Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 3615/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-09-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6100 Nabycie mienia państwowego z mocy prawa przez gminę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 3 par. 1
journal: Dz.U. 2017 poz 1007
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece. (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1007).

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Kremer (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka po rozpoznaniu w dniu 7 września 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej w Krakowie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 maja 2018 r. sygn. akt I SA/Wa 310/18 w sprawie ze skargi Gminy Miasta Zakopane na decyzję Krajowej Komisji Uwłaszczeniowej z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nabycia z mocy prawa własności nieruchomości 1) uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania; 2) zasądza od Gminy Miasta Zakopane na rzecz Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej w Krakowie kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 24 maja 2018 r. sygn. akt I SA/Wa 310/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi Gminy Miasta Zakopane, uchylił decyzję Krajowej Komisji Uwłaszczeniowej z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nabycia z mocy prawa własności nieruchomości.

Wyrok zapadł na tle następujących okoliczności sprawy:

Wojewoda Małopolski decyzją z dnia [...] września 2017 r. stwierdził, że w dniu 27 maja 1990 r. Gmina Zakopane nabyła z mocy prawa, nieodpłatnie prawo własności nieruchomości położonej w jednostce ewidencyjnej Zakopane, obręb nr [...], oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o pow. [...]ha.

Organ I instancji ustalił, że wskazana nieruchomość objęta jest księgą wieczystą nr [...]. W dziale II księgi prawo własności wpisane jest na rzecz Skarbu Państwa w trwałym zarządzie Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej w Krakowie. Skarb Państwa stał się właścicielem ww. nieruchomości na podstawie § 15 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 1953 r. w sprawie zasad i trybu likwidacji majątku izb notarialnych oraz funduszów zapomogowych i ubezpieczeniowych tych izb. W dniu 27 maja 1990 r. działka nr [...] objęta była księgą wieczystą nr [...], w której prawo własności ujawnione było na rzecz Skarbu Państwa w zarządzie Ministerstwa Sprawiedliwości. Na podstawie odpisu z księgi wieczystej ustalono, że 16 listopada 2005 r., na wniosek z dnia 4 listopada 2005 r. i na podstawie decyzji Starosty Tatrzańskiego z dnia [...] sierpnia 2005 r. w miejsce wpisu "w zarządzie Ministerstwa Sprawiedliwości" ujawniono w księdze wieczystej prawo trwałego zarządu na rzecz Ośrodka Doskonalenia Kadr Służby Więziennej w Zakopanem. Następnie decyzją Starosty Tatrzańskiego z dnia [...] maja 2012 r. wygaszono prawo trwałego zarządu przysługującego Ośrodkowi Doskonalenia Kadr Służby Więziennej w odniesieniu do przedmiotowej nieruchomości i ustanowiono prawo trwałego zarządu na rzecz Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej w Krakowie. W dniu 27 maja 1990 r. w rejestrze ewidencji gruntów obrębu [...] figurowała działka nr [...] o pow. [...]ha gdzie jako właściciel wpisany był Skarb Państwa, a jako władający gruntem Fundusz Wczasów Pracowniczych. Przedmiotowa działka w dacie komunalizacji zgodnie z ustaleniami obowiązującego wówczas Miejscowego Planu Ogólnego Perspektywicznego Zagospodarowania Przestrzennego Miasta Zakopane, zatwierdzonego uchwałą nr 94/XV/86 Rady Narodowej Miasta i Gminy Tatrzańskiej w Zakopanem z dnia 10 lipca 1986 r., położona była w terenach mieszkalnictwa rodzinnego o niskiej intensywności/ zabudowa jednorodzinna/ oznaczonych symbolem A26.7MNJ, w terenach ulic zbiorczych obszarowych oznaczonych symbolem A32 KZo 1/2 oraz w terenach ulic zbiorczych obszarowych oznaczonych symbolem A33 KZo 1/2.

Zdaniem Wojewody Małopolskiego opisany stan faktyczny i prawny pozwala na przyjęcie, że w dniu 27 maja 1990 r. prawo własności przedmiotowej nieruchomości przysługiwało Skarbowi Państwa, a nieruchomość ta, wobec istniejącego zapisu w planie zagospodarowania przestrzennego, stanowiła zasób gruntów państwowych, o którym mowa w art. 13 obowiązującej w dniu wejścia w życie ustawy komunalizacyjnej ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.

W okresie przed 27 maja 1990 r., zgodnie z art. 34 k.c. w brzmieniu wówczas obowiązującym, mieniem należącym wtedy do rad narodowych i terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego, były te prawa majątkowe Skarbu Państwa, które nie znajdowały się wówczas pod zarządem innych niż państwo państwowych osób prawnych. W księdze wieczystej nr [...] prawo zarządu na rzecz Ministerstwa Sprawiedliwości ujawnione zostało na podstawie pisma Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 21 lipca 1955 r., w którym Ministerstwo Sprawiedliwości zwróciło się do Prezesa Sądu Wojewódzkiego w Krakowie o uzupełnienie wpisu w dziale II księgi wieczystej poprzez dopisanie po wpisie właściciela "Skarbu Państwa" słów "w zarządzie Ministerstwa Sprawiedliwości". Wojewoda wyjaśnił, że w postępowaniu komunalizacyjnym istnienie prawa zarządu do nieruchomości można ustalić wyłącznie na podstawie dokumentów wydanych w oparciu o obowiązujące do dnia 27 maja 1990 r. przepisy prawa regulujące te kwestie W dacie przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa przekazanie gruntów w zarząd mogło nastąpić na podstawie decyzji władz państwowych wydawanych na podstawie art. 2 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych, a w kolejnych latach na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 października 1958 r. w sprawie przekazywania w ramach administracji państwowej przedsiębiorstw, instytucji oraz zakładów, nieruchomości i innych obiektów majątkowych. Z kolei na gruncie przepisów ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, prawo zarządu mogło zostać ustanowione w drodze decyzji organu administracji państwowej stopnia podstawowego, o oddaniu nieruchomości w użytkowanie. W późniejszym okresie oddanie nieruchomości w zarząd, następowało w drodze decyzji wydanych w trybie art. 38 ust. 2 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości lub na podstawie, zawartej za zezwoleniem terenowego organu administracji państwowej, umowy o przekazaniu nieruchomości pomiędzy państwowymi jednostkami organizacyjnymi bądź umowy o nabyciu nieruchomości. W świetle powyższego pismo, na podstawie którego dokonano wpisu prawa zarządu w księdze wieczystej nie stanowiło, w ocenie organu I instancji, dokumentu potwierdzającego ustanowienie na rzecz Ministerstwa Sprawiedliwości, przed dniem 27 maja 1990 r., tego prawa w formie przewidzianej powołanymi przepisami. Dokumenty takie nie zostały odnalezione również w Archiwum Akt Nowych w Warszawie.

Odnosząc się do wpisu Funduszu Wczasów Pracowniczych jako władającego nieruchomością w dacie 27 maja 1990 r. Wojewoda wyjaśnił, że Zarząd Miejski w Zakopanem Referat Kwaterunkowy powołując się na przepisy dekretu z dnia 21 grudnia 1945 r. o publicznej gospodarce lokalami i kontroli najmu, decyzją z dnia 26 kwietnia 1950 r. przydzielił od dnia 28 kwietnia 1950 r. Ośrodkowi Funduszu Wczasów Pracowniczych w Zakopanem budynek pod nazwą "[...]" przy ul. [...] w Zakopanem. Działalność Funduszu Wczasów Pracowniczych w tym czasie regulowała ustawa z dnia 4 lutego 1949 r. o Funduszu Wczasów Pracowniczych Centralnej Komisji Związków Zawodowych w Polsce. Zgodnie z art. 2 cyt. ustawy Fundusz Wczasów Pracowniczych posiadał status osoby prawnej prawa publicznego. Majątek, stanowiący własność Skarbu Państwa i przedsiębiorstw państwowych, mógł być Funduszowi przekazany na jego potrzeby w zarząd i użytkowanie w trybie, przewidzianym w obowiązujących przepisach, a w ich braku - w drodze uchwały Rady Ministrów (art. 9).

Prezydium Miejskie Rady Narodowej w Zakopanem pismem z dnia 4 lutego 1966 r. potwierdziło użytkowanie przez Fundusz Wczasów Pracowniczych m.in. pensjonatu "[...]" przy ul. [...] w Zakopanem oraz pgr. l. kat. [...] pgr. kat. [...] i pgr. l. kat. [...] o łącznej pow. [...]ha. W toku prowadzonego postępowania na podstawie odpisu z księgi wieczystej nr [...] ustalono, że pgr. l. kat. [...], pgr. l. kat. [...] i pgr. l. kat. [...] utworzyły działkę ewidencyjną nr [...] obręb [...]. Następnie decyzją z dnia [...] lipca 1985 r. Naczelnik Miasta Zakopanego i Gminy Tatrzańskiej przekazał w użytkowanie Funduszowi Wczasów Pracowniczych z dniem 21 października 1961 r. teren państwowy położony w Zakopanem przy ul. [...] stanowiący działkę nr [...] o pow. [...]ha obręb [...], zabudowaną budynkiem "[...]". Decyzja ta została wydana na podstawie art. 37 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach. Z kolei decyzją z dnia [...] października 1986 r. Naczelnik Miasta Zakopanego i Gminy Tatrzańskiej ustalił dla Zarządu Okręgu Funduszu Wczasów Pracowniczych w Zakopanem opłatę roczną za użytkowanie gruntem oznaczonym jako działka nr [...] obręb [...]. Powyższe okoliczności wskazują, że Fundusz Wczasów Pracowniczych został potraktowany jako państwowa jednostka organizacyjna. Uzyskane przez FWP prawo zarządu z dniem 1 sierpnia 1985 r. przekształciło się w prawo zarządu stosownie do przepisów ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości. Z dniem 1 października 1988 r. weszła w życie ustawy z dnia 21 kwietnia 1988 r. Funduszu Wczasów Pracowniczych, zgodnie z którą Fundusz zyskał status osoby prawnej i samodzielnej jednostki organizacyjnej ogólnokrajowej organizacji międzyzwiązkowej, jednostki gospodarki uspołecznionej. Z przepisów ww. ustawy wynika, że FWP nie był państwową osobą prawną, co znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów. Fundusz utworzony na podstawie ustawy z dnia 21 kwietnia 1988 r. przejął majątek oraz prawa FWP działającego dotychczas na podstawie przepisów ustawy z dnia 4 lutego 1949 r., przy czym jako jednostka nie państwowa nie mógł wykonywać zarządu nad nieruchomością Skarbu Państwa.

Zdaniem Wojewody przeprowadzone postępowanie wyjaśniające wykazało, że nie zostało ustanowione przed dniem 27 maja 1990 r. w formie prawem przewidzianej, prawo zarządu do przedmiotowej nieruchomości na rzecz państwowych osób prawnych. W związku z powyższym, stosownie do treści art. 34 k.c., w dniu wejścia w życie ustawy komunalizacyjnej, to Naczelnik Miasta Zakopane i Gminy Tatrzańskiej jako terenowy organ administracji państwowej stopnia podstawowego wykonywał uprawnienia właścicielskie Skarbu Państwa na przedmiotowej nieruchomości. Wskazane okoliczności, w opinii Wojewody, pozwalają stwierdzić, że przedmiotowa nieruchomość, w dniu wejścia w życie ustawy komunalizacyjnej, stanowiła własność Skarbu Państwa i należała do terenowego organu administracji państwowej stopnia podstawowego, do którego należały uprawnienia władcze wynikające z przepisów obowiązującej w tym dniu ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Spełniała, zatem przesłanki określone w art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. i z mocy prawa stała się własnością gminy Zakopane.

Niezależnie od powyższego Wojewoda Małopolski wskazał, że Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Krakowie pismem z dnia 22 maja 2017 r. wystąpił z wnioskiem o uznanie za stronę w postępowaniu komunalizacyjnym prowadzonym w stosunku do przedmiotowej nieruchomości. Pismem z dnia 13 czerwca 2017 r. Wojewoda poinformował, że skoro w dacie 27 maja 1990 r. wnioskodawca nie posiadał tytułu prawnego do działki nr [...] obręb [...], to brak jest możliwości uznania go za stronę.

Odwołanie od powyższej decyzji wniósł Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Krakowie.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2017 r. Krajowa Komisja Uwłaszczeniowa uchyliła decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] września 2017 r. i odmówiła stwierdzenia nabycia z dniem 27 maja 1990 r. przez Gminę Zakopane prawa własności ww. nieruchomości.

Organ odwoławczy wskazał, że prawo trwałego zarządu Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej w Krakowie stanowi tytuł prawny do przedmiotowej nieruchomości, który należy wywodzić bezpośrednio z tytułu prawnego istniejącego i przysługującego Ministrowi Sprawiedliwości w dniu 27 maja 1990 r. Kwestionowanie tego prawa przez Wojewodę prowadzi zdaniem organu II instancji do naruszenia przepisów ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece. Podkreślono przy tym, że zgromadzona dokumentacja podlegała ocenie sądu wieczysto-księgowego w niniejszym postępowaniu prowadzonym na gruncie ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające (...), a zatem organ administracji publicznej nie jest władny dokonać odmiennej oceny stanu prawnego nieruchomości niż to wynika z treści księgi wieczystej na dzień 27 maja 1990 r.

Ponadto, Wojewoda nie odniósł się do prawomocnych wyroków sądów dotyczących przedmiotowej nieruchomości. W dniu 10 listopada 2004 r. Sąd Okręgowy w Nowym Sączu wydał wyrok w sprawie o sygn. akt I C 1432/04. W ww. wyroku Sąd nakazał Funduszowi Wczasów Pracowniczych sp. z o.o. w Warszawie wydanie przedmiotowej nieruchomości i nakazał pozwanemu opuszczenie tej nieruchomości wraz z rzeczami należącymi do strony pozwanej i osobami ją reprezentującymi. Wyrok ten został utrzymany w mocy w postępowaniu na skutek apelacji strony pozwanej, wyrokiem z dnia 23 czerwca 2005 r. Sądu Apelacyjnego w Krakowie w sprawie o sygn. akt I ACa 583/05. W uzasadnieniach tych wyroków przedstawiony został zarówno stan faktyczny, jak i prawny dotyczący przedmiotowej nieruchomości od lat 50-tych XX wieku. W postępowaniu tym legitymacja procesowa Ministra Sprawiedliwości nie była kwestionowana w żaden sposób.

Odnosząc się do przywoływanych przez Wojewodę dokumentów geodezyjnych oraz wpisów w rejestrach gruntów, Komisja wskazała, że mają one charakter techniczny, pomocniczy i samoistnie nie mogą przesądzać o istnieniu bądź nieistnieniu określonego prawa do nieruchomości.

Skargę na powyższą decyzję wniosła Gmina Miasto Zakopane, zarzucając naruszenie:

1) art. 28 k.p.a. poprzez uznanie Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej za stronę postępowania i w konsekwencji naruszenie art. 134 k.p.a.;

2) art. 3 ust. 1 oraz art. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece;

3) art. 76 § 3 i art. 7 k.p.a.;

4) art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., a w konsekwencji błędne zastosowanie art. 138 §1 pkt 2 k.p.a.

Na wypadek nieuwzględnienia przez Sąd zarzutów powyższych, podniesiono zarzut naruszenia art. 97 § 1 pkt 4 i art. 100 § 1 oraz art. 7, 8, 9 i 10 § 1 k.p.a.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględniając skargę stwierdził, że trwałemu zarządcy przysługiwał przymiot strony w postępowaniu komunalizacyjnym. Wprawdzie zasadniczo stronami postępowania komunalizacyjnego jest Skarb Państwa jako dotychczasowy właściciel mienia oraz właściwa gmina, a także podmiot wykazujący, że to jemu a nie Skarbowi Państwa w dniu 27 maja 1990 r. przysługiwał tytuł własności do mienia stanowiącego przedmiot komunalizacji, jednakże o występowaniu przymiotu strony w danym postępowaniu administracyjnym decydują przepisy prawa materialnego. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie przepisem takim jest art. 43 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Sąd podzielił przy tym stanowisko wyrażone w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 września 2013 r. sygn. akt. I OSK 2462/12.

Przechodząc do oceny merytorycznej zaskarżonej decyzji stwierdzono, że z akt nie wynika aby, w formie prawem przewidzianej, przedmiotowa nieruchomość została oddana w zarząd lub użytkowanie na rzecz Ministerstwa Sprawiedliwości. Przepisy ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach nie przewidywały uzyskania przez państwową jednostkę organizacyjną tytułu prawnego do gruntu w postaci użytkowania na innej podstawie niż decyzja. Dopiero przepisy art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. w brzmieniu pierwotnym stanowiły, że zarząd nieruchomościami państwowymi mógł powstać również na podstawie umowy o nabyciu nieruchomości. Ze stanu faktycznego sprawy wynika, że Ministerstwo Sprawiedliwości takiej decyzji nie uzyskało, a pismo, na podstawie którego dokonano wpisu prawa zarządu Ministerstwa Sprawiedliwości w księdze wieczystej nie stanowiło dokumentu potwierdzającego ustanowienie na rzecz tego podmiotu przed dniem 27 maja 1990 r. tego prawa w formie prawem przewidzianej.

Sąd uznał również, że stanowisko organu odwoławczego, jakoby ocena podstawy wpisania do księgi wieczystej prawa zarządu Ministerstwa Sprawiedliwości podlegała ocenie sądu wieczysto-księgowego, jest błędne. Zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 128 k.c. "zarząd" był jedyną formą władania gruntami państwowymi przez państwowe osoby prawne. W dziale II księgi wieczystej ujawniającym jako właściciela Skarb Państwa wpisywano państwową osobę prawną wykonującą uprawnienia płynące z własności państwowej z podaniem nazwy i siedziby. Wynikało to z treści art. 128 k.c. w jego pierwotnym brzmieniu, statuującej zasadę jednolitego funduszu własności państwowej, zgodnie z którą podmiotem wszelkich praw majątkowych wchodzących w skład mienia państwowego było samo Państwo nie zaś inne państwowe osoby prawne. Tak rozumiane i ujawnione w księdze wieczystej "prawo zarządu" nie ma żadnych cech prawa podmiotowego i nie może być utożsamiane z ograniczonym prawem rzeczowym ustanawianym na podstawie przepisów kodeksu cywilnego.

Sąd podzielił zatem stanowisko skarżącej, że art. 3, 5, 6 i 7 ustawy o księgach wieczystych nie mają zastosowania do prawa zarządu ujawnionego w księdze wieczystej na rzecz Ministerstwa Sprawiedliwości, przede wszystkim z tego względu, że nie jest to prawo podmiotowe, a tylko do takich praw ma zastosowanie art. 3 ustawy o księgach wieczystych. Organ administracji nie jest zatem związany treścią takiego wpisu.

W świetle powyższego, Sąd uznał, że skoro Ministerstwu Sprawiedliwości nie przysługiwał tytuł prawny do spornej nieruchomości, to organ II instancji winien dokonać oceny czy w świetle zebranego materiału dowodowego nieruchomość ta należała, w rozumieniu art. 5 ust. 1 ustawy, do terenowego organu administracji państwowej stopnia podstawowego i podlegała komunalizacji z mocy prawa z dniem 27 maja 1990 r.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Krakowie, zarzucając naruszenie:

I) prawa materialnego poprzez:

1) błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2017 r. poz. 1007 z późn. zm.), zwanej dalej "u.k.w.h." w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że domniemania, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym, nie stosuje się do potwierdzenia istnienia prawa zarządu dla Ministerstwa Sprawiedliwości w dniu 27 maja 1990 r., a w konsekwencji tytułu prawnego do przedmiotowej nieruchomości;

2) niewłaściwe zastosowanie art. 5, 6 i 7 u.k.w.h. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że nie znajdują one zastosowania do prawa zarządu ujawnionego w księdze wieczystej na rzecz Ministerstwa Sprawiedliwości;

3) niewłaściwe zastosowanie art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32 poz. 191 z późn. zm.) w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że w dacie 27 maja 1990 r. Ministerstwu Sprawiedliwości nie przysługiwał tytuł prawny do opisanej nieruchomości, podczas, gdy niewątpliwym było, że w dniu 27 maja 1990 r. nieruchomość należała do Skarbu Państwa - w zarządzie Ministerstwa Sprawiedliwości, co było negatywną przesłanką komunalizacji;

4) niewłaściwe zastosowanie art. 8 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159) w zw. z art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 99) w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. polegające na przyjęciu, że do powstania tytułu prawnego do nieruchomości niezbędne było wydanie decyzji administracyjnej, bądź zawarcie umowy o nabyciu nieruchomości, pomimo, że wskazane przepisy art. 8 ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach oraz art. 38 ust. 2 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości nie obowiązywały ani w dniu 21 lipca 1955 r., tj. dacie zarządzenia Ministerstwa Sprawiedliwości o ustanowieniu prawa zarządu ani też w dacie 8 sierpnia 1955 r. kiedy to ujawniono prawo zarządu w księdze wieczystej na rzecz Ministerstwa Sprawiedliwości;

5) niewłaściwe zastosowanie art. 38 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (w brzmieniu pierwotnym, późniejsza numeracja: art. 37, Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159) oraz art. 87 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (w pierwotnym brzmieniu i numeracji Dz. U. Nr 22, poz. 99) w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że Ministerstwo Sprawiedliwości musi legitymować się decyzją administracyjną w zakresie ustanowienia prawa zarządu, pomimo że prawo zarządu zostało ustanowione na podstawie zarządzenia Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 21 lipca 1955 r., a następnie ulegało przekształceniom stosownie do treści powołanych przepisów i w dniu 27 maja 1990 r. stanowiło tytuł prawny Ministerstwa Sprawiedliwości do nieruchomości wykluczający komunalizację;

co w konsekwencji doprowadziło do błędnego uchylenia zaskarżonej decyzji.

II) naruszenie przepisów postępowania, co miało istotny pływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77, 80 k.p.a. polegające na błędnym zaakceptowaniu, że Wojewoda Małopolski wydając decyzję jako organ I instancji, rozpatrzył w sposób właściwy cały materiał dowodowy, pomimo, że nie uwzględnił ani wpisu w księdze wieczystej prawa zarządu Ministerstwa Sprawiedliwości do opisanej nieruchomości jako wykazującego stan prawny nieruchomości na dzień 27 maja 1990 r. ani zarządzenia Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 21 lipca 1955 r. jako dokumentu stwierdzającego ustanowienie prawa zarządu dla tego podmiotu oraz nie zastosował zasady, że ustalanie stanu prawnego nieruchomości następuje na podstawie księgi wieczystej;

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 106 § 5 p.p.s.a. i art. 365 § 1 k.p.c. polegające na pominięciu przy rozstrzyganiu sprawy prawomocnych orzeczeń sądów powszechnych, które dotyczyły spornej nieruchomości.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o:

1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie;

2) rozpoznanie sprawy na rozprawie;

3) zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Gmina Miasto Zakopane wniosło o jej oddalenie.

W piśmie procesowym z dnia 29 czerwca 2021 r. Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Krakowie podtrzymał stanowisko w sprawie dodatkowo wskazując, że w dniu 10 listopada 2004 r. Sąd Okręgowy w Nowym Sączu wydał wyrok w sprawie o sygn. akt I C 1432/04 dotyczącej spornej nieruchomości, który został utrzymany przez Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 23 czerwca 2005 r. sygn. akt I ACa 583/05. W tych orzeczeniach została przedstawiona kwestia tytułu do władania przedmiotową nieruchomością, a dokonana przez Sąd ocena korzysta z powagi rzeczy osądzonej i winna być brana pod uwagę przy dokonywaniu ustaleń w niniejszej sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W związku z wnioskiem o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie na wstępie należy wskazać, że zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej rozpoznawana sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 z późn. zm., dalej: uCOVID-19). Wyjaśnić trzeba, że prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19. Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego. Ten standard ochrony praw stron i uczestników został zachowany, skoro zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie. W konsekwencji skład Sądu rozpoznający niniejszą sprawę uznał, że dopuszczalne jest rozpoznanie wniesionej skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym albowiem przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących.

Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze pod uwagę nieważność postępowania, której przesłanki zostały enumeratywnie wymienione w § 2 art. 183 tej ustawy. Oznacza to, że jeżeli - tak jak w rozpoznawanej sprawie - nie zachodzi nieważność postępowania, to zakres postępowania kasacyjnego wyznacza strona wnosząca skargę kasacyjną przez przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie.

Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą. Ze względu na ograniczenia wynikające z powyższych regulacji prawnych, Naczelny Sąd Administracyjny nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich, ani w inny sposób korygować (zob. wyrok NSA z 8 grudnia 2015 r., II OSK 909/14). Naczelny Sąd Administracyjny nie jest władny badać, czy zaskarżony wyrok nie narusza innych przepisów niż wskazane w podstawach, na których środek oparto (zob. wyrok NSA z 25 listopada 2014 r., II GSK 1253/13). Nie ma on kompetencji do konkretyzowania czy uzupełniania zarzutów kasacyjnych, bądź ich uzasadnienia, a brak konkretnego i popartego stosowną argumentacją zakwestionowania stanowiska wyrażonego w danej kwestii przez wojewódzki sąd administracyjny powoduje związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego poglądem sądu pierwszej instancji w danym zakresie i niemożność zbadania jego zasadności (zob. wyrok NSA z 21 stycznia 2015 r., II FSK 3171/12 i wyrok NSA z 6 grudnia 2012 r., II OSK 1426/11). Zatem Naczelny Sąd Administracyjny upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej (por. wyrok NSA z 11 grudnia 2012 r., II OSK 2724/12).

Przed odniesieniem się do zarzutów skargi kasacyjnej należy jeszcze zwrócić uwagę, że w niniejszym postępowaniu dotyczącym stwierdzenia nabycia z mocy prawa przez Gminę Zakopane prawa własności działki oznaczonej jako działka nr [...] obręb nr [...], na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym, orzekające organy poddały analizie prawnej wszystkie okoliczności dotyczące wskazanej działki, począwszy od 1950 r. do daty orzekania w sprawie. Przedmiotem analizy prawnej były zarówno zagadnienia dotyczące nabycia prawa własności spornej nieruchomości przez Skarb Państwa oraz zarządu Ministerstwa Sprawiedliwości, jak również okoliczności dotyczące posiadania i władania nieruchomością przez Fundusz Wczasów Pracowniczych i jego następcę prawnego Fundusz Wczasów Pracowniczych sp. z o.o. oraz udział w tych czynnościach ówczesnego terenowego organu administracji państwowej stopnia podstawowego (Naczelnika Miasta i Gminy Zakopane), a także ustanowienie w miejsce zarządu Ministerstwa Sprawiedliwości, trwałego zarządu początkowo na rzecz Ośrodka Doskonalenia Kadr Służby Więziennej w Zakopanem, a następnie na rzecz Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej w Krakowie. Przedmiotem rozważań był również wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 23 czerwca 2005 r. sygn. akt I ACa 583/05, którym oddalona została apelacja pozwanej spółki Fundusz Wczasów Pracowniczych sp. z o.o. od wyroku Sądu Okręgowego w Nowym Sączu z dnia 10 listopada 2004 r. w sprawie o sygn. akt I C 1432/04, w którym uwzględnione zostało powództwo Skarbu Państwa - Ministerstwa Sprawiedliwości o wydanie spornej nieruchomości.

W dniu 27 maja 1990 r. działka nr [...] objęta była księgą wieczystą nr [...], w której prawo własności ujawnione było na rzecz Skarbu Państwa w zarządzie Ministerstwa Sprawiedliwości. Na podstawie odpisu z księgi wieczystej ustalono, że 16 listopada 2005 r., na wniosek z dnia 4 listopada 2005 r. i na podstawie decyzji Starosty Tatrzańskiego z dnia [...] sierpnia 2005 r. w miejsce wpisu "w zarządzie Ministerstwa Sprawiedliwości" ujawniono w księdze wieczystej prawo trwałego zarządu na rzecz Ośrodka Doskonalenia Kadr Służby Więziennej w Zakopanem. Następnie decyzją Starosty Tatrzańskiego z dnia [...] maja 2012 r. wygaszono prawo trwałego zarządu przysługującego Ośrodkowi Doskonalenia Kadr Służby Więziennej w odniesieniu do przedmiotowej nieruchomości i ustanowiono prawo trwałego zarządu na rzecz Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej w Krakowie. Analiza prawna powyższych okoliczności doprowadziła organ I instancji, tj. Wojewodę Małopolskiego do stwierdzenia, że zostały spełnione przesłanki z art. 5 ust. 1 ustawy z 10 maja 1990 r. i wydania decyzji stwierdzającej nabycie prawa własności nieruchomości przez Gminę Zakopane, natomiast organ II instancji Krajowa Komisja Uwłaszczeniowa dokonała odmiennej oceny prawnej powyższych okoliczności i uchyliła decyzję organu I instancji oraz odmówiła stwierdzenia nabycia prawa własności.

Natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznając skargę swoje rozważania i ocenę prawną ograniczył do jednego zagadnienia, tj. ustanowienia na przedmiotowej nieruchomości będącej własnością Skarbu Państwa zarządu na rzecz Ministerstwa Sprawiedliwości. Zdaniem Sądu I instancji do ustanowienia takiego zarządu na podstawie pisma z dnia 21 lipca 1955 r. nie doszło (nie została wydana decyzja o ustanowieniu zarządu), a do ujawnionego w dniu 8 sierpnia 1955 r. w księdze wieczystej wpisu prawa zarządu na rzecz Ministerstwa Sprawiedliwości nie ma zastosowania domniemanie z art. 3 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, albowiem zarząd nie był prawem podmiotowym. W takich okolicznościach inne zagadnienia prawne dotyczące sprawy, a które były podnoszone i analizowane przez organy obu instancji nie były już przedmiotem rozważań Sądu I instancji.

W skardze kasacyjnej podniesione zostały zarzuty dotyczące naruszenia zarówno prawa materialnego jak i przepisów postępowania, mając jednak na uwadze, że istota sporu dotyczy kwestii materialnoprawnych, do tych zarzutów należy się odnieść w pierwszej kolejności, tym bardziej, że zarzuty procesowe dotyczą nieuwzględnienia przez Sąd I instancji wpisu w księdze wieczystej prawa zarządu Ministerstwa Sprawiedliwości, oraz pominięcia prawomocnych orzeczeń sądów powszechnych.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego okoliczności faktyczne i prawne w rozpoznawanej sprawie w przedmiocie komunalizacji mają szczególny charakter, a przez to odmienny od innych typowych spraw komunalizacyjnych. Bezsporne jest, że decydujące znaczenie dla komunalizacji następującej z mocy prawa ma stan faktyczny i prawny mienia ogólnonarodowego istniejący w dacie wejścia w życie ww. ustawy, tj. 27 maja 1990 r. Jak wynika z dotychczasowego orzecznictwa sądów administracyjnych okolicznością najbardziej sporną jest ustalenie, czy nieruchomość będąca przedmiotem komunalizacji stanowiąca własność Skarbu Państwa nie była oddana państwowym jednostkom organizacyjnym w zarząd. Zgodnie z dominującym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, istnienia zarządu nie można domniemywać, czy też wywodzić z faktu władania nieruchomością Skarbu Państwa, istnienie zarządu powinno wynikać z decyzji, a w późniejszym okresie czasu zarząd mógł również powstać na podstawie umowy o nabyciu nieruchomości. Ze stanowiskiem tym zgadza się Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, należy jednak zaznaczyć, że orzeczenia te zapadły w sprawach w których kwestie sporne dotyczyły zarządu między innymi z uwagi na nieposiadanie decyzji o oddaniu w zarząd, a równocześnie w księgach wieczystych brak było wpisu dotyczącego zarządu. W rozpoznawanej sprawie mamy inną sytuację, albowiem w księdze wieczystej nr [...] dotyczącej przedmiotowej nieruchomości prawo własności ujawnione zostało na rzecz Skarbu Państwa w zarządzie Ministerstwa Sprawiedliwości, tej treści wpis dokonany został 8 sierpnia 1955 r. i pozostawał niezmieniony do dnia 16 listopada 2005 r. Po tej dacie w miejsce wpisu w zarządzie Ministerstwa Sprawiedliwości ujawniono wpis dotyczący trwałego zarządu. Tak więc cechą charakterystyczną tej sprawy jest fakt wpisania w księdze wieczystej dotyczącej przedmiotowej nieruchomości nie tylko właściciela Skarbu Państwa, ale również zarządu Ministerstwa Sprawiedliwości. Wpis do księgi wieczystej zarządu Ministerstwa Sprawiedliwości powoduje, że stan prawny występujący w tej sprawie jest odmienny niż w tych sprawach w których spór dotyczył zarządu, ale zarząd nie był wpisany w księdze wieczystej.

Stąd też przechodząc do zarzutów skargi kasacyjnej w pierwszej kolejności należy się odnieść do zarzutu dotyczącego naruszenia prawa materialnego, tj. art. 3 § 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, zgodnie z którym domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzut ten jest zasadny.

Księgi wieczyste prowadzi się w celu ujawnieniu stanu prawnego nieruchomości (art. 1). Artykuł 2 wprowadza zasadę jawności formalnej ksiąg wieczystych - księgi wieczyste mogą bowiem spełniać swoją funkcję informacyjną tylko wtedy, gdy każdy ma do nich dostęp i ich treść jest jawna. Obok jawności formalnej ksiąg wieczystych wyróżnia się jawność materialną. Domniemanie jawności materialnej ksiąg wieczystych reguluje art. 3. Przepis ten wprowadza dwa domniemania: domniemanie, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym, oraz domniemanie, że prawo wykreślone nie istnieje. Artykuł 3 jest powtórzeniem art. 18 § 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe (przepis ten był natomiast wzorowany na § 891 Kodeksu cywilnego obowiązującego na Ziemiach Zachodnich Rzeczypospolitej Polskiej).

Prawa jawne z księgi wieczystej to prawa ujawnione w księdze wieczystej w trybie wpisu. Jawność materialna obejmuje więc wpisy w księdze wieczystej. Domniemanie związane z wpisem zwalnia z obowiązku wykazania, że osobie wskazanej we wpisie jako uprawnionej przysługuje określone prawo do nieruchomości. Nadto księgi wieczyste zapewniają kontrolę czynności prawnych stanowiących podstawę wpisu w księdze wieczystej, gdyż sąd wieczystoksięgowy bada w postępowaniu o wpis także ważność (skuteczność) czynności prawnej, z której wnioskodawca wywodzi swoje prawo (zob. postanowienia SN: z 20 lutego 2003 r., II CKN 1237/2000, LexisNexis nr 1622927; z 17 lipca 2008 r., II CSK 115/2008, LexisNexis nr 3931681; z 5 listopada 2008 r., I CSK 169/2008, LexisNexis nr 3045571; z 18 czerwca 2009 r., II CSK 4/2009, LexisNexis nr 2372471; z 21 maja 2010 r., II CSK 641/2009, LexisNexis nr 6869593; z 20 października 2011 r., III CSK 322/2010, LexisNexis nr 5157799; z 12 stycznia 2012 r., IV CSK 251/2011, LexisNexis nr 5145723; z 15 lutego 2013 r., I CSK 315/2012, OSN 2013, nr 7-8, poz. 99, LexisNexis nr 5794679).

Na domniemania z art. 3 może się powołać każdy, kto ma w tym interes prawny, a dla wykazania, że spełnione są przesłanki domniemania wystarczające jest przedłożenie odpisu z księgi wieczystej. Sąd orzekający w sprawie, w której powołano się na domniemanie wynikające z art. 3, jest bowiem związany tym domniemaniem (art. 234 k.p.c.), a tym samym nie ma on obowiązku badania, czy wpis w księdze wieczystej danego prawa jest prawidłowy i czy w tym zakresie stan prawny wynikający z treści księgi wieczystej jest zgodny z rzeczywistym stanem prawnym. To strona kwestionująca domniemanie i zmierzająca do jego obalenia powinna przedstawić dowody, w świetle których możliwe będzie ustalenie, że stan prawny wynikający z treści księgi wieczystej nie jest zgodny z rzeczywistym stanem prawnym. Dopiero po zgłoszeniu odpowiedniego twierdzenia dotyczącego niezgodności przez stronę chcącą obalić domniemanie oraz przedstawieniu przez nią określonych środków dowodowych sąd może badać wyżej wymienioną kwestię. Podkreślenia wymaga także, że odpis z księgi wieczystej jest dokumentem urzędowym (por. § 2 pkt 2 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 sierpnia 2003 r. w sprawie Centralnej Informacji Ksiąg Wieczystych, Dz. U. Nr 162 poz. 1571 ze zm.; podobnie art. 364 ust. 3 i 4 u.k.w.h. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 maja 2013 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, Dz. U. z 2013 r. poz. 941. Zgodnie z tym przepisem odpisy, wyciągi i zaświadczenia wydawane przez Centralną Informację Ksiąg Wieczystych mają moc dokumentów wydawanych przez sąd), z czym łączą się określone konsekwencje na gruncie przepisów procedury cywilnej (por. art. 244 k.p.c.).

Zaznaczyć należy, że podstawą domniemania z art. 3 jest ujawnienie prawa w księdze wieczystej bądź jego wykreślenie, a podstawą ujawnienia prawa bądź jego wykreślenia jest wydanie przez sąd wieczystoksięgowy orzeczenia (wpis jest bowiem orzeczeniem). Domniemania z art. 3 są domniemaniami wzruszalnymi. Wzruszenie domniemań może nastąpić w postępowaniu z art. 10 o uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Dopuszczalność obalenia domniemań z art. 3 w innym postępowaniu sądowym niż w procesie o uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym budziła wątpliwości i w związku z tym niejednokrotnie była przedmiotem analizy Sądu Najwyższego. W kwestii tej stanowisko wyraził także Trybunał Konstytucyjny, stwierdzając, podobnie jak Sąd Najwyższy w wielu orzeczeniach (zob. wyrok SN z 17 czerwca 1960 r., 3 CR 328/60, OSPiKA 1961, nr 6, poz. 163, LexisNexis nr 358852; wyrok SN z 21 marca 2001 r., III CKN 325/2000, LexisNexis nr 384655; wyrok SN z 5 kwietnia 2006 r., IV CSK 177/2005, LexisNexis nr 2059682, i uchwałę składu siedmiu sędziów z 18 maja 2010 r., III CZP 134/2009, OSNC 2010, nr 10, poz. 131, LexisNexis nr 2252572, że obalenie domniemania z art. 3 może nastąpić zarówno w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, jak i w każdym innym postępowaniu sądowym, w którym ocena prawidłowości wpisu ma dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 lipca 2004 r., SK 57/2003, LexisNexis nr 367745, OTK-A 2004, nr 7, poz. 69). Obalenie domniemania z art. 3 nie musi prowadzić w każdym przypadku do uzgodnienia stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Następuje to oczywiście w postępowaniu z art. 10, gdyż celem powództwa przewidzianego w art. 10 ust. 1 jest właśnie wzruszenie domniemania wynikającego z art. 3 tej ustawy (wyrok SN z 10 września 2009 r., V CSK 69/2009, LexisNexis nr 3027528). Wyrok wydany w wyniku uwzględnienia powództwa z art. 10 ust. 1 jest więc podstawą skorygowania stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej. Natomiast obalenie domniemania w innym postępowaniu następuje jedynie jako przesłanka rozstrzygnięcia i wywołuje skutki prawne tylko w sprawie, w której nastąpiło. W takiej sytuacji sąd nie ustala niezgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym w sentencji orzeczenia, lecz jedynie w uzasadnieniu (jako przesłankę rozstrzygnięcia). Tym samym z obaleniem domniemania w takim postępowaniu nie wiążą się skutki przewidziane w art. 365 k.p.c. Zupełnie inne są natomiast następstwa wykazania takiej niezgodności w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, skoro w ramach tego postępowania stwierdzenie niezgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym następuje w sentencji wyroku. Wyrok wydany w postępowaniu z art. 10 stanowi podstawę ujawnienia ustalonego prawa w księdze wieczystej, a tym samym uprawniony uzyskuje ochronę prawną nie tylko w relacji z przeciwnikiem sporu, lecz także w relacji z wszystkimi uczestnikami obrotu, w stosunku do których może powoływać się na domniemanie z art. 3. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie zgadza się z powyższym stanowiskiem, zgodnie z którym obalenie domniemania z art. 3 może nastąpić w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym lub w innym postępowaniu sądowym, w którym obalenie domniemania występuje jako przesłanka rozstrzygnięcia danej sprawy. Jednak obalenie domniemania z art. 3 § 1 nie może nastąpić w postępowaniu administracyjnym prowadzonym przez organy, w sytuacji gdy wpis w księdze wieczystej jest przedmiotem sporu, a okoliczności sporne dotyczą podstawy prawnej wpisu, czyli podstawy prawnej orzeczenia sądu wieczystoksięgowego. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem sporu była ocena dokonanego 8 sierpnia 1955 r. w dziale II księgi wieczystej wpisu zarządu na rzecz Ministerstwa Sprawiedliwości na nieruchomości będącej własnością Skarbu Państwa. Wpis zarządu w dziale II księgi wieczystej, a więc w dziale dotyczącym własności w rubryce dotyczącej właściciela, stanowił uzupełnienie stanu prawnego dotyczącego nieruchomości będącej własnością Skarbu Państwa. Dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska prawnego Sądu I instancji, iż domniemanie wynikające z art. 3 § 1 ustawy o księgach wieczystych nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, a w konsekwencji, że organ administracji mógłby samodzielnie ustalać stan prawny przedmiotowej nieruchomości, czyli podważyć orzeczenie sądu wieczystoksięgowego o wpisie w księdze wieczystej. Za istnieniem domniemania z art. 3 § 1 ustawy dotyczącego ujawnionego w księdze wieczystej stanu prawnego przedmiotowej nieruchomości dodatkowo przemawiają również powoływane przez skarżącego kasacyjnie wyroki sądów powszechnych, tj. Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 23 czerwca 2005 r. sygn. akt I ACa 583/05, którym utrzymany został w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Nowym Sączu z dnia 10 listopada 2004 r. sygn. akt I C 1432/04. W sprawie tej powód Skarb Państwa - Minister Sprawiedliwości wystąpił z powództwem przeciwko pozwanemu Funduszowi Wczasów Pracowniczych sp. z o.o. o wydanie przedmiotowej nieruchomości, sąd uwzględniając powództwo legitymację procesową powoda ustalił w oparciu o wpis w księdze wieczystej. Zaznaczyć należy, że wpis w księdze wieczystej dokonany w 1955 r. a dotyczący stanu prawnego przedmiotowej nieruchomości nie był przedmiotem sporu, ani wątpliwości sądów powszechnych.

Natomiast zdaniem Naczelnego Sadu Administracyjnego niezasadne są zarzuty dotyczące art. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece (rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych) oraz art. 6 i art. 7 powołanej ustawy (wyłączenia rękojmi publicznej wiary ksiąg wieczystych). Zasada rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych to jedna z istotnych zasad prawa wieczystoksięgowego, która wraz z zasadą domniemań prawnych stanowi spójny system materialnego prawa ksiąg wieczystych. Jednak zupełnie inny jest cel tych zasad, zasada rękojmi ma na celu zapewnienie ochrony nabywców w dobrej wierze i tym samym pewności obrotu, a więc dotyczy skutków czynności prawnej mającej za przedmiot nieruchomość, czy prawo ujawnione w księdze wieczystej. W rozpoznawanej sprawie stan prawny przedmiotowej nieruchomości ujawniony w księdze wieczystej w dniu 8 sierpnia 1955 r. pozostawał niezmieniony do dnia 16 listopada 2005 r., a nieruchomość nie była w tym czasie przedmiotem czynności prawnej prowadzącej do nabycia prawa własności, stąd też zasada rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, która ma chronić nabywców w dobrej wierze nie mogła zostać naruszona, podobnie jak regulacja dotycząca wyłączeń rękojmi.

Zasadne są zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 8 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach w związku z art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości oraz art. 87 ostatnio powołanej ustawy polegające na przyjęciu, że do powstania tytułu prawnego do nieruchomości niezbędne było wydanie decyzji administracyjnej, bądź zawarcie umowy. Za zasadnością tych zarzutów przemawiają dwa argumenty: pierwszy zasadniczy związany jest z błędnym przyjęciem przez Sąd I instancji, że organ administracji może samodzielnie zakwestionować prawidłowość wpisu w księdze wieczystej, a więc ustalać i badać podstawę prawną orzeczenia o wpisie, a drugi argument wskazuje na pewną niekonsekwencję stanowiska Sądu I instancji, mianowicie wpis do księgi wieczystej dokonany został w 1955 r., tym samym nie można podstawy prawnej wpisu poszukiwać w ustawach z 1961 r., czy 1985 r.

Natomiast przedwczesne jest wypowiedzenie się co do zarzutu skargi kasacyjnej dotyczącej naruszenia prawa materialnego, tj. art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych.

Z kolei odnosząc się do zarzutów dotyczących naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77, 80 k.p.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 106 § 5 p.p.s.a. i art. 365 § 1 k.p.c., Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zarzuty te są zasadne, zasadność tych zarzutów jest konsekwencją zasadności zarzutów materialnoprawnych, czyli rozpoznanie sprawy z pominięciem takich dokumentów jak wpis w księdze wieczystej, prawomocne orzeczenie sądów powszechnych dotyczących przedmiotowej nieruchomości.

Rozpoznając ponownie sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględni powyższe stanowisko prawne zgodnie z którym domniemanie wynikające z art. 3 § 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, a dotyczące stanu prawnego przedmiotowej nieruchomości ma zastosowanie w okolicznościach tej sprawy.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uwzględnił skargę kasacyjną i działając na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a.