Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 394/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2022-09-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

[...] WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 września 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak (spr.) Sędzia WSA Monika Świerczak Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 września 2022 r. sprawy ze skargi E. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 21 kwietnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy O. z dnia 27 maja 2021 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej E. W. kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 21 kwietnia 2022 r. Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w O. z dnia 27 maja 2021 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia dla E. W. opłatności za pobyt ojca Z. W. w Domu Pomocy Społecznej.

Powyższa decyzja została wydana w następujących okolicznościach sprawy.

Decyzją z dnia 27 maja 2021 r. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w O., działając z upoważnienia Burmistrza Gminy O.:

1. ustalił E. W. wysokość odpłatności za pobyt ojca Z. W. w Domu Pomocy Społecznej w K. w kwocie [...]zł miesięcznie od dnia 16 października 2020 r. do 31 stycznia 2021 r.

2. ustalił E. W. wysokość odpłatności za pobyt ojca Z. W. w Domu Pomocy Społecznej w K. w kwocie [...]zł miesięcznie od dnia 1 lutego 2021 r. do bezterminowo.

3. odmówił E. W. zwolnienia z odpłatności za pobyt ojca - Z. W. w Domu Pomocy Społecznej w K..

Organ pierwszej instancji wskazał, że E. W. jest obowiązana do wnoszenia opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, a dochód Strony jest wyższy niż 300 % kryterium dochodowego wynoszące dla osoby samotnie gospodarującej 701,00 zł miesięcznie.

Od decyzji z dnia 27 maja 2021 r. odwołanie, w przewidzianym do tego terminie, złożyła E. W. uznając rozstrzygnięcie za krzywdzące. Wskazano m.in., iż nie rozpoznano wniosku E. W. o zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w ramach przesłanki z przepisu art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej i otwartego katalogu "wystąpienia uzasadnionych okoliczności oraz nie rozpoznano złożonych przez E. W. wniosków dowodowych, w tym w szczególności z osobowych źródeł dowodowych.

Decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 lipca 2021 r. Nr [...] utrzymano w mocy zaskarżoną decyzję.

Wyrokiem z dnia 1 grudnia 2021 r. sygn. akt IV SA/Po [...], Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu stwierdził nieważność decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 lipca 2021 r. Sąd zauważył, że pismo z dnia 14 czerwca 2021 r. stanowiące odwołanie E. W. nie zostało podpisane przez wnoszącą je osobę. Brak podpisu pod odwołaniem stanowi brak formalny tego pisma, który uniemożliwiał nadanie temu środkowi prawnemu dalszego biegu. WSA nakazał organowi II instancji wyeliminować opisane wyżej uchybienie poprzez wezwanie strony do usunięcia braku odwołania zgodnie z art. 64 § 2 k.p.a.

Wraz z pismem pełnomocnika E. W. z dnia 18 marca 2022 r. złożono podpisane odwołanie od decyzji organu I instancji z 27 maja 2021 r.

Wskazaną na wstępie decyzją, SKO [...] utrzymało w mocy decyzję Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w O. z dnia 27 maja 2021 r.

W uzasadnieniu swojej decyzji organ II instancji wskazał, że zasady ustalania, przyznawania oraz wypłacania świadczeń z pomocy społecznej określa ustawa z dnia 12 marca 2004 r. (tj. . Dz. U. z 2019 r. poz. 1507 ze zm.)

Zgodnie z art. 54 ust.1 ww. ustawy osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej.

Zgodnie z art. 60 ust. 1 ww. ustawy pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca.

Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Na podstawie art. 61 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnosi mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu.

Jak wynika z akt sprawy Z. W. został skierowany do Domu Pomocy Społecznej w K. na podstawie decyzji z dnia 21 sierpnia 2020 r., nr [...] Zgodnie z ostateczną decyzją z dnia 30 września 2020 r., nr [...] mieszkaniec wnosi odpłatność za pobyt w DPS w K. w wysokości 70% posiadanego miesięcznego dochodu, tj. [...] zł.

Zgodnie z Zarządzeniem Nr 27/2020 Prezydenta Miasta Kalisza z dnia 16 stycznia 2020 r. w sprawie ustalenia średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w 2020 roku w Domu Pomocy Społecznej w K. (opublikowanym w Dzienniku Urzędowym Województwa Wielkopolskiego z dnia 23 stycznia 2020 r. poz. 908) odpłatność za pobyt w Domu Pomocy Społecznej w K. wynosi 4.429,69 zł.

W związku z powyższym organ wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia opłaty za pobyt Z. W. w Domu Pomocy Społecznej w K. u osób zobowiązanych do ponoszenia odpłatności.

Decyzją z dnia 2 listopada 2020 r., nr [...] ustalono E. W. wysokość odpłatności za pobyt ojca Z. W. w Domu Pomocy Społecznej w K. w kwocie [...]zł miesięcznie. Strona odwołała się od niniejszej decyzji do tut. Kolegium. Decyzją z dnia 29 stycznia 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia.

Na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia [...] grudnia 2020 r. przeprowadzonego przez pracownika socjalnego Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. ustalono, iż E. W. jest córką Z. W., prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i pracuje zawodowo.

Na podstawie przedstawionych dokumentów organ pierwszej instancji ustalił, że dochód E. W. z tytułu wynagrodzenia za pracę za miesiąc listopad 2020 r. wynosi [...] zł.

SKO podniosło, że pomoc społeczna uzależniona jest każdorazowo od spełnienia kryterium dochodowego, o którym mowa w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2018 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r., poz. 1358), wydanym na podstawie art. 9 ust. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z § 1 pkt 1a) powyższego rozporządzenia ustalono zweryfikowane kryteria dochodowe, kwoty świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej oraz kwotę dochodu z 1 ha przeliczeniowego dla osoby samotnie gospodarującej - w wysokości 701 zł.

Jak wynika z załączonych dokumentów dochód E. W. przekracza 300% kryterium dochodowego, stanowiące zgodnie z przepisami ustawy o pomocy społecznej dla wnioskodawcy kwotę [...]zł.

Pismem z dnia 14 stycznia 2021 r. E. W. reprezentowana przez adwokata M. Z. podtrzymała wniosek o zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt ojca Z. W. w Domu Pomocy Społecznej w trybie art. 64 ustawy o pomocy społecznej.

Pismem z dnia 10 marca 2021 r. pełnomocnik E. W. poinformował tut. Ośrodek o zmianie sytuacji rodzinnej - dnia 1 marca 2021 r. E. W. urodziła córkę Z. K.. W związku z powyższym GOPS w O. zwrócił się do MOPS we W. wnioskiem z dnia 16 marca 2021 r. o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego z E. W..

Na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 16 kwietnia 2021 r, przeprowadzonego przez pracownika socjalnego Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. ustalono, iż E. W. jest córką Z. W., prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z córką ur. [...].03.2021 r., utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę, ojciec dziecka uczestniczy w kosztach utrzymania dziecka pokrywając połowę tych wydatków.

Na podstawie przedstawionych dokumentów organ pierwszej instancji ustalił, iż dochód E. W. z tytułu wynagrodzenia za pracę za miesiąc marzec 2021 r. wynosi [...] zł oraz środki na utrzymanie dziecka w wysokości [...] zł. Dochód ten przekracza 300% kryterium dochodowego, stanowiące zgodnie z przepisami ustawy o pomocy społecznej kwotę [...] zł ([...] zł x 2 x 300%). E. W. podała, iż stałe miesięczne wydatki, to czynsz wraz z wynajmem w wysokości [...] zł, Internet i telefon [...] zł, kredyt konsumencki [...] zł, koszty wyżywienia i suplementacji z zachowaniem diety wątrobowej [...] zł oraz utrzymanie dziecka [...] zł. Strona nie przedłożyła żadnej dokumentacji potwierdzającej ww. koszty. Podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego E. W. ponownie nie wyraziła zgody na dofinansowanie pobytu ojca w domu pomocy społecznej z powodu wielu lat zaniedbań jego obowiązków rodzicielskich w stosunku do E. W. oraz reszty rodzeństwa.

W ocenie Kolegium należało ustalić, czy E. W. można zwolnić z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt ojca Z. W. w Domu Pomocy Społecznej w trypie przepisu art. 64 ustawy o pomocy społecznej z uwagi na wiele lat zaniedbań obowiązków rodzicielskich przez ojca.

W pierwszej kolejności wskazano, iż kwestia zwolnienia z opłat uregulowana jest w art. 64 i 64a ww. ustawy. Zgodnie z art. 64 o pomocy społecznej osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu.

Z kolei w art. 64a wskazane zostało, że osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.

Zdaniem SKO, w obowiązującym obecnie stanie prawnym ustawa nie uzależnia obowiązku ponoszenia opłat przez krewnych (wstępnych i zstępnych) od okoliczności subiektywnych, takich jak wzajemne stosunki w rodzinie. Obowiązek ten oparty został na kryteriach obiektywnych, stosunku pokrewieństwa oraz możliwościach finansowych osoby zobowiązanej (Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. Sygn. II SA/Go 77/19).

Samorządowe Kolegium Odwoławcze podzieliło stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 grudnia 2018 r. (I OSK 3509/18, CBOSA), w którym Sąd stwierdził, że "art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej odnosi się przede wszystkim do sytuacji materialnej osoby zobowiązanej, a nie relacji pomiędzy członkami rodziny.

W ocenie Kolegium w niniejszej sprawie jest bezsporne, że przepis art. 64a ustawy o pomocy społecznej nie może znaleźć zastosowania, gdyż Odwołująca nie dysponuje prawomocnym orzeczeniem sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej. Przepis art. 64 ustawy o pomocy społecznej ma charakter uznaniowy i wymaga uwzględnienia sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej osoby zobowiązanej do ponoszenia opłat za pobyt członków rodziny w domu pomocy społecznej. Warunkiem skorzystania przez stronę ze zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS jest nie tylko wystąpienie sytuacji uzasadniającej tego rodzaju postępowanie, ale sytuacji szczególnie to uzasadniającej, a zatem wyjątkowej. Ustawodawca zakłada bowiem że obowiązek ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej stanowi zasadę, od której odstąpić można tylko i wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych.

SKO wskazało, że skorzystanie z rozwiązania przyjętego w art. 64 u.p.s. należy rozpatrywać również w kontekście art. 2 i art. 3 tej ustawy, ponieważ zwolnienie z ponoszenia kosztów pobytu w domu pomocy społecznej, a tym samym przeniesienie ciężaru poniesienia tej opłaty na ośrodki pomocy społecznej, jest pewną formą pomocy udzielanej osobom, które spełniają przesłanki wymienione w art. 64 ustawy, ale również znajdują się w takiej sytuacji życiowej, która powoduje, że nie są w stanie ponieść kosztów pobytu w DPS przy wykorzystaniu własnych zasobów i możliwości. W przypadku E. W. taka trudna sytuacja nie zachodzi ze względu na osiągane dochody. Strona nie wnosi opłat za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce, pozostaje w stabilnym zatrudnieniu, nie legitymuje się żadnym stopniem niepełnosprawności, wszyscy członkowie rodziny żyją oraz nie poniosła strat materialnych powstałych w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych. Ponoszone przez Stronę wydatki na utrzymanie dziecka są wydatkami normalnymi w takiej sytuacji. Odwołująca choruje na wirusowe zapalenie wątroby typu B i w związku z chorobą wymaga systematycznego leczenia. Na podstawie zebranego materiału dowodowego organ pierwszej instancji ustalił, iż koszty leczenia mogą być zaspokojone w ramach własnych możliwości. Ponadto Strona nie przedłożyła rachunków świadczących o ponoszonych wydatkach na zakup leków i leczenia.

W ocenie Kolegium wydatki związane z kosztami utrzymania ojca nie czynią sytuacji Strony szczególnie trudnej na tle innych osób zobowiązanych do ponoszenia opłat za pobyt członka rodziny w DPS. Instytucja częściowego lub całkowitego zwolnienia z kosztów utrzymania członka rodziny w DPS powinna przysługiwać tylko osobom o bardzo niskich dochodach, obarczonych chorobą i związanymi z nią wydatkami.

Skargę na powyższą decyzję wywiodła do Sądu E. W. reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wnosząc o jej uchylenie, a także poprzedzającej ją decyzji Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w O. z dnia 27 maja 2021 r. oraz zasądzenie od SKO [...] na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania według norm prawem przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie:

1. przepisów art. 64 pkt 2, 4 oraz 7 ustawy o pomocy społecznej poprzez ich błędną wykładnię i dowolną ocenę przesłanek uzasadniających zwolnienie z obowiązku płatności za pobyt w Domu Pomocy Społecznej za ojca Z. W., bez uwzględnienia zasad współżycia społecznego i oceny krzywdy, jaką swoim wieloletnim nagannym postępowaniem wyrządził skarżącej, co w konsekwencji doprowadziło do całkowicie niezasadnego i niesprawiedliwego obciążania obowiązkiem płacenia za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej wobec odmowy uwzględnienia wniosku o zwolnienie na skutek niedostrzeżenia zasadności uznania określonych patologicznych relacji rodzinnych za mieszczące się w ramach przesłanki "wystąpienia uzasadnionych okoliczności", o których mowa w przepisie art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej lub przesłanki, o której mowa w przepisie art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym zwolnienie z obowiązku odpłatności może nastąpić także, jeśli osoba zobowiązana wykaże rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty;

2. przepisów art. 7, 8, 77 § 1 i 80 kpa poprzez prowadzenie postępowania administracyjnego w sposób, który nie budzi zaufania obywatela do organu, a także zaniechanie podjęcia czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i do załatwienia sprawy, mając na względzie słuszny interes obywatela, sprowadzający się w szczególności do pominięcia przeprowadzenia dowodu z przesłuchań świadków wskazywanych przez E. W., a wchodzących w skład bliższej i dalszej rodziny skarżącej oraz Z. W., mających szeroką wiedzą co do uzasadnionych okoliczności przemawiających za uwzględnieniem wniosku E. W..

Pełnomocnik skarżącej wskazał, że swojego wniosku nie motywowała skarżąca ani swoją złą sytuacją finansową ani istnieniem prawomocnego orzeczenia Sądu w przedmiocie pozbawienia Z. W. władzy rodzicielskiej, a opierała go o przepis art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej stanowiący, że zwolnić z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w DPS można na wniosek zobowiązanego, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności, jeśli "występują uzasadnione okoliczności". Wskazano, że wystąpienie uzasadnionych okoliczności wskazuje na katalog otwarty sytuacji, które organ powinien zbadać w ramach uznania administracyjnego. Co ważne, ustawodawca nie zawęził pojęcia "uzasadnionych okoliczności" wyłącznie do aspektu finansowego czy majątkowego. Co również ważne, ustawa jako przesłankę zwolnienia wskazuje na "uzasadnione okoliczności", a nie na "szczególnie uzasadnione okoliczności", co nakazywałoby przyjąć, że wbrew stanowisku zajętemu przez SKO [...], instytucja zwolnienia z odpłatności za pobyt członka rodziny w DPS, chociaż niewątpliwie winna być stosowana wyjątkowo i w uzasadnionych wypadkach, to jednak wolą ustawodawcy nie było dalsze ograniczanie możliwości zastosowania tej instytucji w ramach uznania administracyjnego. Nie sposób nie dostrzec, że o ile szeroko ujęte Państwo pozostawało bezczynne kiedy małoletnia E. W. potrzebowała pomocy i wsparcia jako półsierota zdana na łaskę nadużywającego alkoholu ojca, to wykazuje się daleko posuniętą aktywnością wówczas, gdy chodzi o obciążenie skarżącej kosztami pobytu ojca w DPS - tego ojca, który nigdy dziecku nie udzielił żadnej pomocy.

W ocenie pełnomocnika katalog "uzasadnionych okoliczności" pozostaje całkowicie otwarty na różne sytuacje życiowe i takie stany faktyczne, w których ponoszenie odpłatności za członka rodziny byłoby moralnie nieuzasadnione. "Uzasadnionymi okolicznościami" w rozumieniu przepisu art. 64 pkt. 2 ustawy o pomocy społecznej mogą być w szczególności dorastanie strony zobowiązanej w patologicznym domu rodzinnym, przy boku rodzica nagminnie nadużywającego alkoholu oraz zaniedbującego swoje wszelkie obowiązki rodzicielskie, w tym obowiązek alimentacyjny. Sytuacja domu rodzinnego E. W., na skutek wyłącznego zawinienie nią jej ojca, nosiła właśnie wskazane powyżej znamiona domu patologicznego, a nadużywający notorycznie alkoholu ojciec spowodował, że życie dzieci, szczególnie dotkniętych tragiczną, przedwczesną śmiercią matki, było wyjątkowo ciężkie. Nadmierne i nieuzasadnione uproszczenie zastosował zatem organ w zakresie, w jakim uprościł wniosek E. W. do "negatywnego stosunku do ojca".

Jeszcze przed śmiercią marki, w czasie, gdy trójka rodzeństwa przejęta była zbliżającą się nieuchronną wizją śmierci matki i kiedy tak naprawdę najbardziej w życiu potrzebowała drugiego rodzica, ojciec E. W. był w jej życiu całkowicie nieobecny. Bieżącą opiekę nad dziećmi przejęła dwójka braci i siostra Z. W. (zmarłej matki) wyręczając w tym zakresie całkowicie nieobecnego ojca. Ojciec, którego obecności w tym czasie w życiu dzieci należało oczekiwał w sposób szczególny, całkowicie zdystansował się od swoich dzieci de facto je porzucając i nie wypełniając wobec nich jakichkolwiek obowiązków rodzicielskich. Wyrządzona dzieciom w ten sposób krzywda wywiera wpływ na ich życie do dnia dzisiejszego. Podsumowując pełnomocnik wskazał, że sytuacja, w której ojciec w tak znacznym zakresie zaniedbywał swoje obowiązki rodzinne winna rzutować na ocenę zasadności obciążenia jego dziecka obowiązkiem ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS w trybie przepisu art. 64 ustawy o pomocy społecznej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137 z późn. zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a.

Rozstrzygnięcia organów obu instancji w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej podjęto w trybie i na zasadach określonych w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 z późn. zm., dalej: u.p.s.).

Art. 64 u.p.s., w brzemieniu obowiązującym w dacie orzekania przez organ I instancji stanowił, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności, jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu.

Z dniem 27.01.2022 r. art. 64 u.p.s. został znowelizowany w ten sposób, że dodany został do niego pkt. 7, zgodnie z którym osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Zgodnie z art. 64a u.p.s. osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem, że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica.

Podkreślić także należy, że obligatoryjna przesłanka zwolnienia zawarta jest w przytaczanym art. 64a u.p.s. Zatem wyraźnie wskazać trzeba, że instytucja zwolnienia z ponoszenia kosztów utrzymania członka rodziny w DPS może przybrać formę zwolnienia obligatoryjnego (art. 64a u.p.s.) bądź fakultatywnego (art. 64 u.p.s.).

Treść normatywna art. 64 u.p.s., będącego podstawą złożonego wniosku skarżącej, jak już podkreślono, jednoznacznie wskazuje na uznaniowy charakter zwolnienia, co oznacza, że kontrolne kompetencje sądu ograniczone są do zbadania czy przy wydaniu decyzji nie doszło do przekroczenia granic swobodnego uznania, które nie może jednak oznaczać dowolności wyboru rozstrzygnięcia przez organ (por. wyrok WSA w Krakowie z 2 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1039/19; wyrok WSA w Białymstoku z 11 kwietnia 2019 r., sygn. akt II SA/Bk 815/18). Przy ocenie legalności takiej decyzji Sąd weryfikuje jedynie, czy organ właściwie ustalił i rozważył stan faktyczny, czy wydane rozstrzygnięcie mieści się w granicach uznania administracyjnego - wyraża jeden z wariantów przewidzianych w dyspozycji normy uznaniowej - i czy należycie sparametryzowano interes społeczny z interesem indywidualnym - art. 7 k.p.a. (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 25 lutego 2020 r. sygn. akt II SA/Rz 23/20).

Jako niesporny w rozpatrywanej sprawie przedstawia się fakt, że skarżąca jest córką mieszkańca DPS, tym samym organy obu instancji prawidłowo przyjęły, że na niej ciąży obowiązek ponoszenia częściowej opłaty za pobyt ojca w DPS.

Skarżąca wnosiła o zwolnienie z przedmiotowej opłaty, w związku z tym, że nie utrzymuje kontaktu z ojcem, przez całe życie nadużywał On alkoholu w stopniu, który powodował rażące zaniedbywanie obowiązków rodzicielskich, nie wywiązywał się z obowiązku alimentacyjnego wobec swoich dzieci i znęcał się nad nimi psychiczne. Jak wskazała skarżąca Z. W. nigdy nie został skazany za przestępstwa przeciwko rodzinie wyłącznie dlatego, że jego dzieci nie chciały podjąć inicjatywy w tym zakresie, wierzyły że ojciec się zmieni, co nie nastąpiło. Gdy skarżąca i jej rodzeństwo wkroczyli w dorosłość Ojciec zjawiał się tylko gdy potrzebował wsparcia finansowego. Kwestią bezsporną pozostaje, że matka Skarżącej zmarła [...] grudnia 2004 r. (kiedy Skarżąca miała 14 lat), a przed śmiercią cierpiała na chorobę nowotworową. Jak wynika z akt sprawy Z. W. w sporządzonym przed śmiercią testamencie wydziedziczyła swojego męża z powodu uporczywego postępowania wobec niej w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego i z powodu uporczywego niedopełniania względem spadkodawczyni obowiązków rodzinnych. O ile w testamencie wskazano powody wydziedziczenia odnoszące się do samej testatorki, to powyższe negatywne i zasługujące na szczególne potępienie zachowania odnosiły się także do trójki małoletnich dzieci. Jak wskazano w skardze, Z. W. po śmierci żony, chociaż dysponował wiedzą, co do testamentu zmarłej żony, zataił fakt jego istnienia doprowadzając do dziedziczenia z mocy ustawy, a z pominięciem woli zmarłej. Dopiero po przypadkowym odkryciu testament dzieci Z. W., doprowadzano do zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, w ten sposób, że dzieci nabyły spadek na podstawie ustawy.

W ocenie Sądu okoliczności, na które powołuje się skarżąca, w wyjątkowych przypadkach, mogą zostać poddane ocenie w oparciu o art. 64 pkt 2 u.p.s. Stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem domu pomocy społecznej, a zobowiązanym do ponoszenia opłaty mogą mieć znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienie. Te "uzasadnione okoliczności" nie wymienione w art. 64 pkt 2 u.p.s. powinny mieć charakter obiektywny, wyjątkowy i nadzwyczajny (vide: wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 16 października 2019 r., sygn. akt. II SA/Go 390/19).

Mając na uwadze szczególe okoliczności badanej sprawy, nie sposób nie dostrzec, że sam ustawodawca choć nie uzależnił obowiązku ponoszenia opłat przez krewnych (wstępnych i zstępnych) od okoliczności subiektywnych (takich jak wzajemne stosunki w rodzinie), to jednak przyjął równocześnie, że zawinione zachowania są powszechnie potępiane w społeczeństwie i nie można zakładać, ażeby osoba doznająca krzywdy w każdym przypadku mimo to zobowiązana była do ponoszenia opłat za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej (por. uchwała SN z 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86, M.P. z 1988 r. Nr 6, poz. 60).

Nie ma zatem podstaw do przyjęcia, jak uznały to organy orzekające w sprawie, że przepis art. 64 pkt 2 u.p.s. wyklucza przyjęcie szczególnych okoliczności dotyczących relacji rodzinnych między dzieckiem, a pensjonariuszem DPS.

Wskazać w tym miejscu trzeba, że wystąpienie uzasadnionych okoliczności wskazuje na katalog otwarty sytuacji, które organ powinien zbadać w ramach uznania administracyjnego. Co ważne, ustawodawca nie zawęził pojęcia "uzasadnionych okoliczności" wyłącznie do aspektu finansowego czy majątkowego. Co również ważne, ustawa jako przesłankę zwolnienia wskazuje na "uzasadnione okoliczności", a nie na "szczególnie uzasadnione okoliczności".

Stan faktyczny zaistniały w rozpoznawanej sprawie wymagał rozważenia w kontekście przesłanki wymienionej w art. 64 pkt 2 u.p.s., tj. istnienia "uzasadnionych okoliczności". Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 27 listopada 2019 r. (sygn. akt I OSK 1861/19), pojęcie tych uzasadnionych okoliczności nie zostało sprecyzowane. Przypadki uprawniające do zwolnień zostały w art. 64 u.p.s. wymienione jedynie przykładowo, co oznacza, że również inne uzasadnione okoliczności mogą spowodować uwzględnienie wniosku o zwolnienie od obowiązku ponoszenia ww. opłaty. Każdorazową decyzję rozstrzygającą o wniosku o przyznanie zwolnienia organ winien uzasadnić w sposób pozwalający prześledzić tok rozumowania organu i poznać kryteria podjęcia danej decyzji.

Zdaniem Sądu, otwarty katalog przesłanek uprawniających do zwolnienia od opłaty z uwzględnieniem opisanych zmian uzasadnia interpretację art. 64 pkt 2 u.p.s., która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt w DPS również okoliczności niezwiązanych z sytuacją materialną, stanem zdrowia czy zdarzeniami losowymi, jak przyczyny braku relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem. Zauważyć bowiem trzeba, że zgodnie z art. 2 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Nie będzie zgodna z powyższym przepisem ustawy zasadniczej taka interpretacja art. 64 pkt 2 u.p.s., która wyklucza możliwość zwolnienia od opłaty zobowiązanego, wobec którego mieszkaniec domu pomocy społecznej zachowywał się w sposób nieodpowiadający przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o obowiązku wzajemnego szacunku rodziców i dzieci, obowiązku utrzymywania kontaktów, dostarczania środków utrzymania oraz wychowania. Przepis art. 64 pkt 2 u.p.s. zawierając w swej treści zwrot niedookreślony w postaci "uzasadnionych okoliczności", pozwala bowiem na zmniejszenie lub całkowite zniesienie opłaty, jeżeli mieszkaniec postępował wobec zobowiązanych w sposób oczywiście nieodpowiadający jego ustawowym obowiązkom, co nie może pozostawać obojętne dla organu zobligowanego przez Konstytucję do urzeczywistniania w procesie wykładni i stosowania prawa zasady sprawiedliwości społecznej.

W opinii Sądu przepis ten winien być odczytywany z uwzględnieniem aksjologii konstytucyjnej, wyrażanej w powołanym już art. 2 Konstytucji RP, przyjmującym, że sprawiedliwość społeczna jest celem urzeczywistnianym przez demokratyczne państwo prawne. Nie jest demokratycznym państwem prawnym państwo, które nie realizuje idei sprawiedliwości (orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt TK-K 8/98). Sprawiedliwość społeczna wiąże się z zasadą równości, jednakże ma ona bardziej ogólny charakter (orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt TK-K 34/02).

W orzecznictwie sądowoadminstracyjnym za niezasadne uznano ograniczenie badania przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej do związanych tylko ze sferą materialnego statusu osób zobowiązanych, z uwagi na otwarty katalog przesłanek zwolnienia z opłaty (vide wyrok WSA w Łodzi z dnia 29 września 2016 r. sygn. akt II SA/Łd 366/16).

Za poglądem, że relacje i więzi rodzinne mogą być ustalane przez organy i oceniane jako szczególny przypadek przemawia to, że przepis art. 64 u.p.s. został zmieniony na mocy ustawy z 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690, dalej ustawa zmieniająca). Wprowadzono nowe zapisy (pkt 5 i 6 art. 64 i art. 64a u.p.s.), które odnoszą się do relacji rodzinnych, nie zaś sytuacji materialnej, tak jak pozostałe regulacje. Natomiast na mocy ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. z 2022 r. poz. 66) został dodany z dniem 27 stycznia 2022 r. przepis art. 64 pkt 7 u.p.s.

Uzasadniając wprowadzenie powyższych zmian do ustawy (Druk Sejmowy nr 1672) wyjaśniono w szczególności, iż nowelizacja służy rozszerzeniu katalogu przesłanek obligatoryjnego i fakultatywnego zwolnienia członków rodziny mieszkańca domu pomocy społecznej z odpłatności za jego pobyt w domu. Sama zaś zmiana była podyktowana między innymi stanowiskiem Rzecznika Praw Obywatelskich wyrażającego pogląd, iż istnieje potrzeba rozważenia możliwości wprowadzenia do u.p.s. wyraźnej regulacji prawnej umożliwiającej organowi odstąpienie od obciążania odpłatnością za pobyt w domu pomocy społecznej w sytuacji, gdy zobowiązanie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Podobne rozwiązanie zostało uregulowane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, który stanowi, iż zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego - art. 144ą Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W uzasadnieniu projektu wskazano, iż dotychczas opisane w u.p.s. podstawy zwolnienia nie stanowią wyraźnej przyczyny zwolnienia zobowiązanego z opłaty nawet wtedy, gdy pensjonariusz DPS (często tylko formalnie rodzic zobowiązanego) dopuszczał się wobec niego nadużyć (niestwierdzonych prawomocnym wyrokiem sądu jako przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę zobowiązanego), zaniedbań lub w ogóle nie był w jego życiu obecny. Przewidziany wprost wśród ustawowych podstaw wyrok stwierdzający przestępstwo z użyciem przemocy i wyrok o pozbawieniu władzy rodzicielskiej abstrahuje od zawinionego działania "rodzica" pensjonariusza DPS na szkodę osoby zobowiązanej, np. sytuacji, gdy drugi z rodziców zobowiązanego w okresie jego małoletności, w związku z traumatycznym przebiegiem relacji z nim i z uwagi na dobro dziecka, nie podejmuje starań o uzyskanie prawomocnego orzeczenia sądu karnego o przestępstwie znęcania się lub orzeczenia o pozbawieniu władzy rodzicielskiej, zamiast tego salwując się z dzieckiem (dzisiaj zobowiązanych do ponoszenia opłaty) ucieczką z toksycznej, niszczącej relacji.

W tym miejscu wskazać należy, że SKO [...] w ogóle nie wzięło pod uwagę dodanego przepisu art. 64 ust. 7 u.p.s., mimo, że obowiązywał już w trakcie ponownego orzekania przez ten organ w sprawie.

Podkreślenia również wymaga, że skarżąca w toku postępowania administracyjnego sformułowała wnioski dowodowe o przesłuchanie pięciorga świadków, oraz przeprowadzanie konkretnych dowodów, a powyższe wnioski dowodowe zostały przez organ pominięte. Stwierdzenie powyższego oznacza, że pod adresem organu musi być skutecznie wyartykułowany zarzut naruszenia prawa materialnego, a to art. 64 pkt 2 u.p.s. poprzez dokonanie jego wadliwej wykładni, art. 64 pkt 7 u.p.s., poprzez jego niezatasowanie, a także przepisów postępowania, a to art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., bowiem organy nie uwzględniły wszystkich wniosków dowodowych zgłoszonych przez skarżąceą, niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy oraz nie dokonały na ich podstawie istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy ustaleń.

Sąd nie przesądza w niniejszym wyroku, czy w istocie ziściły się przesłanki zwolnienia Skarżącej z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt jej ojca w domu pomocy społecznej. Nie ulega jednak wątpliwości, że Skarżąca wskazuje na sytuację szczególną, której zaistnienie niewątpliwe wymaga weryfikacji. Z tej też przyczyny zasadnie Skarżąca domagała się od organów przeprowadzenia postępowania dowodowego z danych Komendy Miejskiej Policji w K. oraz w Komisariatu w O. na temat ilości interwencji wobec Z. W. w latach 1992-2000 oraz notatek z podejmowanych interwencji. W konkretnych okolicznościach badanej sprawy poczynienie ustaleń w tym zakresie, było w ocenie Sądu celowe.

Wobec powyższego uznając skargę za zasadną Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą, o czym orzeczono w pkt 1 sentencji wyroku.

Na podstawie art. 200 i art. 205 p.p.s.a. – w pkt 2 sentencji wyroku – orzeczono o zwrocie kosztów postępowania, na które składa się kwota 480 zł, obejmująca koszty zastępstwa procesowego.

Ponownie prowadząc postępowanie organ powinien wyeliminować wskazane przez Sąd uchybienia. W szczególności winien dokonać pełnej oceny odnośnie do sytuacji osobistej i finansowej skarżącej, a zwłaszcza wyjaśnić jaką wartość przypisuje określonej w przepisie art. 64 pkt 2 u.p.s. okoliczności mającej znacznie dla sprawy i występującej w sprawie, nie tracąc z pola widzenia słusznego interesu wnioskodawczyni jak i interesu społecznego. Organy przeprowadzą postępowanie dowodowe, o które wnioskowała Skarżąca, a poczynione ustalenia faktyczne udokumentują w aktach sprawy. Obowiązkiem organu jest sporządzenie uzasadnienia decyzji w sposób umożliwiający poznanie wszystkich okoliczności natury faktycznej i prawnej, które przesądziły o wydaniu rozstrzygnięcia. Organ winien też uwzględnić w toku orzekania, iż na mocy ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej został dodany przepis art. 64 pkt 7 u.p.s.