Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1896/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-02-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 30 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1952
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: SWSA Renata Czeluśniak Sędziowie : SWSA Ewa Michna SWSA Tadeusz Kiełkowski (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 lutego 2023 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 16 maja 2018 r. znak SKO.ŚR/4111/109/2018 w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokata P. L. wynagrodzenie w kwocie 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) podwyższone o obowiązującą stawkę podatku od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 16 maja 2018 r., znak SKO.ŚR/4111/109/2018, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1257) i art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 8 w związku z art. 5 ust. 3, 3a, 4, 4a, 4b, art. 5 ust. 7, art. 24 ust. 7 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1952 ze zm.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy L. z dnia 28 lutego 2018 r. nr [...] w sprawie: 1) ustalenia, że świadczenia rodzinne pobrane przez M. B. na K.1 i K. B. za okres od dnia 1 lipca 2017 r. do dnia 31 października 2017 r. w łącznej kwocie 3.421,72 zł stanowią nienależne pobrane świadczenie rodzinne, 2) zobowiązania M. B. do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych określonych w pkt 1 decyzji wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty.

Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Wójt Gminy L. wydał w dniu 18 listopada 2016 r. decyzję nr [...] o przyznaniu M. B. świadczenia rodzinnego na okres zasiłkowy 2016/2017. Decyzja została wykonana. U podstaw wydania decyzji legły ustalenia faktyczne wskazujące na okoliczność, że rodzina M. B. składa się z trzech osób, w tym z dwojga dzieci, przy czym jedno z nich jest niepełnosprawne. Przeciętny miesięczny dochód na członka rodziny wyniósł kwotę 745,47 zł i nie przekroczył określonej w art. 5 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z § 1.1 pkt 2 rozporządzenia w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokość świadczeń rodzinnych kwoty warunkującej nabycie prawa do świadczeń rodzinnych, tj. kwoty 764 zł.

M. B., składając wniosek o przyznanie świadczeń rodzinnych na okres zasiłkowy 2017/2018, dołączył do akt sprawy zaświadczenie z przedsiębiorstwa E., z którego wynikało, że był tam zatrudniony na podstawie umowy zlecenia od dnia 30 kwietnia 2017 r. oraz decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 czerwca 2017 r. oraz z dnia 5 października 2017 r., z których wynika, że od dnia 26 czerwca 2017 r. do dnia 21 stycznia 2018 r. zostało mu przyznane świadczenie rehabilitacyjne. W dniu 29 listopada 2017 r. organ powziął z kolei wiadomość, że córka M. B. podjęła zatrudnienie od dnia 5 kwietnia 2017 r. na podstawie umowy o pracę w S.

Powyższe informacje przyczyniły się do wydania przez Wójta Gminy L. decyzji w dniu 28 lutego 2018 r. nr [...] w sprawie: 1) ustalenia, że świadczenia rodzinne pobrane przez M. B. na K.1 i K. B. za okres od dnia 1 lipca 2017 r. do dnia 31 października 2017 r. w łącznej kwocie 3.421,72 zł stanowią nienależne pobrane świadczenie rodzinne, 2) zobowiązania M. B. do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych określonych w pkt 1 decyzji wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty. Organ I instancji, stosując przepisy dotyczące dochodu utraconego i uzyskanego, dokonał ponownego przeliczenia dochodu przypadającego na członka rodziny M. B., stwierdzając, że w okresie od dnia 1 lipca 2017 r. do dnia 31 października 2017 r. nastąpiło przekroczenie granicznej kwoty warunkującej pobieranie świadczeń rodzinnych. Organ nie uwzględnił dochodu skarżącego osiągniętego w 2015 r. z tytułu zatrudnienia w firmie E., gdyż jak wynika z zaświadczenia tego przedsiębiorstwa, od dnia 1 maja 2017 r. M. B. nie pracuje w tej firmie. Uwzględnił natomiast dochód uzyskany przez córkę M. B. z miesiąca maja 2017 roku w wysokości 1.459,86 zł i ustalił, że dochód na osobę w rodzinie wyniósł 916,46 zł (1.289,52 zł + 1.459,86 zł = 2.749,38 zł: 3 os. =916,46 zł). Zastosowanie znajduje przepis art. 24 ust. 7 ustawy o świadczeniach rodzinnych określający, że w przypadku, gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, czyli w tym przypadku od miesiąca lipca 2017 r. W zaistniałej sytuacji w związku z przekroczeniem kryterium dochodowego dokonano również przeliczenia dochodu w oparciu o mechanizm "złotówka za złotówkę" i ustalono, że kwota różnicy pomiędzy przysługującą kwotą świadczeń rodzinnych (851,66 zł) a wysokością dochodu przekraczającego kryterium dochodowe (2.749,38 zł - 2.292,00 zł = 457,38 zł) wyniosła 394,28 zł. Tak więc różnica pomiędzy kwotą wypłaconych świadczeń a wysokością świadczeń, które przysługiwałyby za okres od 1 lipca 2017 r. do dnia 31 lipca 2017 r. wyniosła 440,72 zł (835,00 zł - 394,28 zł) i tak ustalona kwota jest kwotą nienależnie pobranych świadczeń za ten okres.

Następnie organ dokonał ponownej weryfikacji dochodu rodziny w związku z uzyskaniem przez M. B. od dnia 26 czerwca 2017 r. świadczenia rehabilitacyjnego z ZUS, którego wysokość w miesiącu lipcu 2017 roku wyniosła 1.069,48 zł. Wyliczył, że miesięczny dochód rodziny w okresie od dnia 1 sierpnia 2017r. do dnia 31 października 2017r. to kwota 1.272,95 zł (1.289,52 zł + 1.459,86 zł +1.069,48 zł = 3.818,86 zł : 3 os. = 1.272,95 zł), która to kwota przekracza kryterium dochodowe. Organ wskazał, że w analizowanym okresie czasu nie można zastosować mechanizmu "złotówka za złotówkę", ponieważ kwota różnicy pomiędzy przysługującą kwotą świadczeń rodzinnych (851,66 zł za okres od dnia 1 sierpnia - 31 sierpnia 2017 r., 874,66 zł za okres od 1 września - 31 października 2017 r.) a wysokością dochodu przekraczającego kryterium dochodowe (1.526,86 zł) daje wartość ujemną. Wobec tego wszystkie świadczenia wypłacone za ten okres (2.981,00 zł) były świadczeniami nienależnie pobranymi. Łączna zaś kwota nienależnie pobranych przez M. B. świadczeń rodzinnych w okresie od dnia 1 lipca 2017 r. do dnia 31 października 2017 r. wyniosła ostatecznie kwotę 3 421,72 zł. M. B. nie zawiadomił niezwłocznie organu, wbrew ustawowemu obowiązkowi, o zaistniałej sytuacji, mimo że złożył podpis pod pouczeniem o konieczności informowania o każdej zmianie sytuacji rodzinnej bądź dochodowej mającej wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym o uzyskaniu dochodu.

Odwołując się od powyższej decyzji, M. B. zarzucił jej niezgodność z prawem i podniósł, że córka K. B. nie prowadzi z nim wspólnego gospodarstwa domowego. Załączył do odwołania oświadczenie K. B. datowane na dzień 1 wrzenia 2018 r., w którym oświadczyła między innymi, że po ukończeniu 18 roku życia samodzielnie się utrzymuje, nie prowadząc z ojcem wspólnego gospodarstwa domowego.

Na skutek odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 16 maja 2018 r, którą utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, że spełnione zostały przesłanki ustalenia, iż M. B. pobrał nienależne mu świadczenia rodzinne. Oprócz bowiem tego, że uzyskanie dochodu przez członków rodziny spowodowało przekroczenie kryterium dochodowego warunkującego nabycie prawa do świadczenia rodzinnego w pełnej wysokości, strona nie zawiadomiła także organu wypłacającego świadczenie o zaistniałej sytuacji, a stosowną informację o uzyskaniu dochodu przez członków rodziny organ pomocowy otrzymał dopiero w miesiącach sierpniu oraz listopadzie 2017 r. Dokonana analiza akt administracyjnych wskazuje na pouczenie i zapoznanie M. B. z treścią art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w szczególności zaś w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, lub wystąpienia innych okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tych zmianach podmiot realizujący świadczenia rodzinne. Organ odwoławczy zaznaczył, że złożenie podpisu na formularzu wniosku stanowi dowód na zrozumienie przyjęcia do wiadomości podpisanej treści. Ostatecznie należy przyjąć, w ocenie organu odwoławczego, że w świetle treści art. 30 ust. 1 w związku z ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wnioskodawca za okres od dnia 1 lipca 2017 r. do dnia 31 października 2017 r. pobrał nienależne świadczenia rodzinne na dzieci, ponieważ w związku z przekroczeniem kryterium dochodowego świadczenia te obiektywnie były nienależne, a o obowiązku zgłoszenia faktu uzyskania dochodu przez członka rodziny M. B. był należycie pouczony. Za prawidłowe organ odwoławczy przyjął ustalenia, że wysokość nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami za miesiąc lipiec 2017 r. wyniosła 440,72 zł, zaś za okres od dnia 1 sierpnia 2017 r. do dnia 31 października 2017 r. 2.981,00 zł, tj. łącznie 3.421,72 zł. Odnosząc się do zarzutu odwołania, organ podniósł, że M. B. we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków na okres zasiłkowy 2016/2017 złożonym w dniu 29 września 2016 r. własnoręcznym podpisem potwierdził, iż w skład jego rodziny zgodnie z podaną w formularzu wniosku definicją wchodzą trzy osoby, w tym także córka K. B.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję M. B. podniósł okoliczności usprawiedliwiające niezgodne ze stanem faktycznym wskazanie organowi pomocowemu, iż w skład rodziny wchodzi również córka K. B. Wskazał, że jest osobą niedosłyszącą, która w codziennych sprawach korzysta z kuratora społecznego i wykazuje się przez to nieporadnością w sprawach urzędowych. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Na skutek skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie, Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 24 listopada 2022 r., sygn. akt I OSK 1362/19, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania oraz odstąpił od zasądzenia od M. B. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu tego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że Prawo upadłościowe w tytule V reguluje postępowanie upadłościowe wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej (upadłość konsumencka). Zgodnie z art. 4912 ust. 1 p.u. w postępowaniu tym odpowiednie zastosowanie znajduje w szczególności art. 144 ust. 1 i 2 p.u., zgodnie z którym po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu, postępowania te syndyk prowadzi na rzecz upadłego, lecz w imieniu własnym. Prawomocnym postanowieniem Sąd Rejonowy [...] w K. w dniu 18 października 2017 r. ogłosił upadłość skarżącego i wyznaczył syndyka masy upadłości. Postępowanie administracyjne dotyczyło masy upadłości w rozumieniu art. 61 p.u., albowiem wydane decyzje zobowiązują upadłego do zwrotu z jego majątku określonej kwoty. Z tego powodu wymienione postępowania, w tym postępowanie sądowoadministracyjne, powinno być prowadzone z udziałem syndyka, który jest jego stroną. Przepis art. 144 ust. 2 p.u. zakłada bezwzględne podstawienie syndyka w miejsce upadłego w postępowaniach sądowych i administracyjnych dotyczących masy upadłości. Ogłoszenie upadłości wywołuje skutek procesowy w postaci utraty legitymacji procesowej upadłego w odniesieniu do postępowań dotyczących masy upadłości. Reguła ta dotyczy zarówno postępowań wszczętych przed ogłoszeniem upadłości, jak i postępowań wszczętych po ogłoszeniu upadłości. Upadły pozostaje stroną tych postępowań w znaczeniu materialnoprawnym, stroną w znaczeniu formalnym (procesowym) jest zaś syndyk. Ogłoszenie upadłości nie wpływa natomiast na zdolność procesową upadłego, zdolność procesowa nie jest bowiem uprawnieniem do występowania w charakterze strony w konkretnym procesie, lecz ogólną kwalifikacją podmiotu polegającą na tym, że może on osobiście podejmować czynności procesowe, jej wyznacznikiem w odniesieniu do osób fizycznych jest posiadanie zdolności do czynności prawnych. W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że wydanie wyroku z udziałem upadłego jako strony postępowania i bez udziału syndyka obarczone jest nieważnością, gdyż strona została pozbawiona możliwości obrony swych praw (art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.). Uczestnikiem takiego postępowania powinien być syndyk, który wchodzi do postępowań z mocy prawa. Na skutek ogłoszenia upadłości strony procesu następuje przejście legitymacji procesowej na syndyka. W rezultacie zatem chodzi o naruszenie prawa do obrony syndyka, a nie upadłego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że zachodzą podstawy do pozbawienia jej mocy wiążącej. Na zasadzie art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił także decyzję organu pierwszej instancji.

Na początku zaznaczyć należy, że w analogicznych jak w sprawie niniejszej uwarunkowaniach faktycznych i prawnych zapadł wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 15 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1600/22. Zaprezentowana poniżej argumentacja jest zasadniczo zbieżna z tą, która została przedstawiona we wspomnianym wyroku, bowiem Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni ją podzielił.

Zgodnie z art. 4912 w zw. z art. 144 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (obecnie t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 1520) po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu. Postępowania te syndyk prowadzi na rzecz upadłego, lecz w imieniu własnym. Jak wynika z akt sprawy, Sąd Rejonowy [...] w K. postanowieniem z dnia 18 października 2017 r., sygn. akt [...] ogłosił upadłość skarżącego i wyznaczył syndyka masy upadłości. Tymczasem organ I instancji – Wójta Gminy L. – decyzję nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wydał w dniu 28 lutego 2018 r. Nastąpiło to po ogłoszeniu upadłości skarżącego i wyznaczeniu syndyka masy upadłości. Zatem, zgodnie z wyżej przytoczonymi regulacjami, w przedmiotowym postępowaniu administracyjnym powinien był uczestniczyć syndyk masy upadłości, a samo postępowanie mogło być prowadzone wyłącznie przeciwko niemu. Jednak ani w postępowaniu przed organem I instancji, ani przed Samorządowym Kolegium Odwoławczym w Tarnowie w przedmiotowym postępowaniu nie uczestniczył syndyk masy upadłości – A. Z. Nie był on także adresatem decyzji organu I instancji, ani zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 16 maja 2018 r., znak SKO.ŚR/4111/109/2018 (nie wskazano go nawet jako strony tego postępowania). To, że prawdopodobnie syndyk A. Z. wiedział o toczącym się postępowaniu przed organem I i II instancji, ani to, Sąd Rejonowy [...] w K. postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2021 r., sygn. [...], zakończył postępowanie i umorzył bez ustalania planu spłaty niezaspokojone w postępowaniu upadłościowym zobowiązania upadłego powstałe przed dniem ogłoszenia upadłości (prawomocne z dniem 7 maja 2021 r.) – nie ma znaczenia dla oceny zaistniałej na dzień orzekania przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie sytuacji faktycznej i prawnej sprawy. Sąd administracyjny dokonuje oceny prawidłowości wydania decyzji administracyjnej na dzień orzekania – uwzględniając istniejący na ten moment stan faktyczny i prawny sprawy. Wskutek ogłoszenia upadłości skarżącego organy administracyjne powinny zawiadomić syndyka o toczącym się postępowaniu, a samą decyzję skierować do niego, a nie w stosunku do M. B. Podzielić należy poglądy wyrażone w wyrokach NSA z dnia 1 czerwca 2022 r., sygn. III OSK 5034/21, oraz z dnia 5 października 2021 r., III OSK 3961/21, iż udział w procesie syndyka zamiast upadłego jest rodzajem zastępstwa procesowego pośredniego, bowiem zastępca działa na rzecz zastąpionego, ale w imieniu własnym. Dokonywanie czynności prawnej przez zastępcę pośredniego we własnym imieniu oznacza, że skutki tej czynności – nabycie praw lub zaciągnięcie zobowiązań – dotykają jego sfery majątkowej. Syndyk nie jest jednak typowym zastępcą pośrednim upadłego, który w przeciwieństwie do typowego zastępcy pośredniego staje się zastępcą z mocy samego prawa, niezależnie od woli upadłego, który nie ma również wpływu na zakończenie bytu prawnego zastępcy oraz podejmuje czynności, które wykraczają poza zakres kompetencji typowego zastępcy. Zastępstwo pośrednie określane jest mianem podstawienia procesowego, które polega na tym, że w procesie zamiast podmiotu będącego stroną w znaczeniu materialnym występuje jako strona w znaczeniu formalnym inny podmiot, eliminując przy tym w sposób pierwotny albo następczy możliwość takiego wystąpienia przez stronę w znaczeniu materialnym. W przypadku spraw dotyczących masy upadłości legitymację procesową ma tylko syndyk, który działa na rzecz upadłego, ale w imieniu własnym, co należy zakwalifikować jako podstawienie procesowe bezwzględne. W sytuacji tej legitymację procesową ma tylko podmiot podstawiony. Tym samym zarządca realizuje w procesie dotyczącym masy upadłościowej prawa upadłego w imieniu własnym dochodząc prawa podmiotowego upadłego lub przeciwstawiając się żądaniom skierowanym do upadłego. Tym samym uznać należy, że zarówno decyzja organu I instancji, jak i zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie nie zostały skierowane do właściwego podmiotu (adresata) na chwilę ich wydawania. Dlatego tez należało je wyeliminować z obrotu prawnego.

Nadto skład Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w wyroku NSA z dnia 17 lutego 2022 r., I OSK 921/21, że za "świadczenie nienależnie pobrane" należy uznać świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać świadome działanie w złej wierze. Obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 19 listopada 2019 r., II SA/Rz 954/19; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 21 stycznia 2020 r., II SA/GI 1121/19; wyrok NSA z dnia 14 czerwca 2017 r., I OSK 751/16, oraz powołany tam wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09). Okoliczność nienależnie pobranego świadczenia związana jest ze skutecznością pouczenia o okolicznościach, które mają wpływ na pobieranie świadczenia. W orzecznictwie zwraca się uwagę na świadomość działania świadczeniobiorcy. Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza przy tym formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy. Wina (świadomość) świadczeniobiorcy w ujęciu subiektywnym stanowi zatem kluczowy element uznania świadczenia za pobrane nienależnie. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, nastąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Judykatura podnosi przy tym, że "pouczenia adresowane do stron winny być czytelne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Organy muszą zatem uwzględniać, kto jest adresatem kierowanego przez nie pouczenia i w myśl zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa kierować je w sposób zrozumiały dla tego adresata. W konsekwencji, dla rzetelnej realizacji ustawowych wymogów, pouczenie takie winno odnosić się do okoliczności faktycznych sprawy (zob. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009 r., l OSK 826/09); pouczenie powinno być zindywidualizowane, dostosowane do każdej zainteresowanej osoby (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 16 stycznia 2020 r., IV SA/Wr 447/19).

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, wskazać należy, że we wniosku o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz w decyzji przyznającej te świadczenia wprawdzie było pouczenie zawierające treść przepisów określających przesłanki, od których świadczenia te zależą, ale – zważywszy na szczególne okoliczności oraz wyjaśnienia skarżącego i jego pełnomocnika – należy je uznać za niewystarczające. Skarżący nie tylko nie posiada wykształcenia prawniczego, ale także jest osobą niedosłyszącą. Podał, że nie zna się na "drukach urzędowych", nie miał rozeznania i świadomości prawnej, nie miał świadomości słów wpisanych we wniosku. Ponadto – jak wynika z pisma pełnomocnika skarżącego z dnia 27 listopada 2018 r. – skarżący leczy się w związku z utrzymującymi się objawami zespołu depresyjnego, doznaje wtórnego obniżenia funkcjonowania poznawczego.

W konsekwencji stwierdzić należy, że w realiach niniejszej sprawy organy nieprawidłowo przyjęły, że zostały spełnione przesłanki z art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy oświadczeniach rodzinnych, z uwagi na brak prawidłowego pouczenia. Rozpatrując sprawę ponownie, organ uwzględni ocenę prawną sformułowaną w niniejszym wyroku oraz wynikające z niej wskazania co do dalszego postępowania.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku. O wynagrodzeniu pełnomocnika z urzędu (punkt drugi sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 18 ze zm.).