Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 961/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-09-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6170 Adwokaci i aplikanci adwokaccy
Hasła tematyczne: Aplikacje prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 33 pkt 5, pkt 9, art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5
journal: Dz.U. 1964 nr 9 poz 59
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
article: art. 75b ust. 6, art. 75i ust. 1
journal: Dz.U. 2002 nr 123 poz 1058
law: Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Zajda (spr.) Sędzia NSA Zofia Borowicz Sędzia del. WSA Małgorzata Rysz Protokolant Monika Tutak-Rutkowska po rozpoznaniu w dniu 29 września 2011 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej P. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 22 kwietnia 2010 r. sygn. akt VI SA/Wa 246/10 w sprawie ze skargi P. B. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od P. B. na rzecz Ministra Sprawiedliwości kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 22 kwietnia 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 246/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę P. B. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z [...] listopada 2009 r., nr [...], w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką.

Sąd pierwszej instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia:

P. B. [...] września 2009 r. przystąpił do egzaminu wstępnego przed Komisją Egzaminacyjną ds. aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Okręgowej Rady Adwokackiej w R. Uchwałą nr [...] z [...] września 2009 r. Komisja egzaminacyjna ustaliła, że zdający otrzymał z egzaminu wstępnego 99 punktów, czyli uzyskał wynik negatywny.

Od powyższej uchwały uczestnik wniósł odwołanie do Ministra Sprawiedliwości, kwestionując konstrukcję trzech wariantów odpowiedzi na pytanie nr 84 testu egzaminacyjnego i domagając się uchylenia uchwały w zakresie stwierdzenia negatywnego wyniku egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką oraz uznania wariantów odpowiedzi na pytanie nr 84 w świetle obowiązującego prawa za błędne.

Minister Sprawiedliwości decyzją z [...] listopada 2009 r. działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; dalej: Kpa) w zw. z art. 75j ust. 3 ustawy z 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.; dalej: poa), utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę.

Stwierdził, że rozpoznając odwołanie organ przeanalizował treść pytania nr 84, które brzmiało:

"Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym umowa majątkowa małżeńska może rozszerzyć wspólność majątkową na:

A. przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny,

B. niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,

C. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy."

Według klucza prawidłową była odpowiedź "C", oparta na treści art. 49 ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.; dalej: Kro), natomiast skarżący zakreślił odpowiedź "A". Zdaniem skarżącego odpowiedź "C" nie mogła być poprawna, ponieważ jest niezgodna z obowiązującym stanem prawnym. Odwołując się do ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.) P. B. stwierdził, że istnieją dwie grupy praw autorskich - majątkowe i osobiste. Odpowiedź na pytanie obejmowała oba rodzaje praw autorskich, podczas gdy prawidłowo sformułowana odpowiedź powinna ograniczać się do wskazania majątkowych praw autorskich. Rozszerzenie wspólności majątkowej na prawa autorskie osobiste nie jest możliwe, ponieważ odnoszą się one do sfery niemajątkowej interesów twórcy i są objęte zasadą niezbywalności.

Zdaniem organu argumentacja skarżącego nie zasługiwała na uwzględnienie, gdyż z treści pytania nr 84 wynika jednoznacznie, że odwoływało się ono do regulacji ustroju majątkowego małżonków. Powołując się na art. 33 pkt 9 Kro Minister podkreślił, że odpowiedź "C" była literalnym brzmieniem ww. przepisu. Natomiast art. 49 § 1 pkt 1 i 5 Kro wykluczał, jako odpowiedź poprawną treści zawarte pod pkt "A" i "B".

Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. w pełni podzielił argumentację organu odnoszącą się do pytania nr 84, uznając ją za logiczną i wyczerpującą istotę zagadnienia. W ocenie Sądu pierwszej instancji dla udzielenia prawidłowej odpowiedzi wystarczającą była znajomość przepisów Kro, ponieważ pytanie opierało się wyłącznie na ww. ustawie. Odwoływanie się do aktów normatywnych nieobjętych art. 75a ust. 3 poa było w ocenie Sądu zbędne i niedopuszczalne. Ponadto, jak podkreślił Sąd, zawarte w Kro przepisy stanowią wyczerpującą regulację w zakresie małżeńskich ustrojów majątkowych.

Zdaniem Sądu pytanie zostało sformułowane jasno i jednoznacznie, a na wskazane w teście pytanie była możliwość udzielenia jednej poprawnej odpowiedzi - "C". Jak wskazał Sąd pierwszej instancji przepisy art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 Kro wprost eliminowały, jako poprawne - odpowiedzi "A" i "B", które były cytatami wskazanego przepisu, wykluczającymi rozszerzenie wspólności majątkowej przez umowę majątkową zawartą przez małżonków. Jak wskazał Sąd, skoro przepis art. 33 pkt 9 Kro do majątku osobistego każdego małżonka zalicza prawa wymienione w tym przepisie, a jednocześnie przepis art. 49 § 1 Kro określający, na co nie można rozszerzyć wspólności majątkowej małżeńskiej tych praw nie wymienia, to wniosek powinien być tylko taki, że prawa te nie podlegają ograniczeniom, co do rozszerzenia na nie wspólności małżeńskiej majątkowej.

Omawiane pytanie zostało sformułowane w taki sposób, że zastrzeżenie co do majątkowego zakresu pytania zostało jasno sformułowane w jego treści, skoro jest w nim mowa o umowie majątkowej. Zbędne było rozróżnianie praw autorskich o charakterze osobistym i praw autorskich o charakterze majątkowym. Pytanie i żadna z odpowiedzi nie dotyczyły praw niezbywalnych, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie (art. 33 pkt 5 w zw. z art. 49 § 1 pkt 3 Kro), dlatego wszelkie wywody na ten temat nie były uzasadnione. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że objęte pytaniem prawa dotyczą wyłącznie praw niezbywalnych o charakterze majątkowym, nie odnoszą się natomiast - wbrew wywodom skargi - do niezbywalnych praw niemajątkowych (w tym praw autorskich osobistych). Jak słusznie wskazał organ, przepisy o umownych ustrojach majątkowych małżeńskich obejmują swoją regulacją jedynie prawa o charakterze majątkowym.

W skardze kasacyjnej P. B. zaskarżył powyższy wyrok w całości wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

I. naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie:

- art. 75i ust. 1 poa poprzez przyjęcie, że pytanie nr 84 testu sprawdzającego wiedzę kandydatów zostało sformułowane w sposób jasny i jednoznaczny a na wskazane w teście pytanie można było udzielić tylko jednej prawidłowej odpowiedzi zaznaczonej jako "C";

- art. 75a ust. 3 w zw. z art. 75b ust. 6 poa przez nietrafne przyjęcie, że powołane przepisy dopuszczają nadanie określeniu "prawa autorskie" innego znaczenia wynikającego z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, wyłącznie w oparciu o przepisy zaliczone do wykazu aktów prawnych objętych egzaminem, a w konsekwencji przyjęcie, że pytanie nr 84 zostało sformułowane w sposób mieszczący się w zakresie wiedzy kandydata podlegającej sprawdzeniu zgodnie z art. 75a ust. 3 poa oraz w oparciu o akty prawne określone w wykazie opublikowanym zgodnie z art. 75b ust. 3 poa, a także, iż do udzielenia odpowiedzi na pytanie nr 84 nie była konieczna znajomość ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Zdaniem autora skargi kasacyjnej odpowiedź "C" jest nieprawidłowa, ponieważ w świetle ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych tylko majątkowe prawa autorskie mogą być przeniesione, natomiast ustawodawca nie ustanowił odrębnej definicji praw autorskich na użytek Kro. Wskazał, że redakcja przepisów dotyczących praw wchodzących w skład majątku osobistego nie jest jednoznaczna ani konsekwentna. Wymieniając prawa wchodzące w skład majątku osobistego (art. 33 Kro) oraz określając prawa, na które nie można rozszerzyć wspólności majątkowej małżeńskiej (art. 49 Kro) ustawodawca nie jest konsekwentny, tj. czasem dookreśla te prawa słowami "prawa majątkowe" (art. 49 pkt 1 i 5 Kro) lub "przedmioty majątkowe" a w innych przypadkach tego nie czyni, jak w art. 33 pkt 6 Kro dotyczącym praw niezbywalnych oraz w art. 33 pkt 9 Kro dotyczącym praw autorskich, praw pokrewnych i innych praw twórcy. Powyższa niekonsekwencja sprawia w ocenie skarżącego, że udzielenie odpowiedzi na pytanie nr 84 wymaga analizy w kontekście prawa autorskiego. Ponadto użyte w odpowiedzi "C" określenie - "inne prawa twórcy" nie wyjaśnia, jakie prawa inne niż prawa autorskie i prawa pokrewne albo prawa własności przemysłowej obejmuje pytanie w tej części, ani nie jest jasne, w jakich ustawach należałoby poszukiwać regulacji "innych praw twórcy".

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Sprawiedliwości wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Wynikające z art. 183 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.) związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej, poza braną z urzędu pod rozwagę nieważnością postępowania, wyznacza zakres dokonywania oceny legalności orzeczenia sądu pierwszej instancji.

Odnosząc się do zarzutów skargi kasacyjnej należy wskazać, że według Sądu pierwszej instancji kontrolowana na skutek skargi P. B. decyzja Ministra Sprawiedliwości nie naruszała art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze. Przepis ten w dacie przystąpienia skarżącego do egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką stanowił, że "egzamin wstępny polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa, oraz z karty odpowiedzi. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi stanowiącej integralną część testu. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt".

Treść przytoczonego przepisu jest jasna i przy tak jednoznacznie sformułowanych wymogach nie nasuwa wątpliwości interpretacyjnych. Z przepisu wprost wynika, że konsekwencją wprowadzenia reguły testu jednokrotnego wyboru jest wykluczenie pytań zawierających propozycje odpowiedzi, z których więcej niż jedną należałoby uznać za prawidłową. Wprowadzając takie rozwiązanie prawne ustawodawca po pierwsze przesądził, że test egzaminacyjny nie może zawierać pytań obejmujących kwestie sporne w doktrynie jak i w orzecznictwie, czy też pytań, na których udzielenie jednej prawidłowej odpowiedzi uzależnione jest od przyjęcia dodatkowych założeń niewynikających z treści pytania; po wtóre przesądził o poziomie wiedzy prawnej niezbędnej dla skutecznego ubiegania się o przyjęcie na aplikację adwokacką, poprzez wyłączenie z testu sprawdzającego pytań obejmujących zagadnienia prawne, na które więcej niż jedna odpowiedź może zostać uznana za prawidłową. Te okoliczności mają istotne znaczenie w procesie kontroli decyzji ustalającej wynik egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką, obligują bowiem sąd administracyjny do badania, czy pytanie testu egzaminacyjnego odpowiada wymogom stawianym przez art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze, zaś wynikająca z obowiązku kontroli legalności decyzji ustalającej wynik egzaminu ingerencja sądu administracyjnego w treść pytań dokonywana jest w aspekcie jej zgodności m.in. z przepisami prawa materialnego.

Oceniając zaskarżoną decyzję w zakresie jej zgodności z art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze Sąd pierwszej instancji przyjął, że pytanie nr 84 odpowiada wymogom tego przepisu. Naczelny Sąd Administracyjny tę ocenę podziela.

Treść pytania sprowadzała się do wskazania, na jakie kategorie praw lub przedmiotów należących do majątku osobistego (wskazanych w art. 33 Kro) można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólność majątkową.

Dla udzielenia prawidłowej odpowiedzi na omawiane pytanie wystarczającą była znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w szczególności zaś art. 49 § 1 Kro, zawierającego w tym zakresie negatywny katalog praw i przedmiotów. Pytanie zostało sformułowane jasno i jednoznacznie, ze wskazaniem na zawierający wyczerpującą regulację w zakresie małżeńskich ustrojów majątkowych Kodeks rodzinny i opiekuńczy, co oznaczało, iż prawidłowa odpowiedź wynikała z tego aktu prawnego. Stąd zarzut naruszenia art. 75b ust. 6 poa nie jest zasadny, a na wskazane w teście pytanie można było udzielić tylko jednej prawidłowej odpowiedzi – "C".

Przepisy art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 Kro wprost eliminowały jako poprawne odpowiedzi podane w pkt "A" i "B", będące cytatami wskazanych przepisów, wykluczające rozszerzenie wspólności majątkowej przez umowę majątkową zawartą przez małżonków. Odpowiedź "C" nie akcentowała rozróżnienia praw autorskich o charakterze osobistym i majątkowym, ale dla wprowadzenia takiego rozróżnienia nie było uzasadnienia. Pytanie dotyczyło bowiem umów majątkowych małżeńskich. Zastrzeżenie, co do "majątkowego zakresu" pytania zostało w jego treści wyraźnie zawarte, skoro jest w nim mowa o "umowie majątkowej". Oczywistym jest zatem, że "umowa majątkowa małżeńska" mogłaby dotyczyć jedynie wskazanych w przepisie art. 33 pkt 9 Kro "praw autorskich i praw pokrewnych, praw własności przemysłowej oraz innych praw twórcy", które mają charakter majątkowy.

O tym, iż niezbywalne prawa niemajątkowe (w tym prawa autorskie osobiste) nie należą do majątku wspólnego małżonków i że nie można rozszerzyć na nie wspólności majątkowej, nie tyle jednak przesądza treść przepisu art. 33 pkt 5 Kro, ale okoliczność, iż wspólność majątkowa obejmuje tylko prawa majątkowe. (v. Komentarz do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pod red. K. Piaseckiego, wyd. Prawnicze, W-wa 2000)

Kodeks rodzinny i opiekuńczy wchodził w zakres egzaminacyjny na aplikację adwokacką. Okoliczność, że znajduje się w nim odniesienie do praw autorskich i pokrewnych nie oznacza, iż pytanie w tym zakresie (mieszczące się w treści Kodeksu), nie mogło być zawarte w teście, mimo że samo prawo autorskie nie znajdowało się na liście aktów prawnych objętych egzaminem.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty P. B. w odniesieniu do pytania nr 84 były już oceniane w prawomocnych wyrokach Wojewódzkiego Sąd Administracyjny z 16 kwietnia 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 155/10 i 12 kwietnia 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 280/10 i skład orzekający w niniejszej sprawie ocenę tę podziela.

Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania orzeczono stosownie do art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 2 pkt 2 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielanej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).