Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 2676/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-04-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 7, art. 77, art. 80
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 141 par. 4, art. 185 par. 1, art. 153, art. 207 par. 2
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz Sędziowie Sędzia NSA Bożena Popowska (spr.) Sędzia del. WSA Dariusz Chaciński Protokolant asystent sędziego Katarzyna Ślizak po rozpoznaniu w dniu 3 kwietnia 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 31 lipca 2012 r. sygn. akt II SA/Łd 548/12 w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania; 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 31 lipca 2012 roku sygn. akt II SA/Łd 548/12 po rozpoznaniu skargi T.K.na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego, uchylił zaskarżoną decyzję.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy.

Z oświadczenia strony zawartego we wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego wynika, że w kwietniu 1941 roku została, jako niemowlę, wraz z rodziną przesiedlona z rodzinnej miejscowości W. do miejscowości R. Na deportacji przebywała do maja 1945 roku, pracując przymusowo w gospodarstwie, należącym do osoby narodowości niemieckiej. Podkreśliła, że ona i jej rodzina byli źle traktowani przez swych "pracodawców", co odbiło się negatywnie na ich zdrowiu.

W decyzji z dnia [...] stycznia 2011 roku, odmawiającej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, opierając się na dostępnym materiale dowodowym wskazał, iż wnioskodawczyni w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, zatem w ocenie organu praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy. Uznał, że praca ta nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy T.K. podtrzymała swoje dotychczasowe stanowisko. Wskazała, że W. wysiedlona została pod tworzony przez Niemców poligon, a jej dom zburzony. Wraz z rodziną w R. zamieszkała w jednej izbie z dwoma jeszcze rodzinami. Matka została dotkliwie pobita przez niemieckiego właściciela majątku, czego skutki odczuwała również po zakończeniu wojny. W ocenie skarżącej, cierpienia, których doznała były szczególnie dolegliwe, została bowiem przesiedlona do innej gminy, znalazła się w obcym sobie środowisku.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] lutego 2011 roku utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi po rozpoznaniu skargi T. K., wyrokiem z dnia 16 czerwca 2011 roku, sygn. akt: II SA/Łd 463/11, uchylił zaskarżoną decyzję.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, organ decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 roku utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Okoliczności, które wskazywała skarżąca znalazły potwierdzenie w dokumentach uzyskanych z Archiwum Państwowego i z Instytutu Pamięci Narodowej. Mimo to organ stwierdził, iż strona nie przedstawiła dokumentów potwierdzających fakt deportacji. Zgromadzone dowody potwierdzają jedynie okoliczność, iż deportacja miała miejsce w związku z organizacją poligonu wojskowego w rodzinnej miejscowości wnioskodawczyni. Strona nie zna nazwiska gospodarza niemieckiego, u którego rodzina pracowała. Według jej wiedzy rodzice nie otrzymali żadnych dokumentów od władz okupacyjnych.

T.K. wniosła skargę na powyższą decyzję. Podniosła, iż w kwietniu 1941 roku została deportowana, jako małoletnie dziecko wraz z rodzicami i rodzeństwem z dotychczasowego miejsca zamieszkania wsi W. do wsi R. Dom rodzinny strony został rozebrany przez Niemców. Rodzice i rodzeństwo strony przymuszeni byli do pracy z gospodarstwie niemieckim, pracowali cały dzień przez 7 dni w tygodniu. Również strona musiała pracować. Według skarżącej okoliczności wysiedlenia jej rodziny przez okupanta z rodzinnego domu oraz ich dalsze losy uzasadniają przyjęcie, że była ona poddana deportacji ze szczególnym okrucieństwem.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w kwestionowanej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 31 lipca 2012 roku sygn. akt II SA/Łd 548/12 uchylił zaskarżoną decyzję.

Sąd zwrócił uwagę, że niniejsza sprawa była już przedmiotem rozpoznania przez Sąd. Wyrokiem z dnia 16 czerwca 2011 roku, sygn. akt: II SA/Łd 463/11, uchylono zaskarżoną decyzję. Stosownie zatem do art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten Sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. W uzasadnieniu wyroku z dnia 16 czerwca 2011 roku Sąd zawarł wiążące organ zalecenia co do dalszego postępowania wyjaśniającego. W szczególności Sąd podniósł, iż organ miał obowiązek ustalić i ocenić wszystkie okoliczności związane z deportacją, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącej przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Tymczasem, z niezrozumiałych powodów, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ograniczył się do konstatacji, że skarżąca wywieziona została wraz z rodziną do miejscowości położonej w niewielkim oddaleniu od jej dotychczasowego miejsca zamieszkania, przez co nie została wyrwana z dotychczasowego środowiska. Milczeniem pominięto okoliczności związane z wysiedleniem rodziny skarżącej, zburzeniem jej domu rodzinnego, brakiem możliwości zabrania wszystkiego prócz rzeczy osobistych oraz osiedleniem w obcym środowisku wraz z innymi rodzinami w jednej izbie. Okolicznością bezsporną jest również to, iż w rodzinnej miejscowości skarżącej zorganizowany został poligon wojskowy, co już wskazuje na to, że skarżąca wraz z rodziną została wyrwana z dotychczasowego środowiska. Nie miała bowiem żadnej możliwości powrotu do rodzinnej miejscowości, korzystania z dorobku życia. Skazana była na wieloletni pobyt wśród obcych ludzi, w ciężkich warunkach egzystencji.

Orzekający w niniejszej sprawie Sąd doszedł do wniosku, że lektura akt administracyjnych, w tym treści rozstrzygnięć zapadłych w sprawie, nie potwierdza realizacji przez organ wytycznych zawartych we wcześniejszym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. Zdaniem Sądu, organ nie podjął działań w celu ustalenia okoliczności, na które zwracał uwagę Sąd w uzasadnieniu wyroku. Sąd podkreślił, że w tej sytuacji, wnioski organu wyciągnięte ze zgromadzonych dowodów doprowadziły do wykładni sprzecznej z przepisami prawa, czym organ naruszył przepis art. 153 p.p.s.a.

Nadto Sąd zwrócił uwagę, że ocena materiału dowodowego dokonana przez organ nosi znamiona dowolności. Bezsprzecznym jest, że wywiezienie rodziny skarżącej nastąpiło bez zgody zainteresowanych i skierowano ją do pracy przymusowej.

Sąd zauważył, że wbrew temu co twierdził organ, zebrane dokumenty i oświadczenia skarżącej wskazują na fakt deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). W ocenie składu orzekającego, organizacja poligonu wojskowego w rodzinnej miejscowości nie wykluczała faktu, iż rodzina poddana deportacji zmuszona była do pracy. Przymus ten nie musiał wynikać jedynie z sytuacji materialnej i życiowej rodziny, a z przykazu okupanta. W tej sytuacji nie znajduje uzasadnienia autorytatywne założenie, że każde wysiedlenie z miejscowości, w której zorganizowano poligon wojskowy, czy front walk, nie miało na celu deportacji do pracy przymusowej.

Sąd podkreślił, iż ocena materiału dowodowego przeprowadzona przez organ była dowolna i jako taka sprzeczna z treścią art. 80 k.p.a. Sąd wyjaśnił, iż ocena dokonana przez organ nosi znamiona dowolności, gdyż nastąpiła w sytuacji kiedy miało miejsce wywiezienie, bez zgody zainteresowanych i skierowanie do pracy przymusowej.

Sąd zwrócił uwagę, że zawarty w motywach rozstrzygnięcia organu zarzut, iż strona nie pamięta nazwiska osoby narodowości niemieckiej, która prowadziła gospodarstwo rolne, w którym pracowała strona i jej rodzina, jest bezpodstawny z uwagi na czas jaki upłynął od tamtych wydarzeń (okoliczności objęte postępowaniem dowodowym miały miejsce ponad 60 lat temu) oraz fakt, że strona jest starszą osobą. W ocenie Sądu, okoliczności te organ powinien uwzględnić w trakcie oceny poszczególnych dowodów i faktów zaistniałych w sprawie. W tej sytuacji nie można odmówić mocy dowodowej oświadczeniom strony. Trudno także oczekiwać od skarżącej, która w momencie deportacji miała kilka lat, przedstawienia dowodów w postaci dokumentów, a także wymagać by pamiętała wszystkie okoliczności związane z deportacją.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zaskarżył powyższy wyrok z dnia 31 lipca 2012 r. w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sadowi Administracyjnemu w Łodzi, a także o zasądzenie od skarżącego na rzecz organu kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym.

Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. organ zarzucił kontrolowanemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego, polegające na błędnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r. Nr 87, poz.395 z późn. zm.), polegającą na przyjęciu, że represje doznane przez stronę postępowania stanowią represje wskazane w tym przepisie.

Ponadto, na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a zarzucono wyrokowi naruszenie przepisów postępowania w postaci art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. – poprzez błędne przyjęcie, że normy te zostały naruszone przez organ, czego konsekwencją było uchylenie wydanych w sprawie decyzji, mimo że organ zebrał i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny do załatwienia sprawy.

Naruszenie art. 3 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 153 p.p.s.a. organ upatruje w błędnym przyjęciu przez Sąd I instancji, że organ rozpoznając ponownie sprawę nie zastosował oceny prawnej, a także nie zrealizował wytycznych zawartych w wyroku WSA w Łodzi z dnia 16 czerwca 2011 sygn. akt II SA/Łd 463/11.

Skarżący kasacyjnie zarzuca ponadto naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez nieprzedstawienie w uzasadnieniu wyroku takich ustaleń i dowodów, jakie mogłyby przemawiać za oddaleniem skargi oraz nakazanie przez Sąd interpretacji faktów i dowodów w kontekście wieku strony. Uchybienia te zdaniem organu miały istotny wpływ na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jedynie pod rozwagę z urzędu nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznanie sprawy ograniczył do zbadania zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. W myśl art. 174 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn. Dz. U. z 2012 r. nr 270 ze zm., dalej p.p.s.a.), skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem kontroli przeprowadzonej przez Sąd I instancji była decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] utrzymująca w mocy wcześniejszą decyzję z dnia [...] stycznia 2011 roku nr [...] odmawiającą przyznania T.K. uprawnień do świadczenia pieniężnego na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 roku, Nr 87, poz. 395, dalej ,,ustawa o świadczeniu pieniężnym").

W rozpoznawanej skardze kasacyjnej powołano obie podstawy kasacji przewidziane w art. 174 pkt 1 i 2 P.p.s.a., zarzucając Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania w stopniu, który miał istotny wpływ na wynik sprawy. Zasadą w takiej sytuacji jest w pierwszej kolejności rozpoznanie zarzutów procesowych, ponieważ dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd I instancji przepis prawa materialnego (por. wyrok NSA z 9.03.2005 r., FSK 618.04; ONSAiWSA z 2005 r., nr 6, poz. 120.).

W ramach podstawy wskazanej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a., skarżący kasacyjnie zarzucił Sądowi I instancji, iż błędnie przypisał organowi naruszenie art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a., przez co – zdaniem Sądu I instancji – organ nie zrealizował wytycznych zawartych w wyroku z dnia 16 czerwca 2011 roku, sygn. akt: II SA/Łd 463/11, podczas gdy organ zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy konieczny do załatwienia niniejszej sprawy i wykonał wytyczne zawarte w wymienionym wyroku. Tym samym, zdaniem skarżącego kasacyjnie, bezpodstawne jest stwierdzenie Sądu I instancji, że organ naruszył art. 153 p.p.s.a. W związku z tymi zarzutami pozostaje zarzut, iż Sąd I instancji uchybił wymogom stawianym uzasadnieniu wyroku, określonym w art. 141 § 4 p.p.s.a.

Rozpoznanie niniejszej skargi w powyższym zakresie wymaga przypomnienia wytycznych, jakie orzekający poprzednio Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi sformułował w wyroku z dnia 16 czerwca 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 463/11. W uzasadnieniu tego wyroku stwierdzono, że "(...) organ miał obowiązek ustalić i ocenić wszystkie okoliczności związane z deportacją, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącej przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu." Sąd wskazał, iż chodzi o "(...) okoliczności związane z wysiedleniem rodziny skarżącej, zburzeniem jej domu rodzinnego, brakiem możliwości zabrania wszystkiego prócz rzeczy osobistych oraz osiedleniem w obcym środowisku wraz z innymi rodzinami w jednej izbie." Sąd przypomniał też, iż okolicznością bezsporną jest to, iż w rodzinnej miejscowości skarżącej zorganizowany został poligon wojskowy, co "(...) już wskazuje na to, że skarżąca wraz z rodziną została wyrwana z dotychczasowego środowiska." Jak wynika z tych wywodów Sądu, wytyczne w części są wyraźnie określone (dotyczące okoliczności związanych z wysiedleniem rodziny skarżącej), i te – zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego - zostały zrealizowane w decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] utrzymującej w mocy wcześniejszą decyzję z dnia [...] stycznia 2011 roku. Jeśli zaś chodzi o wytyczne, dotyczące ustaleń, które pozwoliłyby stwierdzić, czy "obowiązek przymusowej pracy" skarżącej przybrał szczególnie dotkliwą formę, to są one ogólne. Nie wiadomo, jakich dowodów, zdaniem Sądu I instancji, organ administracji – badając okoliczność "przymusu" - nie wziął pod uwagę, bądź jakie dowody ocenił z naruszeniem zasad wiedzy i doświadczenia życiowego, bądź na konkretnie jakie okoliczności powinien dowodów poszukiwać. Skoro Sąd nie wskazał, jakich okoliczności winno nowe postępowanie wyjaśniające dotyczyć w aspekcie przesłanek wskazanych w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, to nie sposób uznać, że wytyczne nie zostały zrealizowane. Zarzut naruszenia przez Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku art. 153 p.p.s.a. okazał się trafny.

Należy dodać, że Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku również nie wskazał, o ustalenie jakich okoliczności chodziło, co w tym zakresie wskazuje na trafność zarzutu naruszenia przez Sąd I instancji wymogów wskazanych w art. 141 § 4 p.p.s.a.

Z treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku należy wnosić, że Sąd I instancji zaakceptował pogląd poprzednio orzekającego Sądu, wyrażony w wyroku z dnia 16 czerwca 2011 r., iż rodziców skarżącej wiązał "obowiązek przymusowej pracy". W tym kontekście Sąd stwierdził, że organ w zaskarżonej decyzji wysnuł na podstawie niepełnego materiału dowodowego wnioski, które "doprowadziły do wykładni sprzecznej z przepisami prawa". Powyższa ocena zapewne wynika z rozumienia przez Sąd przesłanki ujętej w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, tj. "deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej". Jednak pełnego rozumienia tej przesłanki Sąd nie zaprezentował, a jest ono prima facie różne od pojmowania tej przesłanki przez organ. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w skardze kasacyjnej potwierdził, że w niniejszej sprawie "brak dowodów na skierowanie rodziców skarżącej do pracy przymusowej". Do kwestii znaczenia w niniejszej sprawie rozumienia przesłanki wskazanej w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, Naczelny Sąd Administracyjny powróci w dalszej części wywodów.

Kontynuując ustosunkowanie się do zarzutów procesowoprawnych sformułowanych w skardze kasacyjnej, należy stwierdzić, że organ po wydaniu wyroku z dnia 16 czerwca 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 463/11 prowadził uzupełniające postępowanie, pozyskując dodatkowy materiał dowodowy, tj. dokumentację Instytutu Pamięci Narodowej oraz protokół z przesłuchania strony. Dowody te organ ocenił, dochodząc do wniosku, że nie wskazują one na żadne nowe okoliczności, które zasadniczo zmieniałyby ustalenia stanu faktycznego w świetle przesłanek określonych w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, poczynione w poprzednim postępowaniu. Materiał dowodowy potwierdza to stanowisko organu. Wobec powyższego, nie sposób zarzucić organowi naruszenia art. 7 i art. 77 k.p.a., jak uczynił to Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku, w sytuacji, kiedy wytyczne w tym zakresie były ogólnikowe. Z kolei, wobec tego, że zgromadzone w ponownie prowadzonym postępowaniu dowody nie wskazują na nowe okoliczności w sprawie, które nakazywałyby organowi inaczej ocenić stan faktyczny w świetle przesłanki określonej w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w rozumieniu przyjmowanym przez organ, to nie sposób przyjąć, że organ naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów, zawartą w art. 80 k.p.a. Należy przypomnieć, że określona w art. 80 k.p.a. zasada swobodnej oceny dowodów zezwala organom na dokonanie własnej oceny wyników postępowania dowodowego. W niniejszej sprawie ocena ta oparta została na analizie materiału dowodowego zmierzającej do ustalenia stanu faktycznego pod kątem subsumcji tego stanu faktycznego pod odpowiedni przepis prawa materialnego. Sąd I instancji swoją opinię co do tego, że ocena materiału dowodowego dokonana przez organ nosi znamiona dowolności uzasadnił tym, że: "nastąpiła w sytuacji, kiedy miało miejsce wywiezienie, bez zgody zainteresowanych i skierowanie do pracy przymusowej." Wojewódzki Sąd Administracyjny nie wskazał jednak, które ze zgromadzonych dowodów pozwalają na stwierdzenie, że rodzice skarżącej zostali deportowani do pracy przymusowej.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wiodąca w niniejszej sprawie sporna kwestia dotycząca prawidłowości ponownie, po wyroku z dnia 16 czerwca 2011 r., prowadzonego postępowania wyjaśniającego, ma swoje podłoże w różnym rozumieniu przez organ orzekający i Sąd I instancji przesłanki "deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej", wskazanej w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. W rozpoznawanej skardze kasacyjnej postawiono Sądowi I instancji zarzut błędnej wykładni art. 2 pkt 2 tej ustawy. Rozpoznanie tego zarzutu przez Naczelny Sąd Administracyjny jest jednak przedwczesne. Zasadność tego zarzutu zależy bowiem od dokonania przez Sąd I instancji prawidłowej kontroli zaskarżonej decyzji, w tym od tego, czy ustalony przez organy stan faktyczny nie będzie kwestionowany. Dopiero wówczas, gdy stan faktyczny nie będzie kwestionowany, uzasadnionym będzie dokonanie oceny, czy do tego stanu faktycznego prawidłowo zastosowane zostały przepisy prawa materialnego.

Uwzględnić jednak należy, że sposób rozumienia art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, będącego w sprawie materialnoprawną podstawą orzekania i jednocześnie przedmiotem zarzutu skargi kasacyjnej, ma znaczenie zasadnicze i warunkuje ocenę prawidłowości zastosowania przepisów prawa procesowego. Te ostatnie przepisy pełnią rolę służebną względem norm materialnoprawnych, określając reguły, według których następować ma ustalenie okoliczności uznanych w tych normach za przesłanki rozstrzygnięcia. W konsekwencji przepis prawa materialnego wyznacza zakres postępowania dowodowego, wskazując fakty prawnie istotne dla załatwienia sprawy, które w związku z tym powinny podlegać ustaleniu w toku postępowania dowodowego. To zaś jest kwestią podstawową dla oceny, czy postępowanie to było wyczerpujące, tj. czy zrealizowało swój cel sprowadzający się do wyjaśnienia tych wszystkich elementów stanu faktycznego sprawy, które są zarazem wystarczające i niezbędne dla dokonania procesu subsumcji tego stanu faktycznego pod odpowiedni przepis prawa materialnego (zob. wyrok NSA z 22.05.2013 r., sygn. akt II OSK 187/12, cbois).

W niniejszej sprawie występuje rozbieżność stanowisk co do tego, o jakie ze wspomnianych elementów chodzi, a wypowiedziane w tej materii dość ogólnikowe opinie Sądu I instancji są kwestionowane właśnie w ramach zarzutu podnoszącego naruszenie art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym, oraz znajdują odbicie w sporze co do prawidłowości prowadzonego postępowania wyjaśniającego.

Zatem, rozpoznając sprawę ponownie, Sąd I instancji powinien jasno wypowiedzieć się, jak rozumie przesłankę wskazaną w art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Z art. 2 pkt 2 ww. ustawy wynika, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Sąd I instancji winien wskazać, czy spełnienie tej przesłanki zachodzi tylko wówczas, gdy osoby deportowane wykonywały pracę przymusową w ścisłym znaczeniu pojęcia "przymus", tj. były zobowiązane nakazem pracy, wydanym przez władze okupacyjne, z wszystkimi tego konsekwencjami, czy spełnieniem tej przesłanki jest także wykonywanie pracy z przymusu ekonomicznego, związanego m. in. z przymusowym wywiezieniem z miejsca zamieszkania (wyrwaniem ze środowiska), w połączeniu z uciążliwymi warunkami wykonywania takiej pracy. Zarówno fakt deportacji, jak i fakt wykonywania pracy przymusowej muszą zostać udowodnione, by możliwe było przyznanie świadczenia pieniężnego. Należy zgodzić się z poglądem Sądu wyrażonym w zaskarżonym wyroku, że organizacja poligonu wojskowego w rodzinnej miejscowości nie wyklucza faktu, iż rodzina poddana deportacji zmuszona była do pracy. Z tego stwierdzenia nie sposób jednak wywieść, jak Sąd ów "przymus", a co za tym idzie, i odnośną przesłankę przyznania świadczenia pieniężnego, rozumie.

Ponownie rozpoznając skargę, Sąd uwzględni stanowisko NSA wyrażone w uzasadnieniu niniejszego wyroku, zawierające ocenę postępowania, poprzedzającego wydanie zaskarżonej decyzji na podstawie art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym. Ocena tego postępowania dokonana przez Sąd I instancji winna być podstawą ustalenia, czy postępowanie to zrealizowało swój cel, tj. doprowadziło do wyjaśnienia istotnych elementów stanu faktycznego sprawy, które są niezbędne dla dokonania procesu subsumcji tego stanu faktycznego pod wskazany przepis prawa materialnego. Dopiero wówczas, gdy stan faktyczny nie będzie kwestionowany, uzasadnionym będzie dokonanie oceny, czy do tego stanu faktycznego organ prawidłowo zastosował odnośny przepis prawa materialnego.

Z przytoczonych wyżej względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

Na podstawie art. 207 § 2 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia od skarżącej na rzecz wnoszącego skargę kasacyjną zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.