Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 554/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-04-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję - art. 64a ppsa
Powołane przepisy: article: art. 136 par. 1, art. 138 par. 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 151a par. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Wesołowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 kwietnia 2019 r. sprawy ze sprzeciwu R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lutego 2019 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej jako "Kolegium") decyzją z [...] lutego 2019 r. nr [...] uchyliło decyzję Prezydenta [...] (dalej jako "Prezydent") z [...] listopada 2018 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.

Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:

R. M. (dalej jako "skarżący") wnioskiem z 1 sierpnia 2017 r. wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko R. M.

Prezydent decyzją z [...] września 2017 r. nr [...] przyznał skarżącemu wnioskowane świadczenie wychowawcze w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r.

Zawiadomieniem z 1 sierpnia 2018 r. Prezydent poinformował skarżącego o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wypłaconego na podstawie decyzji z [...] września 2017 r.

Następnie w decyzji z [...] listopada 2018 r. Prezydent uznał, że kwota wypłacona w okresie od 1 listopada 2017 r. do 30 września 2018 r. w wysokości 5 500,00 zł z tytułu przyznanego świadczenia wychowawczego stanowi nienależnie pobrane świadczenie (pkt 1); zobowiązał skarżącego do zwrotu powyższej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty (pkt 2) oraz wskazał, że odsetki naliczone na dzień wydania decyzji wynoszą [...] zł, zaś łączna kwota zobowiązania wynosi [...] zł (pkt 3). W uzasadnieniu decyzji wskazano, że w dniu 20 lipca 2018 r. skarżący przedłożył prawomocny wyrok z [...] września 2017 r. sygn. akt [...] (wyrok uprawomocnił się z dniem [...] października 2017 r.) orzekający rozwód i ustalający, że miejscem zamieszkania córek R. M. i W. M. będzie każdorazowo miejsce zamieszkania matki. W tej sytuacji świadczenia wypłacone skarżącemu w okresie od 1 listopada 2017 r. do 30 września 2018 r. na córkę R. M. stanowią świadczenia nienależnie pobrane i zaistniała konieczność ich zwrotu.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący wskazał, że Sąd Rejonowy dla [...] III Wydział Rodzinny i Nieletnich postanowieniem z [...] sierpnia 2018 r. sygn. akt [...] ustalił miejsce zamieszkania dzieci w każdorazowym miejscu zamieszkania ojca, zmieniając w ten sposób pkt II wyroku rozwodowego wydanego przez Sąd Okręgowy w [...] w dniu [...] września 2017 r.

Kolegium decyzją z [...] lutego 2018 r., działając na podstawie art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", uchyliło decyzję Prezydenta z [...] listopada 2018 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji wskazało, że w sprawie wyszły na jaw nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenie, jednak nieznane organowi. W dniu 20 lipca 2018 r. do akt sprawy dołączono bowiem wyrok z [...] września 2017 r. orzekający rozwód związku małżeńskiego pomiędzy skarżącym i jego żoną. W wyroku tym Sąd wskazał, że wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi powierza obojgu rodzicom, jednocześnie ustalając, że miejscem zamieszkania dzieci będzie każdorazowe miejsce zamieszkania matki. Sąd zauważył również, że kontakty skarżącego z dziećmi będą się odbywać w sposób wynikający z porozumienia stron zawartego w dniu [...] marca 2017 r. Wyrok rozwodowy nie wprowadza opieki naprzemiennej obojga rodziców nad dziećmi. Rozwód orzeczony był w dniu [...] września 2017 r., zaś w tym samym dniu wydana została decyzja przyznająca skarżącemu świadczenie wychowawcze na córkę R. M. w kwocie 500 zł na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r.

Kolegium zauważyło dalej, że z przedłożonego przez skarżącego postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w W. z [...] sierpnia 2018 r. wynika, że na czas toczącego się postępowania o ograniczenie władzy rodzicielskiej nad dziećmi oraz o zmianę wyroku rozwodowego, udzielono zabezpieczenia poprzez ustalenie miejsca zamieszkania dzieci w każdorazowym miejscu zamieszkania ojca. Postanowienie to w chwili przedłożenia nie było prawomocne, niemniej jednak orzeczenia takie są wykonalne z chwilą wydania i są przez sąd zaopatrywane w klauzulę wykonalności lub wzmiankę o wykonalności. W ocenie Kolegium, wydanie powyższego postanowienia ma istotne znaczenie w niniejszej sprawie, zaś okoliczność jego wykonalności powinna zostać ustalona przez organ pierwszej instancji. Skoro zatem w niniejszej sprawie pojawiły się nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, a nieznane organowi pierwszej instancji, organ ten powinien rozważyć wszczęcie postępowania w trybie wznowienia postępowania w sprawie przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko R. M. i dopiero po zakończeniu tego postępowania możliwe stanie się przeprowadzenie postępowania w sprawie uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane.

Sprzeciw od decyzji Kolegium z [...] lutego 2019 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł skarżący, żądając jej uchylenia oraz umorzenia postępowania w sprawie zwrotu świadczenia wychowawczego jako nienależnie pobranego. W uzasadnieniu sprzeciwu wskazał, że choć w wyroku rozwodowym z [...] września 2017 r. ustalono, że miejscem zamieszkania małoletnich dzieci będzie każdorazowo miejsce zamieszkania matki, to sąd jednocześnie przyznał opiekę nad dziećmi obojgu rodzicom. Skarżący zauważył, że mimo rozwodu, byli małżonkowi i ich dzieci nadal zamieszkiwali wspólnie w dotychczasowym mieszkaniu aż do połowy sierpnia 2018 r. Skarżący w tym czasie sprawował faktyczną opiekę nad dziećmi, zaspokajając wszystkie ich potrzeby. Z kolei od [...] sierpnia 2018 r., tj. od dnia wydania przez Sąd Rejonowy dla [...] postanowienia w sprawie o sygn. akt [...] o zabezpieczeniu miejsca pobytu córek w każdorazowym miejscu zamieszkania ojca, dzieci zamieszkują tylko z ojcem, pod którego całkowitą opieką pozostają do chwili obecnej. W tej sytuacji, w ocenie skarżącego, decyzja o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia, wydana została niezgodnie ze stanem faktycznym oraz celom jakie przyświecają wypłacie tego świadczenia. Skarżący miał bowiem prawo do złożenia wniosku o jego przyznanie, co uczynił za zgodą matki (matka nie składała przedmiotowego wniosku), sprawował faktyczną opiekę nad dziećmi (matka małoletnich złożyła w organie oświadczenie potwierdzające ten fakt i informujące, że to ojcu należy się świadczenie wychowawcze), po rozwodzie rodzice dzieci w dalszym ciągu mieszkali razem w dotychczasowym mieszkaniu, matka w okresie pobierania świadczenia w żadnym stopniu nie opiekowała się dziećmi i nie partycypowała w kosztach ich utrzymania, zaś w dniu [...] lutego 2018 r. wszczęte został o wobec niej postępowanie o ograniczenie władzy rodzicielskiej z wnioskiem o ustalenie miejsca zamieszkania dzieci przy ojcu, wynikiem którego jest złożone do akt sprawy postanowienie z [...] sierpnia 2018 r. Organ orzekając, że powyższe świadczenie zostało przez skarżącego nienależnie pobrane, w żaden sposób nie odniósł się zarówno do treści ww. postanowienia z [...] sierpnia 2018 r., jak również nie ustalił w sposób prawidłowy stanu faktycznego sprawy. Skarżący wskazał również, że wyrokiem Sądu Rejonowego z [...] marca 2019 r. sygn. akt [...] zmieniono ostatecznie wyrok rozwodowy poprzez wskazanie, że miejscem zamieszkania córek jest każdorazowe miejsce zamieszkania ojca.

W odpowiedzi na sprzeciw organ wniósł o jego oddalenie, podtrzymując w całości argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sprzeciw jest uzasadniony.

Istotą sporu w przedmiotowej sprawie jest zasadność zastosowania przez Kolegium art. 138 § 2 K.p.a. W myśl tego przepisu organ odwoławczy może uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Przekazując sprawę, organ ten powinien wskazać, jakie okoliczności należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Przywołany przepis należy odczytywać w powiązaniu z art. 136 § 1 K.p.a., zgodnie z którym organ odwoławczy może przeprowadzić na żądanie strony lub z urzędu dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie albo zlecić przeprowadzenie tego postępowania organowi, który wydał decyzję. Instytucja decyzji kasatoryjnej niewątpliwie przyczynia do wydłużenia postępowania, co godzi w zasadę szybkości postępowania (art. 12 K.p.a.). Zasadą winno być zatem merytoryczne orzekanie przez organ odwoławczy (art. 138 § 1 K.p.a.), zaś wyjątek od tej zasady, przewidziany w art. 138 § 2 K.p.a., musi być interpretowany ściśle.

Kolegium w zaskarżonej decyzji wskazało, że w jego ocenie w sprawie zaistniała przesłanka do wznowienia postępowania, co oznacza konieczność uchylenia decyzji w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia i przeprowadzenie postępowania wznowieniowego co do decyzji z [...] września 2017 r.

Stanowisko to było niezasadne. Postępowanie w sprawie wznowienia postępowania podejmowane jest bowiem na wniosek strony lub z urzędu. Organem właściwym do wszczęcia postępowania z urzędu jest organ, który wydał decyzję. Organ drugiej instancji, w tym przypadku SKO mogłoby przesądzić o konieczności wznowienia postępowania, jeżeli wpłynąłby do niego środek odwoławczy od rozstrzygnięcia w przedmiocie wznowienia postępowania, nie zaś w sprawie dotyczącej zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Sąd wskazuje dodatkowo, że jak wynika z akt sprawy, wyrok rozwodowy uprawomocnił się [...] listopada 2017 roku, czyli po dacie wydania decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze. Zatem dopiero po dacie wydania decyzji powstała nowa okoliczność jaką było ustalenie miejsca pobytu dzieci przy matce.

W konsekwencji, wskazać należy, że Kolegium nie wykazało w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że w sprawie zachodziły omówione wyżej przesłanki do wydania decyzji kasatoryjnej.

W niniejszej niewątpliwie zaistniała konieczność ustalenia, w kontekście przesłanek z art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2006 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2018 r. poz. 2134 ze zm.), czy świadczenie wychowawcze przyznane skarżącemu na córkę w okresie od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. było nienależnie pobrane, a jeśli tak, to w jakich miesiącach. Zdaniem Sądu, ocena taka winna być dokonana przez organ odwoławczy na podstawie już zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, z ewentualnym jego uzupełnieniem w trybie art. 136 K.p.a.

W aktach sprawy znajduje się bowiem: wniosek skarżącego o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego; decyzja przyznająca wnioskowane świadczenie z [...] września 2017 r.; prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w [...] z [...] września 2017 r. sygn. akt [...], mocą którego orzeczono rozwód pomiędzy skarżącym a jego żoną oraz powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi obojgu rodzicom, ustalając, że miejscem zamieszkania dzieci będzie każdorazowe miejsce zamieszkania matki; prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] w [...] z [...] sierpnia 2018 r. sygn. akt [...] ustalające, na czas trwania postępowania o ograniczenie wobec matki władzy rodzicielskiej, że miejscem zamieszkania dzieci będzie każdorazowe miejsce zamieszkania ojca, które zmieniło pkt II wyroku rozwodowego. W tej sytuacji rzeczą organu odwoławczego było dokonanie rzetelnej oceny wyników postępowania dowodowego, tak co do wiarygodności, jak i mocy dowodowej zarówno poszczególnych złożonych do akt sprawy dowodów, jak i ich oceny łącznej.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika przy tym, podjęcia jakich konkretnych czynności wyjaśniających zaniechał w sprawie Prezydent, tym bardziej, że wydając decyzję z [...] listopada 2018 r. dysponował on wszystkimi ww. dokumentami, łącznie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w [...] z [...] sierpnia 2018 r. sygn. akt [...]. Kwestia zaś ustalenia wykonalności tego postanowienia, czy też daty jego uprawomocnienia, nie przekraczała ram uzupełniającego postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 136 § 1 K.p.a.

Spór przed organem odwoławczym sprowadzał się zatem w istocie do dokonania subsumpcji ustalonego stanu faktycznego pod właściwą normę prawa materialnego. Rozstrzygniecie tego rodzaju zagadnienia nie uzasadnia wydania decyzji kasatoryjnej, lecz wydanie decyzji na podstawie art. 138 § 1 K.p.a.

Zauważyć należy, że organ odwoławczy nie jest uprawniony do wydania kasacyjnego rozstrzygnięcia w trybie art. 138 § 2 K.p.a., jeśli organ pierwszej instancji nieprawidłowo ocenił zebrany w sprawie materiał dowodowy. W rozpoznawanej sprawie organ pierwszej instancji dokonał oceny materiału dowodowego uznając, że świadczenie wypłacone skarżącemu od 1 listopada 2017 r. do 30 września 2018 r. było nienależnie pobrane. W tej sytuacji, po uzupełnieniu postępowania dowodowego, Kolegium mogło zawrzeć własną ocenę prawną co do istoty sprawy i odnieść się do tak sformułowanej oceny dokonanej przez Prezydenta. Przekazując sprawę do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji, organ odwoławczy uchylił się zdaniem Sądu od merytorycznej oceny dowodów zgromadzonych w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, czym naruszył art. 138 § 2 K.p.a.

Ponownie rozpoznając odwołanie skarżącego od decyzji Prezydenta z [...] listopada 2018 r. organ uwzględni rozważania zaprezentowane w niniejszym uzasadnieniu. Organ uzupełni również, w trybie art. 136 § 1 K.p.a., materiał dowodowy o porozumienie zawarte w dniu [...] marca 2017 r. pomiędzy rozwiedzionymi małżonkami (o którym mowa w wyroku rozwodowym), jak również o wyrok Sądu Rejonowego z [...] marca 2019 r. sygn. akt [...], którym zmieniono wyrok rozwodowy poprzez wskazanie, że miejscem zamieszkania córek jest każdorazowe miejsce zamieszkania ojca (o którym mowa w uzasadnieniu skargi). Na podstawie tak zgromadzonego materiału dowodowego organ podejmie decyzję, czy świadczenie wychowawcze przyznane skarżącemu na córkę w okresie od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. było nienależnie pobrane, a jeśli tak, to w jakich miesiącach, zaś poczynione ustalenia zawrze z uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia stosownie do art. 107 § 3 K.p.a.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151a § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), orzekł jak w sentencji.

-----------------------

1