Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1044/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2009-12-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. b,  art. 200
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec, Sędziowie Sędzia WSA Danuta Dopierała (spr.), Sędzia WSA Agnieszka Wójcik, Protokolant Marek Lubasiński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 grudnia 2009 r. sprawy ze skargi E. R., M. R. i A. R. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza solidarnie od Ministra Gospodarki na rzecz skarżących E. R., M. R. i A. R. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Warszawie przez E. R., M. R. oraz A. R. jest decyzja Ministra Gospodarki z dnia [...] kwietnia 2009 r., nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Ministra Gospodarki z [...] marca 2009 r., nr [...] L.dz. [...] o umorzeniu postępowania administracyjnego.

Zaskarżone orzeczenie wydane zostało w następującym stanie faktycznym:

W dniu [...] października 2004 r. J. D. złożyła do Ministra Gospodarki wniosek o stwierdzenie nieważności:

1. orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu nr [...] z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu na własność państwa przedsiębiorstwa – "I" [...] – ogłoszonego w Monitorze Polskim nr [...], poz. [...] z dnia [...] kwietnia 1948 r.,

2. zarządzenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1948 r. w sprawie objęcia w/w przedsiębiorstwa,

3. protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] lipca 1948 r. i orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z [...] października 1949 r. Nr [...]

- w częściach, które stały się podstawą przejęcia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonych w K. przy ul. [...], za wyjątkiem dwupiętrowego budynku mieszkalnego, który zwrócony został właścicielom.

W przypadku gdyby w/w decyzje wywołały nieodwracalne skutki prawne, wnioskodawca wniósł o orzeczenie o wydaniu decyzji z naruszeniem prawa.

W uzasadnieniu wniosku podniesiono, że wskazanymi powyżej aktami orzeczono o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa "I" [...] w K. wraz z nieruchomością położoną w K. Część z nieruchomości obejmującej działkę zabudowaną dwupiętrowym budynkiem położonym w K. przy ul. [...] została już zwrócona właścicielom na mocy decyzji Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1993 r. Inna część nieruchomości jest obecnie używana przez K. [...] Sp. z o. o. z siedzibą w K. przy ul. [...].

W ocenie wnioskodawcy wskazane powyżej decyzje wydane zostały z rażącym naruszeniem prawa. Przede wszystkim postępowanie nacjonalizacyjne zostało wszczęte już po upływie terminu prekluzyjnego, jaki został przez obowiązujące przepisy określony na dzień [...] marca 1947 r., a ich wydanie po tej dacie rażąco narusza prawo co potwierdza wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 września 1991 r., sygn. akt IV SA 34/91. Rażąco naruszono zasady kwalifikacji przedsiębiorstw zawarte w art. 3 ust. 1 pkt 17 ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Przedsiębiorstwa nie można zaliczyć do kategorii "przemysł poligraficzny i drukarnie". Przedsiębiorstwo produkowało głównie farby, przybory malarskie i materiały piśmiennicze. Ustawa pozwalała na nacjonalizację podstawowych gałęzi gospodarki narodowej o kluczowym dla państwa znaczeniu (jak kopalnie, huty itp.), nie chodziło o nacjonalizację drobniejszych fabryk. Poza tym naruszono zasady dotyczące dolnej granicy zatrudnienia przejmowanego przedsiębiorstwa, w szczególności przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw... (Dz. U. z 15 stycznia 1947 r.). Przedsiębiorstwo nie zatrudniało także 50 czy 150 pracowników na jedną zmianę. Zdaniem wnioskodawczyni naruszono także przepisy obowiązującej wówczas procedury, w szczególności rozporządzenia Rady Ministrów z 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. z 1947 r., nr 16, poz. 62) oraz rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. z 1928 r., nr 36, poz. 341). W szczególności naruszenie dotyczy przepisów regulujących dwuinstancyjność postępowania oraz inicjowania postępowania dowodowego i oceny dowodów.

Pismem z dnia [...] września 2006 r. E. R., M. R. oraz A. R. wystąpiły do Ministra Gospodarki z wnioskiem o stwierdzenie nieważności orzeczeń objętych wnioskiem J. D. z [...] października 2004 r. – w tej samej części, ewentualnie o stwierdzenie, że decyzje wydane zostały z rażącym naruszeniem prawa gdyby stwierdzono, że wywołały nieodwracalne skutki prawne. Zarzuty podniesione w uzasadnieniu wniosku są zasadniczo zbieżne z zarzutami zawartymi we wniosku J. D.

Minister Gospodarki decyzją z [...] marca 2009 r. umorzył postępowanie z ww. wniosków o stwierdzenie nieważności lub orzeczenie o niezgodności z prawem orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu nr [...] z [...] lutego 1948 r. o przejęciu na własność państwa przedsiębiorstwa – "I" [...] oraz orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z [...] października 1949 r. wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego ww. przedsiębiorstwa – w częściach, które stały się podstawą przejęcia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej w K. przy ul. [...] za wyjątkiem budynku zwróconego właścicielom decyzją Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1993 r.

W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że legitymację procesową w przedmiotowym postępowaniu posiada spółka jawna, która była właścicielem przedsiębiorstwa oraz nieruchomości o łącznej pow. 2309 m kw. Zgodnie z odpisem z rejestru handlowego ([...]) na dzień [...] listopada 2006 r. spółka "I" [...] nie została wykreślona z rejestru handlowego, a zatem istnieje nadal i posiada przymiot strony w postępowaniu nieważnościowym dotyczącym wymienionych w sentencji decyzji nacjonalizacyjnych. Wskazani w rejestrze spółki wspólnicy: R. D., W. z [...] D., Z. z [...] G., H. z [...] Ż., W. R. i D. R. - nie żyją. Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności wystąpili ich spadkobiercy. Kodeks Handlowy obowiązujący w czasie nacjonalizacji nie przewidywał możliwości wstąpienia spadkobierców wspólników spółki jawnej w ich prawa i obowiązki z samego mocy prawa. Kwestia ta była przedmiotem uregulowań w umowie spółki względnie w umowach o zmianie umowy spółki. Dlatego też dla oceny czy wnioskodawcy jako spadkobiercy zmarłych wspólników mają interes prawny do występowania w niniejszym postępowaniu w imieniu spółki konieczne jest ustalenie, czy zgodnie z treścią umowy spółki spadkobiercy wstępowali do spółki w miejsce nieżyjących wspólników. Pismem z dnia [...] stycznia 2009 r. wezwano strony postępowania do nadesłania umowy spółki oraz zmian tej umowy. Zgodnie z poglądem prawnym wyrażonym w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 listopada 2003 r., sygn. akt IV SA 445/02 - obowiązek wykazania przymiotu strony w sprawie spoczywa na osobie zgłaszającej żądanie w sprawie. Wnioskodawcy nie przedłożyli umowy potwierdzającej istnienie po ich stronie interesu prawnego. Brak interesu prawnego podmiotu wnoszącego żądanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji, stanowi o bezprzedmiotowości postępowania.

Z powyższą decyzją nie zgodziły się E. R., M. R. i A. R. i złożyły w wymaganym terminie wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Decyzją z [...] kwietnia 2009 r. Minister Gospodarki, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z [...] marca 2009 r.

Uzasadniając decyzję organ wskazał, że wbrew twierdzeniom zawartym we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawcy nie wykazali, w sposób prawidłowy, interesu prawnego do występowania w postępowaniu w charakterze stron w rozumieniu art. 28 k.p.a. Stwierdził, że w sprawie przeprowadzono postępowanie wyjaśniające w zakresie ustalenia czy w dacie nacjonalizacji spółka istniała oraz czy istnieje w chwili obecnej. W kontekście obowiązującego uprzednio Kodeksu Handlowego śmierć wspólnika powodowała rozwiązanie spółki jawnej, chyba, że w umowie spółki postanowiono, że w razie śmierci wspólnika spółka będzie trwać nadal z jego spadkobiercami (art. 114 i 115 Kh). Wobec śmierci wspólników spółka uległa rozwiązaniu zgodnie z art. 112 Kodeksu Handlowego. Skarżący, legitymujący się postanowieniami spadkowymi po wspólnikach, swój interes prawny wywodzą z przepisów prawa cywilnego jako współwłaściciele w częściach ułamkowych w masie, będącej majątkiem spółki jawnej, jednakże z rejestru handlowego wynika, że spółka nie została z rejestru wykreślona. W materiale dowodowym brak jest dokumentów potwierdzających likwidację spółki lub zakończenie jej działalności w inny sposób. W tej sytuacji bez analizy umowy spółki nie można przyjąć, że spółka nie istnieje, pomimo, że nie prowadzi działalności gospodarczej. Organ zaznaczył, że zgodnie z orzecznictwem sądowym obowiązek wykazania przymiotu strony spoczywa na osobie występującej z żądaniem w sprawie. Stwierdził, że akta sprawy rozstrzygniętej decyzją Ministra Przemysłu i Handlu z 1993 r., które stanowią integralną część akt niniejszej sprawy, nie zawierają umowy spółki. Wydanie wskazanej decyzji nie potwierdza, że umowa spółki przewidywała w przypadku śmierci wspólnika wstąpienie jego spadkobierców. Decyzja ta dotyczyła mienia osób fizycznych (działki zabudowanej budynkiem mieszkalnym) a nie mienia spółki. Zatem wniosek o przeprowadzenie dowodu z akt tej sprawy jest bezprzedmiotowy. Końcowo organ wskazał, że spółka rejestrowa istnieje dopóty, dopóki nie zostanie z właściwego rejestru wykreślona. Tak długo jak istnieje spółka, istnieje po jej stronie prawo do żądania oceny legalności decyzji nacjonalizującej jej przedsiębiorstwo.

Skargę do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Warszawie na ww. decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] kwietnia 2009 r. wniosły: E. R., M. R. oraz A. R. wnosząc o uchylenie ww. decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Skarżące podtrzymały argumentację i twierdzenia zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zarzuciły, że decyzja wydana została z naruszeniem art. 7 k.p.a., art. 28 k.p.a., art. 77 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a.

Uzasadniając zarzut naruszenia art. 28 k.p.a. skarżące podkreśliły, że interes prawny powinien być konkretny i indywidualny. Chodzi o interes szeroko pojmowany tzn. chroniony prawem przedmiotowym (powszechnie obowiązującym) a nie tylko prawem administracyjnym materialnym lub procesowym. Wadliwość zaskarżonej decyzji wynika z faktu niezrozumienia, że skarżące upatrują swojej legitymacji nie tylko w prawie regulowanym przez kodeks spółek handlowych, ale także w prawie regulowanym przez kodeks cywilny. Wnioskodawcy przymiot strony oraz interes prawny wywodzą nie tylko z okoliczności, że są spadkobiercami wspólnika spółki, ale także z faktu, iż są spadkobiercami wspólnika spółki – jako współwłaściciela nieruchomości objętej decyzją nacjonalizacyjną. Nietrafna także jest argumentacja, która odmawia interesu prawnego wnioskodawcom z uwagi, że spółka jawna nie została wykreślona z rejestru handlowego. Skarżące powołały się przy tym na uzasadnienie wyroku NSA z 8 października 2008 r., sygn. akt I OSK 211/08 wskazujące, że zakończenie działalności spółki jawnej, na gruncie regulacji Kodeksu Handlowego, może nastąpić w drodze postępowania likwidacyjnego bądź w inny sposób. Zatem nietrafne jest stanowisko organu, że niewykreślenie spółki z rejestru handlowego eliminuje możliwość przyznania wnioskodawcom statusu strony w oparciu o przysługujący im interes prawny. Interes prawny może wynikać chociażby z chęci zabezpieczenia majątku spółki, który w przypadku jej likwidacji przekształci się we współwłasność w częściach ułamkowych.

Odnosząc się do naruszenia art. 7 k.p.a. i 77 k.p.a. skarżące wskazały, że organ dokonał błędnych ustaleń faktycznych co stanowiło podstawę przyjęcia błędnego poglądu prawnego co do braku posiadania interesu prawnego. W postępowaniu nie ustalono czy w chwili nacjonalizacji (pomimo śmierci już wtedy kilku wspólników) spółka rzeczywiście istniała. Objęcie spółki decyzją nacjonalizacyjną nie przesądza, że spółka istniała jako podmiot w chwili nacjonalizacji a zatem, że postępowanie nacjonalizacyjne prowadzone było wobec rzeczywistego właściciela nieruchomości. Minister Gospodarki nie przeprowadził kompleksowego postępowania dowodowego, celem udzielenia odpowiedzi czy w niniejszym postępowaniu interes prawny ma tylko spółka czy też spadkobiercy wspólników spółki jawnej. Niezależnie od powyższego organ w całości przerzucił ciężar dowodu na skarżące wskazując bierną i wyczekującą postawę. Wszelkie wnioski skarżących, celem pozyskania odpowiednich źródeł dowodowych zostały uznane przez organ za bezprzedmiotowe. Na poparcie argumentów przedstawionych w powyższym zakresie skarżące powołały się na wskazane w skardze uzasadnienia wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Sądu Najwyższego.

Podnosząc zarzut naruszenia art. 80 k.p.a. skarżące wskazały, że możliwość wstąpienia spadkobierców do spółki jawnej w miejsce zmarłych wspólników może być udowodniona nie tylko za pomocą umowy spółki ale także szeregu innych faktów i potwierdzających je dowodów, które organ winien wziąć pod uwagę. Zdaniem skarżących, ujawniony w sprawie materiał dowodowy - w szczególności kopie wpisów rejestru handlowego - dają podstawę by sądzić, iż umowa spółki - względnie wspólnicy umówili się - iż w razie śmierci któregokolwiek z nich spółka będzie trwać nadal z jego spadkobiercami. Analizując wpisy w rejestrze handlowym można stwierdzić, że pomimo śmierci niektórych wspólników w ich miejsce wstępowali spadkobiercy. Nawet wobec braku dokumentu umowy sporna okoliczność wydaje się być udowodniona, wobec całokształtu materiału dowodowego i przyjętych reguł jego oceny.

W odpowiedzi na skargę Minister Gospodarki wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m. in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej powoływanej jako: "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, albo też przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a – c p.p.s.a.). Uwzględnienie skargi następuje również w przypadku stwierdzenia, że zaskarżony akt jest dotknięty jedną z wad wymienionych w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Badając legalność zaskarżonej decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] kwietnia 2009 r. w powyższym zakresie, Sąd stwierdził naruszenie przez organ orzekający przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Skutkowało to uwzględnieniem skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a., a zatem z innych powodów niż podniesione w skardze.

Podstawy wznowienia postępowania administracyjnego zawarte zostały w art. 145 § 1 k.p.a. oraz w art. 145a k.p.a. Jedną z podstaw wznowienia jest sytuacja gdy strona bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a.).

Wskazać należy, że jednym z wnioskodawców (stroną postępowania administracyjnego), którzy zainicjowali prowadzone przez Ministra Gospodarki postępowanie w trybie nieważnościowym była J. D. Osoba ta była reprezentowana - na etapie postępowania administracyjnego przez adwokat A. W.-P., która odbierała korespondencję kierowaną do wnioskodawczyni.

Na etapie postępowania sądowego ustalono, że J. D. zmarła w dniu [...] kwietnia 2009 r., co potwierdza nadesłany przez pełnomocnika odpis skrócony aktu zgonu. Śmierć strony postępowania nastąpiła zatem przed datą wydania zaskarżonej w sprawie decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] kwietnia 2009.r. i jej doręczenia pełnomocnikowi J. D. w dniu [...] maja 2009 r. Pełnomocnictwo udzielone adwokat A. W.-P. wygasło z chwilą śmierci J. D., która nastąpiła w dniu [...] kwietnia 2009 r.

Postępowanie o stwierdzenie nieważności orzeczeń było więc prowadzone przez Ministra Gospodarki z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. stanowiącym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, tzn. gdy strona bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu. W dacie śmierci wnioskodawczyni postępowanie to winno zostać zawieszone do czasu ujawnienia - na podstawie prawomocnego postanowienia właściwego sądu o stwierdzeniu nabycia spadku - spadkobierców zmarłej J. D. Z informacji przekazanych przez pełnomocnika zmarłej wnioskodawczyni, postępowanie spadkowe po zmarłej J. D. znajduje się na etapie sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej.

Stwierdzona wada kwalifikowana postępowania powoduje, że przedwczesnym było odnoszenie się do merytorycznych zarzutów podniesionych w skardze.

Organ ponownie rozpatrując sprawę z wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczeń zobligowany będzie do ustalenia kręgu spadkobierców J. D. i zapewnienia im udziału w postępowaniu.

W analogiczny sposób organ winien postąpić także w odniesieniu do ustalonej na etapie postępowania sądowego okoliczności śmierci innej strony postępowania nieważnościowego – W. D. Zgodnie ze znajdującym się w aktach sądowych odpisem skróconym aktu zgonu W. D. zmarł w dniu [...] maja 2009 r., tj. w dacie doręczenia przez urząd pocztowy zaskarżonej decyzji na adres zamieszkania strony. Wobec braku osobistego odebrania przez W. D. zaskarżonej decyzji (odbiór korespondencji potwierdził dorosły domownik) Sąd uznał, że także w tej sytuacji organ ponownie rozpoznając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy powinien uwzględnić jako strony postępowania spadkobierców zmarłego W. D., ustalonych w oparciu o prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. O istnieniu spadkobierców zmarłej strony świadczy notatka służbowa sporządzona przez pracownika sekretariatu sądu znajdująca się w aktach sądowych.

Uwzględniając wszystko powyższe Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit b) oraz art. 200 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.