Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt II SA/Kr 1817/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2012-05-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wojciech Jakimowicz Sędziowie: WSA Renata Czeluśniak (spr.) WSA Ewa Rynczak Protokolant: Anna Pałasz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 maja 2012 r. sprawy ze skargi E.S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 3 października 2011 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją nr [...] z dnia 16 września 2010r., wydaną na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił E.S. przyznania świadczenia pieniężnego, wymienionego w ustawie. W uzasadnieniu wskazał, że w przedmiotowej sprawie ma zastosowanie art. 2 powyższej ustawy, zaś z zebranego materiału dowodowego wynika, że strona doznała we wnioskowanym okresie prześladowań innego rodzaju, nieobjętych hipotezą tego przepisu. Nie zgadzając się z takim rozstrzygnięciem, E.S. , złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Skarżący wskazywał, że sprawa winna zostać załatwiona zgodnie z art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR oraz stosownie do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z 2009r. Nr 220, poz. 1734). Wyrokiem tym Trybunał przesądził, że art. 2 pkt 2 powyższej ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skarżący wskazał, że został deportowany do pracy przymusowej przez III Rzeszę Niemiecką do Gorlic, zatem spełnia wszystkie przesłanki do otrzymania świadczenia.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 18 listopada 2010r. nr [...] , wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 kpa oraz art. 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję własną. Organ wskazał, że z zebranego materiału dowodowego wynika, że strona pracowała w miejscowości Gorlice, w zakładzie ślusarskim J.Z. , obywatela polskiego - co nie stanowi represji w myśl przepisów powyższej ustawy.

E.S. zaskarżył ww. decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, zarzucając jej naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że nie był osobą prześladowaną w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Ponadto skarżący podniósł naruszenie przepisów proceduralnych, tj. art. 7 kpa, art. 8 kpa oraz art. 77 § 1 kpa, a także sprzeczność zaskarżonej decyzji z wcześniej wydaną z dnia 16 września 2010r.

WSA w Krakowie wyrokiem z dnia 28 marca 2011r. sygn. akt II SA/Kr 100/11 uchylił obie ww. decyzje Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Sąd uznał, że decyzje te nie zostały właściwie uzasadnione, gdyż podstawy prawne orzekania nie zostały powiązane z koniecznymi ustaleniami. Ponadto zarzucono organowi brak dokonania istotnych ustaleń co do okoliczności faktycznych, zwłaszcza zaś czy E.S. był deportowany (wywieziony) do pracy przymusowej na co najmniej 6 miesięcy w okresie wojny w latach 1939-1945, a także gdzie oraz z kim skarżący mieszkał i czym się zajmował przed rozpoczęciem pracy w Gorlicach, z jakich przyczyn oraz w jakich okolicznościach podjął tam pracę, na czym ona polegała, w jakich warunkach mieszkał i pracował, a także, czy oraz jakie wiązały się z nią dolegliwości. Sąd nakazał organowi uzupełnienie wskazanych braków postępowania wyjaśniającego oraz uzasadnienia.

Po uprawomocnieniu się ww. wyroku WSA w Krakowie Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją dnia 20 lipca 2011r. nr [...] ponownie odmówił E.S. przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Strona, nie zgadzając się z takim rozstrzygnięciem złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, lecz Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 3 października 2011r. nr [...] , wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 kpa oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, utrzymał w mocy decyzję własną. Zdaniem organu materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie wskazuje, aby zainteresowany świadczył pracę przymusową w warunkach deportacji. Przedstawione przez stronę dokumenty potwierdzają bowiem, iż w okresie od marca 1944r. do marca 1947r. E.S. terminował w zakładzie ślusarskim J.Z. w Gorlicach, zaś poza terminowaniem w zakładzie uczęszczał do szkoły w Gorlicach. Dlatego, w ocenie organu, nie można było uznać, iż pobyt strony w Gorlicach spełniał warunki stawiane przez ustawę z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym a w szczególności przesłanki zawarte w dyspozycji art. 2 pkt 2. Organ podkreślił, że materialnoprawnym warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Dlatego w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz wykonując zalecenia WSA w Krakowie zawarte w wyroku z dnia 28 marca 2011r. organ dopuścił dowód z przesłuchania strony. Jednakże E.S. nie przedłożył dowodów na okoliczność deportacji do pracy przymusowej, a jednolita umowa o naukę dla terminatorów rzemieślniczych podpisana przez matkę strony nie mogła, zdaniem organu, stanowić podstawy do przyznania przedmiotowego świadczenia, gdyż nie świadczy o wykonywaniu pracy przymusowej w rozumieniu ustawy. Organ wyjaśnił, że nie jest znana praktyka podpisywania przez okupanta niemieckiego z pracownikami świadczącymi pracę, umów podobnej treści. Strona we wniosku podnosiła, iż zlecenia, jakie przyjmował zakład kierowany przez mistrza ślusarskiego J.Z. , były wykonywane między innymi na rzecz władz okupacyjnych, jednakże nie można wskazać, iż praca w zakładzie ślusarskim nosiła znamiona pracy przymusowej. Sam E.S. wskazał, iż podczas nauki zamieszkiwał z rodziną J.Z. a wraz z nim w zakładzie ślusarskim pracowały inne osoby narodowości polskiej. Ponadto organ wskazał na okoliczność, iż strona nie przebywała we wrogim środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla deportacji, takie jak odmienne warunki klimatyczne, kulturowe, językowe, połączone niejednokrotnie z wrogością miejscowej ludności, które nie tylko mogłyby przekładać się na pogorszone warunki codziennego bytu, lecz odbierałyby wolę przetrwania i nadziei na przerwanie niekorzystnego położenia, czy wskutek zmian na froncie walki, czy też wskutek ewentualnej ucieczki od okupacyjnego pracodawcy.

Skargę na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł E.S. , który ponownie zarzucił organowi naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że nie był osobą prześladowaną w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Ponadto skarżący podniósł naruszenie przepisów proceduralnych, tj. art. 7 kpa, art. 8 kpa oraz art. 77 § 1 kpa, a także sprzeczność wewnętrzną zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Referendarz sądowy WSA w Krakowie postanowieniem z dnia 16 grudnia 2011r. zwolnił skarżącego od wpisu od skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r. poz. 270), zwanej dalej w skrócie "ppsa", sądy administracyjne powołane są do kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 ppsa. Orzekanie - w myśl art. 135 ppsa - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.

Sąd, uwzględniając skargę na decyzję, uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co wynika z art. 145 § 1 pkt 1 ppsa.

Skarga jest zasadna i skutkuje uchyleniem zaskarżonej decyzji.

Przepisy stanowiące materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, czyli ustawa z 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwana dalej "ustawą", w art. 1 ust. 1 stanowi, że świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Zgodnie zaś z art. 2 pkt 2 ustawy, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. lub z tego terytorium na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939r. do dnia 5 lutego 1946r. oraz po tym okresie do końca 1948r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Nowelizacja art. 2 pkt 2 ustawy, która weszła w życie 20 kwietnia 2011r., była skutkiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07, którym orzeczono, że art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zatem odnośnie skarżącego w niniejszej sprawie znowelizowany przepis wprost dopuszcza przyznanie świadczenia pieniężnego bez konieczności dokonywania wykładni art. 2 pkt 2 ustawy z uwzględnieniem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Nie zmienia to jednak tego, że dla przyznania danej osobie świadczenia pieniężnego nie jest wystarczający sam fakt przemieszczenia się danej osoby w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. Konieczne jest również ustalenie, że w stosunku do danej osoby miała miejsce deportacja do pracy przymusowej. W języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt; zesłanie" (Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1988, t. 1, s. 328; podobnie np. Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1978r., s. 145 – "zesłanie skazanego, zwł. do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt"). Na konieczność uwzględnienia znaczenia słowa deportacja zwracał też uwagę Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyżej wyroku, wskazując, że celem deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska.

Zatem organ rozpatrujący wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy powinien zbadać, czy miała miejsce deportacja (wywiezienie) oraz czy celem tej deportacji była praca przymusowa. Ponadto w przedmiotowej sprawie, ze względu na treść art. 153 ppsa, istotne znaczenie ma również to, że WSA w Krakowie w wyroku z dnia 28 marca 2011r. wyraźnie nakazał organowi dokładne przeanalizowanie okoliczności związanych z wyjazdem i pobytem skarżącego w Gorlicach pod kątem tego, czy mógł on być uznany za deportację w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Organ zobowiązany był do zrealizowania tych wskazań Sądu, a także przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego zgodnie z zasadami zawartymi w art. 7, 77 § 1 i 80 kpa.

W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie organ, wydając zaskarżoną decyzję, nie wyjaśnił wszystkich istotnych elementów stanu faktycznego, co skutkowało niewłaściwym zbadaniem ustawowych przesłanek przyznania świadczenia pieniężnego. Zdaniem Sądu, niewątpliwie konieczność przeniesienia się osoby mającej zaledwie 15 lat z dotychczasowego miejsca zamieszkania (....) do innej miejscowość (Gorlice) mogła być uznana za deportację w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, ponieważ oznaczało to wyrwanie skarżącego z dotychczasowego środowiska i oddalenie go od rodziny. Jednakże dla rozstrzygnięcia, czy w stosunku do skarżącego zaistniały wszystkie przesłanki z art. 2 pkt 2 ustawy konieczne jest zbadanie, czy wskazane przeniesienie się do innej miejscowości miało charakter przymusowy i czy było związane z wykonywaniem pracy przymusowej. Zdaniem Sądu, organ nie zbadał tej okoliczności i nie przeprowadził w tym zakresie wymaganych rozważań. Organ ograniczył się do wskazania na fakt zawarcia przez matkę skarżącego jednolitej umowy o naukę dla terminatorów rzemieślniczych. Tymczasem w treści tej umowy powołano się na tzw. przydział z Arbeitsamtu, którego oceny organ nie dokonał. Skarżący nie przedstawił tego dokumentu, jednakże jego brak nie może stanowić podstawy do przyjęcia, że skierowanie do Gorlic nie miało charakteru przymusowego. Organ winien był bowiem rozważyć, czy skierowanie skarżącego na przygotowanie zawodowe do Gorlic w sytuacji, gdy przez Arbeitsamt wystawiony został przydział, w realiach okupacyjnych oznaczało obowiązek wyjazdu do Gorlic. Przeprowadzenia takich rozważań można jak najbardziej wymagać od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, który jest organem wyspecjalizowanym w tego rodzaju sprawach i na podstawie posiadanych danych historycznych powinien ustalić, czy w zaistniałych okolicznościach skarżący mógł odmówić wyjazdu do Gorlic i jakie były konsekwencje niezastosowania się do wydanego przydziału. Dopiero dokonanie takiej analizy pozwoli na rozstrzygnięcie, czy w stosunku do skarżącego można mówić o spełnieniu przesłanek z art. 2 pkt 2 ustawy. Natomiast brak takich rozważań w kontrolowanym postępowaniu stanowi niewątpliwie naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ nie została dokładnie wyjaśniona sytuacja, w jakiej znalazł się skarżący, tzn. czy mógł zdecydować o pozostaniu w dotychczasowym miejscu zamieszkania i zrezygnować z podjęcia przygotowania rzemieślniczego w Gorlicach. Jeżeli w zaistniałych realiach wiązało się to z poważnymi konsekwencjami w postaci represji ze strony władz okupacyjnych, to można mówić o deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Ten właśnie brak postępowania wyjaśniającego musi zostać uzupełniony przez organ przy ponownym rozpatrywaniu sprawy i dopiero wtedy możliwa będzie ocena całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz rozstrzygnięcie o prawie skarżącego do wnioskowanego świadczenia pieniężnego.

Mając na uwadze powyższe okoliczności, orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ppsa.