstw, których funkcjonowanie leżało w interesie państwa - była zmiana profilu produkcji (na noże kuchenne) spowodowana brakiem zapotrzebowania ze strony sektora uspołecznionego na produkty tego przedsiębiorstwa w postaci noży do maszyn rolniczych i dla przemysłu z uwagi na nasycenie rynku tymi wyrobami, przy czym organ odmówił wskazania dowodów, w oparciu o które wywiódł powyższą konkluzję,

- że przedmiotowe przedsiębiorstwo nie było zagrożone bezruchem, gdyż właściciele wyrazili wolę kontynuowania produkcji oraz "chcieli uiścić ciążące na ich przedsiębiorstwie podatki z bieżących zysków przedsiębiorstwa", tj. naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 8 § 1, art. 11 i art. 107 § 3 kpa,

- wadliwe, dokonane z naruszeniem art. 62 kpa, rozstrzygnięcie w jednej decyzji o bycie prawnym dwóch odrębnych aktów, tj. zarządzenia o ustanowieniu przymusowego zarządu państwowego oraz orzeczenia w sprawie stwierdzenia przejścia na własność Państwa przedmiotowego przedsiębiorstwa.

II. naruszenie prawa materialnego:

1 - art. 1 ust. 3 dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. Pr. P.P. nr 21, poz. 67, ze zm.) przez niedokonanie wykładni pojęcia "interes państwa" opartej o system wartości i ocen przyjętych przez "prawodawcę" w czasie stosowania normy zawartej w art. 1 ust. 3 dekretu wobec przedsiębiorstwa B., co miało istotny wpływ na wynik sprawy rozstrzygniętej zaskarżoną decyzją, gdyż organ, uzurpując sobie prawo przysługujące wyłącznie ustawodawcy, "uzupełniał" zapis "interes państwa" o określenia: "kluczowe", "strategiczne", "podstawowe" znaczenie dla gospodarki narodowej,

2 - art. 156 § 1 pkt 2 kpa poprzez stwierdzenie nieważności zarządzenia Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] marca 1951 r. w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwem B., wydanego na podstawie art. 1 ust. 3 dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego, podczas gdy powyższy przepis dekretu odwoływał się do "interesu państwa", a więc do pojęcia niedookreślonego, wymagającego wykładni, a nadto przy braku podstaw do przyjęcia, że skutki zarządzenia o objęciu przedsiębiorstwa przymusowym zarządem państwowym mogłyby być nie do pogodzenia z wymaganiami praworządności, skoro - w sytuacji zadłużenia przedsiębiorstwa - alternatywą mogło być jedynie ogłoszenie jego upadłości. Wskazując na powyższe naruszenia, F. w likwidacji wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej tą decyzją w mocy decyzji Ministra Rozwoju z dnia [...] maja 2016 r. i o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

Natomiast Prezydent Miasta [...] wykonujący zadania starosty z zakresu administracji rządowej zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów:

I - prawa materialnego, czyli art. 156 § 1 pkt 2 kpa, poprzez błędne przyjęcie, że zostały spełnione przesłanki rażącego naruszenia prawa, oraz

II - prawa procesowego, czyli:

- art. 80 kpa, z uwagi na błędne przyjęcie, na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, że nie zostały spełnione przesłanki ustanowienia przymusowego zarządu nad przedsiębiorstwem B.;

- art. 8 kpa z uwagi na powyższe naruszenia, godzące w zasadę pogłębiania zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej.

Mając na względzie powyższe, Prezydent Miasta [...] również wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej tą decyzją w mocy decyzji Ministra Rozwoju z dnia [...] maja 2016 r. i o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

W obszernych uzasadnieniach złożonych skarg strony skarżące przedstawiły argumenty na poparcie zasadności postawionych zarzutów.

W odpowiedzi na obie skargi organ nadzoru wniósł o ich oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przede wszystkim wyjaśnić należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 1369, ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na niezasadność skargi, ponieważ organ nadzoru, rozpatrując po raz kolejny niniejszą sprawę, wykonał wiążące go zalecenia sądów administracyjnych zawarte w zapadłych wcześniej orzeczeniach sądowych zarówno co do sposobu ustalenia właściwych stron postępowania nadzorczego, jak i co do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego i prawnego rozstrzyganej sprawy.

W tej sytuacji przypomnieć należy, że zgodnie z treścią art. 153 oraz 170 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia. Nadto prawomocne orzeczenie sądu wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Z przepisów tych wynika, że ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez ten sam sąd, tylekroć będzie on związany oceną prawną wyrażoną we wcześniejszym prawomocnym orzeczeniu. Orzeczenie sądu administracyjnego wywiera zatem skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, a jego oddziaływaniem objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w sprawie. Wyjaśnić należy, że przez ocenę prawną należy rozumieć sąd o prawnej wartości sprawy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania określonej decyzji. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego, ciążący na organie administracji oraz sądzie, może być wyłączony tylko w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego lub po wzruszeniu wyroku. Ocena prawna wynika z uzasadnienia wyroku sądu i dotyczy wykładni przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym przypadku w związku z rozpoznawaną sprawą. Związanie sądu administracyjnego w rozumieniu powołanych przepisów oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych - sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się orzeczeniu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się do wskazań w zakresie dalszego postępowania przed organem administracji publicznej. W tej sytuacji podkreślić należy, że zarówno organ administracji, jak i sąd, rozpatrując sprawę ponownie, obowiązane są zastosować się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego ciążący na organie administracji oraz sądzie może być wyłączony tylko w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego (taka sytuacja w rozpatrywanej sprawie obecnie nie zaistniała).

Przypomnieć należy, że niniejsza sprawa była już pięciokrotnie rozpatrywania przez Naczelny Sąd Administracyjny (wyroki z dnia 10 października 2000 r., sygn. akt IV SA 413/00, 28 sierpnia 2003 r., sygn. akt IV SA 152/02, 6 kwietnia 2004 r., sygn. akt OSK 18/04, 5 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 867/08, 1 czerwca 2015 r., sygn. akt I OSK 2073/13) oraz czterokrotnie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (wyroki z dnia: 17 maja 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 391/04, 12 lutego 2008 r., sygn. akt IV SA/Wa 2536/07, 3 grudnia 2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 1052/09, 24 kwietnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 2262/12). Wyrokami tymi, w zakresie w jakim nie zostały uchylone w ramach kontroli instancyjnej, zarówno organ nadzoru, jak i sąd orzekający obecnie są związane.

Przechodząc na grunt przedmiotowej sprawy, przede wszystkim wskazać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 1 czerwca 2015 r., sygn. akt I OSK 2073/13 oddalił skargę kasacyjną złożoną przez Ministra Gospodarki od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 2262/12 uchylającego decyzje Ministra Gospodarki z dnia [...] grudnia 2010 r. i z dnia [...] sierpnia 2012 r. W powołanym wyroku Naczelny Sąd Administracyjny przesądził, że "przed zakończeniem postępowania nadzorczego organ winien był dopuścić do udziału w sprawie przedmiotową Spółkę, tym bardziej, iż przyjął, że Spółka, wobec jej niewykreślenia z rejestru handlowego, istnieje. Dopiero po podjęciu czynności z jej udziałem, możliwym było zakończenie postępowania administracyjnego." Minister zastosował się do tej oceny Sądu i prawidłowo uznał obecnie przymiot strony spółki jawnej B. w likwidacji, reprezentowanej zgodnie z wpisem w Krajowym Rejestrze Sądowym przez jej likwidatorów. Kwestia ta nie stanowi już istoty sporu w rozpatrywanej sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 października 2000 r., sygn. akt IV SA 413/00, uchylając zaskarżone wówczas decyzje, zalecił zbadanie stanu zadłużenia przedmiotowego przedsiębiorstwa w kontekście przesłanki stanu zagrożenia bezruchem, stanowiącej jedną z podstaw ustanowienia nad nim przymusowego zarządu państwowego, wyjaśnienie związku wystąpienia tej przesłanki ze zgłoszonym przez współwłaścicieli wnioskiem z dnia [...] stycznia 1951 r. i zastosowaniem w stosunku do przedsiębiorstwa przepisów dekretu z dnia 28 stycznia 1947 r. o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych, a nadto zbadanie, czy wystąpiła przesłanka dotycząca interesu Państwa w ustanowieniu zarządu państwowego nad tym przedsiębiorstwem. Obecnie nadal te kwestie pozostają sporne.

W tej sytuacji wyjaśnić należy, że jak wynika z analizy akt sprawy, objęcie przedmiotowego przedsiębiorstwa zarządzeniem Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] marca 1951 r. nastąpiło na podstawie przepisów dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. U. Nr 21, poz. 67, ze zm.). Zgodnie z treścią art. 1 ust. 3 powołanego dekretu objęciu przymusowym zarządem mogły podlegać przedsiębiorstwa przemysłowe, których utrzymanie w ruchu lub puszczenie w ruch leżało w interesie państwa. Zatem zarządem państwowym mogły być objęte nie wszystkie przedsiębiorstwa, lecz tylko te, których uruchomienie bądź utrzymanie w ruchu leżało w interesie państwa.

Jak wynika z akt sprawy, przedmiotowe przedsiębiorstwo w dniu wydania kwestionowanego zarządzenia o ustanowieniu nad nim przymusowego zarządu państwowego było czynne, zatrudniało około 30 pracowników, posiadało maszyny, urządzenia i narzędzia oraz zapasy surowców wymagane do prowadzenia produkcji, którą wówczas była produkcja noży kuchennych.

W ocenie Sądu skarżący nie mają racji, twierdząc, że sporna spółka była przedsiębiorstwem, którego utrzymanie w ruchu leżało w interesie Państwa. Zresztą na tę okoliczność skarżący, poza polemiką ze stanowiskiem organu nadzoru, nie przedstawili żadnych dowodów ani logicznej argumentacji. Jak natomiast wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyroku z dnia 21 grudnia 1998 r., sygn. akt IV SA 2182/96 (LEX nr 45854), pojęcie "leży w interesie Państwa" w rozumieniu art. 1 pkt 3 dekretu w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego oznaczało, że rygorem ustanowionym w tym dekrecie mogły być objęte wyłącznie przedsiębiorstwa, bez działania których Państwo nie mogłoby spełniać swoich podstawowych funkcji. Rozciąganie działania dekretu na drobne zakłady przemysłowe o charakterze lokalnym, jakie miało miejsce w okresie pierwszego dziesięciolecia PRL, uznane być musi za naruszenie prawa, albowiem przepisów o charakterze restrykcyjnym nie można interpretować rozszerzająco (tak samo: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 września 1999 r., sygn. akt IV SA 2404/99, LEX nr 48633, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjny w Warszawie z dnia 6 stycznia 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 1598/05). W ocenie Sądu argumentem przesądzającym tę sprawę jest fakt, że w okresie powojennym właściciele przedsiębiorstwa nie otrzymywali od Państwa żadnych zleceń na produkcję noży maszynowych i do sieczkarń, co właśnie spowodowało, że spółka musiała zmienić profil produkcji jedynie na noże kuchenne. Gdyby bez produkcji przedmiotowego przedsiębiorstwa B. ówczesne Państwo nie mogło spełniać swoich podstawowych funkcji, to niewątpliwie takie zlecenia na wykonanie noży maszynowych i do sieczkarń firma ta by otrzymywała. Obiektywnie rzecz oceniając, stwierdzić należy, że ilość wytworzonych produktów gotowych (wówczas już noży kuchennych) nie mogła wpłynąć na ich dostępność nie tylko w skali kraju, ale nawet rynku regionalnym. Jak już podkreślono wyżej, przepisy powołanego dekretu dotyczyły przedsiębiorstw mających znaczenie dla gospodarki narodowej, nie zaś dla potrzeb lokalnych, co oznacza, że wykorzystywanie tych przepisów w stosunku do małych prowincjonalnych przedsiębiorstw i zakładów wychodziło poza cele dekretu i pozostawało w sprzeczności z treścią jego przepisów. W tej sytuacji, w ocenie Sądu organ nadzoru prawidłowo uznał, że objęcie przedmiotowego przedsiębiorstwa zarządem państwowym odbyło się z naruszeniem prawa, czyli art. 1 pkt 3 dowołanego dekretu, a naruszenie to miało charakter rażący w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Podkreślić przy tym należy, że wykonując zalecenia Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczące zbadania rzeczywistego stanu zadłużenia przedmiotowego przedsiębiorstwa w kontekście przesłanki stanu zagrożenia bezruchem, Minister zlecił wykonanie przez niezależnego biegłego rewidenta oceny kondycji finansowej przedmiotowego przedsiębiorstwa. Z opinii biegłego rewidenta z dnia [...] grudnia 2016 r. oraz wyjaśnień udzielonych w związku ze zgłoszonymi przez skarżących wątpliwościami w piśmie z dnia [...] stycznia 2017 r. jednoznacznie wynika, że bezpośrednio przed ustanowieniem nad przedmiotowym przedsiębiorstwem przymusowego zarządu "sytuacja przedsiębiorstwa była dobra (...) zarówno w zakresie zyskowności prowadzonej działalności, gdyż wszystkie wskaźniki rentowności są dodatnie, płynności (...), trwałości struktury finansowania..." (strona 6 opinii, k-107 akt adm.). Oznacza to, że przedsiębiorstwo nie było zagrożone bezruchem z przyczyn finansowych. Organ oceniając tę opinię (k-125-123 akt adm.) uznał ją za rzetelną, pełną i spójną oraz znajdującą potwierdzenie w materiale dowodowym, którego analizy organ dokonał także samodzielnie. Podkreślić należy, że skarżący poza polemiką ze stanowiskiem zawartym w powołanej opinii, samodzielnie nie przedstawili żadnych dowodów, które mogłyby podważyć rzetelność ustaleń i ich oceny dokonanej przez organ nadzoru oraz sporządzonej opinii rewidenta i płynących z niej wniosków.

Jak to w rozpatrywanej sprawie wielokrotnie podkreślał Naczelny Sąd Administracyjny, nie jest rolą Sądu dokonywanie oceny takich działań ówczesnych organów Państwa, które w celu przejęcia przedsiębiorstwa tworzyły jego częściowo fikcyjne zadłużenie, które ulegało w dużej części likwidacji natychmiast po jego przejęciu przez Państwo, jak to miało miejsce w rozpatrywanej sprawie. Niewątpliwie jednak Sąd nie może takich działań uznawać za zgodne z prawem, co miałoby nadal legitymizować tego typu działania. Dlatego też dokonanie, o co wnosi w złożonej skardze F. w likwidacji, "wykładni pojęcia interes państwa opartej o system wartości i ocen przyjętych przez "prawodawcę" w czasie stosowania normy zawartej w art. 1 ust. 3 dekretu wobec przedsiębiorstwa: B." jest zdaniem Sądu orzekającego niedopuszczalne. Przede wszystkim taka wykładnia naruszałaby przepisy art. 2 Konstytucji. Ponadto wykładnia zaproponowana przez stronę skarżącą wprost prowadziłaby do uznania, że wszystkie zapadłe w czasach PRL-u decyzje są zgodne z prawem i żadnej z nich nie można zarzucić rażącego naruszenia prawa, bo niewątpliwie, jak pisze skarżący, system wartości i ocen przyjętych przez ówczesne władze był właśnie zgodny z ich działaniem i treścią wydawanych orzeczeń, których bezpośrednim skutkiem niejednokrotnie było pozbawienie obywateli różnego rodzaju praw, w tym przede wszystkim prawa własności.

Jak wynika z akt sprawy, z dniem 10 marca 1951 r. został ustanowiony tymczasowy zarząd przymusowy nad przedmiotowym przedsiębiorstwem na podstawie art. 136 dekretu z dnia 28 stycznia 1947 r. o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych. Jednakże w związku z zajęciem przedsiębiorstwa na podstawie dekretu 1918 r. już po 2 tygodniach został on uchylony decyzją z dnia [...] marca 1951 r., a więc bezpośrednio po wydaniu kwestionowanego zarządzenia z dnia [...] marca 1951 r. W tej sytuacji, w ocenie Sądu brak jest podstaw do przypisywania temu faktowi jakiegokolwiek znaczenia poza możliwością uznania, że uchylenie w tak krótkim okresie ustanowionego zarządu potwierdza fakt, że nie był on konieczny.

Sąd podzielił ponadto stanowisko organu nadzoru, zgodnie z którym oświadczenie właścicieli przedsiębiorstwa z dnia [...] stycznia 1951 r., zawarte we wniosku o przejęcie tego przedsiębiorstwa pod zarząd państwowy, nie stanowiło przyczyny ustanowienia takiego zarządu. Z treści wniosku wynika, że właściciele mieli duże zapasy surowca i znaczne możliwości produkcyjne, lecz brak było zamówień ze strony sektora państwowego na ich wyroby. Rodziło to obawy właścicieli o mogące powstać trudności finansowe i ewentualną konieczność redukcji pracowników, których chcieli uniknąć. Pismo to nie dowodzi jednak istnienia bezpośredniego zagrożenia bezruchem, co było warunkiem zastosowania przepisów dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. i objęcia przedsiębiorstwa zarządem państwowym. Potwierdza to fakt, że przedsiębiorstwo nie miało ani jednego dnia przestoju produkcyjnego do dnia [...] marca 1951 r.

Co do zawartego w skardze F. w likwidacji zarzutu naruszenia przez organ nadzoru art. 62 kpa, poprzez rozstrzygnięcie w jednej decyzji o bycie prawnym dwóch odrębnych aktów, tj. zarządzenia o ustanowieniu przymusowego zarządu państwowego oraz orzeczenia w sprawie stwierdzenia przejścia na własność Państwa przedmiotowego przedsiębiorstwa, Sąd orzekający uznał, że co do zasady zarzut ten jest trafny. Objęcie kontrolowaną decyzją orzeczenia w sprawie stwierdzenia przejścia na własność Państwa przedmiotowego przedsiębiorstwa uznać by należało za co najmniej przedwczesne. Jednakże zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie Sądu taka sytuacja nie zaszła w rozpatrywanej sprawie. Jak bowiem wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 3 listopada 2010 r. sygn. akt I OSK 825/10, stwierdzenie nieważności zarządzenia o ustanowieniu zarządu przymusowego, ze względu na skutek eliminacji tego zarządzenia od dnia jego wydania, prowadzi do sytuacji, w której brak jest materialnej przesłanki pozostawania przedsiębiorstwa w zarządzie przymusowym państwa. Powoduje to stan rażąco sprzeczny z art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym, odpowiadający przesłance określonej w art. 156 § 1 pkt 2 kpa i skutkuje stwierdzeniem nieważności orzeczenia o przejściu przedsiębiorstwa na własność państwa. Stwierdzenie nieważności zarządzenia o ustanowieniu przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwem zniosło jego skutek prawny od dnia jego wydania. Oznacza to, że w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. przedsiębiorstwo nie pozostawało w przymusowym zarządzie państwowym. Podstawą stwierdzenia nieważności orzeczenia w sprawie przejścia na własność państwa przedsiębiorstwa było rażące naruszenie art. 2 wymienionego przepisu ustawy z 1958 r. polegające na tym, że stwierdzono przejście na własność państwa przedsiębiorstwa, nad którym przymusowy zarząd ustanowiono z rażącym naruszeniem dekretu z 1918 r., co wykluczało zastosowanie do tego przedsiębiorstwa przepis art. 2 ustawy. Orzeczenie wydane w przedmiocie przejścia tego przedsiębiorstwa na własność państwa zostało więc wydane z rażącym naruszeniem prawa.

Na zakończenie wyjaśnić dodatkowo należy, że mimo iż te kwestie nie były podnoszone w złożonych skargach, to w ocenie Sądu organ nadzoru prawidłowo wywiódł, ocenił i uzasadnił fakt nieistnienia w rozpatrywanej sprawie nieodwracalnych skutków prawnych w stosunku do przedmiotowej nieruchomości, za wyjątkiem działki oznaczonej obecnie nr [...], o powierzchni 78 m2, która obecnie stanowi część drogi publicznej.

Oznacza to, że w ocenie Sądu organ nadzoru prawidłowo ocenił zebrany w sprawie materiał dowodowy i uwzględnił zalecenia sądów administracyjnych zawarte w wydanych wcześniej orzeczeniach. Wbrew zarzutom skarg organ nadzoru prowadził postępowanie administracyjne w sposób prawidłowy, dokładnie ustalił stan faktyczny i prawny w sprawie, a także właściwie zastosował zarówno przepisy procedury administracyjnej (Kodeksu postępowania administracyjnego), jak i prawa materialnego, a powody podjętych rozstrzygnięć wyczerpująco przedstawił w uzasadnieniach wydanych decyzji.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 1369, ze zm.) orzekł jak w sentencji.