Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt II SA/Kr 827/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2019-12-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6010 Pozwolenie na budowę, użytkowanie obiektu lub jego części,  wykonywanie robót budowlanych innych niż budowa obiektu, prz
Hasła tematyczne: Budowlane prawo
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 35
journal: Dz.U. 2018 poz 1202
law: Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krystyna Daniel Sędziowie: WSA Beata Łomnicka (spr.) WSA Jacek Bursa Protokolant: st. referent sąd. Maksymilian Krzanowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2019 r. sprawy ze skargi B. A. i M. A. na decyzję Wojewody [...] z dnia 28 maja 2019 r. znak: [...] w przedmiocie udzielenia pozwolenia na rozbiórkę oraz zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę skargę oddala.


UZASADNIENIE

Wojewoda Małopolski w decyzji z 28 maja 2019 r. (nr [...]), utrzymał w mocy rozstrzygnięcie Prezydenta Miasta Krakowa nr [...].[...] z 4 grudnia 2018 r. (znak: [...]) o udzieleniu pozwolenia na rozbiórkę istniejącego budynku, rozbiórkę instalacji zewnętrznych: kanalizacji sanitarnej, kanalizacji deszczowej, wodnej (rozbiórkę istniejącej studni) na dz. nr [...] obr. [...] j. ewid. Krowodrza, ul. [...] w Krakowie oraz o zatwierdzeniu projektu budowlanego i udzieleniu pozwolenia na budowę inwestycji pn.: Budowa budynku mieszkalnego wielorodzinnego z częścią usługową, z garażem podziemnym wraz z wewnętrznymi instalacjami: elektroenergetyczną, teletechniczną, wodną, kanalizacyjną sanitarną, kanalizacją deszczową wraz ze zbiornikiem retencyjnym, c.o. i c.w.u., wentylacją mechaniczną na działkach nr [...] i [...] obr.41 Krowodrza.

Decyzja ta zapadła na kanwie następujących ustaleń faktycznych i prawnych sprawy:

Organ I instancji ww. decyzją z 4 grudnia 2018 r. zatwierdził projekt budowlany i udzielił inwestorowi - R. P. - pozwolenia na rozbiórkę oraz na budowę inwestycji jw.

W wyniku odwołania B. H. - A. oraz M. A., (właścicieli sąsiadującej z terenem inwestycji, zabudowanej działki nr [...]) organ odwoławczy wydał ww. decyzję z 28 maja 2019 r. W jej uzasadnieniu na wstępie wskazano, że organy nie badają prawidłowości przyjętych w projekcie budowlanym rozwiązań, jeżeli nie dotyczą zakresu wynikającego z przepisu art. 35 ust. 1 P.b.

W ocenie Wojewody Małopolskiego, analiza akt sprawy wykazała, że organ l instancji poprawnie określił obszar oddziaływania inwestycji jako teren nieruchomości objętych przedmiotowym zamierzeniem budowalnym tj. dz. ewid. nr [...], [...] oraz dz. ewid. nr [...], [...], [...], [...], obr.41 Krowodrza w Krakowie.

Ustosunkowując się do argumentów zawartych w odwołaniu, organ odwoławczy stwierdził m.in. że na terenie objętym inwestycją obowiązuje Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego obszaru "Azory-Park" (uchwała Rady Miasta Krakowa Nr LXXXV/2092/017 z 11 października 2017 r.). Inwestycja zlokalizowana jest w obrębie jednostki strukturalnej oznaczonej symbolem: MW.19 - tereny zabudowy mieszkaniowej wielorodzinnej, o podstawowym przeznaczeniu pod zabudowę budynkami mieszkalnymi

wielorodzinnymi z dopuszczeniem możliwości lokalizacji funkcji usługowych w parterach tych budynków (§ 17 ust. 3 pkt 2). Dla tego terenu ustalono: minimalny wskaźnik terenu biologicznie czynnego na poziomie 30%, wskaźnik intensywności zabudowy zawierający się w przedziale 1,0-1,6; maksymalną wysokość zabudowy na poziomie 11 m.

Wyjaśniono, że przez wskaźnik terenu biologicznie czynnego należy rozumieć parametr wyrażony jako procentowy udział powierzchni terenu biologicznie czynnego w powierzchni terenu działki budowlanej objętej projektem zagospodarowania terenu do decyzji o pozwoleniu na budowę albo zgłoszeniem.

Jak wynika z projektu zagospodarowania terenu - do powierzchni biologicznie czynnej zaliczono: w 50 % powierzchnię terenu nad garażem podziemnym i nad zadaszeniem pochylni zjazdowej (w tym zakresie, w toku postępowania odwoławczego skorygowano projekt poprzez uzupełnienie oznaczenia graficznego na projekcie zagospodarowania terenu tj. "pokolorowano" powierzchnię zadaszenia oraz dopisano na przekrojach i elewacjach informację o zaprojektowanym "dachu zielonym" na konstrukcji stalowej zadaszenia, por. protokół z 9 kwietnia 2019 r.) - łącznie 72 m2; w 100 % pozostałą powierzchnię działki, która nie zostanie zabudowana lub utwardzona - łącznie 337,8 m2.

Zatem z projektu budowlanego wynika, że wskaźnik terenu biologicznie czynnego wynosi 30,6% ([72*50% + 337*100%]/1221,0=30,61%), co zdaniem organu II instancji spełnia zapisy planu. Nadto Wojewoda Małopolski zwrócił też uwagę, że nawet zaliczając powierzchnię terenu nad zbiornikiem retencyjnym (ozn. "zr 4", w projekcie brak informacji o grubości warstwy ziemi nad tym zbiornikiem) jako powierzchnię terenu liczoną w 50% (a nie w 100%), określony planem współczynnik powierzchni terenu biologicznie czynnego pozostanie spełniony ([(72+11,25)*50% + (337-11,25)*100%]/1221,0=30,09%).

Następnie ustosunkowując się do pozostałych zapisów planu dotyczących zasad kształtowania zabudowy i zagospodarowania terenu, organ II instancji stwierdził zgodność przedmiotowej inwestycji w zakresie określonych planem: maksymalnej wysokości zabudowy - wysokość zaprojektowanego budynku, liczona od poziomu terenu istniejącego wynosi (234,26 m n.p.m. - 223,26 m n.p.m.) 11 m, co jest zgodne z ustaleniami planu; wskaźnika intensywności zabudowy - w projekcie określono, że wskaźnik ten wynosi 1,45 (wskaźnik ten został obliczony prawidłowo tj. z uwzględnieniem powierzchni m.in. balkonów), co jest zgodne z zapisami planu.

Dalej odnosząc się do wskazanego w odwołaniu braku uwzględnienia w części rysunkowej projektu kompostownika oraz wentylacji pomieszczenia do gromadzenia odpadów, Wojewoda Małopolski uznał, że wyjaśnienia inwestora zawarte w piśmie z 9 kwietnia 2019 r. poparte korektą projektu są wystarczające w tym zakresie.

W kwestii analizy przesłaniania, która zdaniem odwołujących została wykonana

w sposób nieprawidłowy, organ odwoławczy uznał przytaczając wyjaśnienia projektanta, że nie ma podstaw do jej podważania.

Przechodząc do kolejnego zawartego w odwołaniu zarzutu dotyczącego konieczności wejścia na teren działki [...] (własność A.. M.) w celu realizacji inwestycji, podniesiono, że lokalizacja ścianki berlińskiej, ujawniona na przekroju podłużnym, wprost wskazuje na technologiczną konieczność posadowienia jej elementów na działce numer [...], jako że projekt budowlany nie przewiduje przestrzeni montażowej na działce należącej do inwestora. W tym miejscu organ II instancji zasygnalizował, że z przekroju podłużnego B-B (karta 85) wynika, iż zabezpieczenie wykopu w postaci ścianki berlińskiej zostanie zrealizowane wyłącznie na terenie inwestycji, bezpośrednio przy granicach z działkami nr [...] i [...] (które nie stanowią własności odwołujących). Zabezpieczenie wykopu w postaci ścianek berlińskich nie zostanie zdemontowane po wykonaniu wykopu, jednakże będzie niewidoczne (przysypane gruntem) po zrealizowaniu inwestycji.

Reasumując, organ odwoławczy wskazał, że z projektu budowlanego jednoznacznie wynika, iż wszystkie projektowane obiekty (w tym również ścianki berlińskie), zostaną zlokalizowane na terenie działek nr [...] i [...], dla których inwestor złożył oświadczenie o posiadaniu prawo do dysponowania nieruchomością na cele budowlane, które nie zostało podważone. (...)

Nadto zauważono, że z opracowania dotyczącego stref oddziaływania wykopu (karty 61-74) wynika, że w strefie bezpośredniego oddziaływania wykopu nie znajdują się żadne budynki (strefa ta obejmuje część terenu działek [...], [...], [...], [...]), w strefie wtórnego oddziaływania wykopu znajdują się budynki zlokalizowane na działkach nr [...], [...]. Jak wynika z ww. opracowania, popartego obliczeniami maksymalnych i granicznych przemieszczeń budynków istniejących dla każdego z budynków znajdujących się w strefie wtórnego oddziaływania wykopu spełnione są stany graniczne nośności i użytkowania wynikające z osiadania gruntu spowodowanego wykopem. W żadnym wypadku nie ma konieczności projektowania dodatkowych zabezpieczeń konstrukcji istniejących budynków.

Jednocześnie wyjaśniono, że jeżeli do wykonania prac przygotowawczych lub robót budowlanych (np. zabezpieczenie wykopu, poprzez montaż ścianek berlińskich bezpośrednio przy granicy z działką nieobjęta wnioskiem o pozwolenie na budowę) jest niezbędne wejście na teren sąsiedniej nieruchomości, inwestor jest obowiązany przed rozpoczęciem robót uzyskać zgodę właściciela sąsiedniej nieruchomości na wejście oraz uzgodnić z nim przewidywany sposób, zakres i terminy korzystania z tych obiektów, a także ewentualną rekompensatę z tego tytułu (por. art. 47 ust. 1 Pb).

Mając na uwadze rozbieżne stanowiska inwestora i odwołujących w kwestii zasadności i bezpieczeństwa stosowania ścianki berlińskiej jako zabezpieczenia wykopu, organ II instancji wyjaśnił, że za prawidłowość sporządzenia projektu budowlanego, w tym również przyjęte w projekcie rozwiązania, odpowiada projektant oraz sprawdzający. Odpowiedzialność projektanta stanowi gwarancje, że projekt jest opracowany zgodnie z przepisami.(...)

W zakresie zawartej w projekcie budowlanym oceny stanu technicznego budynku przy ul. [...], Wojewoda wskazał że projektant dokonał jej weryfikacji oraz korekty - wprowadzono odpowiednie zmiany, określając stan ww. budynku jako "dobry". Zmiana ta nie skutkuje zmianami w pozostałej części opinii i nie ma wpływu na rozwiązania przyjęte w projekcie budowlanym, ponieważ nasza kwalifikacja stanu technicznego budynku jako zły wymagała bardziej restrykcyjnego podejścia do granicznych przemieszczeń obudowy wykopu w stosunku do tych jakie można by było przyjąć obecnie. Zaznacza się, że w projekcie budowlanym zawarto zalecenie sporządzenia dokładnej inwentaryzacji fotograficznej istniejących uszkodzeń oraz prowadzenie stałej obserwacji stopnia oddziaływań projektowanych prac budowlanych na stan techniczny istniejących budynków, zarówno w czasie prowadzonych robót, jak i po ich zakończeniu (karta 73), zgodnie z wytycznymi zawartymi w instrukcji ITB nr 376/2002, w tym - przed przystąpieniem do budowy - należy zainstalować min. po jednym reperze wysokościowym na każdym z trzech budynków na ścianie najbliżej wykopu, na których będzie prowadzona geodezyjna kontrola osiadań przedmiotowych budynków (metodą niwelacji precyzyjnej).

W podsumowaniu tego fragmentu ustaleń organ II instancji stwierdził brak podstaw do podważenia przewidzianych w projekcie rozwiązań dotyczących zabezpieczenia wykopu - projektant branży architektonicznej oraz projektant branży konstrukcyjnej (oraz uprawnione osoby sprawdzające projekt architektoniczno-budowlany) złożyli oświadczenia o wykonaniu projektu zgodnie z obowiązującymi przepisami oraz zasadami wiedzy technicznej.

Ustosunkowując się do ostatniej spornej między stronami kwestii dotyczącej wpływu hałasu budowlanego na działalność studia nagrań, zlokalizowanego w budynku przy ul. [...], Wojewoda Małopolski wskazał, że określenie w decyzji o pozwoleniu na budowę możliwości prowadzenie robót budowlanych "wyłącznie w okresach wyznaczonych godzinami 6.00 -15.00", stanowiłoby przekroczenie przez organ uprawnień wynikający z art. 36 ust. 1 pkt 1 Pb. Obarczanie inwestora stosowaniem dodatkowych zabezpieczeń prowadzenia robót budowlanych jedynie w określonych godzinach, w celu minimalizacji "dotkliwych strat finansowych dla właścicieli studia", nie stanowi ochrony uzasadnionych interesów osób trzecich, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 9 Pb, natomiast - w ocenie

organu odwoławczego - może stanowić zagadnienie o charakterze cywilno - prawnym, które co do zasadny, nie jest badane na etapie postępowania w sprawie wydania

pozwolenia na budowę.

Niemniej jednak, odnosząc się do wniosku o nałożenie na inwestora obowiązku montażu ekranów dźwiękochłonnych organ II instancji zauważył, że z materiału dowodowego nie wynika, iż takie ekrany ograniczyłyby wpływ generowanego hałasu w trakcie realizacji inwestycji - zagadnienia związane z akustyką, propagacją fal dźwiękowych, wibracji oraz sposobami zabezpieczeń budynków (i ludzi) przed ich wpływem, są zagadnieniami skomplikowanymi zarówno pod względem projektowym jak i wykonawczym, a stosowanie zaproponowanego przez odwołujących rozwiązania tj. ekranów dźwiękochłonnych, nie poprzedzone profesjonalną ekspertyzą i obliczeniami może w rezultacie zwiększyć uciążliwość prowadzonych prac budowlanych dla otoczenia.

Jednocześnie Wojewoda Małopolski wskazał, że odwołujący uzyskali decyzję o pozwoleniu na budowę studia nagrań 21 grudnia 1995 r., natomiast procedura zakończona uchwaleniem planu została wdrożona w 2014 r. (uchwały Nr CXVI1/1859/14 Rady Miasta Krakowa z 8 października 2014 r. w sprawie przystąpienia do sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego obszaru "Azory - Park") - zatem odwołujący mieli możliwość wnoszenia uwag dotyczących ograniczenia sposobu zagospodarowania działek inwestycyjnych z uwagi na istniejące studio nagrań. W ocenie organu odwoławczego, działaniem systemowo i wewnętrznie sprzecznym byłoby z jednej strony dopuszczenie planem takiej zabudowy wielorodzinnej w tym terenie przez Prezydenta Miasta Krakowa, a z drugiej strony ograniczanie/utrudnianie jej realizacji przez organy administracji architektoniczno-budowlanej.

Podsumowując, organ II instancji stwierdził, że projekt budowlany zawiera niezbędne opinie i uzgodnienia, jego zawartość jest kompletna.(...) Został on sporządzony i sprawdzony przez osoby posiadające wymagane uprawnienia budowlane i legitymujące się aktualnym na dzień opracowania projektu wpisem do izby samorządu zawodowego, potwierdzonym zaświadczeniami, o których mowa w art. 12 ust. 7 Pb. Inwestor złożył wniosek o pozwolenie na budowę oraz oświadczenie o posiadanym prawie do dysponowania nieruchomością na cele budowlane, które nie zostało podważone. Zatem, stwierdzono spełnienie wymogów określonych art. 35 ust. 1 i art. 32 ust. 4 Pb.

Skargę na powyższe rozstrzygnięcie do WSA w Krakowie wnieśli: B. H. -A. i M. A., reprezentowani przez pełnomocnika adw. M.. B., zarzucając naruszenie:

1.przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na sprawy, a to w szczególności: art. 7 i 77 §1 w zw. z art. 136 § 1 k.p.a. poprzez niewłaściwe ich zastosowanie polegające na uchylaniu się przez organ odwoławczy od przeprowadzenia pełnego postępowania wyjaśniającego, a w szczególności poprzez nierozpoznanie kwestii naruszenia interesu prawnego odwołujących przez wydanie zaskarżonej decyzji,

2. art. 36 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 9 ustawy - Prawo budowlane poprzez jego niezastosowanie polegające na wydaniu decyzji o zatwierdzeniu projektu budowlanego i pozwoleniu na budowę bez orzekania co do szczególnego sposobu prowadzenia przez inwestora robót budowlanych w postaci określenia dobowych godzin prowadzenia robót budowlanych lub nakazu montażu ekranów dźwiękochłonnych w sytuacji, gdy spełniona była hipoteza ww. normy.

II. przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a w szczególności:

1.art. 35 ust. 1 pkt 1-2 ustawy - Prawo budowlane w zw. z § 39 w zw. z § 3 pkt 22 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie w zw. z §17 ust 6 pkt 17 lit. a) uchwały nr LXXXV/2092/17 Rady Miasta Krakowa z dnia 11 października 2017 r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego obszaru "Azory - Park", a w konsekwencji naruszenie art. 35 ust. 3 ustawy - Prawo budowlane poprzez błędną i niepełną ocenę zgodności projektu budowlanego z ustaleniami ww. miejscowego planu w zakresie spełnienia przesłanki istnienia odpowiedniego współczynnika terenu biologicznie czynnego na działce objętej pozwoleniem na budowę, czym w konsekwencji naruszył dyspozycję art. 35 ust. 3 ustawy - Prawo budowlane poprzez jego niezastosowanie,

2. art. 35 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo budowlane w zw. z §14 ust. 8 pkt 1 ww. planu, a w konsekwencji naruszenie art. 35 ust. 3 ustawy - Prawo budowalne poprzez niepełną ocenę zgodności projektu budowlanego z ustaleniami ww. miejscowego planu w zakresie spełnienia przesłanki istnienia odpowiedniej ilości miejsc parkingowych oraz stanowisk postojowych dla rowerów wyznaczonych oddzielnie dla każdej z funkcji budynku, czym w konsekwencji naruszył dyspozycję art. 35 ust. 3 ustawy - Prawo budowlane poprzez jego niezastosowanie,

3. naruszenie art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy - Prawo budowlane w zw. z § 13 ust. ww. rozporządzenia, a to poprzez wydanie decyzji o zatwierdzeniu projektu budowlanego

sporządzonego w sposób niezgodny z przepisami prawa, a to z uwagi na dokonanie

błędnej analizy przesłaniania.

Mając powyższe na uwadze, skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzające j i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ odwoławczy.

W uzasadnieniu wskazano, że organy uchyliły się od oceny zgodności projektu budowlanego z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego w zakresie zaprojektowania odpowiedniej miejsc parkingowych z odpowiednim podziałem dla każdej z funkcji budynku, to jest osobno dla funkcji mieszkaniowej wielorodzinnej oraz osobno dla funkcji usługowej. Natomiast zgodnie z §14 ust. 8 pkt 1 ww. uchwały miejsca parkingowe winny być oddzielnie ustalone dla każdej z funkcji części nowobudowanego budynku, a zatem w niniejszej sprawie osobno dla funkcji mieszkalnej wielorodzinnej, a osobno dla funkcji usługowej, jako że m.p.z.p. przewiduje oddzielne minimalne wymogi co do ilości miejsc parkingowych w zależności od funkcji budynku.

Podobnie organy nie dokonały wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego w zakresie odpowiedniego zaprojektowania ilości stanowisk postojowych dla rowerów osobno dla każdej z funkcji projektowanego budynku, który to wymóg wynika z treści §14 ust. 8 pkt 4 m.p.z.p.

W dalszej kolejności skarżący podkreślili konieczność uzyskania wiedzy specjalistycznej z zakresu akustyki, której organ odwoławczy nie posiadał z urzędu, ani nie stanowiła ona dla niego notoryjności urzędowej bądź powszechnej. Okoliczność taka obligowała organ odwoławczy do przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego z zakresu akustyki.

Dodatkowo wskazano, że przyjęcie przez organ odwoławczy, iż prawidłowo zamontowane ekrany dźwiękochłonne mogłyby prowadzić do zwiększenia uciążliwości hałasem stanowi twierdzenie sprzeczne z zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego. Nie sposób bowiem stwierdzić, że wykorzystanie urządzeń zgodnie z ich podstawowym przeznaczeniem, których celem jest zmniejszenie występowania jakiegoś zjawiska, może zwiększyć natężenie tego zjawiska.

Dalej skarżący podnieśli, że mając na uwadze konieczność zachowania równowagi praw i obowiązków pomiędzy inwestorem a właścicielem nieruchomości sąsiedniej oraz krzyżowania się zakresów norm art. 4 i art. 5 ust. 1 pkt 9 p.b. - skarżący żądali zastosowania przez organy normy art. 36 p.b. nie zaś odmowy wydania decyzji pozwolenia na budowę.(...)

Następnie wskazano w skardze, że inwestor uzupełnił wniosek poprzez przedłożenie skorygowanie projektu zagospodarowania terenu, w ramach którego zaprojektowano teren biologicznie czynny w postaci powierzchni terenu nad garażem podziemnym i nad zadaszeniem pochylni zjazdowej o łącznej powierzchni 72 m2. Zdaniem skarżących, takie rozwiązanie projektowe nie wypełnia przesłanek uznania ww. terenu za teren biologicznie czynny.

Za projektantem w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powtórzono, że ww. powierzchnia ma stanowić "zielony dach" na konstrukcji stalowej dachu. Takie rozwiązanie, w ocenie skarżących, nie spełnia definicji legalnej z § 3 pkt 22 rozporządzenia, jako że nie zapewnia naturalnej wegetacji roślin i retencji wód opadowych na całej powierzchni uznanej za biologicznie czynną (przy zachowaniu przelicznika powierzchni 50%). W projekcie nie wskazano rozwiązania technologicznego umożliwiającego przekształcenie konstrukcji w nawierzchnię umożliwiającą naturalną wegetację roślin oraz retencję wód opadowych. Natomiast nie można uznać za wystarczające do spełnienia warunków prawidłowości rozwiązania projektowego w zakresie spełniania wymaganego wskaźnika terenu biologicznie czynnego "pokolorowania powierzchni zadaszenia informacji o zaprojektowanym zielonym dachu".

Na koniec skarżący rozwinęli zarzut dotyczący kwestii zacienienia wskazując, że organ przytoczył wyłącznie oświadczenie projektanta, stwierdzając jednocześnie, że nie ma podstaw do podważania analizy przesłaniania. Zdaniem autora skargi organ wprost uchylił się od zastosowania dyspozycji art. 35 ust. 1 pkt 2 p.b. nakazującej mu dokonanie oceny zgodności projektu zagospodarowania terenu, a w jego ramach analizy zacieniania, z przepisami techniczno - budowlanymi.

Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalanie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188) sądy administracyjne powołane są do kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz.1302 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.".

Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji, dokonana według kryterium zgodności z prawem wykazała, że skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw, a akt objęty skargą nie narusza prawa.

Przedmiotem dokonywanej przez Sąd kontroli jest prawidłowość decyzji o udzieleniu pozwolenia na rozbiórkę istniejącego budynku, rozbiórkę instalacji zewnętrznych (...) oraz o zatwierdzeniu projektu budowlanego i udzieleniu pozwolenia na budowę inwestycji pn.: Budowa budynku mieszkalnego wielorodzinnego z częścią usługową, z garażem podziemnym wraz z wewnętrznymi instalacjami: elektroenergetyczną, teletechniczną, wodną, kanalizacyjną sanitarną, kanalizacją deszczową wraz ze zbiornikiem retencyjnym, c.o. i c.w.u., wentylacją mechaniczną na działkach nr [...] i [...] obr.[...].

Jak stanowi przepis art. 28 ust. 1 Prawa budowlanego (j.t. Dz.U. z 2018 r., poz. 1202 ze zm.) roboty budowlane muszą być poprzedzone uzyskaniem decyzji o pozwoleniu na budowę, a decyzja o pozwoleniu na budowę musi być zgodna z ustaleniami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.

Wskazać w tym miejscu należy, że stosownie do art. 4 Prawa budowlanego każdy ma prawo do zabudowy nieruchomości gruntowej, jeżeli wykaże prawo do dysponowania nieruchomością na celu budowlane pod warunkiem zgodności zamierzenia budowlanego z przepisami. Norma ta kreuje wolność budowlaną jako zasadę prawa wypływającą z art. 21 ust. 1 i art. 64 ust. 2 Konstytucji RP, ustanawiających nakaz poszanowania wolności i własności.

Stosownie zaś z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób.

Wobec zasady wolności budowlanej wspomniana ochrona interesów osób trzecich w procesie inwestycyjnym nie może prowadzić do sytuacji, w której osoby trzecie, a nie inwestor - właściciel nieruchomości, na której ma powstać obiekt budowlany, decydować będą o dopuszczalności jego wybudowania, czy miejscu posadowienia ( wyroki NSA z 14 listopada 2007 r. sygn. II OSK 1489/06 Lex 425367, WSA w Warszawie z 9 maja 2008 r. sygn. VII SA/Wa 223/08 lex 425367, WSA w Lublinie z 8 lipca 2008 r. sygn. II SA/Lu 211/08 lex 510195 i NSA z 2 marca 2010 r. II OSK 465/09 lex 577666).

W stanowiącym podstawę materialnoprawną przepisie art. 35 ust. 1 Prawa budowlanego nałożono na właściwy organ obowiązek sprawdzenia przed wydaniem powyższej decyzji:

1) zgodności projektu budowlanego z ustaleniami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego albo decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu w przypadku braku miejscowego planu, a także wymaganiami ochrony środowiska,

2) zgodności projektu zagospodarowania działki lub terenu z przepisami, w tym techniczno - budowlanymi,

3) kompletności projektu budowlanego i posiadania wymaganych opinii, uzgodnień, pozwoleń i sprawdzeń oraz informacji dotyczącej bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, o której mowa w art. 20 ust. 1 pkt 1b, a także zaświadczenia, o którym mowa w art. 12 ust. 7,

4) wykonania - w przypadku obowiązku sprawdzenia projektu o którym mowa w art. 20 ust. 2, także sprawdzenia projektu przez osobę posiadającą wymagane uprawnienia budowlane i legitymującą się aktualnym na dzień opracowania projektu lub jego sporządzenia - zaświadczeniem, o którym mowa w art. 12 ust. 7.

W sytuacji, gdy projektowana inwestycja mieści się w zakresie reguł projektowania i sytuowania budynków wyznaczonych przepisami prawa, w tym przepisami szczególnymi, nie można, zdaniem sądu, nawet z faktu dążenia do maksymalnego odpowiadającego inwestorowi wykorzystania powierzchni działki wyprowadzać wniosków zmierzających do ograniczenia prawa do swobodnego dysponowania nieruchomością, w tym jej zabudowy zgodnie z wolą inwestora.

Przedkładany przez inwestora projekt budowlany składa się z dwóch części: projektu zagospodarowania działki lub terenu oraz projektu architektoniczno-budowlanego. Ustawodawca zróżnicował zakres badania przez organ każdej z tych części projektu. Pierwsza z nich podlega ocenie zarówno pod kątem zgodności z ustaleniami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, a także wymaganiami ochrony środowiska jak też z przepisami, w tym techniczno-budowlanymi.

Zakres badania drugiej części projektu budowlanego, tj. projektu architektoniczno-budowlanego został znacznie ograniczony. Jak wynika z treści art. 35 ust. 1 Prawa budowlanego, właściwy organ nie może ingerować w zawartość merytoryczną projektu budowlanego, a jego ocenie pod względem zgodności z przepisami, w tym techniczno - budowlanymi podlega tylko projekt zagospodarowania działki lub terenu. Ograniczenie zakresu oceny projektu architektoniczno-budowlanego nastąpiło m.in. w rezultacie zmiany Prawa budowlanego dokonanego ustawą z 27 marca 2003 r. o zmianie ustawy - Prawo budowlane oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 80, poz. 718 ze zm.). Na mocy art. 1 pkt 28 lit. b powołanej ustawy z 27 marca 2003 r. do Prawa budowlanego wprowadzono zasadę, zgodnie z którą odpowiedzialność za merytoryczną zawartość projektu architektoniczno-budowlanego ponosi wyłącznie projektant oraz - w przypadku obowiązku sprawdzenia projektu - sprawdzający projekt, którzy mają obowiązek dołączyć do projektu budowlanego oświadczenie o sporządzeniu projektu budowlanego zgodnie z obowiązującymi przepisami oraz zasadami wiedzy technicznej (art. 20 ust. 4 Prawa budowlanego).

Za naruszenie obowiązujących przepisów oraz zasad wiedzy technicznej lub urbanistycznej projektantowi grozi, w zależności od stopnia naruszenia, odpowiedzialność dyscyplinarna (art. 45 ust. 1 w zw. z art. 41 pkt 1 ustawy z 15 grudnia 2000 r. o samorządach zawodowych architektów, inżynierów budownictwa oraz urbanistów, tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 5, poz. 42 ze zm.) albo zawodowa (art. 45 ust. 2 powołanej ustawy z 15 grudnia 2000 r. w zw. z art. 95 Prawa budowlanego). Nieprzestrzeganie przez projektanta w sposób rażący przy projektowaniu lub wykonywaniu robót budowlanych art. 5 Prawa budowlanego stanowi ponadto wykroczenie podlegające karze grzywny (art. 93 pkt 1 Prawa budowlanego).

Należy przy tym zauważyć, że mimo wyłączenia w art. 35 ust. 1 możliwości badania projektu architektoniczno-budowlanego pod kątem zgodności z przepisami, w tym techniczno-budowlanymi, w art. 81 ust. 1 pkt 1 lit. c, jako jeden z podstawowych obowiązków organu architektoniczno-budowlanego nadal wskazuje się nadzór i kontrolę nad przestrzeganiem przepisów prawa budowlanego, a w szczególności badanie zgodności rozwiązań architektoniczno-budowlanych z przepisami techniczno-budowlanymi oraz zasadami wiedzy technicznej. Powyższe stanowi odpowiedź na zawarty w skardze zarzut dotyczący kwestii zwolnienia organu z oceny projektu budowlanego.

W przedmiotowej sprawie organ odwoławczy zarówno w przypadku projektu zagospodarowania działki lub terenu, jak i projektu architektoniczno-budowlanego, zbadał ich kompletność i posiadanie wymaganych opinii, uzgodnień, pozwoleń i sprawdzeń.

Nadto podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 35 ust. 4 Prawa budowlanego, w razie spełnienia wymagań określonych w ust. 1 oraz art. 32 ust. 4, organ nie może odmówić wydania decyzji o pozwoleniu na budowę.

Analiza akt sprawy pozwala stwierdzić, że zaskarżona decyzja została wydana po spełnieniu przez inwestora wymogów zawartych w przepisach art. 32-35 Prawa budowlanego oraz po zweryfikowaniu decyzji zatwierdzającej projekt budowlany i udzielającej pozwolenia na budowę przedmiotowej inwestycji z ustaleniami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.

Przechodząc do zarzutów skargi należy podnieść że są one nieuzasadnione.

Strona skarżąca wniosła zastrzeżenia odnośnie spełnienia przesłanki istnienia odpowiedniego współczynnika terenu biologicznie czynnego na działce objętej pozwoleniem na budowę. Stosownie do zapisów planu miejscowego dla przedmiotowego terenu ozn. symbolem MW.19 ustalono wskaźnik terenu biologicznie czynnego na poziomie 30% (§ 17 ust. 6 pkt 17 lit. a ww. uchwały).

Zdaniem Sądu, organy prawidłowo ustaliły wskaźnik powierzchni biologicznie czynnej i przyjęły, że projekt budowlany nie narusza w tym zakresie ustaleń miejscowego planu.

Definicja terenu biologicznie czynnego została zawarta w § 3 pkt 22 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (obecnie Dz. U. z 2019 r. poz. 1065: dalej r.w.t.), zgodnie z którym przez teren biologicznie czynny należy rozumieć teren o nawierzchni urządzonej w sposób zapewniający naturalną wegetację roślin i retencję wód opadowych, a także 50% powierzchni tarasów i stropodachów z taką nawierzchnią oraz innych powierzchni zapewniających naturalną wegetację roślin, o powierzchni nie mniejszej niż 10 m2, oraz wodę powierzchniową na tym terenie.

W ocenie Sądu, nie doszło tu do naruszenia § 3 pkt 22 r.w.t. poprzez wliczenie do powierzchni biologicznie czynnej 50% powierzchni terenu nad garażem podziemnym i nad zadaszeniem pochylni zjazdowej. Ustosunkowując się do zarzutu dotyczącego braku wskazania w projekcie budowlanym rozwiązania technologicznego umożliwiającego przekształcenie konstrukcji stalowej w nawierzchnię umożliwiającą naturalną wegetację roślin lub retencję wód opadowych, zaznaczyć trzeba, że skarżący wskazują tu na okoliczności odnoszące się w zasadzie do prawidłowego wykonania i skutków realizacji projektu budowlanego, co pozostaje poza oceną organów administracji architektoniczno-budowlanej na etapie postępowania w przedmiocie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę.

Ponadto należy uznać, że przewidywania skarżących mają charakter czysto hipotetyczny. Zakładają bowiem niedopuszczalną zmianę sposobu zagospodarowania części terenu (nad garażem podziemnym i nad zadaszeniem pochylni zjazdowej), która może ewentualnie wystąpić w bliżej nieokreślonej przyszłości. Tego rodzaju zdarzenia, przyszłe i niepewne, również w żadnym razie nie mogą być brane pod uwagę w postępowaniu o wydanie pozwolenia na budowę. W części tekstowej projektu w zakresie zagospodarowania terenu (str. 29 projektu) wskazano, że do powierzchni biologicznie czynnej z zachowaniem minimum 30% zaliczono tereny zielone na gruncie rodzimym i stropodach nad garażem z zielenią niską, projekt zagospodarowania terenu wynikający z rysunku (str.35 projektu) odpowiada w pełni tym zapisom.

Nie ma również racji strona skarżąca kwestionując zgodność zapisów projektu budowlanego z zapisami planu miejscowego w przedmiocie zaprojektowania odpowiedniej ilości miejsc parkingowych oraz stanowisk postojowych dla rowerów.

Ilość miejsc parkingowych jest zgodna z podanym wskaźnikiem planu, w którym określono minimalną liczbę miejsc parkingowych dla: budynków w zabudowie jednorodzinnej - 1,2 miejsca na 1 dom (§ 14 ust. 8 pkt 1 lit. b); w projekcie zaprojektowano 17 miejsc postojowych dla samochodów osobowych (w tym jedno dla osób niepełnosprawnych) przypadających na 14 mieszkań (k. 29 tom I projektu) oraz dla budynków innych usług (- 20 miejsc na 100 zatrudnionych stosownie do § 14 ust. 8 pkt 1 lit. v) - w projekcie przewidziano 2 miejsca (przy 10 zatrudnionych). Zatem z projektu wynika jednoznacznie, że zaprojektowano 17 miejsc postojowych na 14 projektowanych mieszkań oraz 2 miejsca dla funkcji usługowej.

Wobec powyższego zupełnie nieuzasadniony jest podniesiony przez autora skargi zarzut, że projektowana ilość miejsc postojowych winna być odniesiona osobno do każdej z funkcji projektowanego budynku osobno, co niewątpliwie w tej sprawie miało miejsce (vide wskazane na k. 29 i 30 tom I zapisy planu). Analogiczna sytuacja miała miejsce odnośnie projektowanej ilości stanowisk dla rowerów (vide wskazane na k. 30 tom I zapisy planu pozostające w związku z § 14 ust. 8 pkt 4 lit. a i l ww. planu).

Kolejny zarzut dotyczy wadliwości przeprowadzonej analizy przesłaniania (tom I projektu budowlanego k.37).

Zgodnie z wymogami § 13 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, wyrysowano ramiona kata o wartości 60 °°, długości ramion wyrysowanych kątów przesłaniania, czyli wysokość przesłaniania wyznaczono także zgodnie z wytycznymi warunków technicznych. Na załączonej do projektu budowlanego analizie przesłaniania przedstawiono w sposób graficzny, że wszystkie pomieszczenia w projektowanym budynku spełniają warunek odległości od budynków sąsiednich w zakresie oświetlenia tych pomieszczeń. Nadto przeprowadzona analiza graficzna w zakresie przesłaniania budynków sąsiednich pozwala stwierdzić, że naturalne oświetlenie pomieszczeń przeznaczonych na pobyt ludzi nie zostanie ograniczone w sposób niezgodny z ww. rozporządzeniem. Nadto w powyższej kwestii złożył wyjaśnienia projektant – autor ww. projektu budowlanego w piśmie z 9 kwietnia 2019 r. (k. 18 a.a. postępowania II instancyjnego) w odpowiedzi na zawarte w odwołaniu zarzuty, w pewnej mierze tożsame z tymi podniesionymi w skardze.

Z analizy zacieniania budynków sąsiednich (t I k. 39 projektu budowlanego) wynika, że czas nasłonecznienia nie zostanie ograniczony w sposób niezgodny z § 13, § 57 ust. 1 i § 60 ust. 1 rozporządzenia.

Sąd nie ma podstaw prawnych do kwestionowania przedmiotowych analiz, skoro zostały one przeprowadzone przez projektanta oraz ocenione przez posiadający w tym zakresie specjalistyczne kompetencje organ administracyjny. Nie można zatem postawić organom zarzutu braku odpowiednich ustaleń w przedmiotowym zakresie.

W skardze było również podnoszone negatywne oddziaływanie projektowanej inwestycji na studio nagrań znajdujące się w sąsiednim budynku na dz. nr [...], co zdaniem skarżących dawało podstawy do zastosowanie normy z art. 36 p.b. w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 9 p.b. poprzez podjęcie stosownych środków ochrony interesów skarżących polegających na nałożeniu na inwestora dodatkowych obowiązków.

Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 marca 2010 r., w sprawie o sygn. akt II OSK 465/09, dla rozstrzygnięcia kwestii wpływu zamierzenia inwestycyjnego na wykonywanie prawa własności przez osoby trzecie odwołać należy się do normy konstytucyjnej tj. art. 64 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z którą własność, inne prawa majątkowe oraz prawo dziedziczenia podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej. Zatem zasada równej dla wszystkich ochrony praw majątkowych nie rzutuje bezpośrednio na treść chronionych praw. Owa treść określana jest każdorazowo w ustawach szczególnych. Ograniczenia dotyczące wykonywania prawa własności wynikają m.in. z przepisów prawa administracyjnego rangi ustawowej, w tym z przepisów Prawa budowlanego. Konstatacja ta dotyczy również art. 140 k.c., w myśl którego korzystanie przez właściciela z rzeczy (nieruchomości) zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem jego prawa, jest możliwe w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego. Ponadto, ochrona wynikająca z treści art. 140 k.c. w takiej samej części dotyczy osób trzecich w stosunku do osoby inwestora, jak również samego inwestora. Zarówno sąsiedzi inwestora, jak i on sam, mają prawo do korzystania ze swojej nieruchomości, zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa. W orzecznictwie Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wskazywano, że dla oceny, czy nie zostały naruszone uzasadnione interesy osób trzecich w rozumieniu art. 5 Prawa budowlanego, koniecznym jest ustalenie, czy wzniesienie danego obiektu budowlanego, a także jego przebudowa, odpowiada normom Prawa budowlanego, warunkom techniczno - budowlanym i czy planowana inwestycja nie powoduje pogorszenia warunków sanitarnych oraz uciążliwości dla otoczenia. Ochrona uzasadnionych interesów osób trzecich, o której mowa w art. 5 Prawa budowlanego, obejmuje, bowiem szeroki zakres badania oddziaływania jednej nieruchomości na sąsiednie działki budowlane, a wyliczenie zawarte w art. 5 ust. 1 pkt 9 Prawa budowlanego ma charakter jedynie przykładowy (por. wyrok Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 1996 r., sygn. akt III ARN 87/95, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 stycznia 2001 r. sygn. akt IV SA 558/99). Równocześnie jednak zasada ochrony interesów osób trzecich podlega ograniczeniom wynikającym z ustaw, w tym m.in. Prawa budowlanego. Jeżeli więc decyzja o pozwoleniu na budowę (bądź decyzja o pozwoleniu na wznowienie robót budowlanych) nie wykazuje żadnej sprzeczności z powyższymi wymogami, to spowodowane realizacją inwestycji dolegliwości dla otoczenia nie mogą zostać zakwalifikowane jako naruszające uzasadnione interesy osób trzecich. Nie chodzi, bowiem o wszelkie utrudnienia, jakie może przynieść planowane przedsięwzięcie, a jedynie o takie, które dotyczyć mogą naruszeń interesów prawnych, a nie interesów faktycznych innych osób. O naruszeniu interesu osób trzecich można więc mówić jedynie wtedy, gdy zostały naruszone w tym względzie konkretne przepisy (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 czerwca 2006 r. sygn. akt II OSK 643/05). Ochrona takich interesów w procesie inwestycyjnym nie może prowadzić do sytuacji, w której to osoby trzecie, a nie inwestorzy - właściciele nieruchomości, na której mają powstać planowane inwestycje, decydować będą o dopuszczalności wybudowania obiektów budowlanych, miejscu posadowienia takich obiektów, rodzaju obiektu budowlanego i to nawet z naruszeniem ogólnego interesu społecznego (por. wyroki: Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 stycznia 2003 r., sygn. akt II SA/Ka 1563/02, z 16 listopada 2005 r., sygn. akt II OSK 672/05). Nie można bowiem dopuścić do sytuacji, w której uprawnienia właściciela nieruchomości sąsiedniej całkowicie ograniczają uprawnienia inwestora (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 marca 2008 r., sygn. akt II OSK 436/07). Skoro zatem planowana inwestycja nie narusza przepisów, to wskazany zarzut nie zasługuje na uwzględnienie.

W zarzucie skargi (pkt I ppkt 2) powołując się na przepis art. 5 ust. 1 pkt 9 p.b. w zw. z art. 36 ust. 1 pkt 1 p.b. umotywowano żądanie odnośnie orzeczenia przez organ szczególnego sposobu prowadzenia przez inwestora robót budowlanych w postaci określenia dobowych godzin prowadzenia robót budowlanych lub nakazu montażu ekranów dźwiękochłonnych.

Ze wskazanego przepisu art. 36 ust. 1 pkt 1 p.b. wynika, że w decyzji o pozwoleniu na budowę właściwy organ w razie potrzeby: określa szczególne warunki zabezpieczenia terenu budowy i prowadzenia robót budowlanych. Zatem przepis ten dotyczy szczególnych warunków zabezpieczenia i prowadzenia robót budowlanych wyłącznie na terenie budowy, a więc – zgodnie z art. 3 pkt 10 – przestrzeni, w której prowadzone są roboty budowlane, wraz z przestrzenią zajmowaną przez urządzenia zaplecza budowy. Dlatego też organ nie może wymagać od inwestora spełnienia tego warunku poza terenem budowy czy też wykonania wskazanych wyżej obowiązków, (vide złożony przez skarżących w toku postępowania pierwszoinstancyjnego wniosek o wskazanie w treści decyzji szczególnych warunków prowadzenia robot budowlanych w postaci montażu ekranów dźwiękoszczelnych oraz prowadzenie robót budowlanych w godzinach 6-15). Powyższe żądanie skarżących powtórzone również w odwołaniu od decyzji I instancji wychodzi poza zakres unormowania zawartego w przepisie art. 36 ust. 1 pkt 1 p.b.

Wobec powyższego, Sąd rozpoznający niniejszą sprawę zobowiązany jest stwierdzić, że przedmiotowy zarzut skargi nie mógł odnieść zamierzonego przez skarżących skutku.

W podsumowaniu, odnosząc się do zarzutów skargi stwierdzić należy, iż są one niezasadne. Zdaniem Sądu postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone wnikliwie, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oceniony został właściwie,

a mające zastosowanie w sprawie przepisy zostały prawidłowo zinterpretowane. Sąd nie doszukał się naruszeń przepisów prawa materialnego czy procesowego, w tym wskazanych w skardze, które miałyby jakikolwiek wpływ na wynik sprawy, a zatem skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja została należycie uzasadniona.

W konsekwencji, wobec spełnienia wymagań określonych w art. 35 ust. 1 oraz art. 32 ust. 4 w zw. z art. 35 ust. 4 Prawo budowlane - organ nie mógł odmówić wydania decyzji o pozwoleniu na budowę.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji.