Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 317/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-10-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 134, art. 135, art. 145
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: Art. 6, art. 7, art. 10, art. 77, art. 78, art. 79, art. 80, art. 81
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: Art. 32, art. 190
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Jakub Makuch Asesor WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 października 2022 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 3 stycznia 2022 r. sygn. akt SKO.NP/4115/544/2021 w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Tarnowa z dnia 4 listopada 2021 r. numer [...]; 2. zasądza na rzecz adwokata K. W. wykonującej zawód w Kancelarii Adwokackiej przy ul. [...] w K., od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wynagrodzenie w kwocie 240 (dwieście czterdzieści) złotych podwyższone o obowiązującą stawkę podatku od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z dnia 3 stycznia 2022 r., sygn. akt: SKO.NP/4115/544/2021, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 735) i art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 111) po rozpatrzeniu odwołania skarżącej J. S. od decyzji Prezydenta Miasta Tarnowa z dnia 4 listopada 2021 roku, numer [...], odmawiającej J. S. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką D. K., urodzoną [...] 1938 roku, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję

Powyższe decyzje zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Opisana wyżej decyzją organ l instancji odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką D. K., urodzoną [...] 1938 roku. W uzasadnieniu organ l instancji wyjaśnił, że nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad D. K., a rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ponadto jako podstawę odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego organ l instancji wskazał niespełnienie warunku określonego w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 111; dalej powoływanej jako "u. ś. r.").

Od decyzji odwołała się skarżąca, która podniosła, że jej matka ma 83 lata i wymaga całodobowej i bezpośredniej opieki oraz pomocy. Wynika to z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z 2012 roku, które określa, że jest niezdolna do samodzielnej egzystencji i wymaga opieki ze strony drugiej osoby całodobowo. Od wielu lat matka skarżącej jest leczona z powodu schorzeń przewlekłych, reumatoidalnego zapalenia stawów, krążenia, słabej krzepliwości krwi, a więc chorób wynikających z przebytego zawału serca, jak również dolegliwości związanych z przebytą gruźlicą, a więc odmy płucnej oraz astmy oskrzelowej. W związku z tym matka skarżącej ma częste duszności, które powodują strach i panikę przed brakiem powietrza. Porusza się w obrębie mieszkania za pomocą chodzika i laski, natomiast na zewnątrz korzysta z wózka inwalidzkiego.

Skarżąca zwróciła uwagę, że matka ma coraz większe trudności w pokonywaniu schodów (w bloku nie ma windy, a mieszkanie jest na drugim piętrze) oznacza to, że coraz rzadziej opuszcza mieszkanie. Zatem tym bardziej jej pomoc jest potrzebna, aby zrobić zakupy, załatwić sprawy urzędowe, wykupić lekarstwa, umawiać wizyty lekarskie oraz w nich uczestniczyć. Skarżąca wyjaśniła, że wykonuje te czynności, aby pomóc mamie i zapewnić spokój, ponieważ zdaje sobie sprawę, że świadomość, że pomaga jej najbliższa dla niej osoba - córka - gwarantuje poczucie bezpieczeństwa. Matka wymaga jej pomocy również podczas wszystkich czynności higienicznych, ubieraniu i rozbieraniu. Ponadto skarżąca przygotowuje i podaje jej posiłki, sprząta, pierze i prasuje. Matka często zapomina o regularnym zażywaniu lekarstw, dlatego skarżąca musi także zajmować się także tym. Wyjaśniła, że obserwuje narastające kłopoty mamy z radzeniem sobie w codziennych sytuacjach. Syn oraz mąż skarżącej, ze względu na wykonywaną pracę zawodową nie mogą uczestniczyć w opiece nad jej matką. Mąż pracuje w K., ma nienormowany czas pracy, a jego praca polega na bezpośrednich kontaktach z klientami w całej Polsce i Europie. Oznacza to, że większość czasu zawodowego jest poza T. Jeżeli chodzi o brata skarżącej – K. K., on także pracuje zawodowo i ze względu na zmianowość pracy nie może uczestniczyć w całodobowej opiece nad mamą. Tym bardziej, że zdarzają się nieprzewidziane sytuacje w ciągu dnia i nocy wynikające ze stanu zdrowia mamy (np. ataki duszności, upadek, złe samopoczucie), które wymagają natychmiastowej reakcji i pomocy (wtedy np. brat jest w pracy). Wnuki nie pomagają w żadnej formie usługowej ani pieniężnej babci ze względu na zaangażowanie zawodowe i wykonywanie pracy także poza T. Oznacza to, że zarówno brat, jak i jego dzieci nie mogą zajmować się matką w sposób, jaki tego wymaga jej stan zdrowia, a więc całodobowo i w sposób bezpośredni. W związku z tym, jak wyjaśniła skarżąca, to ona jest jedyną osobą, która w chwili obecnej jest w stanie opiekować się mamą. Stan zdrowia mamy nie pozwala jej zostać samej, bez opieki, dlatego też skarżąca nie jest w stanie podjąć żadnej pracy zarobkowej. Konieczność zrezygnowania z pracy zarobkowej na rzecz pomocy i opieki nad mamą powoduje pewne problemy finansowe dla jej rodziny, tym bardziej, że wydatki związane z zapewnieniem mamie godziwych warunków życia wzrastają z roku na rok. Z tytułu opieki nad mamą skarżąca nie pobiera żadnych świadczeń i nie traktuje świadczenia pielęgnacyjnego jako zastępczego źródła dochodu. Jest to częściowa rekompensacja strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia przez skarżącą pracy w związku z koniecznością opieki nad mamą - osobą niepełnosprawną. Skarżąca nie bierze pod uwagę powierzenia opieki komuś obcemu, albo oddania marny do Domu Opieki Społecznej, ponieważ jest przekonana, że stworzenie przez nią odpowiednich warunków w mieszkaniu mamy oraz pomoc i pielęgnacja mamy gwarantują najlepsze efekty zarówno dla niej, jak i dla systemu państwa.

Skarżąca podniosła, że argument o braku związku pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad mamą - osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, a nie podejmowaniem zatrudnienia oraz możliwością zarobkowania chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy uważa za całkowicie bezzasadny, ponieważ tylko ona może sprawować całodobową opiekę nad mamą i nikt z najbliższych (mąż, brat, wnuki) nie może jej w tym wyręczyć ze względu zobowiązania zawodowe pełnione przez niektórych poza T. Jednocześnie podkreśliła, że odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mamą oraz wskazywanie w argumentacji ze strony Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, że świadczenie to przysługuje, jeżeli niepełnosprawność powstała nie później niż do 25 roku życia jest zaprzeczeniem równego traktowania opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wskazało, że w jego oceni odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie. Jak wynika z zebranego w sprawie materiału w dniu 17 września 2021 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. wpłynął wniosek skarżącej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką D. K. urodzoną [...] 1938 roku, zamieszkałą w T., legitymującą się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 26 marca 2012 roku o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji od dnia 3 lutego 2012 roku.

Na podstawie zgromadzonego materiały dowodowego ustalono, że skarżąca w 2010 roku zakończyła prowadzenie działalności gospodarczej (oświadczenie strony z 17.09.2021 r.), co potwierdza decyzja Prezydenta Miasta Tarnowa z 1.07.2010 r. numer [...] o wykreśleniu skarżącej z ewidencji działalności gospodarczej z dniem 1.07.2010 r. W toku postępowania przeprowadzono wywiad środowiskowy, podczas którego ustalono, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką D. K., która ma 83 lata, a z uwagi na wiek i stan zdrowia jest niezdolna do samodzielnej egzystencji i wymaga opieki innej osoby całodobowo. D. K. jest ograniczona w poruszaniu się. Porusza się w obrębie mieszkania z pomocą laski i balkonika, samodzielnie natomiast nie wychodzi z mieszkania. Na zewnątrz korzysta z wózka inwalidzkiego.

Skarżąca w ramach opieki nad matką wykonuje następujące czynności: codzienna higiena, pomoc w myciu, obcinanie paznokci raz w tygodniu, strzyżenie włosów raz w miesiącu, codzienna pomoc przy ubieraniu się i rozbieraniu, przygotowaniu do snu. Skarżąca robi codziennie zakupy, przygotowuje posiłki i podaje je matce, codziennie sprząta, pierze 2 razy w tygodniu, prasuje 2 razy w tygodniu, raz w tygodniu zmienia i pierze pościel. Ponadto wydziela i podaje matce lekarstwa 4 razy dziennie, 2 razy w tygodniu kontroluje poziom cukru, codziennie naciera matkę maściami. Ponadto zgłasza wizyty lekarskie i towarzyszy podczas tych wizyt - raz w miesiącu lub w miarę potrzeb, wykupuje lekarstwa, załatwia sprawy urzędowe, towarzyszy matce na spacerach. W przypadku pogorszenia stanu zdrowia - czuwa nad snem matki. Ponieważ matka boi się przebywać sama w pomieszczeniu - skarżąca ją nadzoruje. Jak podała skarżąca, opiekuje się matką całodobowo od 2012 roku, nikt jej w tym nie pomaga. Skarżąca z matką wspólnie prowadzi gospodarstwo domowe, zamieszkuje z nią, nie posiada własnego dochodu, nie podejmuje zatrudnienia w związku z opieką nad mamą. Oświadczyła, że opiekuje się matką od 2012 roku, w opiece nad matką nikt jej nie pomaga, zarówno finansowo jak i faktycznie, zarówno brat K. K., jak i żadne z piątki wnuków.

Organ odwoławczy stwierdził, że organ pomocowy nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443). W wymienionym wyroku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Argument dotyczący niespełnienia w sprawie warunku określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazany w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jest zdaniem organu odwoławczego oczywiście chybiony, albowiem skutkiem przytoczonego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17c ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, możliwe jest bowiem odnalezienie w treści art. 17 ustawy i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b ustawy nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP).

W obecnej sytuacji prawnej nie jest zatem dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13.

Reasumując, w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Pomimo jednak dokonania przez organ pomocy społecznej błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja ostatecznie odpowiada prawu, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką.

Nie kwestionując złego stanu zdrowia matki skarżącej należy podkreślić, że sama konieczność sprawowania opieki, czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc - wymienionych w oświadczeniu strony, nie stanowią w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Pomimo tego, że ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika bezsprzecznie, że matka skarżącej jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, to nie sposób przyjąć, aby skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się matką, rzeczywiście musiała zrezygnować z podjęcia pracy. Z akt sprawy nie wynika, że D. K. jest osobą leżącą, może bowiem poruszać się po mieszkaniu przy pomocy laski czy balkoniku, a w przeważającym zakresie opieka sprowadza się do typowych czynności dnia codziennego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, które zapewne ograniczają, jednakże nie wykluczają podjęcia pracy przez skarżącą, chociażby w niewielkim zakresie, a to warunkuje możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Ponadto Kolegium zauważyło, że skarżąca pozostaje bez zatrudnienia od lipca 2010 roku, a zatem od blisko 2 lat przed uzyskaniem przez matkę ww. orzeczenia. Przez ten okres skarżąca nie podejmowała żadnej pracy. Skoro zatem strona nie pracuje od 2010 roku, a matka jej jest niezdolna do samodzielnej egzystencji dopiero od 3.02.2012 roku, to pozostawanie skarżącej bez pracy nie może mieć związku z sytuacją zdrowotną matki, a dopatrywać się przyczyn tego stanu rzeczy należy w niezależnych od powyższego decyzjach skarżącej. Co także istotne, od 2012 roku do 17 września 2021 roku skarżąca nie domagała się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego mimo, że od marca 2021 r. jej matka legitymowała się rzeczonym orzeczeniem lekarskim. Pomimo zatem, iż jej matka już od 2012 roku była trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, skarżąca nie dostrzegała konieczności otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego pomimo pozostawania także w tym okresie bez zatrudnienia. Dowodzi to także braku związku pomiędzy brakiem podejmowania pracy przez skarżącą, a koniecznością opieki nad matką. O ile bowiem taki związek przyczynowo skutkowy by zachodził, to już w 2012 roku powinna wystąpić o przyznanie świadczenia.

Podsumowując, w okolicznościach niniejszej sprawy samo orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji, jak również sprawowanie faktycznej opieki, nie stanowią w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem nie istnieje związek braku zatrudnienia skarżącej ze stanem niepełnosprawności jej matki D. K.

Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję wniosła skargę skarżąca J. S. Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładni art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zarzuciła także błąd w ustaleniach faktycznych organów poprzez wadliwe ustalenie, że zakres i rozmiar sprawowanej przez skarżącą opieki nie uzasadnia uwzględnienia wniosku o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji jak również poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.

W ocenie skarżącej to, czy skarżąca we wcześniejszych okresach pozostawała w zatrudnieniu i czy z niego rezygnowała, pozostaje bez znaczenia dla oceny aktualnej sytuacji skarżącej sprawującej opiekę nad niepełnosprawną mamą. Istotne jest, czy obecnie spełnia - z uwagi na faktyczną opiekę sprawowaną nad mamą - przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mamą skarżąca wystąpiła bowiem w listopadzie 2021 roku, dlatego istotne dla sprawy pozostawało, czy aktualnie (w tym okresie sprawowania opieki) skarżąca jest potencjalnie gotowa do pracy i czy sprawowana przez nią faktyczna opieka nad mamą (jej rozmiar) uniemożliwia jej podjęcie aktywności zawodowej w jakimkolwiek zakresie.

Dotychczasowa, "niedostateczna" zdaniem organu aktywność zawodowa skarżącej, nie może sama w sobie przesądzać o braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy a koniecznością sprawowania opieki nad bliską osobą niepełnosprawną.

Ponadto za nieuprawnione należy uznać twierdzenie organów, że rozmiar i zakres sprawowanej opieki pozwala skarżącej na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Na podstawie zebranych w sprawie dokumentów nie sposób przyjąć, aby stan zdrowia matki skarżącej był na tyle dobry, a wykonywane przy niej czynności na tyle zwykłe, by mogła ona przez znaczną część czasu funkcjonować bez opieki drugiej osoby w wymiarze, który pozwalałby opiekunowi choć w części na równoległe podjęcie pracy.

Organy zupełnie zbagatelizowały, że D. K. ma 83 lata i jest osobą bardzo schorowaną i wymaga całodobowej i bezpośredniej opieki oraz pomocy ze strony skarżącej. Wynika to bezsprzecznie z faktu posiadania przez w/w orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, który stwierdza, że jest niezdolna do samodzielnej egzystencji i wymaga opieki ze strony drugiej osoby całodobowo. Warto zaznaczyć, że jest to orzeczenie z 2012 roku, od tego czasu minęło 10 lat i stan zdrowia matki skarżącej znacząco się pogorszył. Od wielu lat jest leczona z powodu schorzeń przewlekłych m. in. RZS, krążenia, słabej krzepliwości krwi, chorób wynikających z przebytego zawału serca, jak również dolegliwości związane z przebyta gruźlicą płuc, a więc odmy płucnej oraz astmy oskrzelowej. Choroby te pogłębiają się i utrudniają niepełnosprawnej codzienne funkcjonowanie. W/w ma częste duszności, które powodują strach i panikę przed brakiem powietrza, dlatego koniecznie potrzebuje obecności skarżącej. Do 2021 roku (zanim skarżąca zamieszkała z mamą), często dzwoniła do skarżącej w nocy prosząc o przyjazd, ponieważ ma duszności i boi się, że się udusi. Skarżąca musiała wtedy jechać do mamy i już do rana pozostać z nią – zdarzało się to kilka razy w ciągu roku. Takie sytuacje pokazują konieczność natychmiastowej reakcji skarżącej oraz fakt konieczności sprawowania przez nią opieki całodobowej czyli permanentnej. Co istotne, duszności opisane powyżej nasilają się z każdym rokiem.

Opieka nad mamą wymaga stałej obecności opiekuna, dlatego od października 2021 roku skarżąca mieszka z mamą, robi jej zakupy, załatwia sprawy urzędowe, wykupuje lekarstwa, umawia wizyty lekarskie oraz w nich uczestniczy. Ponadto przygotowuje i podaje posiłki, sprząta, pierze i prasuje. Co warto podkreślić - mama skarżącej wymaga pomocy również podczas wszystkich czynności higienicznych (myciu, zakładaniu pampersa, czesaniu, korzystaniu z toalety, ubieraniu i rozbieraniu się). Skarżąca sprawuje opiekę nad mamą nie z obowiązku, ale w poczuciu zapewnienia jej spokoju i bezpieczeństwa - jako córka.

Skarżąca wcześniej nie składała wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, ponieważ do 2021 roku zakres jej opieki nad mamą nie uzasadniał składania wniosku o takie świadczenie. Zdaniem skarżącej w realiach niniejszej sprawy, co zostało wskazane powyżej, konieczność objęcia niepełnosprawnej mamy opieką niewątpliwie uniemożliwia skarżącej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. W jej sytuacji podjęcie pracy jest po prostu niemożliwe. Zatem w sytuacji, jaka ma miejsce w niniejszej sprawie, czynienie rozważań na temat tego, kiedy i w jakich okresach skarżąca była zatrudniona, jawi się jako całkowicie bezcelowe i zbędne. Pełnienie całodobowej opieki jest oczywiste w świetle dokumentacji zawartej w przedstawionych aktach administracyjnych i całkowicie uniemożliwia podjęcie skarżącej zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz.329, ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a."). Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem kontroli Sądu było rozstrzygnięcie dotyczące odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką D. K. urodzoną [...] 1938 roku, zamieszkałą w T., legitymującą się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 26 marca 2012 roku o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji od dnia 3 lutego 2012 roku.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 111, powoływanej dalej jako "u.ś.r."), a w szczególności art. 17 tej ustawy.

W postępowaniu administracyjnym zostało ustalone, że matka skarżącej D. K. legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 26 marca 2012 roku o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji od dnia 3 lutego 2012 roku.

Organy ustaliły, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką D. K., która ma 83 lata, a z uwagi na wiek i stan zdrowia jest niezdolna do samodzielnej egzystencji i wymaga opieki innej osoby całodobowo. D. K. jest ograniczona w poruszaniu się. Porusza się w obrębie mieszkania z pomocą laski i balkonika, samodzielnie natomiast nie wychodzi z mieszkania. Na zewnątrz korzysta z wózka inwalidzkiego. Skarżąca w ramach opieki nad matką wykonuje czynności takie jak codzienna higiena, pomoc w myciu, obcinanie paznokci raz w tygodniu, strzyżenie włosów raz w miesiącu, codzienna pomoc przy ubieraniu się i rozbieraniu, przygotowaniu do snu. Skarżąca robi codziennie zakupy, przygotowuje posiłki i podaje je matce, codziennie sprząta, pierze 2 razy w tygodniu, prasuje 2 razy w tygodniu, raz w tygodniu zmienia i pierze pościel. Ponadto wydziela i podaje matce lekarstwa 4 razy dziennie, 2 razy w tygodniu kontroluje poziom cukru, codziennie naciera matkę maściami. Zgłasza wizyty lekarskie i towarzyszy matce podczas tych wizyt - raz w miesiącu lub w miarę potrzeb, wykupuje lekarstwa, załatwia sprawy urzędowe, towarzyszy matce na spacerach. W przypadku pogorszenia stanu zdrowia - czuwa nad snem matki. Ponieważ matka boi się przebywać sama w pomieszczeniu - skarżąca ją nadzoruje. Jak podała skarżąca, opiekuje się matką całodobowo od 2012 roku, nikt jej w tym nie pomaga. Skarżąca z matką wspólnie prowadzi gospodarstwo domowe, zamieszkuje z nią, nie posiada własnego dochodu, nie podejmuje zatrudnienia w związku z opieką nad mamą. Oświadczyła, że opiekuje się matką od 2012 roku, w opiece nad matką nikt jej nie pomaga, zarówno finansowo jak i faktycznie, zarówno brat K. K., jak i żadne z piątki wnuków. Skarżąca w skardze podniosła, że zamieszkuje z matką od 2021 roku, wcześniej opiekowała się matką nie zamieszkując z nią wspólnie.

W niniejszej sprawie przede wszystkim należy rozstrzygnąć, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi (skarżącej) może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., pomimo że nie da się ustalić, że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej (jej matki), nad którą sprawowana jest opieka, powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia czy też ukończenia 25. roku życia w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej (stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Pozytywne stanowisko w tej kwestii zaprezentował organ odwoławczy, natomiast negatywne – organ I instancji.

Przy rozważaniu powyższej kwestii konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443; OTK-A 2014/9/104) dla określenia ich wpływu na sytuację prawną skarżącej.

Jak wynika z treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. warunkiem przyznania wnioskowanego świadczenia jest powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Natomiast Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2. sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Skoro w powołanym wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.

Przedmiotowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. W konsekwencji atrybut konstytucyjności albo niekonstytucyjności nie jest przypisywany całemu aktowi prawnemu albo jego jednostce redakcyjnej (przepisowi), lecz jego fragmentowi, a ściślej rzecz biorąc jakiejś normie (normom) wywiedzionej z tego przepisu. Wyrok zakresowy rozstrzyga o przepisie, którego rozumienie nie jest sporne, lecz zarzut niekonstytucyjności odnosi się do wyraźnego zakresu zastosowania tego przepisu (por.: M. Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006, s. 104).

Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, gdyż - jak zasadnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z dnia 1 czerwca 2015 r. (sygn. akt II SA/Bd 366/15) - możliwe jest odnalezienie w treści art. 17 u.ś.r. i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem przypadek tzw. pominięcia prawodawczego, które polega na wskazaniu przez Trybunał braku pewnych treści normatywnych w kontrolowanym przepisie (por. A. Kustra, Wyroki zakresowe Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy, nr 4/2011, s. 60). Trybunał Konstytucyjny derogował bowiem fragment pełnego i jednoznacznego pod względem zakresowym przepisu, realizując tym samym klasyczną i nie budzącą kontrowersji funkcję "negatywnego prawodawcy" (por. S. Wronkowska, Kilka uwag o "prawodawcy negatywnym", Państwo i Prawo nr 10/2008). Takie stanowisko zaprezentował m.in. WSA w Gdańsku w wyroku z 9 lipca 2020 r., III SA/Gd 475/20, LEX nr 3032716. Stanowisko to Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela.

Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności. Innymi słowy, skutkiem wydanego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku.

Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy, tj. art. 17 ust. 1b jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie, nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów.

Zauważyć należy, że Trybunał Konstytucyjny nie może uzasadnieniem swego wyroku przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania. Ani treść uzasadnienia wyroku, ani tym bardziej interpretacja fragmentu uzasadnienia nie może modyfikować treści sentencji wyroku, ani też zmieniać wynikających z przepisów prawa skutków orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny. Zgodnie z dominującym poglądem doktryny uzasadnienia orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego nie wiążą sądów (poza ewentualnie sądem pytającym w przypadku tzw. pytania prawnego), brak jest bowiem przesłanek warunkujących uznanie takiej kompetencji (por. J. Mikołajewicz, Zasady orzecznicze Trybunału Konstytucyjnego. Zagadnienia teoretyczne, Poznań 2008, s. 84).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z dnia 1 czerwca 2015 r. (sygn. akt II SA/Bd 366/15) stwierdził, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał, m.in. po rozważeniu braku przesłanek do zróżnicowania sytuacji prawnej opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na czas (wiek) powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki wskazał, że skutkiem wyroku jest stwierdzenie w punkcie 8., iż opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych muszą być traktowani przez ustawodawcę jako podmioty należące do tej samej klasy. Stwierdzenie to, podobnie jak następne dwa akapity, odnosi się bezpośrednio do ustawodawcy (tzw. sygnalizacja).

Natomiast w akapicie czwartym punktu 8. uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego znajdują się rozważania dotyczące skutku wyroku dla stanu prawnego i sytuacji prawnej adresatów przepisu art. 17 ust. 1b ustawy – "skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy w ocenie Trybunału wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien dokonać tego bez zbędnej zwłoki".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wskazuje dalej, że fragment ten potwierdza charakterystykę zakresowego typu wyroku. Jeśli zaś chodzi o fragmenty odnoszące się do "uchylenia decyzji przyznających świadczenia" oraz "wykreowania prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych" to dosłownie pojmując treść tego zapisu brak byłoby podstaw do stosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresowo derogowanym brzmieniu, bez ingerencji ustawodawcy. Takie stwierdzenie przeczy natomiast sentencji wyroku i możliwości zrekonstruowania wszystkich konstytutywnych elementów prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po wyłączeniu norm wynikających z derogowanego zakresu przepisu. Zapis zawarty w punkcie 8. uzasadnienia wyroku należy zatem potraktować jako wskazówkę interpretacyjną, nie zaś element rozstrzygający o zakresie derogacji i jej skutku dla obowiązywania prawa.

Podzielając powyższe stanowisko stwierdzić należy, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego odniósł bezpośredni skutek, to zadaniem sądu administracyjnego - realizującego ustrojową funkcję gwaranta praw i wolności obywatelskich - jest ustalenie możliwości jego zastosowania zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. Zawarta w sentencji wyroku Trybunału derogacja nie powoduje bowiem powstania luki konstrukcyjnej, a zmodyfikowany przepis 17 ust. 1b u.ś.r., w dopełnieniu z ust. 1 tego artykułu, może być stosowany.

W świetle poczynionych rozważań nie można więc uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmienił sytuacji prawnej strony. Przeciwnie, wynika z niego, że organy - rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) - mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., jednakże z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Jak już podniesiono, wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś w przedmiotowej sprawie jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Trafne jest zatem w powyższym zakresie stanowisko organu odwoławczego i to stanowisko należy uwzględnić przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Zdaniem Sądu skarga jest jednak uzasadniona. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Nie budzi wątpliwości, że zarówno skarżąca jak i jej matka spełniają przesłanki o jakich mowa w ust. 1 pkt 4 tego artykułu, tj. na skarżącej jako córce ciąży obowiązek alimentacyjny, nie podejmuje ona zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, zaś K. K. jest osobą niepełnosprawną, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ani organ pierwszej instancji ani organ odwoławczy nie zakwestionowały bowiem przytoczonych przez skarżącą we wniosku o przyznanie świadczenia okoliczności dotyczących sprawowania przez nią stałej opieki nad niepełnosprawną matką, czy też zakresu tej opieki.

Organ odwoławczy uznał jednak, że w sprawie brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem przez skarżącą opieki nad matką. Organ w szczególności stwierdził, że zakres wykonywanych przez skarżącą czynności nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia.

Stanowisko organów, w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, jest błędne.

Przede wszystkim organy nie zrealizowały zasady prawdy obiektywnej, która została skonstruowana w art. 7 k.p.a., zgodnie z którym w toku postępowania organy administracji publicznej z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Powyższa zasada ogólna odnosi się nie tylko do sposobu prowadzenia postępowania administracyjnego, lecz jest także wskazówką interpretacyjną prawa materialnego, gdyż organy administracji publicznej mają obowiązek uwzględniania jej przy "załatwieniu sprawy" (por. wyroki NSA z 4.06.1982 r., I SA 258/82, ONSA 1982/1, poz. 54, oraz z 28.11.2012 r., I OSK 641/12, LEX nr 1291400; wyrok WSA w Gdańsku z 14.09.2011 r., I SA/Gd 502/11, LEX nr 898927).

Organ administracji publicznej ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w taki sposób, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Zasada prawdy obiektywnej została skonkretyzowana w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Natomiast zgodnie z art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Biorąc pod uwagę treść przytoczonych wyżej przepisów, należy uznać, że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności postępowania dowodowego. Okoliczność, w której strona również ma prawo wykazywania inicjatywy dowodowej, nie zwalnia organu administracji publicznej z obowiązku podejmowania z urzędu czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Organ administracji publicznej jest obowiązany z urzędu: 1. ustalić, jakie okoliczności faktyczne mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy; 2. ustalić, jakie dowody powinny zostać przeprowadzone w celu ustalenia powyższych okoliczności (por. wyrok z 20.09.2012 r., IV SA/Wa 663/12, LEX nr 1347629, w którym WSA w Warszawie stwierdził, że "organ administracji jako gospodarz postępowania administracyjnego określa zakres postępowania wyjaśniającego oraz dobór środków dowodowych potrzebnych do należytego ustalenia stanu sprawy", przy czym "aktywna rola organu administracji publicznej w procesie poszukiwania i gromadzenia materiału dowodowego może przejawiać się zarówno podejmowaniem czynności dowodowych z urzędu, a także gromadzeniem w aktach sprawy dowodów wskazanych lub dostarczonych przez strony, jeżeli mają one znaczenie dla sprawy" – tak WSA we Wrocławiu w wyroku z 15.02.2012 r., IV SA/Wr 711/11, LEX nr 1139681); 3. przeprowadzić dowody, które uznał za niezbędne dla dokonania prawidłowych ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy; 4. dokonać oceny przeprowadzonych dowodów zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów (por. wyrok NSA z 23.02.2012 r., II GSK 118/12, LEX nr 1125454).

Realizacja przez organ administracji publicznej powyższych obowiązków nie pozbawia oczywiście strony prawa do czynnego udziału w czynnościach postępowania dowodowego związanych z realizacją zasady czynnego udziału strony w postępowaniu. Prawo strony do czynnego udziału w każdym stadium postępowania jest realizowane w szczególności przez prawo do inicjatywy dowodowej, ukształtowane w art. 78 k.p.a., prawo do brania czynnego udziału w czynnościach postępowania dowodowego (art. 79 k.p.a.), jak również prawo do wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów, wynikające z art. 10 § 1 i art. 81 k.p.a. W wyroku z 4.07.2013 r., II SA/Kr 455/13, LEX nr 1343018, WSA w Krakowie trafnie przyjął, że "aktywna postawa podczas całego postępowania wyjaśniającego winna być rozumiana jako obowiązek organu wykorzystania w sprawie wszystkich dowodów znanych mu z urzędu, poszukiwania innych dowodów na potwierdzenie określonych faktów z wykorzystaniem dostępnych źródeł dowodowych, a także dopuszczenia wszystkich środków dowodowych zgłaszanych przez stronę lub innych uczestników postępowania, o ile mają one istotne znaczenie dla sprawy" (por. też wyrok WSA w Warszawie z 27.01.2010 r., I SA/Wa 1433/09, LEX nr 600029).

Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie organy z wyżej opisanych obowiązków, związanych z realizacją zasady prawdy obiektywnej, nie wywiązały się prawidłowo. Organy nie dokonały nie budzących wątpliwości ustaleń w zakresie koniecznych czynności opiekuńczych. Organy nie dokonały precyzyjnych ustaleń co do aktualnego stanu zdrowia matki skarżącej i w związku z tym nie ustaliły, jaki jest niezbędny zakres czynności opiekuńczych.

Skarżąca podniosła w skardze, że jej matka wymaga całodobowej opieki, czego organy nie kwestionowały. Konieczna jest stała obecność osoby trzeciej, gdyż D. K. z uwagi na schorzenia w postaci odmy płucnej oraz astmy oskrzelowej ma ataki duszności. Skarżąca podniosła, że takie ataki zdarzają się coraz częściej. Skarżąca podniosła również, że konieczne jest podawanie leków 4 razy dziennie oraz pomoc w zakładaniu pampersów. Powyższe twierdzenia skarżącej częściowo znajdują potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym, a częściowo potwierdzone nie są z tej przyczyny, że organ nie przeprowadził w tym zakresie szczegółowego postępowania dowodowego. Trzeba mieć na uwadze, że organy nie ustaliły, jaki jest aktualny stan D. K. w związku ze schorzeniami, na które cierpi. Z informacji dotyczącej osoby niepełnosprawnej znajdującej się w aktach administracyjnych wynika, że D. K. potrzebuje pomocy przy wykonywaniu podstawowych czynności takich jak korzystanie z toalety, ubieranie się, przyjmowanie leków oraz posiłków. Organ odwoławczy zupełnie pominął powyższe informacje i nie przypisał im należytego znaczenia.

Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie zostało powiązane z niepełnosprawnością polegającą na tym, że osoba wymagającą opieki jest osobą leżącą. Należy podnieść, że niejednokrotnie opieka nad osobą poruszającą się samodzielnie jest trudniejsza, niż opieka nad osobą leżącą, szczególnie jeśli osoba wymagająca opieki chce być samodzielna, a z uwagi na schorzenia ma ograniczenia i stanowi dla samej siebie zagrożenie.

Ponownie prowadząc postępowanie z wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, organ pierwszej instancji przeprowadzi postępowanie z uwzględnieniem wyrażonej w niniejszym wyroku oceny prawnej. Organ ustali, jaki jest zakres koniecznych czynności opiekuna D. K. z uwzględnieniem specyfiki chorób, na które ona cierpi. Dopiero po dokonaniu powyższych ustaleń możliwe będzie dokonanie oceny, czy istotnie niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącą jest uwarunkowane koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Należy przy tym podkreślić, że organy nie zweryfikowały także twierdzenia skarżącej, iż zamieszkała ona z matką w 2021 roku, z uwagi na pogorszenie się stanu zdrowia matki. Skarżąca podniosła, że wcześniej nie składała wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, ponieważ do 2021 roku zakres jej opieki nad mamą nie uzasadniał składania wniosku o takie świadczenie.

W ponownie prowadzonym postępowaniu organy powinny także ustalić, czy istnieje możliwości świadczenia pomocy w formie osobistej lub finansowej przez brata skarżącej K. K., gdyż okoliczność ta może mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.

Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł w wyroku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a., o uchyleniu zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

Rozstrzygając sprawę ponownie, organy zastosują się do oceny prawnej, wyrażonej w uzasadnieniu niniejszego wyroku.

Ponieważ w sprawie działał pełnomocnik skarżącej ustanowiony w ramach prawa pomocy, a koszty pomocy prawnej nie zostały – według oświadczenia pełnomocnika – pokryte w całości ani w części, Sąd przyznał pełnomocnikowi skarżącej z tego tytułu wynagrodzenie według norm przepisanych.