Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 312/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2020-11-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 1, art. 104 ust. 4
journal: Dz.U. 2019 poz 1507
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - teskt jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 listopada 2020 r. sprawy ze skargi P. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej I. oddala skargę; II. przyznaje [...] D. L. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy), w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej także: Kolegium) decyzją z [...] marca 2020 r., znak: [...], działając w myśl art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 104 ust. 4, art. 2 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1507 ze zm.; dalej: u.p.s.), po rozpoznaniu odwołania P. M. (dalej: skarżący) od decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy Ł. (dalej także: Wójt) z [...] grudnia 2019 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej w wysokości [...] zł

– utrzymało w mocy tę decyzję.

W uzasadnieniu tej decyzji Kolegium podniosło, że skarżący na podstawie ostatecznej decyzji Wójta z [...] kwietnia 2014 r., znak: [...], zobowiązany był do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie [...]zł. Wobec niezwrócenia tej kwoty, toczy się obecnie postępowanie egzekucyjne w przedmiocie ściągnięcia nienależnie pobranego świadczenia. W tym stanie rzeczy Kolegium uznało za zbędne odnoszenie się do zarzutów strony, które dotyczyły podstaw uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi. Kolegium przedstawiło stan sprawy, wskazując, że postępowanie niniejszej sprawie wszczęte zostało na wniosek skarżącego z [...] września 2019 r. (wpływ do organu [...] października 2019 r.), do którego dołączono faktury za rozbiórkę domu, informację dla lekarza, 9 zwolnień lekarskich, decyzje o przyznaniu renty, orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności matki, 4 harmonogramy spłaty kredytów, świadectwo ukończenia szkoły rolniczej, certyfikat gospodarstwa ekologicznego. Organ pierwszej instancji podjął próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącego [...] października 2019 r., która nie doszła do skutku ze względu na jego nieobecność w miejscu zamieszkania, jak twierdziła matka – ze względu na przebywanie strony do [...] listopada 2019 r. na trzytygodniowym turnusie rehabilitacyjnym. [...] listopada 2019 r. matka strony poinformowała telefonicznie organ, że syn zamierza podjąć zatrudnienie w C. i nie wie kiedy wróci do domu, dlatego nie jest w stanie przedłożyć dokumentów w terminie określonym w wezwaniu z [...] października 2019 r. Wówczas organ poinformował matkę o konieczności przedłożenia pełnomocnictwa syna do reprezentowania jego interesów. [...] listopada 2019 r. matka strony przedłożyła materiał dowodowy dotyczący wysokości jej emerytury, oświadczenie o jej stanie majątkowym, faktury potwierdzające ponoszone wydatki na utrzymanie domu, zakupione leki oraz umowę dzierżawionego przez skarżącego gospodarstwa rolnego, nadpłaconej przez niego składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz posiadanego zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne. [...] listopada 2019 r. strona poprzez matkę złożyła w organie dwa oświadczenia z tej daty, w tym oświadczenie o stanie majątkowym. Dodatkowo matka poinformowała, że syn ma pracę w C. do [...] grudnia 2019 r. i do domu wróci dopiero [...] grudnia 2019 r. Kolegium stwierdziło, że skoro brak jest w aktach sprawy pełnomocnictwa udzielonego matce, oznacza, że strona sama działała w tym postępowaniu, a jej matka była tylko informatorem i oddawała przesyłki adresatowi.

Oceniając merytorycznie sprawę, Kolegium wskazało, że skarżący (lat 45) prowadził wspólne gospodarstwo domowe z matką do czasu podjęcia pracy w C.. Skarżący, będący z zawodu rolnikiem – sadownikiem, jest właścicielem użytków rolnych o pow. 1,4625 ha przeliczeniowych położonych w gminie Ł., o pow. 0,7225 ha przeliczeniowych położonych w gminie W. oraz dzierżawi gospodarstwo rolne o pow. 2,52 ha fizycznych co stanowi 1,7925 ha przeliczeniowych w gminie K. i o pow. 2,45 ha fizycznych, co stanowi 2,8995 ha przeliczeniowych w gminie Ł.. Łącznie posiada użytki rolne o pow. 6,877 ha przeliczeniowych przynoszące w rozumieniu ustawy przeciętny miesięczny dochód w kwocie [...]zł. Przeciętny miesięczny dochód rodziny we wrześniu 2019 r. zamykał się kwotą [...]zł (dochód z gospodarstwa rolnego. [...] zł oraz emerytura netto matki [...] zł).

Zdaniem Kolegium, mając na uwadze sytuację zawodową, zdrowotną i dochodową skarżącego, strony, w tym uwzględniając jego wydatki, stwierdziło, że nie sposób uznać jego sytuacji za szczególną. Przedłożona dokumentacja medyczna dotyczy leczenia z 2015 r. i z 2016 r. a także pobieranej renty do dnia [...].07.2017 r., dlatego nie może stanowić dowodu na potwierdzenie aktualnego stanu zdrowia odwołującego, że aktualnie leczy się lub jest niezdolny do pracy. Fakt podjęcia pracy przez odwołującego w C. przesądza o tym, że odwołujący jest zdolny do świadczenia pracy i uzyskał z tego tytułu dodatkowy dochód. Dokumentacja medyczna matki też nie potwierdza aktualnego stanu zdrowia matki, lecz z 2016 r. Strona nie przedłożyła wiarygodnych dowodów na potwierdzenie aktualnej sytuacji zdrowotnej matki, jedynie udokumentowała poniesione wydatki na leczenie w kwocie [...]zł. Odnosząc się do wydatków gospodarstwa domowego strona wskazała, że obejmują one: prąd [...] zł, woda [...] zł, gaz [...] zł, wywóz szamba [...] zł, telefon [...] zł, internet [...] zł, podatek od nieruchomości [...] zł, wyżywienie [...] zł, leki [...] zł, składka KRUS [...] zł, środki czystości [...] zł, telefon [...] zł, [...] -TV w kwocie [...]zł oraz [...] zł II raty za 2019 r. z tytułu prowadzenia gospodarstwa ekologicznego na rzecz Spółki [...], spłata kredytu w ratach. Kolegium nie dokonało oceny oświadczenia strony o stanie majątkowym z [...] listopada 2019 r., gdyż uznało, że nie mogło być złożone przez stronę [...] listopada 2019 r., przesłane matce za pośrednictwem poczty oraz złożone przez matkę w organie w tym samym dniu.

W ocenie Kolegium żądanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie niweczy skutków udzielonej pomocy, ponieważ odwołujący nie wykonał prac budowlanych chociaż w latach 2010- 2013 otrzymał znaczącą pomoc na zniszczone siedlisko przez powódź nie tylko od gminy, ale również od ARiMR [...] Oddziału Regionalnego [...] z przeznaczeniem na zakup nowych maszyn rolniczych i modernizację budynku gospodarczego w łącznej kwocie [...]zł. Ponadto skarżący otrzymał znaczne sumy pieniężne jako zaliczkę na poczet płatności bezpośrednich oraz z tytułu I transzę pomocy na restrukturyzację małych gospodarstw. Skarżący posiada nieruchomości, ruchomości, może pracować w gospodarstwie rolnym lub poza nim, a więc jego sytuacja odbiega od sytuacji majątkowych i życiowych podopiecznych pomocy społecznej.

Z tych względów Kolegium uznając, że opisana na wstępie decyzja Wójta mieści się w granicach uznania administracyjnego, nie uwzględniło odwołania i utrzymało tę decyzję w mocy.

W skardze do Sądu na decyzję Kolegium skarżący zarzucił tej decyzji naruszenie:

- art. art. 7, 7b, 9, 12, 77 § 1, 80, 107 § 3, 140 i 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności stanu faktycznego sprawy, w tym pominięcie stanowiska skarżącego i części zarzutów uznanych za podstawę kwestionowania uznania wypłaconego zasiłku za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi oraz błędną ocenę jego sytuacji majątkowej, zdrowotnej i osobistej, a także okoliczności uzyskaniu zasiłku celowego, w konsekwencji czego błędnie utrzymano w mocy decyzję Wójta;

- art. art. 2 ust. 1, 3 ust. 1 i 104 ust. 4 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej poprzez nieuwzględnienie wniosku o umorzenie całej kwoty nienależnie pobranych świadczeń z tytułu zasiłku celowego, mimo że ta kwota stanowi nadmierne obciążenie i niweczy skutki udzielonej pomocy;

W ocenie skarżącego, organy wadliwie ustaliły, że ostatecznie rozebrał dom w 2014 r., podczas gdy nastąpiło to w 2013 r. oraz że użytkuje gospodarstwo rolne o pow. 6, 93 ha, gdy w rzeczywistości uprawia tylko 1, 57 ha i nie osiąga z niego dochodu w kwocie [...]zł miesięcznie, gdyż znaczna część gruntów leży ugorem ze względu na jego ciężką sytuację zdrowotną uniemożliwiającą mi pracę w gospodarstwie. Wbrew twierdzeniom organów, matka strony pobiera emeryturę w wysokości [...] zł brutto (a nie netto). Wyjaśnił, że środki otrzymane z tytułu dotacji z ARiMR są inwestowane w gospodarstwo i nie przynoszą wymiernych dochodów, zaś to OPS najpierw nakazał mu remont budynku gospodarczego, a dopiero potem nakazał rozbiórkę domu. Podniósł, że nieprawdą jest, że uniemożliwił pracownikom OPS przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, gdyż żaden z pracowników nie chciał wejść do mieszkania, które otworzyła i udostępniła kontrolującym matka skarżącego. Bezzasadnie Kolegium stwierdziło, że skarżący zaniża wartość zakupionych sprzętów rolniczych, tj. ciągnika i kosiarko- rozdrabniacza z 2011 r. w sytuacji gdy wskazane przez organ kwoty dotyczą nowych sprzętów, a nie wyeksploatowanych, dziesięcioletnich. Jego zdaniem błędnie też organy przyjęły, że skarżący dopuścił się czynu karalnego, choć jest on osobą niewinną, a postępowanie przygotowawcze zostało prawomocnie zakończone. Wreszcie wskazał, że Kierownik OPS powiedział mu, że "nie ma po co przychodzić", więc w tej sytuacji niezrozumiały był dla niego zarzut organów, jakoby nie kontaktował się z OPS i nie brał udziału w postępowaniu administracyjnym z jego wniosku.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W piśmie procesowym z [...] października 2020 r. ustanowiony w ramach prawa pomocy pełnomocnik skarżącego, podtrzymując zarzuty skargi wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentów:

- karty informacyjnej leczenia szpitalnego P. M. z [...] września 2020 r. wraz ze skierowaniem na wizytę,

- wyniku badania radiologicznego z [...] października 2020 r.,

- wypisu z treści orzeczenia Komisji Lekarskiej KRUS z [...] stycznia 2017 r.,

- zaświadczenia o stanie zdrowia z [...] września 2020 r.,

- wniosku w sprawie o przedłużenie okresu wypłaty zasiłku chorobowego z [...] września 2020 r.,

- aneksu nr [...] do umowy o kredyt obrotowy z [...] listopada 2019 r.,

- harmonogramu spłaty kredytu z [...] listopada 2019 r.,

- skierowania do szpitala matki skarżącego z [...] lutego 2020 r.,

- informacji dla lekarza kierującego z [...] lutego 2020 r.,

- zaświadczenia lekarskiego o stanie zdrowia matki skarżącego z [...] kwietnia 2020 r.,

- orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z [...] lutego 2014 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja prawa nie narusza.

Zaskarżoną decyzją Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji odmawiającą umorzenia skarżącemu kwoty nienależnie pobranych świadczeń.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, które – co istotne – przewidują zwrot przez osobę lub rodzinę korzystających ze świadczeń z pomocy społecznej - świadczeń nienależnie pobranych, niezależnie od dochodu rodziny (art. 98).

Zgodnie natomiast z art. 104 ust. 4 u.p.s., w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Celem art. 104 ust. 4 u.p.s., jak wskazuje się w orzecznictwie, jest ochrona osoby zobowiązanej do zwrotu pobranych świadczeń, co wiąże się z kolei z określoną w art. 100 ust. 1 u.p.s. zasadą kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem korzystających z niej osób. Z treści art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika również, że organ zobowiązany jest zatem do wszechstronnego rozważenia przesłanek w przepisie tym wymienionych. Wskazane przesłanki interpretować należy zgodnie z założeniami i celami ustawy o pomocy społecznej, w szczególności mając na względzie cele pomocy społecznej określone w jej art. 2 ust. 1, a więc uwzględniając subsydiarny (pomocniczy) charakter pomocy społecznej, która jest instytucją polityki państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Tę dyrektywę interpretacyjną zawiera również w istocie art. 3 u.p.s., zgodnie z którym zadaniem pomocy społecznej jest wspieranie osób i rodzin w podejmowanych przez nie wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka.

To oznacza, że instytucja pomocy społecznej nie została powołana do zastąpienia jej beneficjentów w kompleksowym staraniu się o zaspokojenie potrzeb życiowych. Wyraża się to w tym, że wsparcie organu pomocy społecznej, co w sposób oczywisty obejmuje także pomoc polegającą na odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej bądź umorzeniu kwoty tych należności, nie może stanowić sposobu na wyrównanie wszystkich niedostatków, nawet o charakterze elementarnym. Pomoc społeczna przysługuje dopiero wówczas, gdy osoba, mimo wykorzystania wszystkich swoich możliwości poprawy swej sytuacji, nadal pozostaje w niedostatku uniemożliwiającym zaspokajanie potrzeb o charakterze elementarnym. Inaczej mówiąc podstawowe znaczenie dla oceny zasadności zastosowania poszczególnych instrumentów prawnych przewidzianych w przepisach ustawy o pomocy społecznej ma przyjęcie, że pomoc społeczna jedynie wspiera, a nie wyręcza, zainteresowane osoby i rodziny w podejmowaniu samodzielnych starań zmierzających do rozwiązania ich trudnej sytuacji życiowej.

Regułą jest więc, że pomioty stanowiące beneficjentów pomocy społecznej znajdują się w wyjątkowo trudnej sytuacji życiowej, która uzasadnia udzielenie im niezbędnego wsparcia, dostosowanego do ich potrzeb oraz uwzględniającego specyfikę tej trudnej sytuacji. Co więcej zasadniczo z przepisów ustawy o pomocy społecznej wyprowadzić można wniosek, że przewidziany w niej system świadczeń powinien być rozdysponowany w taki sposób, by umożliwić finalnie usamodzielnienie się klienta pomocy społecznej, to jest jego uniezależnienie się od konieczności pozyskiwania wsparcia ze środków publicznych. Niewątpliwie dotyczy to zwłaszcza przyznawania świadczeń pieniężnych, a w konsekwencji także zwrotu nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

Prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy z wniosku strony o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń wymaga zatem powiązania art. 98 u.p.s. wprowadzającego zasadę zwrotu przez osobę lub rodziny świadczeń nienależnie pobranych, niezależnie od ich dochodu oraz art. 104 ust. 4 tej ustawy przewidującym możliwość udzielenia ulgi w spłacie wymaganych należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z cytowanymi regulacjami wprowadzającymi zasadę pomocniczości (subsydiarności) jako podstawową zasadę pomocy społecznej.

Stąd też w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko, że występujące w przepisach prawa pomocy społecznej pojęcie "szczególnie uzasadnionego przypadku" odnosić należy do przypadków zupełnie wyjątkowych, gdy sytuacja życiowa osoby lub rodziny ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych, pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczajna, dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe, a wynika ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych. Są to zdarzenia występujące okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, czy wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości. Przy czym, co istotne, dokonując tej oceny należy mieć na względzie sytuację osób i rodzin, znajdujących się w podobnym położeniu, jak wnioskodawca.

Z powyższego wynika, że stwierdzenie, że w rozpoznawanej sprawie zachodzi taki "szczególnie uzasadnionego przypadek" byłoby możliwe wyłącznie wówczas, gdyby organy stwierdziły, iż sytuacja skarżącego jest nadzwyczajna, a więc bardzo trudna – co niezwykle istotne – na tle sytuacji innych osób i rodzin korzystających z pomocy. Inaczej mówiąc uwzględnienie wniosku skarżącego o umorzenie sumy nienależnie pobranych świadczeń byłoby możliwe wyłącznie w wypadku uznania przez organy, że jego sytuacja życiowa jest znacznie trudniejsza aniżeli pozostałych podmiotów uprawnionych do świadczeń z pomocy społecznej. Takich nadzwyczajnych okoliczności nie dopatrzyły się organy obu instancji i dlatego zasadnie odmówiły uwzględnienia wniosku skarżącego.

Argumentację tę wzmacnia dodatkowo to, że decyzje wydane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Z brzmienia tego unormowania jednoznacznie wynika, iż organ "może", a nie musi umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń. To zaś oznacza uznaniowy charakter decyzji, a wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych zależy wyłącznie od woli organu właściwego nawet wtedy, gdy w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie, z tym jednak zastrzeżeniem, iż nie może to oznaczać dowolności podjętego rozstrzygnięcia. Wydanie decyzji musi bowiem zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, do czego w sposób wyraźny obliguje organ administracji cytowany wyżej przepis.

Takie rozstrzygnięcia organów administracji charakteryzują się tym, że po dokonaniu ustalenia, iż strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania instytucji z art. 104 ust. 4 u.p.s., organ nie ma obowiązku orzekać zgodnie z wnioskiem strony. Nawet zatem trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w tym przepisie. O ile więc organy przeprowadzą prawidłowo postępowanie wyjaśniające i uargumentują w sposób przekonywujący swoją decyzję wydaną w granicach przysługującego im uznania, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności (zob. wyroki NSA z 25 czerwca 2019 r., I OSK 3533/18 i z 21 lipca 2020 r., I OSK 3349/19).

Zdaniem Sądu materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, iż wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. W ocenie Sądu wniosek skarżącej został rozpatrzony przy uwzględnieniu jej sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Organ administracji poczynił zatem ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.).

Przede wszystkim należy podkreślić, że instytucja umorzenia wspomnianych należności jest wyjątkowa, co oznacza, że w sytuacji życiowej osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Stan taki powinien być bowiem efektem czynników obiektywnych, na które strona nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń rodzinnych.

Z akt sprawy nie wynika, aby takie szczególne okoliczności miały miejsce. Organy administracji prawidłowo ustaliły stan majątkowy i osobisty strony skarżącej, a wywiedzione przez te organy wnioski zasługują na akceptację. Sam skarżący nie powołał żadnych nowych okoliczności, które miałyby wpływ na wynik sprawy, a nie zostały uwzględnione przez organy.

W pierwszej kolejności zauważyć trzeba, że decyzją ostateczną organu pierwszej instancji z [...] grudnia 2010 r., znak: [...], utrzymaną w mocy decyzją Kolegium z [...] lutego 2011 r., znak: [...], przyznano skarżącemu bezzwrotny zasiłek celowy w kwocie [...]zł w związku z poniesieniem strat w budynkach mieszkalnych na skutek powodzi w 2010 r.

Następnie decyzją z [...] kwietnia 2013 r., znak: [...], organ pierwszej instancji orzekł o uchyleniu ww. decyzji własnej z [...] grudnia 2010 r. Organ podkreślił, że strona nie rozliczyła prawidłowo I oraz II raty wypłaconego zasiłku w łącznej kwocie [...]zł i przez okres 2 lat nie przystąpiła do prac związanych z odbudową budynku mieszkalnego. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Kolegium z [...] maja 2013 r. nr [...], a skarga złożona na tę decyzję Kolegium przez skarżącego została oddalona prawomocnym wyrokiem WSA w Lublinie z 3 października 2013 r., sygn. akt II SA/Lu 646/13.

W konsekwencji powyższych rozstrzygnięć organ pierwszej instancji decyzją z [...] kwietnia 2014 r., znak: [...], uznał wypłacony skarżącemu bezzwrotny zasiłek celowy w związku z poniesieniem strat w budynku mieszkalnym na skutek powodzi w 2010 r. w kwocie [...]zł za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązał go do zwrotu tego świadczenia w terminie 14 dni od dnia, w którym ta decyzja stanie się ostateczna.

Od decyzji tej strona nie wniosła odwołania, w związku z czym stała się ona ostateczna i prawomocna.

W rozpoznawanej sprawie jest zatem bezspornym, że decyzja uznająca opisane wyżej świadczenie z pomocy społecznej za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązująca skarżącego do zwrotu tego świadczenia została wydana już w 2014 r. Oczywiste jest więc, że skarżący powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu omawianej sumy pieniężnej co najmniej od daty wydania tej decyzji. Od tego momentu bezsprzecznie skarżący winien doskonale zdawać sobie sprawę z konieczności takiego pokierowania swym postępowaniem, by zwrócić organowi nienależnie pobraną sumę pieniężną.

W ocenie Sądu, organy obu instancji orzekające w sprawie wyczerpująco zebrały i oceniły materiał dowodowy dotyczący stanu majątkowego skarżącego w całym tym okresie poprzedzającym wydanie kontrolowanych w niniejszej sprawie decyzji. Z ustaleń tych wynika, że skarżący uzyskiwał w tym okresie dochody w znacznej wysokości, które niewątpliwie wielokrotnie przewyższały pomoc udzielaną ogromnej większości beneficjentów organów pomocy społecznej, którzy dla uzyskania wsparcia muszą spełnić ustawowe kryterium dochodowe. Jedynie tytułem przykładu wskazać trzeba, że decyzją organu pierwszej instancji z [...] lipca 2010 r., znak: [...], skarżący otrzymał dodatkową pomoc w formie bezzwrotnego zasiłku celowego w wysokości [...] zł w związku z poniesieniem strat w budynku mieszkalnym na skutek powodzi w 2010 r. Decyzją z [...] września 2010 r. przyznano skarżącemu specjalny zasiłek celowy na pokrycie kosztów podłączenia wody w kwocie [...]zł. Skarżący uzyskał również bardzo wysoką sumę pieniężną na modernizację budynku, w którym mieszka, to jest [...] zł, co potwierdza pismo ARiMR [...] Oddziału Regionalnego [...] z [...] lutego 2013 r. Ponadto, co wynika z tego samego pisma, skarżący otrzymał pomoc na zakup nowych maszyn rolniczych: ciągnik rolniczy i kosiarko-rozdrabniacz w wysokości [...] zł. Łącznie uzyskana pomoc z tych dwóch źródeł wyniosła blisko [...] zł. W 2017 r. skarżący otrzymał płatności z ARiMR z powierzchni deklarowanej 6,53 ha w łącznej wysokości [...] zł, w 2018 r. z powierzchni deklarowanej 5,91 ha w wysokości [...] zł, a w 2019 r. otrzymał zaliczkę na poczet płatności bezpośrednich w wysokości [...] zł z powierzchni deklarowanej 5,91 ha oraz wypłacono mu I transzę pomocy w wysokości [...] zł na restrukturyzację małych gospodarstw.

Oceniając aktualną sytuację finansową strony, organy ustaliły nadto, że skarżący prowadził wspólne gospodarstwo domowe z matką do momentu podjęcia przez niego pracy w C., co ujawnione zostało przez organ pierwszej instancji podczas próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Skarżący ma ukończone 45 lat, a zawodu jest rolnikiem, sadownikiem. Źródłem dochodu gospodarstwa domowego był dochód z gospodarstwa rolnego i emerytura matki. W toku postępowania odwoławczego oraz w skardze strona kwestionował wysokość dochodu uzyskanego z gospodarstwa rolnego, którego powierzchnia jest mniejsza od przyjętej przez organ i zarzuciła błędne przyjęcie wysokość emerytury matki w kwocie brutto zamiast netto.

Odnosząc się do pierwszej z tych kwestii wskazać trzeba, że w myśl art. 8 ust. 9 u.p.s., przyjmuje się, że z 1 ha przeliczeniowego uzyskuje się od [...] października 2018 r. dochód miesięczny w wysokości [...] zł. Dochodu z powierzchni użytków rolnych poniżej 1 ha przeliczeniowego nie wlicza się do dochodu (art. 8 ust. 3 pkt 6). Zgodnie z art. 8 ust. 10 tej ustawy, dochody z pozarolniczej działalności gospodarczej i z hektarów przeliczeniowych oraz z innych źródeł sumuje się.

Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że argumentacja strony skarżącej dotycząca niskiej kultury rolnej prowadzonego gospodarstwa nie może mieć żadnego wpływu na wynik sprawy. W świetle powyższych przepisów jest to okoliczność prawnie obojętna. Dla ustalenia dochodu na potrzeby postępowania w sprawie świadczeń z pomocy społecznej nie ma znaczenia, jakie dochody z posiadanych gruntów rolnych rzeczywiście są uzyskiwane. Określony w art. 8 ust. 9 u.p.s. dochód ma charakter ryczałtowy i jest ustalany niezależnie od faktycznych dochodów, jakie przynosi dane gospodarstwo. Nie ma więc podstaw, aby uznać, że zastosowanie tego przepisu było uzależnione od ustaleń dotyczących sytuacji osobistej i zdrowotnej właściciela gospodarstwa. Bez znaczenia jest to, czy gospodarstwo rolne jest uprawiane, czy też nie i z jakiego powodu oraz czy faktycznie przynosi stronie dochody. Regulacja ta opiera się bowiem na fikcji prawnej, która przyjmuje ryczałtowy dochód z gospodarstwa rolnego należącego do strony. Stąd powody nieuprawiania gospodarstwa rolnego nie mają w tym zakresie znaczenia prawnego. Bez względu na to, czy gospodarstwo rolne jest faktycznie prowadzone w wysokiej kulturze rolnej przez właściciela, czy przeciwnie grunty wchodzące w jego skład są ugorowane, dochód ustala się na tych samych zasadach, uwzględniając jedynie wielkość gospodarstwa rolnego (zob. wyrok WSA w Kielcach z 17 grudnia 2019 r., II SA/Ke 808/19 oraz wyrok WSA w Gdańsku z 12 marca 2020 r., III SA/Gd 828/19).

Z akt administracyjnych wynika, że skarżący jest właścicielem użytków rolnych o powierzchni 1,4625 ha przeliczeniowych położonych w gminie Ł., o powierzchni 0,7225 ha przeliczeniowych położonych w gminie W. oraz dzierżawi gospodarstwo rolne o powierzchni 2,52 ha fiz. co stanowi 1,7925 ha przeliczeniowych w gminie K. i o powierzchni 2,45 ha fiz., co stanowi 2,8995 ha przeliczeniowych w gminie Ł. (k. 33, 35, 75 akt adm. I inst.). Łącznie posiada użytki rolne o powierzchni 6,877 ha przeliczeniowych przynoszące w rozumieniu art. 8 ust. 9 u.p.s. przeciętny miesięczny dochód w kwocie [...]zł. Przeciętny miesięczny dochód rodziny we wrześniu 2019 r. zamykał się więc kwotą [...]zł (dochód z gospodarstwa rolnego [...] zł powiększony o emeryturę netto matki skarżącego [...] zł). Mając na względzie zarzuty strony, wskazać trzeba, że emerytura matki brutto wynosi [...] zł, podatek [...] zł, składka zdrowotna [...] zł – co w sposób jednoznaczny potwierdza znajdujące się w aktach sprawy pismo ZUS z [...] października 2019 r. (k. 25 akt adm. I inst.). Zarzuty strony skarżącej w tym zakresie są więc niewątpliwie gołosłowne.

Z prawidłowych ustaleń organów wynika też, że w zakresie wydatków gospodarstwa domowego strona skarżąca wskazała, że wynoszą one odpowiednio: [...] zł – z tytułu opłat za prąd, woda, gaz, wywóz szamba, telefon, internet oraz podatek od nieruchomości, [...] zł – z tytułu zakupu żywności, [...] zł – z tytułu zakupu leków, [...] zł – z tytułu składka KRUS, [...] zł – z tytułu zakupu środków czystości, [...] zł – z tytułu opłat za telefon i telewizję cyfrową oraz [...] zł – z tytułu II raty za 2019 r. za prowadzenie gospodarstwa ekologicznego na rzecz Spółki [...] (spłata kredytu w ratach). Przy tym, zdaniem Sądu, nie nosi cech dowolności stanowisko Kolegium, które nie dokonało oceny oświadczenia strony o stanie majątkowym z [...] listopada 2019 r., ponieważ podjęło wątpliwości co do tego, czy faktyczne oświadczenie to zostało złożone przez stronę. Niewątpliwie bowiem oświadczenie skarżącego datowane na [...] listopada 2019 r. zostało złożone przez matkę w organie w tym samym dniu, przy czym jak wynika z jej wyjaśnień zostało jej przesłane za pośrednictwem poczty z miejsca aktualnego pobytu skarżącego, pracującego w C., co z oczywistych względów byłoby trudne do zrealizowania w jednym dniu.

Bezsprzecznie więc odmowa umorzenia należności nie spowoduje zagrożenia dla możliwości dalszej egzystencji strony skarżącej i jego rodziny, w tym nie uniemożliwi jej zaspokajania podstawowych potrzeb bytowych.

Trafnie również organy obu instancji orzekające w sprawie oceniły sytuację zdrowotną skarżącego, uznając, że także w tym zakresie skarżący nie wykazał że w rozpoznawanej sprawie zachodzi taki "szczególnie uzasadnionego przypadek". Jak zauważyło prawidłowo Kolegium, przedłożona dokumentacja medyczna dotyczy leczenia z 2015 r. i z 2016 r. a także pobieranej renty do [...] lipca 2017 r. i dlatego nie może stanowić dowodu na potwierdzenie aktualnego stanu zdrowia odwołującego, w tym nie potwierdza faktu, że skarżący aktualnie leczy się bądź jest niezdolny do pracy. Co więcej podnoszony wyżej, niekwestionowany w sprawie fakt podjęcia zatrudnienia przez skarżącego w C. dowodzi tego, że jest on zdolny do świadczenia pracy i uzyskał z tego tytułu dodatkowy dochód. Dokumentacja medyczna matki również nie potwierdza aktualnego stanu zdrowia matki, lecz jej stan zdrowia w 2016 r. Skarżący nie przedłożył wiarygodnych dowodów na potwierdzenie aktualnej sytuacji zdrowotnej matki, jedynie udokumentował poniesione wydatki na leczenie w wysokości [...] zł.

Ponadto Sąd dopuścił zgłoszone w piśmie procesowym pełnomocnika skarżącego dowody z dokumentacji lekarskiej dotyczącej stanu zdrowia skarżącego i jego matki. Zauważyć należy jednak, że większość tych dowodów dokumentuje stan zdrowia tych osób już po wydaniu zaskarżonej decyzji, kończącej postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie. Z powyższego wynika, że okoliczności zawarte w przedłożonej dokumentacji medycznej nie istniały w dacie orzekania przez organy obu instancji. Okoliczności te nie mogą mieć więc wpływu na ocenę legalności decyzji organów, gdyż Sąd kontrolując ich zgodność z prawem bierze pod uwagę stan prawny i faktyczny istniejący w dniu ich wydania. Nic nie stoi natomiast na przeszkodzie, by ewentualnie w przyszłości, o ile skarżący zwróciłby się z kolejnym wnioskiem w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s. dokumenty te były przedmiotem oceny organów w odrębnym postępowaniu administracyjnym. Również pozostałe dowody nie miały wpływu na wynik sprawy. Treść orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z [...] lutego 2014 r. dotyczącego matki skarżącego była znana organom obu instancji, rozpoznającym sprawę (zob. k. 11 akt adm. I inst.). Zauważyć przy tym należy, że utraciło ono ważność w dniu [...] lutego 2016 r. Przedłożone orzeczenie Komisji Lekarskiej KRUS z [...] stycznia 2017 r. również nie stwierdza stanu zdrowia skarżącego aktualnego na datę orzekania przez organy obu instancji, albowiem dotyczy ono okresu do [...] lipca 2017 r. Nie ulega zaś wątpliwości, że po tej dacie skarżącemu nie przysługiwała renta rolnicza (zob. pismo KRUS z [...] października 2019 r. – k. 28 akt adm. I inst.). Również pozostałe złożone przez pełnomocnika dokumenty nie mogły mieć istotnego wpływu na wynik sprawy, skoro oczywiste jest, że należności prywatne skarżącego, w tym wynikające ze spłaty umowy kredytu obrotowego, nie mogą mieć pierwszeństwa w zaspokajaniu przed należnościami z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, tym bardziej, że powyższą umowę zawarł skarżący [...] października 2017 r., a więc już po wydaniu decyzji nakazującej zwrot tych świadczeń. Natomiast dotyczące matki skarżącego, urodzonej w 1953 r., dokumenty lekarskie: skierowanie do szpitalnego ośrodka rehabilitacji dziennej z [...] lutego 2020 r. oraz "informacja dla lekarza kierującego" z [...] lutego 2020 r. stwierdzająca schorzenia tarczycy oraz wskazujące na potrzebę dalszego leczenia w poradni specjalistycznej, w kontekście całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie prowadzą do odmiennej jego oceny i stwierdzenia, że z uwagi na stan zdrowia matki strony zasadnym było uwzględnienie wniosku strony o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń.

Odnosząc się do zarzutów skargi, ponownie należy podkreślić, że ocena organów dotycząca sytuacji zawodowej, zdrowotnej, dochodowej strony, jej wydatków, została prawidłowo oparta na zasadzie subsydiarności, która zakłada, że wsparcie z pomocy, społecznej osoba może otrzymać dopiero wtedy, gdy znajdzie się w trudnej sytuacji życiowej, której nie jest w stanie samodzielnie przezwyciężyć, wykorzystując posiadany zasoby, możliwości i uprawnienia. W tym miejscu należy zaznaczyć, że jak wynika z akt sprawy, skarżący w dniu [...] marca 2018 r. nabył nieruchomość rolną o powierzchni 0,95 ha za cenę [...] zł w celu powiększenia prowadzonego rodzinnego gospodarstwa rolnego (k. 153-157 akt adm. I inst.). Ponadto w dniu [...] października 2014 r., a więc także po wydaniu decyzji nakazującej zwrot świadczeń nienależnie pobranych, skarżący nabył nieruchomość stanowiącą gospodarstwo rolne o powierzchni 1,01 ha za cenę [...] zł (k. 43-46 akt adm. I inst.). Mając to na uwadze, a także opisane wyżej wsparcie udzielone stronie przez ARiMR, wbrew twierdzeniom skarżącego, trudno uznać za gołosłowne stanowisko organu pierwszej instancji, iż "skarżący wiedząc o tym, że ma do zwrotu nienależnie pobrane świadczenie, nie spłaca go nawet w ratach, cały czas inwestuje w posiadane gospodarstwo rolne, powiększa powierzchnię gospodarstwa rolnego, zakupuje nowe sprzęty rolnicze do gospodarstwa rolnego, modernizuje swój budynek gospodarczy i zarazem mieszkalny i nadal nie zwraca nienależnie pobranego świadczenia" (k. 182 akt adm. I inst.).

Z tych powodów, zważywszy także na opisaną wyżej znaczną pomoc, jaką otrzymał skarżący już po ostatecznym rozstrzygnięciu o obowiązku zwrotu opisanych świadczeń nienależnie pobranych, a także uwzględniając fakt, że skarżący posiada nieruchomości, ruchomości, może pracować w gospodarstwie rolnym, a także poza nim, nie ulega wątpliwości Sądu, że udzielenie mu żądanej formy wsparcia, to jest umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, zaprzeczałoby zarówno celom pomocy społecznej, jak i zasadzie subsydiarności wynikającej z art. 2 ust. 1 u.p.s., mającej nadrzędny dla tego aktu charakter. Podkreślić też trzeba raz jeszcze, że w świetle art. 3 ust. 1 u.p.s., pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Zawarte w tym przepisie sformułowanie "pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny", w kontekście cytowanej wyżej zasady subsydiarności (pomocniczości) wskazuje jasno na sposób, w jaki ustawodawca widzi rolę i zadania pomocy społecznej. Organy realizujące te zadania obowiązane są więc zasadniczo, jak to już zostało powiedziane, nie jedynie do dostarczania wnioskodawcom pomocy materialnej, ale przede wszystkim do takiego kształtowania prowadzonych działań, by mobilizować osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej do samodzielnego rozwiązywania własnych trudnych sytuacji życiowych. Świadczenia przyznawane z pomocy społecznej nie mogą bowiem przekształcić się w stałe źródło dochodu lecz ich celem jest doprowadzenie do skutecznego przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej osoby czy rodziny. W takim kontekście należy widzieć również orzekanie przez organy o udzieleniu wsparcia, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Skarżący bezsprzecznie znajduje się aktualnie w sytuacji lepszej niż większość beneficjentów pomocy społecznej, co uzasadniało odmowę umorzenia opisanej należności.

Sąd nie dopatrzył się naruszenia w niniejszej sprawie przepisów postępowania w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podnoszone w toku postępowania zarzuty dotyczące nienależytego odniesienia się Kolegium do argumentacji odwołania w zakresie wadliwego zobowiązania skarżącego, na mocy decyzji ostatecznej Wójta z [...] kwietnia 2014 r., znak: [...], do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, nie mogą być skutecznie podnoszone na tym etapie postępowania. Dopóki decyzja ta pozostaje w obrocie prawnym i korzysta z ochrony trwałości, a zarazem z domniemania zgodności z prawem zgodnie z art. 16 § 1 k.p.a., dopóty organy administracji, w tym Kolegium są zobowiązane do jej uwzględnienia, co w rozpoznawanej sprawie prawidłowo uczyniły.

Niezasadne są również pozostałe zarzuty skargi. Uwzględniając powyższe stanowisko Sądu wskazać trzeba, że organy należycie zbadały i oceniły sytuację materialną i osobistą skarżącego, a wyprowadzone przez nie wnioski nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i uzasadniały podjęte rozstrzygnięcia. Na wynik sprawy nie może mieć wpływu argumentacja strony, która podnosi, że środki otrzymane z tytułu dotacji z ARiMR są inwestowane w gospodarstwo rolne, więc nie jest ona w stanie zwrócić nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej. W ocenie Sądu, w okolicznościach sprawy akceptacja tego stanowiska i w konsekwencji umorzenie opisanych należności prowadziłoby w istocie do nieuzasadnionego uchylenia obowiązku zwrotu środków publicznych nienależnie wydatkowanych na rzecz skarżącego. Byłoby to więc działaniem niedopuszczalnym z punktu widzenia należytej dbałości o stan funduszy publicznych, pozostających w dyspozycji ośrodka pomocy społecznej.

Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.

Orzeczenie o wynagrodzeniu pełnomocnika, ustanowionego dla skarżącego w ramach przyznanego prawa pomocy, zostało oparte o art. 250 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18).