Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 402/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2017-10-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 23 ust. 8
journal: Dz.U. 2016 poz 169
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 1 i 3
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 4 października 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędzia WSA Elwira Brychcy (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 października 2017 roku sprawy ze skargi E.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2017 roku Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia oraz zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

Prezydent Miasta G. decyzją z 26 sierpnia 2016r. na podstawie art. 12, art. 23 ust. 8 ustawy z 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2016r., poz. 169), po rozpoznaniu wniosku z 16 lutego 2016r. odmówił P. E. [...] umorzenia należności w wysokości 9.556,59 zł wraz z odsetkami w kwocie 8.602,81 zł., do której zwrotu strona została zobowiązana decyzją Prezydenta Miasta G. nr [...] z dnia 6 maja 2014 r. Jednocześnie organ I instancji rozłożył na raty spłatę ww. kwoty wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 200 zł miesięcznie.

Od powyższej decyzji odwołała się Pani E. K.. Strona podniosła, że organ I instancji popełnił błąd wliczając do jej dochodu kwotę świadczenia wychowawczego. Ponadto odwołująca wskazała na długotrwałą bezskuteczność egzekucji obowiązku alimentacyjnego ojca dzieci. Strona opisała także trudną sytuację materialną swojej rodziny - dlatego wydana decyzja jest dla niej krzywdząca.

Pismem z dnia 23 stycznia 2016 r. adw. T. S., powołując się na pełnomocnictwo udzielone przez stronę, podtrzymał zarzuty P. E. [...] przedstawione w odwołaniu. Ponadto adw. T. Ś. zarzucił organowi I instancji nieprawidłowe uznanie, że strona pobrała nienależne świadczenia oraz zaniechanie ustaleń co do stanu świadomości strony nienależności pobranych świadczeń. W dalszej kolejności pełnomocnik odwołującej wskazał na przekroczenie granic uznania administracyjnego a także naruszenie art. 7, 8, 11, 77 § 1 kpa oraz wytycznych wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 30 kwietnia 2015r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 31 stycznia 2017r. na podstawie art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów utrzymało zaskarżoną decyzję organu I instancji w mocy. W motywach rozstrzygnięcia Kolegium wskazało, że Prezydent Miasta G. ostateczną decyzją z dnia 6 maja 2014 r. nr [...] [...]/14 orzekł o uznaniu kwoty w łącznej wysokości 12.000,00 zł za nienależnie pobrane przez P. E. [...] świadczenie z funduszu alimentacyjnego i zobowiązał stronę do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Kolegium wskazało, że ostateczna decyzja administracyjna w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń wiąże w danej sprawie i organy administracji orzekające w sprawach umorzenia nienależnie pobranych świadczeń nie są uprawnione do jej kwestionowania. Ostateczna decyzja z dnia 6 maja 2014 r. jest wiążąca i nie może być podważana w innym postępowaniu administracyjnym.

Pani E. K., po wydaniu ww. decyzji dokonała kilku spłat należności głównej. Natomiast w dniu 3 czerwca 2014 r., powołując się na trudną sytuację materialną swojej rodziny odwołująca wystąpiła z wnioskiem do organu I instancji o umorzenie pozostałych do spłaty nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami. Ponadto w piśmie z 28 lutego 2016 r. strona ponownie opisała ciężką sytuację swojej rodziny, wskazują przy tym, że córka wyzdrowiała.

Zgodnie z art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów: organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Użyty w ww. artykule zwrot "może" wskazuje, iż ulgi przewidziane w tym przepisie mają charakter uznaniowy, co oznacza, iż organ administracji ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia. Zatem udzielenie ulgi w postaci umorzenia nienależnie pobranych świadczeń jest instytucją wyjątkową, której zastosowanie winny uzasadniać szczególne okoliczności. Organ I instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, że w przedmiotowej sprawie w rodzinie wnioskodawczyni nie zachodzą szczególne okoliczności warunkujące zastosowanie najpoważniejszej ulgi w postaci całkowitego lub częściowego umorzenia należności a okoliczności uzasadniające zastosowanie ulgi w postaci rozłożenia spłaty na raty.

W niniejszej sprawie materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowi wyżej przywołany przepis art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, na podstawie którego organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć termin płatności na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Organ I instancji w wydanym rozstrzygnięciu nie skorzystał jednak z przysługującego mu uprawnienia do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, z racji braku szczególnych okoliczności w sytuacji rodziny wnioskodawczyni. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podzieliło pogląd organu I instancji, że w sytuacji rodziny P. E. [...] nie mają miejsca szczególne okoliczności uzasadniające zastosowanie tej najdalej idącej ulgi. W 3-osobwej rodzinie odwołującej się nie mamy do czynienia z niepełnosprawnością, kalectwem, śmiercią osoby najbliższej, nieszczęśliwymi zdarzeniami losowymi - pożarem, powodzią, kradzieżą, wypadkiem, problemami lokalowymi, problemami żywieniowymi w połączeniu z brakiem jakichkolwiek dochodów.

Zdaniem organu odwoławczego Prezydent Miasta G. zasadnie uznał, iż spłata przedmiotowej kwoty na raty w wysokości 200 zł miesięcznie nie będzie stanowiła zagrożenia dla egzystencji rodziny P. E. [...].

Z akt sprawy wynika, iż 3-osobowa rodzina utrzymuje się ze stałych dochodów uzyskiwanych przez odwołująca się, renty alimentacyjnej, świadczeń z funduszu alimentacyjnego, świadczenia wychowawczego i świadczeń rodzinnych - w łącznej wysokości około 3.450 zł. Miesięczny dochód członka rodziny wynosi zatem około 1.150 zł i jest zdecydowanie wyższy niż kryterium ustalonego w ustawie o świadczeniach rodzinnych i ustawie o pomocy społecznej. Struktura wydatków rodziny kształtuje się na poziomie około 2.400 zł miesięcznie.

Organ odwoławczy podnosił także, że zobowiązani do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, muszą mieć świadomość, że spłata należności wiąże się z określonymi wyrzeczeniami oraz powinnością ograniczenia wydatków niestanowiących życiowej konieczności.

Ze względu na wysokość stałego dochodu w rodzinie wnioskodawczyni, oraz oceniając całokształt położenia jej rodziny, a w szczególności brak występowania wymaganych przez ustawodawcę szczególnych okoliczności w rodzinie, należy stwierdzić, iż zastosowanie przez organ właściwy najkorzystniejszej z przewidzianych w ustawie ulg w postaci umorzenia całości należności lub nawet wnioskowanej części odsetek byłoby niezasadne. W ocenie organu odwoławczego - sam fakt, że wnioskodawczyni nie posiada wysokich dochodów, bezskuteczność egzekucji od ojca dzieci (przy czym należy pamiętać, że rodzina otrzymuje rentę alimentacyjną od P. I. [...], a córka chorowała i problemy zdrowotne miała strona, nie upoważnia jeszcze do zastosowania tak daleko idącej ulgi.

Sytuacja rodziny P. E. [...] na tle innych rodzin ubiegających się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, gdzie występuje trwałe kalectwo, brak jakichkolwiek dochodów, problemy lokalowe i żywieniowe - nie można uznać za szczególną, chociaż jest oczywiście ciężka. To jednak dyspozycja przepisu art. 23 ust. 8 ww. ustawy jednoznacznie wymaga, żeby ta sytuacją była szczególna i to na tle innych osób korzystających z pomocy państwa.

W ocenie Kolegium spłata przez stronę kwoty należności głównej wraz z ustawowymi odsetkami na raty w wysokości 200 zł miesięcznie nie będzie stanowić zagrożenia dla egzystencji rodziny P. E. [...]. Prezydent Miasta G. zasadnie uznał, że niskie dochody, bezskuteczność egzekucji od ojca dzieci, problemy zdrowotne uzasadniają udzielenie ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń w postaci rozłożenia tej spłaty na raty w wysokości 200 zł miesięcznie. Nadto organ wskazał, że stosownie do art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, strona może złożyć do Prezydenta Miasta G. wniosek o odroczenie terminu ich płatności.

Odnosząc się do zarzutów podniesionych w odwołaniu oraz przez pełnomocnika strony w piśmie z 23 stycznia 2016 r. organ odwoławczy wyjaśnił, że w przedmiotowej sprawie właściwe organy są zobowiązane ustalić sytuację majątkową rodziny i w takim kontekście i uwzględniają w dochodach wnioskodawcy otrzymywane świadczenie wychowawcze. Przedmiotem niniejszego postępowania nie jest bowiem ustalenie dochodu strony, od którego zależy prawo do j świadczeń ale zbadanie całokształtu sytuacji rodziny pod kątem szczególnej sytuacji życiowej. Przepis art. 23 ww. ustawy nie zawiera wyłączenia, że w przypadku oceny sytuacji rodziny nie bierze się pod uwagę świadczenia wychowawczego. A zatem w ocenie tut. Kolegium zarzuty dotyczące uwzględnienia, przy ocenie całokształtu położenia rodziny, kwoty świadczenia wychowawczego są niezasadne.

Nie można zgodzić się również z zarzutami pełnomocnika strony odnośnie przekroczenia granic uznania administracyjnego oraz nieuwzględnienia wytycznych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 30 kwietnia 2015 r. W przedmiotowej sprawie, organy korzystające z władzy dyskrecjonalnej - dokładnie zbadały stan faktyczny sprawy, całokształt położenia rodziny i orzekły zgodnie ze swoimi uprawnieniami, kierując się przy tym całym aspektem sprawy. A więc zastosowały się do wytycznych wskazanych w ww. wyroku. Odnośnie argumentacji opierającej się na niskich dochodach strony należy wskazać, iż niskie dochody nie stanowią same w sobie przesłanki, która umożliwiłaby umorzenie należności z tytułu świadczeń nienależnie wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej (wyrok WSA w Gliwicach z dnia 9 grudnia 2016 r. sygn. akt IV SA/G1 317/16). Organy administracji podejmując rozstrzygnięcia na podstawie art. 23 ust. 8 ww. ustawy kierują się nie tylko interesem strony, ale są zobowiązane brać pod uwagę interes społeczny. W przedmiotowej sprawie - po kompleksowej ocenie całokształtu sytuacji rodziny oraz wniosków P. E. [...] dotyczących choćby częściowego umorzenia - organy uznały, że zasadne będzie udzielenie ulgi w postaci rozłożenia na raty.

W przedmiotowej sprawie Kolegium nie zgodziło się z zarzutami dotyczącymi naruszenia przepisów postępowania administracyjnego. Jak już wcześniej wykazano rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie zapadło po dokładnym przeanalizowaniu całego materiału dowodowego pod kątem spełnienia przesłanki wynikającej z przepisu art. 23 ust. 8 ww. ustawy. Uzasadnienie decyzji organu I instancji, choć nie jest nadmiernie rozbudowane zawiera wszystkie wymagane elementy wskazane w art. 107 kpa. Sentencja decyzji Prezydenta Miasta G. w pełni koresponduje z jej uzasadnieniem - dlatego organ odwoławczy nie podzielił zarzutów, iż jest ona wyrazem lekceważenia dla strony.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 31 stycznia 2017r. wniosła E. K. domagając się jej uchylenia i wniosła o umorzenie zaległości wobec funduszu alimentacyjnego lub ich części – odsetek od zaległości.

Skarżąca zarzuciła naruszenie:

- art. 2 pkt. 4 ustawy w zw. z art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1518 ze zm.) poprzez błędne wliczenie do mojego dochodu świadczeń "500+",

- art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007r, o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez przyjęcie, iż na gruncie przedmiotowej sprawy nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny oraz przekroczenie granic uznania administracyjnego. Sytuacja życiowa w czasie wydania zaskarżonej decyzji uległa znacznym zmianom. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brakuje ustosunkowania się do kwestii trwałej bezskuteczności egzekucji alimentów od byłego męża oraz ewentualnego umorzenia części zaległości wobec funduszu alimentacyjnego w zakresie odsetek, które przewyższyły już należność główną (na dzień 26 sierpnia 2016 należność główna 9556,59 zł, odsetki 8602,81 zł). Z powodów zdrowotnych skarżąca zmieniła pracę i jej aktualne wynagrodzenie wynosi 711zł. Nadto MOPS w G. wstrzymał wypłatę wszystkich świadczeń tzn. z funduszu alimentacyjnego, świadczeń wychowawczych, świadczeń rodzinnych. Tak więc w dniu wydania decyzji SKO moim dochodem na 3 osobową rodzinę jest wynagrodzenie w kwocie 711 zł i renta alimentacyjna od I. K. 500 zł a nie tak jak wskazuje SKO na stronie 4 zaskarżonej decyzji, że mój stały dochód to 3.450 zł. W dniu 31 stycznia 2017 czyli w dniu wydania zaskarżonej decyzji dochód spadł do 1211 zł, co w przeliczeniu na 3 osobową rodzinę daje kwotę 404 zł, a więc jest to poniżej progu dochodowego,

- art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 poz. 718 ze zm.) poprzez całkowite zignorowanie oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 30 kwietnia 2015 sygn. akt II SA/Po252/15 ,

- art. 7 k.p.a. w związku z art. 77 & 1 k.p.a. w związku z art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie ustaleń faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia co do nienależności pobranych świadczeń i w konsekwencji wydanie decyzji w oparciu o nierzeczywisty stan faktyczny,

- art. 8 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania w sposób nie pogłębiający zaufania do władzy publicznej oraz całkowite zignorowanie oceny prawnej sądu i wytycznych co do dalszego sposobu prowadzenia sprawy,

- art. 11 k.p.a. poprzez uzasadnienie zaskarżonej decyzji w sposób niezgodny ze standardami zasad prowadzenia postępowania a także kompletnie nie ustosunkowanie się do moich twierdzeń podniesionych w toku postępowania a mających wpływ na rozstrzygnięcie.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi odwołując się do uzasadnienia decyzji z 31 stycznia 2017r.

Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Poznaniu skarżąca wnosiła i wywodziła, jak w skardze podkreślając, że jej stan zdrowia w związku z kłopotami rodzinnymi, pogorszeniem znacznie sytuacji majątkowej, chorobą córki, uległ pogorszeniu. Na dowód przedłożyła zaświadczenie z poradni zdrowia psychicznego z 3 października 2017 roku. Okazała zaświadczenie i złożyła do akt kserokopię tego zaświadczenia. Nadto skarżąca oświadczyła, że były mąż prowadzi działalność gospodarczą, ale zarejestrowaną na inną osobę i przesyła jej w ramach zasądzonych alimentów jedynie 5 złotych na dziecko. Skarżąca nie jest w stanie wykazać wyższych dochodów byłego męża.

S. J. definitywnie, na stałe mieszka u ojca, od kwietnia/maja 2017 roku. Od października 2017 skarżąca nie otrzymuje świadczenia "500 +" na żadne z dzieci. Co do Andżeliki nie złożyła wniosku, bo przekracza kryterium dochodowe.

Z funduszu alimentacyjnego otrzymywała świadczenia do września 2017 roku i z wypłacanych świadczeń nie potrącano zaległych świadczeń.

Sprawa o podział majątku jeszcze się nie zakończyła.

W domu stanowiącym wspólność majątkową mieszka sama z dziećmi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje.

Skarga okazała się zasadna.

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066) sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i procesowego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, dalej "P.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym zaskarżona decyzja może być uchylona tylko wówczas, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego albo inne naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie (art. 145 §1 pkt 1 P.p.s.a.).

W sprawie skarżącej E. K. dotyczącej odmowy umorzenia oraz zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w funduszu alimentacyjnego zapadł już jeden wyrok Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu z 30 kwietnia 2015r., sygn. akt II SA/Po 252/15, uchylający zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 28 stycznia 2015r., w którym Sąd stwierdził, że ówczesna decyzja organu II administracyjnego nie może się ostać, albowiem organ ten ograniczył się jedynie do stwierdzenia, iż w przypadku rodziny E. K. nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności uzasadniające umorzenie całości należności z tytułu świadczeń nienależnie pobranych wraz z odsetkami. Organ nie odniósł się jednocześnie w żaden sposób do zawartego w odwołaniu alternatywnego wniosku strony o umorzenie jedynie odsetek od świadczeń nienależnie pobranych. Nadto Samorządowe Kolegium Odwoławcze w żaden sposób nie odniosło się do podnoszonych przez E. K. okoliczności faktycznych sprawy takich jak trwała bezskuteczność egzekucji świadczeń alimentacyjnych na rzecz małoletnich dzieci pozostających na jej utrzymaniu oraz wadliwe wliczenie do dochodu rodziny alimentów przypadających dla najstarszego syna Michała, których jak wskazała w odwołaniu nie otrzymuje od ponad roku.

Na skutek ponownego wniosku skarżącej z 28 lutego 2016r. o umorzenie wszelkich jej zaległości wobec MOPS z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego kontroli sądowej w niniejszej sprawie poddana została decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 stycznia 2017 r., utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta G. z 26 sierpnia 2016r. o odmowie umorzenia należności w kwocie 9.556,59 zł wraz z odsetkami w kwocie 8.602,81 zł., do której zwrotu strona została zobowiązana decyzją Prezydenta Miasta G. z dnia 6 maja 2014 r., oraz o rozłożeniu na raty spłaty powyższej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 200 zł miesięcznie.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 27 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2016r., poz. 169 ze zm.), zgodne z którym organ właściwy wierzyciela może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z cytowanego przepisu wynika, że: po pierwsze - decyzja w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy, po drugie - umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń jest wyjątkiem od zasady zwrotu takiego świadczenia, po trzecie - przesłanką obligatoryjną zastosowania instytucji umorzenia jest wystąpienie po stronie wnioskodawcy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Zatem wynik postępowania w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń zależy od tego, czy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności dotyczące sytuacji rodziny zostaną ocenione przez organ administracji jako "szczególnie uzasadnione". Przy czym wskazać należy, że ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie zawiera definicji pojęcia "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Ustalenie wystąpienia tej przesłanki w każdym przypadku wymaga zatem od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Przesłanka ta powinna być więc badana po kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Nie ulega wątpliwości, że rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy (rozumianą jako sytuacja materialna, stan rodziny, stan zdrowotny, czy zdolność podjęcia zatrudnienia). Przy ocenie wystąpienia przesłanki, o której mowa w art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. znaczenie mają również przyczyny i okoliczności powstania zadłużenia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 stycznia 2015 r. sygn. akt I OSK [...]).

Należy jednakże podkreślić, że samo zaistnienie określonej w art. 23 ust. 8 u.p.o.a. przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" nie oznacza, że organ ma obowiązek umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Istotą decyzji uznaniowej jest pozostawienie organowi swobody wyboru określonego rozwiązania (w ramach tzw. luzu decyzyjnego). Istota decyzji uznaniowej jest bardziej zrozumiała, gdy porównać ją z innym rodzajem decyzji administracyjnej, jaką jest decyzja związana. Otóż w przypadku decyzji związanej mamy do czynienia z taką sytuacją, w której przepis prawa, w razie spełnienia się przedstawionych w nim przesłanek, nakłada na organ orzekający obowiązek wydania decyzji określonej treści. Natomiast w przypadku decyzji uznaniowej spełnienie wskazanych w nim przesłanek nie zobowiązuje organu do wydania decyzji o określonej treści. Na ten typ decyzji tj. decyzji uznaniowej wskazuje użycie przez ustawodawcę słowa "może" – tak jak to ma miejsce w przypadku w art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. Organ zatem – nawet jeżeli zachodzi przesłanka w postaci "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" – może, ale nie musi umorzyć kwoty nienależnie pobranych świadczeń, co oczywiście powinno być odpowiednio uzasadnione. Podkreślić bowiem należy, że z uzasadnienia wynikać winno dlaczego organ zdecydował się na podjęcie takiego, a nie innego rozstrzygnięcia, w szczególności w sytuacji, w której przyjmuje się rozwiązanie negatywne dla strony (odmowę umorzenia). Oczywiste, jest przy tym że organ dokonuje oceny i rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o wszechstronnie zgromadzony i pełen materiał dowodowy.

Trzeba w tym miejscu podkreślić, że w orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, iż sądowa kontrola uznania administracyjnego ma charakter ograniczony. Sądowej kontroli legalności decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, nie zaś zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów k.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru (por. wyrok WSA w Kielcach z dnia 16 września 2010 r., sygn. akt I SA/Ke 451/10, LEX nr 748959 oraz WSA w Krakowie z dnia 27 listopada 2009 r., sygn. akt I SA/Kr 1079/09, LEX nr 586630)

W przedmiotowej sprawie tymczasem, pomimo wyraźnego wskazania przez skarżącą już w odwołaniu, organy nie dostrzegają realnej i aktualnej sytuacji finansowej rodziny skarżącej. Organ II instancji w żaden sposób nie odniósł się do zarzutów skarżącej, podnoszonych już w odwołaniu, że nie otrzymuje ona świadczenia wychowawczego, wstrzymano jej wypłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Kontroli sądowej uchyla się zatem sytuacja dochodowa rodziny, która stanowi element oceny całokształtu sytuacji rodziny pod kątem szczególnej sytuacji życiowej o jakiej mowa w art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. Organy administracji I instancji wliczył wysokość tych świadczeń do dochodów rodziny i przyjął, że wynosi on 3.451,34 zł. miesięcznie. Organ odwoławczy powielił te ustalenie i nie ustosunkował się zarzutów odwołania, że znacznemu zmniejszeniu uległy dochody rodziny skarżącej.

Wprawdzie słusznie argumentuje Kolegium, że z treści przepisu art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. wynika, że przedmiotem postępowania nie jest ustalenie dochodów strony, od którego zależy prawo do świadczeń, ale zbadanie całokształtu sytuacji rodzinnej pod kątem szczególnej sytuacji życiowej, to jednak nie zwalnia to organu od rzetelnego ustalenia każdego elementu stanu faktycznego w sprawie, w tym określenie aktualnych dochodów rodziny skarżącej. Oświadczyła ona bowiem, że dochody rodziny wynoszą kwotę 1.211 zł miesięcznie, co wskazuje na znaczne ich zmniejszenie, rzutujące na całokształt sytuacji rodziny. W tym kontekście sprawy, mając na uwadze rozumienie przepisu art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. prawidłowo zaprezentowanego przez organy administracji, mianowicie całokształt sytuacji rodzinnej wnioskodawcy o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, organy nie odniosły także do podnoszonej przez skarżącą okoliczności pogorszenia jej stanu zdrowia wymuszającego wypowiedzenie umowy o pracę u poprzedniego pracodawcy i podjęcie pracy w zmniejszonym wymiarze czasu pracy, co było okolicznością znaną już organowi I instancji.

Działanie w ramach uznania administracyjnego, co wymaga podkreślenia, nie oznacza – jak wskazano powyżej – dowolności. Ażeby rozstrzygnięcie sprawy nie było dowolne, organ administracji musi poprzedzić je wnikliwym wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich okoliczności sprawy, a w uzasadnieniu decyzji musi wskazać motywy podjętego rozstrzygnięcia. W szczególności organy nie rozważyły, czy odmowa umorzenia przedmiotowych należności nie doprowadzi de facto do nieodwracalnych strat dla strony i biorąc pod uwagę konkretną bardzo trudną jej sytuację nie spowoduje zagrożenia dla możliwości jej dalszej egzystencji, albo uniemożliwi zaspokajanie jej oraz córki (znajdującej się na utrzymaniu skarżącej), podstawowych potrzeb bytowych, w tym także wynikających z potrzeby zapewnienia leczenia, pożywienia, odzieży i obuwia, edukacji, czy utrzymania gospodarstwa domowego bez zadłużenia.

Podobnie jak w poprzednio rozpoznawanej sprawie, także i w przypadku niniejszej sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu swojej decyzji w żaden sposób nie odniosło się do podnoszonych przez skarżącą okoliczności faktycznych sprawy takich jak trwała bezskuteczność egzekucji świadczeń alimentacyjnych od zobowiązanego ojca na rzecz małoletnich dzieci pozostających na jej utrzymaniu.

W przedmiotowej sprawie, organ uchybił zatem wynikającemu z art. 7 K.p.a. i art. 77 § 1 K.p.a. obowiązkowi wyczerpującego zebrania całego materiału dowodowego i następnie jego rozpatrzenia w ten sam sposób. Należy podkreślić, że organ jest zobowiązany do wydania decyzji uwzględniając stan prawny i faktyczny istniejący w momencie wydawania decyzji. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 K.p.a.). Organ administracji publicznej – co podnoszono także powyżej – zobowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 K.p.a.). Mając na uwadze, że organ przeprowadził postępowanie dowodowe z naruszeniem wyżej wymienionych przepisów, w konsekwencji dopuścił się również naruszenia art. 107 § 1 i 3 K.p.a. Nie może budzić wątpliwości, że w celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny i utrwalić w aktach wyniki badania. Obowiązki organu administracyjnego w zakresie postępowania dowodowego są nawet większe niż przy ustawowym skrępowaniu, gdyż w poszukiwaniu materialnego kryterium do wydania decyzji powinien on wszechstronnie zbadać stan faktyczny, w wymiarze wychodzącym poza okoliczności typowe w sytuacjach związania, mając na uwadze szczególną rolę w decyzji uznaniowej jej zgodności z interesem społecznym i słusznym interesem obywatela (por. wyrok NSA z dnia 16 listopada 1999 r. sygn. akt III SA 7900/98). Zdaniem Sądu materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy daje podstawy do stwierdzenia, iż wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. Powyższe naruszenia przepisów postępowania były przy tym o tyle istotne, iż zgodnie z przepisem art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. organ właściwy wierzyciela powinien rozważyć umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami chociażby w części, skoro już w wadliwie przeprowadzonym postępowaniu uznał, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, skutkiem czego organ I instancji rozłożył wymaganą kwotę na raty po 200 zł miesięcznie.

Rolą organu odwoławczego będzie zatem ponowne zebranie pełnego i aktualnego materiału dowodowego pozwalającego się wypowiedzieć odnośnie sytuacji materialno – bytowej i zdrowotnej skarżącej i jej rodziny w świetle przesłanki "szczególnej sytuacji życiowej". Powyższe świadczy o tym, że organ odwoławczy podjął decyzję nie rozważywszy w pełni wynikającej z zebranego materiału dowodowego sytuacji materialno – bytowej – zdrowotnej skarżącej, co mogło mieć wpływ na wynik postępowania.

Wypełniając powyższe zobowiązanie, organ II instancji ustali także aktualny stan rodziny, który jak wynika z oświadczeń samej skarżącej również uległ zmianie. Skarżąca na rozprawie przed Sądem oświadczyła, że syn definitywnie, na stałe mieszka u ojca od kwietnia/maja 2017r. Ponownej weryfikacji podlegać zatem powinna struktura wydatków rodziny.

Ze względu na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. Sąd orzekł jak wyroku.

W ponownym postępowaniu organ winien rozstrzygnąć stosując się do powyższego stanowiska Sądu, po wszechstronnym zgromadzeniu i pełnym rozważeniu materiału dowodowego mając na uwadze aktualny stan faktyczny w momencie wydawania decyzji.