Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 158/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2018-03-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6269 Inne o symbolu podstawowym 626
6411 Rozstrzygnięcia nadzorcze dotyczące gminy; skargi organów gminy na czynności nadzorcze
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony akt
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 1, art. 6 ust. 2
journal: Dz.U. 2016 poz 744
law: Ustawa z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych,  jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Radzicka (spr.) Sędziowie WSA Maciej Busz WSA Józef Maleszewski Protokolant st.sekr.sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 marca 2018 r. sprawy ze skargi Rady Miasta Poznania na zarządzenie zastępcze Wojewody Wielkopolskiego z dnia 13 grudnia 2017 r., nr KN-I.4102.35.2017.16 w przedmiocie nadania ulicy 23 lutego położonej w mieście Poznań nazwy por. Janiny Lewandowskiej uchyla zarządzenie zastępcze


UZASADNIENIE

Zarządzeniem zastępczym z dnia 13 grudnia 2017r. Wojewoda Wielkopolski na podstawie art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki (Dz.U. z 2016r., poz. 744 ze zm. – dalej ustawa o zakazie propagowania komunizmu) nadał nazwę dotychczasowej ulicy 23 Lutego – por. Janiny Lewandowskiej.

W uzasadnieniu zarządzenia Wojewoda Wielkopolski stwierdził co następuje: Zgodnie z dyspozycją art. 6 ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu obowiązujące w dniu wejścia w życie ustawy nazwy budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej, w tym dróg, ulic, mostów i placów, upamiętniające osoby, organizacje, wydarzenia lub daty symbolizujące komunizm lub inny ustrój totalitarny lub propagujące taki ustrój w inny sposób, właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego albo związku jednostki samorządu terytorialnego lub związku metropolitalnego zmienia w terminie 12 miesięcy od dnia jej wejścia w życie. Zgodnie natomiast z art. 6 ust. 2 ustawy o zakazie propagowania komunizmu w przypadku niewykonania obowiązku, o którym mowa w ust. 1, wojewoda wydaje zarządzenie zastępcze, w którym nadaje nazwę zgodną z art. 1 ustawy, w terminie 3 miesięcy od dnia, w którym upłynął termin, o którym mowa w ust. 1.

Ponieważ ustawa weszła w życie dnia 2 września 2016r. zdaniem organu nadzoru właściwe organy jednostek samorządu terytorialnego utraciły z dniem 2 września 2017r. kompetencje do dokonywania zmian nazw w oparciu o art. 6 ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu, a obowiązek nadania nazwy przeszedł na wojewodę.

Mając na uwadze, że wydanie zarządzenia zastępczego przez wojewodę wymaga opinii Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu potwierdzającej niezgodność nazwy obowiązującej w dniu wejścia w życie ustawy z art. 1 (art. 6 ust. 3 ustawy o zakazie propagowania komunizmu), Wojewoda Wielkopolski pismem z [...] września 2017 r. znak: [...] zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z wnioskiem o wydanie stosownej opinii. Pismem z [...] listopada 2017 r. znak: [...] Dyrektor Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa poinformował, że w ocenie Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nazwa ulicy 23 Lutego w Poznaniu jako odnosząca się do konkretnych wydarzeń z roku 1945 jest niezgodna z art. 1 ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu. Z dołączonej do ww. pisma noty historycznej wynika, że: "Dnia 23 lutego 1945 r. nastąpiło wkroczenie jednostek Armii Czerwonej do Poznania. Zgodnie z propagandową praktyką władz komunistycznych wydarzenie to celebrowane było - niezgodnie z faktami historycznymi - jako »dzień wyzwolenia« oraz powód do wyrażania wdzięczności społeczeństwa wobec Armii Czerwonej. Tymczasem wbrew nadziejom Polaków, oczekujących odbudowy wolnego kraju po likwidacji okupacji niemieckiej, Armia Czerwona w latach 1944 - 1945 r. stała się narzędziem ponownej aneksji niemal połowy terytorium RP do ZSRS, zniewolenia całej reszty kraju oraz budowy w nim systemu komunistycznego w pełni zależnego od władz w Moskwie. Zajęcie ziem polskich przez Armię Czerwoną zapoczątkowało zarazem nowy okres martyrologii narodu polskiego (...). Stacjonowanie Armii Czerwonej/Sowieckiej w Polsce po roku 1944 uniemożliwiło odbudowę niepodległej Rzeczypospolitej Polskiej i było podstawowym czynnikiem, który zapewnił funkcjonowanie państwa komunistycznego na ziemiach polskich objętych dominacją ZSRS. Waga tych faktów sprawia, iż przedmiotowa nazwa, honorująca moment wkroczenia Armii Czerwonej do wymienionej miejscowości, spełnia rolę daty symbolizującej komunizm ".

Nazwa ulicy 23 Lutego nie została przez Radę Miasta Poznania zmieniona w ustawowym terminie, a obowiązek jej zmiany został potwierdzony przez Instytut Pamięci Narodowej.

Działający przy Wojewodzie Wielkopolskim Zespół do spraw wykonania ustawy o zakazie propagowania komunizmu przedłożył organowi nadzoru nową propozycję nazwy ulicy upamiętniającej postać por. Janiny Lewandowskiej – kobiety pilota zamordowanej w Katyniu. Przedstawiając losy patronki ulicy w zarządzeniu zastępczym Wojewoda uznał, że sylwetka por. Janiny Lewandowskiej zasługuje na upamiętnienie i nadał w miejsce nazwy ulicy 23 Lutego w Poznaniu nazwę por. Janiny Lewandowskiej.

Zarządzenie zastępcze zostało doręczone Radzie Miasta Poznania 13 grudnia 2017r. za pomocą systemu e – PUAP.

Skargę na zarządzenie zastępcze złożyła Rada Miasta Poznania zarzucając mu naruszenie art. 1 ust. 1 oraz art. 6 ust. 2 ustawy o zakazie propagowania komunizmu w związku z art. 91 ust. 3 i art. 98 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 2016r. o samorządzie gminnym (j.t. Dz.U. z 2016r., poz. 446 ze zm. – dalej u.s.g.).

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego zarządzenia i podniosła, że kompetencja wojewodów do wydawania zarządzeń zastępczych w sprawie zmiany nazw ulic i placów, przysługująca na podstawie przepisów art.6 ustawy o zakazie propagowania komunizmu, stanowi wyjątek od zasady, zgodnie z którą to gminom przysługuje prawo kształtowania przestrzeni publicznej w obrębie wspólnoty samorządowej, w tym zwłaszcza prawo do nadawania nazw ulic i placów (art. 15, art. 16 i art. 94 Konstytucji, art.40 ust. 1, art. 18 ust.2 pkt. 13 u.s.g.). W ocenie skarżącej zgodnie z jedną z elementarnych zasad wykładni prawa, wszelkie odstępstwa od zasad prawnych nie mogą być interpretowane rozszerzająco. W związku z tym, wydanie przez Wojewodę zarządzenia zastępczego o zmianie nazwy ulicy 23 Lutego w Poznaniu, mogło nastąpić jedynie w wyniku ścisłej wykładni art. 1 ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu. A zatem to na Wojewodzie Wielkopolskim spoczywał obowiązek wykazania, że faktycznie nazwa ulicy 23 Lutego w Poznaniu narusza art. 1 ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu, a zaskarżone zarządzenie nie spełnia tego wymogu.

Skarżąca zarzuciła, że całe uzasadnienie przedmiotowego zarządzenia, w części dotyczącej uznania, że ulica 23 Lutego narusza art. 1 ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu, sprowadza się do powielenia zapisów opinii IPN, że nazwa ulicy honoruje moment wkroczenia Armii Czerwonej do Poznania i w związku z tym, spełnia rolę daty symbolizującej komunizm. Rada Miasta Poznania zaprzeczyła, że 23 Lutego 1945r. Armia Czerwona wkroczyła do Poznania. Zdaniem skarżącej rzeczą powszechnie wiadomą jest, że w tej dacie zakończyły się walki o zdobycie Cytadeli, czyli ostatniego bastionu okupanta hitlerowskiego w Poznaniu. Z dostępnych powszechnie źródeł wiedzy historycznej wiadomo, że walki mające na celu wypędzenie okupanta hitlerowskiego rozpoczęły się o wiele wcześniej, bo w trzeciej dekadzie stycznia 1945r. W lutym 1945r., życie w Poznaniu powoli wracało do względnej normy, rozpoczęły się zajęcia w pierwszych otwartych po wojnie szkołach, dnia 16 lutego 1945r. ukazało się pierwsze wydanie Głosu Wielkopolskiego.

Już choćby z tego względu uznać należy, że zaskarżone zarządzenie narusza art. 1 ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu. Brak jest bowiem podstaw do twierdzenia, że nazwa ulicy 23 Lutego honoruje wkroczenie Armii Czerwonej do Poznania i w związku z tym, że ta data symbolizuje komunizm.

W ocenie skarżącej zarządzenie zastępcze narusza również art. 6 ust. 2 ustawy o zakazie propagowania komunizmu w związku z art. 91 ust. 3 i art. 98 ust. 1 u.s.g. Pod względem funkcjonalnym, kompetencja wojewody do wydawania zarządzeń zastępczych na podstawie art.6 ust.2 ustawy o zakazie propagowania komunizmu jest w gruncie rzeczy odpowiednikiem kompetencji do wydawania rozstrzygnięć nadzorczych, w rozumieniu art. 98 u.s.g. Kompetencja wojewody do wydawania rozstrzygnięć nadzorczych jak również zastępczych, jest bowiem przejawem sprawowania przez administrację rządową nadzoru nad działalnością samorządu gminnego. W konsekwencji, wymogi dotyczące konstrukcji rozstrzygnięcia nadzorczego winny mieć odpowiednie zastosowanie do zarządzeń zastępczych. Przyjęcie takiego założenia zdaniem skarżącej nie powinno budzić czyjejkolwiek wątpliwości z punktu widzenia standardów demokratycznego państwa prawnego. Z uwagi na powyższe, treść zarządzenia zastępczego winna odpowiadać wymogom określonym w art. 91 ust. 3 u.s.g., zgodnie z którym rozstrzygnięcie nadzorcze powinno zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne oraz pouczenie o dopuszczalności wniesienia skargi do sądu administracyjnego.

Zaskarżone zarządzenie zastępcze nie spełnia wymogów określonych w tym przepisie, zarówno jeżeli chodzi o uzasadnienie faktyczne, jak i prawne. Zarzut dotyczący niewłaściwego uzasadnienia rozstrzygnięcia sprowadza się przede wszystkim do tego, że Wojewoda w istocie powielił jedynie zapisy opinii Instytutu Pamięci Narodowej, co w oczywisty sposób nie spełnia wymogów określonych w art. 91 ust. 3 u.s.g. Z żadnego przepisu nie wynika bowiem, że opinia IPN miała stanowić surogat rozstrzygnięcia zastępczego, a przytoczone w zarządzeniu zastępczym zapisy opinii dotyczące faktów, ewidentnie rozmijają się z prawdą historyczną albowiem tak jak to zostało już zaznaczone, w dniu 23 lutego 1945r., Armia Czerwona nie wkroczyła do Poznania; w tej dacie nastąpiło bowiem zakończenie walk o Cytadelę.

Uzasadniając zarzut dotyczący niedostatków uzasadnienia prawnego, pełnomocnik strony skarżącej powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 czerwca 2006r. sygn. akt II OSK 447/06. Zgodnie z tym wyrokiem, uzasadnienie prawne rozstrzygnięcia nadzorczego i zastępczego nie może być dorozumiane. W uzasadnieniu prawnym nie wystarczy podać, iż dany przepis został naruszony, ale konieczne jest wykazanie, na czym to naruszenie polega i w czym się wyraża. Tym samym organ nadzorczy (...) zobowiązany jest wywieść z przepisów prawa określony rodzaj naruszenia prawa. Ten wywód w zakresie naruszenia przepisu prawa jest obligatoryjnym elementem rozstrzygnięcia nadzorczego.

Skarżąca w skardze odniosła się również do art. 6c, który to przepis został wprowadzony ustawą z dnia 14 grudnia 2017r. (Dz.U. z 2017r. poz. 2495), który stanowi, że "skarga do sądu administracyjnego na zarządzenie zastępcze, o którym mowa w art. 3 ust. 1 oraz art. 6 ust. 2, przysługuje jednostce samorządu terytorialnego albo związkowi, o którym mowa w art. 4, jedynie w przypadku, gdy brak możliwości wykonania obowiązku, o którym mowa w art. 3 ust. 1 oraz art. 6 ust. 1, wynikał z przyczyn niezależnych od tej jednostki albo związku". W tym względzie Rada Miasta Poznania podniosła, że nie miała obowiązku zmiany nazwy ulicy 23 Lutego, bowiem nazwa ulicy nie propaguje komizmu, a art. 6 ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu dotyczy tylko i wyłącznie ulic, które naruszają art. 1 ust. 1 tej ustawy. Skarżąca zarzuciła że w świadomości wspólnoty samorządowej Miasta Poznania data 23 Lutego jest identyfikowana z faktem zakończenia okupacji hitlerowskiej.

W odwiedzi na skargę Wojewoda Wielkopolski wniósł o jej oddalanie. Organ nadzoru wyjaśnił, że podstawę do wydania przez organ nadzoru zarządzenia zastępczego w niniejszej sprawie stanowiła opinia Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Walk i Męczeństwa w Warszawie sporządzona w dniu [...] listopada 2017 r., znak: [...]. Z przesłanej Wojewodzie Wielkopolskiemu opinii IPN wynika, iż nazwa ulicy 23 Lutego w Poznaniu jako odnosząca się do konkretnych wydarzeń z roku 1945 jest niezgodna z art. 1 ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu.

Z dołączonej do tego pisma noty historycznej wynika, że: "Dnia 23 lutego 1945r. nastąpiło wkroczenie jednostek Armii Czerwonej do Poznania. Zgodnie z propagandową praktyką władz komunistycznych wydarzenie to celebrowane było - niezgodnie z faktami historycznymi - jako »dzień wyzwolenia« oraz powód do wyrażania wdzięczności społeczeństwa wobec Armii Czerwonej. Tymczasem wbrew nadziejom Polaków oczekujących odbudowy wolnego kraju po likwidacji okupacji niemieckiej, Armia Czerwona w latach 1944 - 1945 r. stała się narzędziem ponownej aneksji niemal połowy terytorium RP do ZSRS, zniewolenia całej reszty kraju oraz budowy w nim systemu komunistycznego w pełni zależnego od władz w Moskwie. Zajęcie ziem polskich przez Armię Czerwoną zapoczątkowało zarazem nowy okres martyrologii narodu polskiego (...). Stacjonowanie, Armii Czerwonej/Sowieckiej w Polsce po roku 1944 uniemożliwiło odbudowę niepodległej Rzeczypospolitej Polskiej i było podstawowym czynnikiem, który zapewnił funkcjonowanie państwa komunistycznego na ziemiach polskich objętych dominacją ZSRS. Waga tych faktów sprawia, iż przedmiotowa nazwa, honorująca moment wkroczenia Armii Czerwonej do wymienionej miejscowości, spełnia rolę daty symbolizującej komunizm".

Wojewoda w odpowiedzi na skargę powołał się na stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wyrażone w wyroku z dnia 16 października 2017 r., sygn. akt SA/Gl 781/1: w którym Sąd stwierdził, iż " (...) opinia IPN nie ma charakteru zwykłego zajęcia stanowiska w sprawie, lecz jest to akt potwierdzający niezgodność wprowadzonej uchwałą nazwy z art. 1 ustawy. Potwierdzenie to pochodzi od instytucji, która na mocy ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 1575) jest powołana do szerokiej działalności w zakresie obejmującym wiedzę historyczną, dotyczącą okresu od 8 listopada 1917 r. do 31 lipca 1990 r. (por. np. art. 53 pkt 7 ustawy o IPN). W tych ramach prowadzi badania naukowe nad porozbiorową i najnowszą historią Polski oraz gromadzi i opracowuje dokumenty pochodzące z tego okresu. (...) potwierdzenie wyrażone w opinii IPN, mającej umocowanie w art. 2 ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu, ma charakter oświadczenia wiedzy kompetentnej instytucji i jest wiążące dla organu nadzoru.

Jako dowód Wojewoda Wielkopolski załączył do odpowiedzi na skargę opinię Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko narodowi Polskiemu Walk i Męczeństwa w Warszawie z dnia [...] listopada 2017r. znak [...].

Do pisma procesowego z dnia 13 marca 2018r., w którym podtrzymano argumenty odpowiedzi na skargę załączono kserokopię uroczystego posiedzenia Rady Narodowej stoł. Miasta Poznania dnia 23 lutego 1946r., na którym to posiedzeniu nadano nazwę ulicy 23 Lutego w Poznaniu. W przytoczonym wyżej piśmie z dnia 13 marca 2018r. podniesiono, że władze samorządowe Miasta Poznania przez okres od 2 września 2016r. do 2 września 2017r. miały obowiązek w oparciu o przepisy ustawy z dnia 1 kwietnia 2016r. dokonać analizy nazw ulic w mieście Poznaniu i zmienić ich nazwę jeżeli dotychczasowa nazwa propagowała komunizm lub inny ustrój totalitarny.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Ustawa o zakazie propagowania komunizmu przewiduje obowiązek zmiany nazw w terminie 12 miesięcy od dnia jej wejścia w życie. Jest niespornym, że ustawa weszła w życie 2 września 2016r., gdyż Dziennik Ustaw, w którym została opublikowana ma datę 1 czerwca 2016r. i z mocy art. 7 ustawy weszła w życie po upływie 3 miesięcy. Do zmiany nazw w ciągu 12 miesięcy tj. do 2 września 2017r. zobowiązany był właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego, co w kontrolowanej sprawie oznaczało Radę Miasta Poznania. Po upływie 12 miesięcznego terminu właściwy miejscowo wojewoda miał 3 miesiące na wydanie zarządzenia zastępczego, w którym nadawał nazwę zgodną z art. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu.

"Zarządzenie zastępcze - obok rozstrzygnięcia nadzorczego - jest kolejnym środkiem nadzoru nad samorządem terytorialnym. Instytucja ta została wprowadzona ustawą z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym. Cechą polskiego systemu środków nadzoru jest to, że w większości mamy do czynienia ze środkami o charakterze następczym, weryfikacyjnym. Działania podejmowane przez organy nadzoru i stosowane środki prowadzą zazwyczaj do eliminowania z obrotu prawnego aktów organów samorządowych sprzecznych z prawem. Celem bowiem nadzoru jest niedopuszczenie, zapobieżenie i przeciwdziałanie naruszeniom prawa. Organy nadzoru w razie naruszenia prawa przez działanie organu nadzorowanego mają doprowadzić do sytuacji, w której organ ten sam zmieni swoje działanie (uchwałą, zarządzeniem), a w przypadku braku działania organu nadzorowanego - władczo uchyla ten akt (P. Sosnowski, Gminne planowanie przestrzenne a administracja rządowa, Warszawa 2011, s. 160). Zarządzenie zastępcze jest wyjątkiem od tak ukształtowanego systemu środków nadzoru. Celem zarządzenia zastępczego w komentowanym przepisie jest nie tyle eliminacja sprzecznego z prawem rozstrzygnięcia organu samorządowego, któremu służy przede wszystkim instytucja stwierdzenia nieważności uchwały organu samorządowego, ile przede wszystkim jego zastąpienie rozstrzygnięciem wydanym przez organ nadzoru. Jak zauważają przedstawiciele doktryny prawa administracyjnego, organy nadzoru mają rozstrzygać kwestie prawne w interesie ochrony porządku prawnego, a nie brać same odpowiedzialności za rozwiązywanie problemów, do czego prowadzi zastosowanie środka zastępującego akt organu samorządu; w takim przypadku organ nadzoru przejmuje odpowiedzialność za merytoryczną stronę sprawy (P. Chmielnicki, Akty nadzoru nad działalnością samorządu terytorialnego w Polsce, Warszawa 2006, s. 245). Istotą zarządzenia zastępczego jest zastąpienie działania organu nadzorowanego działaniem innego organu w sytuacji, gdy organ nadzorowany nie podejmie realizacji czynności nakazanych przez prawo" (vide: Komentarz do art. 3 ustawy o zakazie propagowania komunizmu – Marcin Makowski (red.) Marta Makowska). Rozstrzygnięcia organu nadzoru podlegają zaskarżeniu do sądu administracyjnego z powodu niezgodności z prawem w terminie 30 dni od dnia ich doręczenia z tym, że zmiana ustawy z dnia 14 grudnia 2017r., która weszła w życie 7 stycznia 2018r. ogranicza możliwość zaskarżenia zarządzenia zastępczego do przypadków "gdy brak możliwości wykonania obowiązku, o którym mowa w art. 3 ust. 1 oraz art. 6 ust. 1, wynikał z przyczyn niezależnych od tej jednostki albo związku (art. 6 c ustawy o zakazie propagowania komunizmu).

Toteż w pierwszej kolejności zanim Sąd przejdzie do merytorycznego rozpoznania sprawy należało rozważyć, czy organ samorządu terytorialnego nie miał możliwości wykonania obowiązku zmiany nazwy ulicy 23 Lutego.

Jest niespornym, że Wojewoda Wielkopolski w okresie od 2 września 2016r. do 2 września 2017r. nie wskazywał organom samorządu terytorialnego w Poznaniu, że ulica 23 Lutego upamiętnia wydarzenia symbolizujące komunizm bądź wskazuje na datę symbolizującą represyjny, autorytarny i niesuwerenny system władzy w Polsce w latach 1944 – 1989 (vide wywiad k. 33 – 34, odpowiedzi k. 39 – 40 akt sądowych). W ocenie organu nadzoru nie miał on takiego obowiązku, natomiast w ocenie skarżącej data 23 lutego nie propaguje komunizmu, lecz jest datą upamiętniającą wyzwolenie Miasta Poznania z pod okupacji hitlerowskiej i zdobycia Cytadeli.

W tym przedmiocie Sąd kontrolujący zaskarżone zarządzenie zastępcze uznał, że Rada Miasta Poznania w związku z wejściem w życie ustawy o zakazie propagowania komunizmu, wbrew twierdzeniom organu nadzoru nie pozostawała w bezczynności. O aktywnym wykonywaniu obowiązku jakie nakładał na jednostkę samorządu terytorialnego art. 6 ust. 1 ustawy świadczą protokoły z posiedzeń Komisji Kultury i Nauki Rady Miasta Poznania nr [...] z dnia [...] września 2016r., nr [...] z dnia [...] listopada 2016r., nr [...] z dnia [...] marca 2107r., nr [...] z dnia [...] kwietnia 2017r., nr [...] z dnia [...] czerwca 2017r., nr [...] z dnia [...] lipca 2017r. (k. 68-98) oraz pismo Przewodniczącego Rady Miasta Poznania adresowane do organu nadzoru (k. 100), które to pismo złożył do akt pełnomocnik Wojewody Wielkopolskiego. Istotną w niniejszej sprawie jest świadomość organów samorządowych podobnie jak i całego społeczeństwa miasta Poznania, czy wreszcie nawet organu nadzoru, że data 23 lutego stanowi rocznicę wyzwolenia miasta Poznania spod okupacji hitlerowskiej i zdobycia Cytadeli.

Obchodzone rocznice miały również na celu upamiętnienie śmierci cywilów (mieszkańców Poznania), których "zobowiązano" do walk podczas szturmu na Cytadelę, a w obchodach rocznicy uczestniczą zarówno przedstawiciele władz samorządowych jak i Wojewody Wielkopolskiego (k. 101 i 102 akt).

Uznając więc, że władze samorządowe przyjmują, iż przedmiotowa data symbolizuje zupełnie inne zdarzenie niż czyni to organ nadzoru, Sąd uznał, że wniesienie skargi przez Radę Miasta Poznania było dopuszczalne z uwagi na brak możliwości wykonania obowiązku z przyczyn niezależnych od samorządu terytorialnego. W uzasadnieniu zarządzenia zastępczego Wojewoda wskazał, że 23 lutego 1945r. "nastąpiło wkroczenie jednostek Armii Czerwonej do Poznania i zgodnie z propagandową praktyką władz komunistycznych wydarzenie to celebrowane było niezgodnie z faktami historycznymi – jako dzień wyzwolenia". Przy czym prezentowany pogląd w zarządzeniu zastępczym Wojewody Wielkopolskiego opiera się na opinii Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Biuro Upamiętnienia Walk i Męczeństwa z dnia [...] listopada 2017r. Organ nadzoru w odpowiedzi na skargę podkreślił, powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 16 października 2017r. sygn. akt IV SA/Gl 781/17 że opinia IPN "ma charakter oświadczenia wiedzy kompetentnej instytucji i jest wiążąca dla organu nadzoru."

Tego poglądu, Sąd orzekający w sprawie nie podziela. Obowiązki Instytutu Pamięci Narodowej jako organu współdziałającego w zakresie postępowania wyjaśniającego i obowiązki wojewody, który wydaje zarządzenie zastępcze, nie są tożsame. To na wojewodzie spoczywa obowiązek poczynienia ustaleń faktycznych w zakresie niezbędnym do zastosowania przepisu materialnoprawnego i tym samym wydania zarządzenia zastępczego, które merytorycznie załatwia sprawę.

Zgodnie z art. 53j ustawy z dnia 18 grudnia 1998r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko narodowi Polskiemu (j.t. Dz.U. z 2016 poz. 1575 ze zm.) "Instytut Pamięci prowadzi działalność związaną z upamiętnianiem historycznych wydarzeń, miejsc oraz postaci w dziejach walk i męczeństwa Narodu Polskiego, zarówno w kraju, jak i za granicą, a także miejsc walk i męczeństwa innych narodów na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej...". A wykonywanie zadań określonych w przytoczonym wyżej artykule następuje również przez zajmowanie stanowisk, wydawanie opinii o czym mowa w art. 53k ustawy o IPN.

Gdyby podzielić pogląd, że opinia IPN – u jest wiążąca dla organu nadzoru, to racjonalny ustawodawca uprawnienia określone w art. 6 ust. 2 ustawy o zakazie propagowania komunizmu nadałby Instytutowi Pamięci Narodowej, a nie wojewodzie. Zadania nałożone na IPN w ustawie o IPN zobowiązują tą jednostkę do szczególnej staranności w badaniu wiedzy historycznej.

W kontrolowanej sprawie zdaniem Sądu tej staranności zabrakło. Wojewoda Wielkopolski zwracając się do oddziału IPN w Poznaniu wskazał, że 23 lutego upamiętnia I rocznicę oswobodzenia miasta (k. 22).

IPN w Warszawie w swojej opinii podał, że dnia 23 lutego 1945r. nastąpiło wkroczenie jednostek Armii Czerwonej do Poznania i "zgodnie z propagandową praktyką władz komunistycznych wydarzenie to celebrowano niezgodnie z faktami historycznymi jako dzień wyzwolenia".

Prezentowane w opinii stanowisko nie odpowiada prawdzie. Źródła historyczne wskazują, że wojska Armii Czerwonej wkroczyły do Poznania w dniach 22-23 stycznia 1945r. Miasto Poznań, uprzednio zakwalifikowane przez władze niemieckie jako twierdza (Festung Posen), było w toku ciągłych walk stopniowo wyzwalane spod okupacji niemieckiej (hitlerowskiej) do 23 lutego 1945r. Najbardziej spektakularnym epizodem bitwy o Poznań były wielodniowe walki o XIX wieczną pruską twierdzę niemieckiego garnizonu Festung Posen (Cytadela) przez oddziały Armii Czerwonej wspierane przez polskich mieszkańców miasta Poznania. Ostateczny szturm na Cytadelę zakończył się w godzinach wczesnorannych około godziny 6 rano dnia 23 lutego 1945r. Wówczas szef niemieckich służb medycznych dr Heinrich Guder na rozkaz niemieckiego dowódcy Festung Posen generała Gonella wyruszył z misją kapitulacyjną. Tak więc dzień 23 lutego 1945 r. był dniem kapitulacji wojsk niemieckich (hitlerowskich) i wyzwolenia miasta Poznań spod okupacji hitlerowskiej. Dla mieszkańców Poznania skończył się wówczas okres prawie sześcioletniej hitlerowskiej okupacji. Potwierdzają ten fakt dokumenty i materiały zdjęciowe zarówno okupantów, jak i zdobywców Cytadeli, a także pamięć mieszkańców Poznania (vide m.in. : "Dzień po dniu w okupowanym Poznaniu" – Czesław Łuczak, Wydawnictwo Poznańskie 1989r., "Bitwa o Poznań 1945r." – Zbigniew Szumowski, Wydawnictwo Poznańskie 1971r, "Kernwerk 1945 historia zdobycia Cytadeli Poznańskiej" – Maciej Kalarus, Wydawnictwo Pomost – Poznań 2009r. oraz inne powołane w przytoczonych opracowaniach źródła i opracowania). I jakkolwiek w opracowaniach można znaleźć czasami różnice dotyczące ilości wojsk, uzbrojenia, roli poszczególnych dowódców, to wszystkie materiały źródłowe wskazują zgodnie, że dzień 23 lutego 1945r. jest datą wyzwolenia Poznania spod okupacji hitlerowskiej i zdobycia Cytadeli Poznańskiej. Przy czym - jak podają źródła oraz opisy uczestników walk o Cytadelę – w samych tylko walkach o Cytadelę stracili życie również cywilni obywatele miasta Poznań, niejednokrotnie przymuszani do udziału w szturmie na Cytadelę.

Przedłożona przez organ nadzoru uchwała Miejskiej Rady Narodowej z dnia 23 lutego 1946r. również wskazuje, że 23 lutego 1945r. uczczony został jako data wyzwolenia Poznania spod okupacji hitlerowskiej i dla oceny tegoż faktu historycznego zdaniem Sądu bez znaczenia są ideologiczne i polityczne motywy przedstawione przez członków ówczesnej Rady Miejskiej.

Jak wynika ze skorowidza historycznego nazw ulic miasta Poznania – Wydanie Archiwum Państwowe w Poznaniu opracowane przez Jolantę Niezborałę -ulica 23 Lutego nosiła wcześniej nazwę Friedrichstrasse, Poststrasse, Pocztowa, a "23 Lutego" od 1946r.

W ocenie Sądu nazwa ulicy "23 Lutego" ani nie symbolizuje komunizmu w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu, ani też nie przyświecała twórcom uchwalającym tę nazwę. Natomiast społeczeństwu miasta Poznania nazwa ta kojarzy się wyłącznie z datą wyzwolenia Poznania spod okupacji hitlerowskiej i zdobycia Cytadeli.

Niewłaściwe przypisywanie nazwie ulicy w kontrolowanej sprawie intencji ideologicznych, propagujących komunizm stanowi nadinterpretację, gdyż gdyby przyjąć, że nazwa ta jest powiązana z ustrojem, to należałoby przyjąć, iż poprzednia nazwa ulicy "Pocztowa" propaguje okres zaborów i okupacji hitlerowskie, kiedy to ulica nosiła nazwę Poststrasse. W konkluzji Sąd uznał, że zarządzenie zastępcze oparte na opinii Instytutu Pamięci Narodowej narusza art. 1 ust. 1 i art. 6 ust. 2 ustawy o zakazie propagowania komunizmu.

Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd nie odnosi się do kwestii nadania w zarządzeniu zastępczym dotychczasowej nazwie 23 Lutego – ulicy por. Janiny Lewandowskiej, gdyż nazwy te nie są konkurencyjne, bowiem upamiętnienie nazwy ulicy nazwiskiem osoby zasłużonej nie jest przedmiotem niniejszej sprawy, a jedynie kontroli powodów wydania zarządzenia zastępczego przez organ nadzoru.

Z powyższych względów Sąd na podstawie art. 148 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2017r. poz. 1369 ze zm.) orzekł jak sentencji wyroku.