Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 1287/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2014-04-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2013 poz 1456
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann (spr.) Sędziowie WSA Donata Starosta WSA Maciej Busz Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Hołyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2014 r. sprawy ze skargi B. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy świadczenia pielęgnacyjnego; 2. zwraca kwotę uiszczonego wpisu w wysokości 100 zł (sto złotych).


UZASADNIENIE

Dnia [...] lipca 2013 r. do Urzędu Miasta i Gminy w [...] wpłynął wniosek B. T. (dalej: "Wnioskodawczyni" lub "Skarżąca"), z tej samej daty, o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką, S. T.

Decyzją z [...] lipca 2013 r., nr [...], Burmistrz [...] (dalej: "Wójt" lub "organ I instancji") – wskazując jako podstawę prawną art. 3 pkt 22, art. 17, art. 20 ust. 3, art. 25 ust. 1 i art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.; obecnie: Dz. U. z 2013 r. poz. 1456; dalej w skrócie: "u.ś.r.") – odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że wymagająca opieki córka Wnioskodawczyni jest panną, ma ukończone [...] lata i na mocy orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] sierpnia 2006 r., zmienionego orzeczeniem z [...] września 2006 r., została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Wnioskodawczyni jest zaś mężatką, nie podejmuje zatrudnienia ze względu na opiekę nad niepełnosprawną córką, od [...] maja 1998 r. i aktualnie nie jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w [...]. Zgodnie z Jej pisemnym oświadczeniem, nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. Z zaświadczenia KRUS [...] z [...] lipca 2013 r. wynika, że Wnioskodawczyni podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy. W okresie od 01 maja 2004 r. do 30 czerwca 2013 r. pobierała świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad córką. Mąż Wnioskodawczyni, T. T., posiada i prowadzi gospodarstwo rolne – co wynika z zaświadczenia Wójta [...] z [...] lipca 2013 r.

Na podstawie tych ustaleń oraz z powołaniem się na uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12 – w myśl której prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych – Burmistrz odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, uznając, że Wnioskodawczyni nie spełnia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r., dotyczącej nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, gdyż posiada wraz z mężem i prowadzi gospodarstwo rolne, i podlega z tego tytułu ubezpieczeniu społecznemu w KRUS.

Od opisanej decyzji Burmistrza Wnioskodawczyni złożyła odwołanie, wyrażając przekonanie, że spełnia warunki ustawowe do otrzymania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego na córkę. Wskazała, że, wbrew uzasadnieniu decyzji, nie posiada i nie prowadzi wraz z mężem gospodarstwa rolnego. Gospodarstwo to jest majątkiem odrębnym męża i tylko on posiada do niego prawa własności. Wyjaśniła, że podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu rolników w KRUS z uwagi na fakt, że pozostaje z mężem w jednym gospodarstwie domowym. Z gospodarstwem rolnym nie ma zaś do czynienia, gdyż każdego dnia opiekuje się niepełnosprawną od urodzenia córką. Nigdy też nie podjęła pracy zarobkowej, gdyż z uwagi na rozliczne obowiązki związane opieką nad córką nie byłaby nawet w stanie takiej pracy podjąć, ani też prowadzić gospodarstwa rolnego. Dalej Skarżąca powołała się na załączoną do odwołania odpowiedź na interpelację nr 12789 [udzieloną przez podsekretarza stanu w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej – uw. Sądu], w której zaznaczono, że prawo rolnika do świadczenia pielęgnacyjnego wynika z art. 3 pkt 22 i art. 17 ust. 1 u.ś.r., a nie z ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, w związku z czym niezrozumiałe jest, na jakiej podstawie niektóre wojewódzkie sądy administracyjne, a nawet Naczelny Sąd Administracyjny, niejednokrotnie opierając się na przepisach ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, wydają wyroki, w których odmawiają rolnikom prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nadto podkreśliła, że Minister [Pracy i Polityki Społecznej – uw. Sądu] wydał Komunikat dotyczący prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla rolników, w którym napisał, że zgodnie z art. 3 pkt 22 u.ś.r., zawierającym definicję "zatrudnienia i innej pracy zarobkowej" w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoba będąca rolnikiem pracująca w gospodarstwie rolnym, nie jest osobą zatrudnioną lub wykonującą inną pracę zarobkową w rozumieniu ww. definicji, spełnia więc warunek zawarty w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Skarżąca wskazała, że w wielu innych gminach, także sąsiednich, osoby znajdujące się podobnej sytuacji otrzymują świadczenie pielęgnacyjne.

Decyzją z [...] października 2013 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej: "SKO" lub "organ II instancji"), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267; dalej w skrócie: "k.p.a."), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza.

W uzasadnieniu SKO wskazało, że dla rozpatrzenia niniejszej sprawy istotny jest status Skarżącej związany z posiadaniem gruntu rolnego. Z zebranej dokumentacji wynika, że Wnioskodawczyni jest żoną rolnika, T. T., który jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,54 ha. Z tytułu posiadania gruntu rolnego Skarżąca, jako żona rolnika, jest ubezpieczona w KRUS i opłaca składkę emerytalno-rentową. W opinii SKO – ugruntowanej na podstawie wyroku NSA z 11 marca 2011 r., sygn. akt I OSK 1987/10, oraz uchwały NSA o sygn. akt I OPS 5/12 – prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika (także małżonka rolnika) stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r. Przepisy te odnoszą się do osoby, której wyłącznym źródłem utrzymania (dochodów) jest zatrudnienie lub inna praca zarobkowa w rozumieniu ustawy. Istota świadczenia pielęgnacyjnego polega na tym, że świadczenie to jest adresowane wyłącznie do tych osób, których źródłem utrzymania jest wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i które nie podejmują lub rezygnują z tego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Oznacza to, że nie jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego osoba, która nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w sytuacji, gdy ma inne źródło utrzymania (dochodów) i to bez względu na wielkość tych dochodów.

Na tym tle organ II instancji skonstatował, że w badanej sprawie Wnioskodawczyni jest jedynie żoną rolnika i osobiście, jak twierdzi, nie prowadzi gospodarstwa. Stanu tego jednak nie można nazwać rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. B. T. jest bowiem współposiadaczem tego gospodarstwa wraz z mężem i z tego tytułu jej rodzina uzyskuje dochód. Żona rolnika, jako posiadacz gospodarstwa męża, posiada wobec majątku męża ograniczone prawo rozporządzania (władania) nim, ale korzyści wynikające z działalności prowadzonej na tym majątku, co do zasady, stanowią majątek wspólny małżonków. Na tej podstawie należało, zdaniem SKO, przyjąć, że skoro Wnioskodawczyni uzyskuje dochód z gospodarstwa rolnego swego męża, to tym samym nie spełnia przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r., tj. braku podjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ze względu na konieczność sprawowania opieki. W konsekwencji organ II instancji zgodził się z wynikiem rozstrzygnięcia zawartego w decyzji Burmistrza.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu B. T. wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji SKO i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od 01 lipca 2013 r. lub przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi drugiej instancji. W uzasadnieniu podniosła, że w związku z koniecznością całodobowej opieki nad córką, Skarżąca w roku 1995 zrezygnowała z zatrudnienia, które wykonywała w Przedsiębiorstwie Wielobranżowym "[...]" w okresie od [...] października 1994 r. do [...] kwietnia 1995 r. Obecnie córka, mimo że ma już [...] lata, pozostaje niepełnosprawna i nadal potrzebuje całodobowej opieki. Zarazem Skarżąca przyznała, że jest żoną rolnika, który posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 2,5400 ha fizycznych, tj. [...] ha przeliczeniowych. Roczny dochód w roku 2012 z gospodarstwa rolnego wyniósł 2.431 zł z 1 ha przeliczeniowego.

W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo zwrócił uwagę, że zakończenie pracy zawodowej Skarżącej w kwietniu 1995 r. nie pozostawało w związku z koniecznością zapewnienia opieki chorej córce, lecz wynikało z upływu czasu, na jaki została zawarta umowa o pracę. Ponadto organ zaznaczył, że znaczny stopień niepełnosprawności córki orzeczony został formalnie dopiero w 2006 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.; dalej w skrócie: "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Dokonując tak rozumianej kontroli zaskarżonej decyzji SKO oraz poprzedzającej ja decyzji Burmistrza w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, Sąd doszedł do przekonania, że decyzje te naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich wyeliminowanie z obrotu prawnego.

Prawną podstawę rozstrzygnięć zapadłych w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje m.in. matce albo ojcu, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobę legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Ustawodawca precyzuje przy tym w art. 3 pkt 22 u.ś.r., że przez "zatrudnienie lub inną pracę zarobkową" należy rozumieć wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkowstwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

Na podstawie zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego – a przede wszystkim eksponując fakt ubezpieczenia Skarżącej w KRUS z tytułu, jak to przyjęto, "współposiadania" wraz z mężem gospodarstwa rolnego – organy obu instancji uznały, że Skarżąca, będąc żoną rolnika, w istocie posiada status zrównany ze statusem rolnika. W konsekwencji, z powołaniem się na uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2012 r. o sygn. akt I OPS 5/12 (orzeczenie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej w skrócie: "CBOSA") – w myśl której prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r. – organy uznały, że Skarżąca nie może uzyskać wnioskowanego świadczenia.

Z taką argumentacją organów nie sposób się zgodzić.

Od razu należy jednak zastrzec, że Sąd w obecnym składzie nie kwestionuje trafności powołanej wyżej uchwały NSA o sygn. akt I OPS 5/12, ani nie podziela krytycznych uwag wysuwanych pod jej adresem w odwołaniu Skarżącej oraz w załączonych doń pismach urzędników MPiPS. W szczególności, zdaniem Sądu, w uchwale tej trafnie podkreślono, że świadczenie pielęgnacyjne pełni rolę rekompensaty finansowej za niepodjęcie lub rezygnację z własnej woli z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Dlatego nie powinny z tego świadczenia korzystać osoby, które wprawdzie nie wykonują pracy, lecz mimo to osiągają dochody z innych źródeł. Jednocześnie zamieszczenie w art. 3 pkt 22 u.ś.r. definicji legalnej wyrażenia "zatrudnienie lub inna praca zarobkowa" wyklucza rozszerzającą interpretację tego pojęcia. W rezultacie pominięcie w katalogu form aktywności gospodarczej, wymienionych w tym przepisie, prowadzenia gospodarstwa rolnego lub działalności rolniczej oznacza, że takie zajęcia nie mogą być traktowane jako zatrudnienie lub inna praca zarobkowa na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych. W konsekwencji więc rolnik nie może zasadnie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Zwłaszcza, że, w odróżnieniu np. od pracownika, nie jest on poddany wymogom w zakresie czasu i organizacji pracy, a zatem może bardziej elastycznie zarządzać własnym czasem, także w zakresie organizacji opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Tym niemniej, w ocenie Sądu, materiał dowodowy zgromadzony przez organy w niniejszej sprawie nie pozwalał na jednoznaczne stwierdzenie, że powołana uchwała NSA o sygn. akt I OPS 5/12 dotyczyła sytuacji analogicznej do tej, w jakiej znajduje się Skarżąca. Cytowana uchwała zapadła bowiem w odniesieniu do osoby, która – będąc właścicielką gospodarstwa rolnego i podlegając z tego tytułu obowiązkowemu ubezpieczeniu w KRUS jako rolnik – bezsprzecznie legitymowała się statusem rolnika, podczas gdy w niniejszej sprawie zakwalifikowanie Skarżącej jako "rolnika" było co najmniej przedwczesne. W ocenie Sądu, ani jednoznacznie sformułowana teza ww. uchwały – w której, zauważmy, mowa expressis verbis wyłącznie o "rolniku", a już nie o członkach jego rodziny – ani argumentacja podniesiona w uzasadnieniu tej uchwały, nie dają żadnych podstaw do automatycznego (jak uczyniły to organy obu instancji) obejmowania jej zakresem także małżonków rolników, którzy sami nie wykazują statusu "rolnika".

W tym miejscu godzi się zauważyć, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie definiuje pojęcia "rolnik". Zostało ono jednak zdefiniowane w przepisie art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2013 r. poz. 1403; dalej w skrócie: "u.u.s.r."), zgodnie z którym rolnikiem jest pełnoletnia osoba fizyczna, zamieszkująca i prowadząca na terytorium RP, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osoba, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia. Z kolei, jak wynika z art. 3 pkt 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wyrażenie "gospodarstwo rolne" powinno być rozumiane zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz. U. z 2013 r. poz. 1381), wedle którego za gospodarstwo rolne uważa się obszar gruntów sklasyfikowanych w ewidencji gruntów i budynków jako użytki rolne lub jako grunty zadrzewione i zakrzewione na użytkach rolnych, z wyjątkiem gruntów zajętych na prowadzenie działalności gospodarczej innej niż działalność rolnicza, o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy, stanowiących własność lub znajdujących się w posiadaniu osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej, w tym spółki, nieposiadającej osobowości prawnej.

Odnosząc te uwagi do okoliczności niniejszej sprawy należy zauważyć, że przypisanie Skarżącej statusu rolnika nie miało dostatecznego oparcia w ustaleniach faktycznych poczynionych dotychczas przez organy administracji i z tego względu było co najmniej przedwczesne. Materiał dowodowy zgromadzony w aktach administracyjnych sprawy pozwalał bowiem jedynie stwierdzić, że wyłącznym właścicielem i posiadaczem gospodarstwa rolnego jest mąż Skarżącej, T. T. – co wprost wynika już z zaświadczenia Wójta [...] z [...] lipca 2013 r. (k. 11 akt adm.). Organy administracji nie przedstawiły natomiast jakiegokolwiek dowodu na okoliczność, że również B. T. posiada (współposiada) gospodarstwo rolne oraz prowadzi je osobiście i na własny rachunek w ramach działalności rolniczej w tym gospodarstwie. Wszelkie twierdzenia w tym zakresie zawarte w uzasadnieniach decyzji obu instancji mają charakter wyłącznie gołosłowny. W szczególności niezrozumiałe jest stwierdzenie organów, że Skarżąca "posiada" ("współposiada") gospodarstwo rolne, skoro nie ustalono, aby dysponowała do tego gospodarstwa jakimkolwiek własnym tytułem prawnym, z którym wiązałoby się określone, faktyczne władztwo nad rzeczą (jak właściciel, użytkownik, najemca itd. – zob. art. 336 Kodeksu cywilnego), w szczególności, aby była jego współwłaścicielem. Przeciwnie, w niniejszej sprawie jest poza sporem, że wyłącznym właścicielem gospodarstwa rolnego jest mąż Skarżącej. Zatem, jak należy mniemać, wszelkie uprawnienia Skarżącej do korzystania z urządzeń tego gospodarstwa mogą mieć wyłącznie charakter pochodny, prawnorodzinny (por. np. art. 281 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), stanowiąc w istocie przejaw wykonywania cudzego (tu: "w imieniu męża"), a nie własnego prawa do gospodarstwa rolnego. W świetle zaś art. 338 oraz art. 336 Kodeksu cywilnego ten, kto rzeczą faktycznie włada za kogo innego, jest jedynie "dzierżycielem" (zob. art. 338), a nie "posiadaczem" (którego definicję zawiera art. 336).

Tymczasem – jak trafnie wskazano w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 27 września 2013 r., sygn. akt II SA/Po 678/13 (CBOSA) – wykazanie faktu posiadania [ewentualnie: współposiadania – uw. Sądu] przez skarżącą gospodarstwa rolnego oraz jego prowadzenia osobiście i na własny rachunek w ramach działalności rolniczej w tym gospodarstwie, jest niezbędne do zakwalifikowania skarżącej jako rolnika w myśl art. 6 pkt 1 u.u.s.r. ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Nie ulega przy tym wątpliwości, że na prowadzenie gospodarstwa rolnego mogą składać się różne czynności, lecz nie zwalnia to bynajmniej organów administracji od należytego uzasadnienia w tym zakresie swojego stanowiska.

Trzeba przy tym zauważyć, że pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego wiąże się z objęciem ubezpieczeniem społecznym. Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1442; dalej w skrócie: "u.s.u.s."), za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy wójt, burmistrz lub prezydent miasta opłaca składkę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe od podstawy odpowiadającej wysokości świadczenia pielęgnacyjnego przez okres niezbędny do uzyskania 25-letniego okresu ubezpieczenia (składkowego i nieskładkowego). Powołany przepis prima facie zdaje się wykluczać przypadek, gdy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne korzysta już z ubezpieczenia społecznego na podstawie innego tytułu prawnego. Konkluzja ta nie jest jednak trafna, gdyż wedle art. 6 ust. 2b u.s.u.s. wójt, burmistrz lub prezydent miasta nie opłaca składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli podlega ono obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z innego tytułu na podstawie ustawy lub na podstawie odrębnych przepisów. Tym samym nawet okoliczność podlegania przez Skarżącą ubezpieczeniu społecznemu rolników (zaświadczenie z KRUS – k. 12 akt adm.) nie przekreśla jeszcze możliwości uzyskania przedmiotowego świadczenia. Innymi słowy, okoliczność ta, sama w sobie, jest niewystarczająca do negatywnego załatwienia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż opłacanie składek na ubezpieczenie w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nie jest równoznaczne z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (por. wyrok WSA z 26.01.2012 r., II SA/Rz 889/11, CBOSA).

Należy bowiem zauważyć, że zgodnie z art. 1 ust. 1 u.u.s.r. ubezpieczeniu społecznemu rolników podlegają nie tylko "rolnicy", ale także pracujący z nimi "domownicy". Ustawodawca oba te pojęcia definiuje. Znaczenie terminu "rolnik" było już wcześniej przedmiotem rozważań Sądu (zob. art. 6 pkt 1 u.u.s.r.). W tym miejscu należy zatem jedynie powtórzyć, że materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy jest niewystarczający do objęcia Skarżącej omawianą definicją. Natomiast za "domownika" ustawodawca nakazuje uważać osobę bliską rolnikowi, która: (1) ukończyła 16 lat, (2) pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkuje na terenie gospodarstwa rolnego albo bliskim sąsiedztwie oraz (3) stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy. Również w tym przypadku zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, iż Skarżąca stale pracuje w gospodarstwie rolnym swojego męża, co z kolei wyklucza możliwość zakwalifikowania jej jako "domownika" w rozumieniu ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Wszystko to prowadzi do wniosku, że organy obu instancji wadliwie ustaliły status Skarżącej z perspektywy przepisów ww. ustawy.

W myśl art. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przepisy tej ustawy dotyczące ubezpieczenia rolnika i świadczeń przysługujących rolnikowi stosuje się także do małżonka rolnika, chyba że ten małżonek nie pracuje w gospodarstwie rolnika ani w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem rolnym. Ustawodawca odróżnia zatem wyraźnie pracę w "gospodarstwie rolnym" oraz pracę w "gospodarstwie domowym". W świetle cytowanego przepisu podleganie ubezpieczeniu społecznemu może mieć swoje źródło w fakcie wykonywania pracy w którymkolwiek z tych "gospodarstw". Przy czym tylko praca w gospodarstwie rolnym może prowadzić do nabycia statusu rolnika (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 26.11.2008 r., III AUa 839/08, LEX nr 509776), wyłączając tym samym możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.

Tymczasem z oświadczeń składanych przez Skarżącą w toku postępowania administracyjnego wynika, że podlega ona ubezpieczeniu społecznemu rolników tylko ze względu na zajmowanie się gospodarstwem domowym (k. 10, 22 akt adm.), a nie gospodarstwem rolnym, którym włada jej mąż. W takim przypadku niedopuszczalne byłoby zrównywanie statusu Skarżącej ze statusem "rolnika". Sam fakt podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników nie przesądza jeszcze o konieczności negatywnego załatwienia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Trzeba poza tym podkreślić, że organy obu instancji nie poczyniły żadnych ustaleń w kwestii niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia albo innej pracy zarobkowej przez Skarżącą. Nie można zaś z góry wykluczyć przypadku, gdy określona osoba zamieszkuje jedynie na terenie gospodarstwa rolnego małżonka i nie bierze czynnego udziału w pracach w tym gospodarstwie, gdyż w rzeczywistości zatrudniona jest poza rolnictwem. Trudno byłoby wtedy wykluczyć automatycznie możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, skoro w istocie mogłoby dojść do niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w sensie odpowiadającym art. 3 pkt 22 u.ś.r. (tak trafnie: powołany wcześniej wyrok WSA z 27.09.2013 r., II SA/Po 678/13). Tymczasem okoliczność ta nie była w ogóle poddana analizie w rozpatrywanej sprawie. Organy nie ustaliły bowiem, czy Skarżąca pracowała poza rolnictwem, a jeśli tak, to kiedy zrezygnowała z tego zatrudnienia i z jakiej przyczyny. Uwagi w tym zakresie poczynione "dodatkowo" przez organ II instancji dopiero w odpowiedzi na skargę należy ocenić jako spóźnione, gdyż zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie sądów administracyjnych poglądem, odpowiedź na skargę nie może zastępować czy też uzupełniać uzasadnienia rozstrzygnięcia podjętego w sprawie (por. np. wyroki NSA: z 12.04.2002 r., SA/Rz 1953/00; z 27.06.2006 r., II OSK 450/06; z 11.05.2010 r., II GSK 586/09; a także wyroki WSA: z 18.10.2005 r., I SA/Gd 257/03; z 19.01.2006 r., III SA/Wa 3207/05; z dnia 21.09.2007 r., VI SA/Wa 705/07; z 20.03.2008 r., I SA/Łd 1035/07; z 22.11.2011 r., III SA/Wa 1822/10; z 21.11.2012 r., II SA/Ke 652/12 – orzeczenia dostępne w CBOSA). W każdym razie organy powinny zweryfikować twierdzenia Skarżącej, uprawdopodabniające fakt jej rezygnacji lub niepodjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Wobec powyższego nie ulega wątpliwości, że materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy okazał się niewystarczający do jej rozstrzygnięcia. Takie działanie organów administracji stanowiło naruszenie przepisu art. 7 k.p.a., zgodnie z którym w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Ponadto doszło do naruszenia art. 77 § 1 k.p.a., wedle którego organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a także art. 80 k.p.a., w myśl którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na wynik postępowania, co w konsekwencji uzasadniało wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.

Mając wszystko to na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a., orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku, tj. uchylił obie wydane w sprawie decyzje – a to z uwagi na naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r., które miało wpływ na wynik sprawy, oraz naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na jej wynik. Ponieważ skarżący w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej nie mają obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (art. 239 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), uiszczony przez Skarżącą wpis w kwocie 100 zł należało zwrócić, stosownie do art. 225 p.p.s.a. (punkt drugi sentencji wyroku).

Rozpoznając ponownie sprawę organ administracji – uwzględniwszy powyższe uwagi i oceny prawne – powinien ustalić, czy Skarżąca rzeczywiście posiada status "rolnika" w rozumieniu przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W razie uzyskania w tej mierze odpowiedzi negatywnej, organ powinien zbadać, czy Skarżąca spełnia pozostałe przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a w szczególności, czy rzeczywiście nie podejmuje albo zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad niepełnosprawną córką.