Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 252/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2022-05-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Donata Starosta (spr.) Sędzia WSA Monika Świerczak Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 05 maja 2022 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza K. z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego M. P. kwotę [...]zł ([...] złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Pismem z dnia [...] marca 2022 r. M. P. (dalej również jako: "skarżący") reprezentowany przez radcę prawnego B. O. wniósł skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2022 r., nr [...] (dalej również jako: "decyzja organu II instancji"), doręczoną Skarżącemu w dniu [...] lutego 2022 r., utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza K. z dnia [...] grudnia 2021 r., nr [...] (dalej również jako: "decyzja organu I Instancji") w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieka nad niepełnosprawna babcią B. P..

Decyzje zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Z akt administracyjnych organu I instancji wynika, że:

W dniu [...] listopada 2021 r. skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną babcią B. P..

Z orzeczenia o niepełnosprawności z dnia [...] stycznia 2020 r. wynika, że B. P. (obecnie lat [...]) jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji.

Do wniosku skarżący dołączył:

- kopię orzeczenia o niepełnosprawności B. P. N. akt [...] z dnia [...].01.2020 r., wydane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P.

- kopię decyzji ZUS z dnia [...] lutego 2020 r. dotyczącą przyznania B. P. (babci skarżącego) świadczenia uzupełniającego w wysokości [...] zł miesięcznie.

- kopię decyzji Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. nr [...] z dnia [...].12.2019 r. – dotyczy przyznania B. P. zasiłku stałego dla osoby samotnie gospodarującej od -[...] listopada 2019 r. na stałe w wysokości [...] zł miesięcznie.

- kopię decyzji Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. nr [...] z dnia [...].02.2020 r. – zmieniająca decyzję w ten sposób, że z dniem [...] lutego 2020 r. zmieniono wysokość zasiłku z kwoty [...]zł na kwotę [...]zł (w uzasadnieniu wskazano, że dochód strony w styczniu to zasiłek pielęgnacyjny [...] zł).

Pismem z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] Sekcja Świadczeń Rodzinnych w Ośrodku Pomocy Społecznej wystąpiła do pracownika socjalnego o przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego na okoliczność sprawowania opieki nad babcią B. P. przez M. P..

Pismem z dnia [...] listopada 2021 r. OPS w K. (doręczone skarżącemu w dniu [...] grudnia 2021 r. ) wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego poprzez:

- dostarczenie dokumentu potwierdzającego pokrewieństwo między wnioskodawcą a B. P.

- dostarczenie listy osób zobowiązanych do alimentacji na rzecz B. P. w pierwszej kolejności (dzieci) imiona, nazwiska, adres zamieszkania.

Pismem z dnia [...] grudnia 2021 r. specjaliści pracy socjalnej i z rodziną poinformowali, że wywiadu środowiskowego nie przeprowadzono, gdyż pod wskazanym przez stronę adresem nikogo nie zastano, mimo podejmowanych kilkukrotnych prób – w dniach [...] grudnia, [...] grudnia oraz [...] grudnia 2021 r. W piśmie wskazano, że w związku z powyższym nie ma możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z M. P. – zam. [...] K..

W dniu [...] grudnia w OPS w K. skarżący złożył oświadczenie, że opiekuję się swoją Babcią B. P., jego babcia ma troje dzieci:

- B. P. (córka) – matka skarżącego – [...] K.

- S. P. – zamieszkały w [...] od [...] lat

- A. H. – nie utrzymuje z nim kontaktu, a babcia też nie ma z nim kontaktu

- skarżący oświadczył, że jego matka jest zameldowana w K. lecz przebywa za granicą

W dniu [...] grudnia 2021 r. skarżący złożył w OPS w K. oświadczenie, że jest osobą bezrobotną i niezarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy. Skarżący w oświadczeniu wskazał, że jego babcia B. P. zamieszkuje z nim od końca października 2021 r.

W dniu [...] grudnia 2021 r. został wydana decyzja Burmistrza K. z dnia [...].12.2021r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieka nad niepełnosprawna babcią B. P. (doręczona skarżącemu w dniu [...] stycznia 2022 r.)

W dniu [...] stycznia 2022 r. skarżący złożył w OPS oświadczenie, że zgodnie z art. 10 k.p.a. zapoznał się z aktami sprawy dotyczącymi odmowy świadczenia pielęgnacyjnego i nie wnosi nowych dokumentów do akt sprawy.

W aktach administracyjnych organu I instancji znajdują się ponadto wydruki z weryfikacji danych w systemie PESEL oraz weryfikacji w innych jednostkach terenowych – data zapytania [...] listopada 2021 r.:

- dotyczące skarżącego M. P. (zameldowanie na stałe w K. od dnia [...] września 2020 r.) – z wydruku wynika, że matka skarżącego to B. P.

- dotyczące babci skarżącego B. P. (rok urodzenia [...]) – zameldowanie w K. na stałe od dnia [...] kwietnia 2021 r.

Decyzję Burmistrza K. z dnia [...].12.2021r., nr [...] (dalej również jako: "decyzja organu I Instancji") odmówiono skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na babkę B. P. od [...].11.2021 na podstawie art. 17 ust. 1 pkt. 4, art. 17 ust. 1a (ustawy o świadczeniach rodzinnych).

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał w zakresie stanu faktycznego, że w dniu [...].11.2021r. Pan/i M. P., złożył/a w Ośrodku Pomocy Społecznej w K. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na babkę B. P..

Do wniosku strona dołączyła:

- kopię orzeczenia o niepełnosprawności Pani B. P. Nr [...] z dnia [...].01,2020r., wydane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P.

- kopię decyzji Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. nr [...] z dnia [...].12.2019r.

- kopię decyzji Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. nr [...] z dnia [...],02.2020r.

- oświadczenie strony z dnia [...].12.2021 r.

- oświadczenie strony z dnia [...].12.202lr.

- oświadczenie strony z dnia [...].12.202lr.

Organ I instancji ustalił, że z orzeczenia o niepełnosprawności wydanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. nr [...] z dnia [...].01.2020 r., wynika, iż Pani B. P. została zaliczona do osób trwale niezdolnych do samodzielnej egzystencji od dnia [...].11 2019r. Pani B. P., babka strony posiada troje dzieci, córkę B. P. zameldowaną pod adresem [...] w K. lecz przebywającą poza granicami Polski, syna S. D. zamieszkałego w [...] oraz syna A. H. z którym nie ma kontaktu. W decyzji organu I instancji wskazano, że pismem nr [...] z dnia [...].11.2021r. Sekcja Świadczeń Rodzinnych w Ośrodku Pomocy Społecznej wystąpiła do pracownika socjalnego o przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego na okoliczność sprawowania opieki, nad babką B. P. przez Pana M. P.. Wywiadu środowiskowgo nie przeprowadzono, gdyż pod wskazanym przez stronę adresem nikogo nie zastano, mimo podejmowanych kilkukrotnych prób. Strona jest osobą bezrobotną, niezarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy. Zamieszkuje z babką B. P. od końca października 202Ir. w K.. Strona do akt sprawy nie dołączyła orzeczeń o niepełnosprawności dzieci babki B. P. potwierdzających ich niepełnosprawność w stopniu znacznym.

Organ I instancji wskazał, że w wyniku analizy zgromadzonych dokumentów, że ustalono, iż Pani B. P., babka strony, posiada orzeczenie o niepełnosprawności zaliczające ją do osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji. Warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest spełnienie warunku zawartego w ustawie o świadczeniach rodzinnych w art. 17 ust. 6 pkt. 1 i 2 (Dz. U. z 2020r. poz. 111 ze zm.). tj. niepełnosprawność osoby wymagającej opieki musiałaby powstać nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W tym konkretnym przypadku niepełnosprawność została ustalona od listopada 2019 roku, gdy Pani B. P. miała [...] lat.

Organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt. 4, o świadczenie pielęgnacyjne mogą ubiegać się osoby, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Organ I instancji zauważył również, że zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym obowiązek alimentacyjny przechodzi na kolejne osoby zobowiązane do alimentacji wówczas, gdy nie ma osób spokrewnionych w pierwszej kolejności albo gdy te osoby nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od nich na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym konkretnym przypadku dzieci Pani B. P., nie posiadają orzeczeń o niepełnosprawności, a odległość od miejsca zamieszkania matki, nie zwalnia ich z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnym czyli zapewnieniu matce opieki. Pan M. P. jest wnukiem, czyli osobą zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności. W sytuacji gdy z jakichkolwiek przyczyn dzieci, nie mogą sprawować opieki nad matką, powinny finansowo wspierać Pana M. P. by w ten sposób uczynić zadość ciążącemu na nich obowiązkowi i zrekompensować mu poniesiony trud.

W związku z tym, iż nie są spełnione wszystkie przesłanki wynikające z obowiązujących przepisów, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad babką B. P. w ocenie Organu I instancji nie przysługuje.

Odwołanie od decyzji organu I instancji wniósł pismem z dnia [...] stycznia 2022 r. skarżący. W odwołaniu wskazał, że w złożonym przez niego oświadczeniu zostało wskazane, że dzieci babki - córka B. P., syn S. D. przebywają poza granicami kraju, natomiast z synem A. H. nie ma żadnego kontaktu. W związku z powyższym nie są oni w stanie sprawować trwałej opieki nad chorą matką.

W odwołaniu skarżący wskazał, że Organ, podejmując decyzję nie kierował się słusznym interesem strony, pomimo braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej, tym samym uniemożliwił skarżącemu uzyskanie tego tytułu należnego świadczenia.

W odwołaniu skarżący wskazał także na treść wyroków Trybunału Konstytucyjnego powołując się na wyrok Trybunał Konstytucyjnego z dnia 18 listopada 2014 r. sygn. akt SK 7/11 i z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 "świadczenie pielęgnacyjne stanowi swego rodzaju rekompensatę finansową związaną z wyjściem opiekuna osoby niepełnosprawnej z rynku pracy, ich celem jest zatem w ogólniejszym wymiarze częściowe uzupełnienie środków finansowych rodziny, która ponosi koszty związane z opieką nad osobą najbliższą".

W dalszej kolejności skarżący wskazał, że według niego jedynym argumentem przemawiającym za wydaniem decyzji odmownej był surowy przepis art. 17 ust. 1b, dotyczący wieku osoby, u której powstała całkowita niepełnosprawność.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. (K 38/13), uznał jednak, że takie zróżnicowanie prawa do świadczenia ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z konstytucyjną zasadą równości wobec prawa - art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 1997 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 z późń. zm.). Organy rozstrzygające w sprawie powinny ocenić warunki uprawniające do świadczenia pielęgnacyjnego z wyłączeniem tej części przepisów, które od 21 października 2014 r. zostały uznane za niekonstytucyjne.

Tym samym, w konsekwencji przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium wiekowego określonego w art. 17 ust. 1b, skoro utraciło przymiot konstytucyjności.

Wobec powyższego Ośrodek Pomocy Społecznej według skarżącego wadliwie zakwalifikował okoliczności powstania niepełnosprawności mojej babki w 75 roku życia, jako przesłankę uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż w sprawie w związku z w/w wyrokiem TK niedopuszczalne było oparcie decyzji odmownej na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która uznana została za niezgodną z konstytucją RP.

Dodatkowo, skarżący wskazał, że decyzja odmowna świadczyć może również o uprzedzeniach do mniejszości narodowej.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (organ II Instancji) decyzją z dnia [...] lutego 2022 r., nr [...] utrzymało decyzję organu I instancji.

Decyzja SKO w K. została wydana w oparciu o art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tj. Dz. U. z 2018 r. poz. 570 ) i § 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości miejscowej samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. Nr 198, poz. 1925), art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020r. poz. 256 t.j.) art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2020r. poz. 111), rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki społecznej z dnia 27 lipca 2017r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz.1466).

W decyzji SKO w K. w zasadzie nie poczyniło własnych ustaleń faktycznych, dokonało streszczenia ustaleń dokonanych w sprawie przez organ I instancji.

W uzasadnieniu decyzji SKO wskazało, że organ odwoławczy ma przede wszystkim na uwadze, iż obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, a Pani B. P. ma bliższe osoby zobowiązane do alimentacji, są to dzieci (art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm.).

Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie regulują kwestii opieki nad osobą niepełnosprawną wymagającą opieki i nie obligują do sprawowania takiej opieki żadnego z członków rodziny. Ustalają natomiast w sposób precyzyjny, która z osób obowiązanych i po spełnianiu jakich przesłanek może otrzymać rekompensatę finansową ze strony Państwa za rezygnację z zatrudnienia w celu sprawowania tej opieki. Orzekający organ nie posiada w tym swobody decyzyjnej i jest on obowiązany do stosowania obowiązujących przepisów prawa.

Organ II instancji wskazał, że wnuczek należy do osób zobowiązanych do alimentacji wobec babci, choć w dalszej kolejności niż dzieci. Konieczne jest wykazywanie, że nie mogą świadczyć opieki osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności, tzn. dzieci babci. Kolejność osób zobowiązanych do alimentacji ma znaczenie w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego. Z kolei przepis art. 132 k.r.o. stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

SKO w K. wskazało ponadto, że z akt sprawy nie wynika, aby dzieci Pani B. P. legitymowały się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie ulega wątpliwości, że Strona jest wnukiem wymagającej opieki Pani B. P.. Jednakże są osoby zobowiązane w bliższej, niż Strona, kolejności w rozumieniu art. 132 k.r.o. do spełnienia obowiązku alimentacyjnego. Pani B. P. ma troje dzieci. Żadna z nich nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Córka - Pani B. P. przebywa zagranicą, syn - Pan S. D. mieszka w [...], a drugi syn - Pan A. H. nie kontaktuje się z matką.

Zdaniem organu II instancji, powyższe okoliczności nie uzasadniają odstąpienia od literalnej wykładni art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych i przyznania świadczenia Stronie, jako wnukowi osoby wymagającej opieki.

Według organu II instancji z akt sprawy nie wynika, by w stosunku do dzieci Pani B. P. zachodziły okoliczności obiektywnie uniemożliwiające im spełnienie obowiązku alimentacyjnego wobec matki, czy to w formie bezpośredniej opieki, czy też dostarczenia środków pieniężnych koniecznych do zapewnienia tej opieki. W trakcie postępowania Strona nie wykazała, że obowiązane do opieki osoby legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stan faktyczny został ustalony poprzez oświadczenia Strony. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie regulują kwestii opieki nad osobą niepełnosprawną wymagającą opieki i nie obligują do sprawowania takiej opieki żadnego z członków rodziny. Ustalają natomiast w sposób precyzyjny, która z osób obowiązanych i po spełnianiu jakich przesłanek może otrzymać rekompensatę finansową ze strony Państwa za rezygnację z zatrudnienia w celu sprawowania lej opieki. Orzekający organ nie posiada w tym swobody decyzyjnej i jest on obowiązany do stosowania obowiązujących przepisów prawa. Badając czy osobie wymienionej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., niespokrewnionej w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego, należy mieć na uwadze treść art. 17 ust. la ww. ustawy, zgodnie z którym osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

SKO wskazało, że jak słusznie podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych, przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. la ww. ustawy. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 19 listopada 2019 r., II SA/Ol 768/19).

Organ II instancji w uzasadnieniu argumentował również, że z ustaleń dokonanych w tej sprawie wynika, że B. P. ma dzieci, które niewątpliwie zobowiązane są do alimentacji przed Odwołującym. Oznacza to, że istniałyby przesłanki do przyznania M. P. świadczenia pielęgnacyjnego jedynie wtedy, gdy dzieci B. P. nie byłyby w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu. Nie chodzi tu tylko o brak możliwości sprawowania przez nich opieki nad niepełnosprawną matką w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., ale także o brak możliwości dostarczenia przez nich środków pieniężnych potrzebnych do zapewnienia odpowiedniej opieki przez inne osoby. Kolegium wskazuje, że taką okolicznością, która mogłaby uzasadniać niemożność spełnienia obowiązku alimentacyjnego byłoby posiadanie przez wyżej wymienionych orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczności, że dzieci nie wyrażają woli opieki nad rodzicem czy przebywają zagranicą, nie stanowi okoliczności obiektywnych umożliwiających nie wywiązanie się z tego obowiązku. Są to okoliczności zależne od woli osób obowiązanych i jako takie nie mogą skutkować wyłączeniem stosowania art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Według SKO w K. w sprawie, w przypadku dzieci, nie zaszły okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny Strony względem jej babci przed obowiązkiem alimentacyjnym jej dzieci. To one są w pierwszej kolejności zobowiązane do sprawowania opieki nad matką, i tylko zbieg nadzwyczajnych zdarzeń może spowodować przeniesienie obowiązku alimentacyjnego na kolejne zobowiązane osoby. Skoro zatem Odwołujący nie jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojej babci, to nie może on skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad babcią (por. wyrok NSA z 21 lutego 2019 r. sygn. akt I OSK 3804/18, dostępny CBOSA).

"Z racji występowania różnych sytuacji i stanów faktycznych, orzecznictwo sądowoadministracyjne na gruncie wykładni funkcjonalnej i systemowej komentowanego przepisu wypracowało również pogląd, że na uwadze uregulowanie art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zasady konstytucyjne z art. 2, art. 18, art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, ograniczenia mogą doznać odstępstwa, gdy osoba uznawana przez ustawodawcę w ujęciu ust. 1a za posiadającego legitymację materialną do prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest w stanie sprawować opieki (por. wyroki NSA z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16 oraz z dnia 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 29 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Po 307/17). W takim jednak wypadku muszą zaistnieć szczególne okoliczności i to natury obiektywnej, czyli pozostające poza sferą dowolnego kształtowania stosunków rodzinnych, i przez to opiekuńczych, wśród osób zobowiązanych (w różnym stopniu) do alimentacji, takie jak starczy wiek, ewidentne, ciężkie kalectwo, bezdomność, ubezwłasnowolnienie, przebywanie w domu pomocy społecznej, czy w zakładzie karnym. Sama zatem tylko deklarowana wola; nawet urzeczywistniona w sprawowaniu opieki nad daną osobą, czy własny, swobodny wybór (zgoda tudzież brak chęci) członków rodziny w tej mierze, które są przejawem subiektywnego nastawienia i decyzji, nie są wystarczające dla naruszenia ustawowych reguł przyznawania świadczenia" (wyrok WSA w Poznaniu z 13.01.2022 r., II SA/Po 321/21).

SKO w K. odwołało się także do uwag zawartych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 lipca 2012 r. (I OSK 198/12,ONSAiWSA 2013, Nr 4, poz. 69), odnoszących się wprost do instytucji świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 u.ś.r.). Otóż, w przywołanym wyroku Naczelny Sąd Administracyjny wyszedł od podkreślenia, w ślad za Trybunałem Konstytucyjnym (zob. wyrok TK z 15 listopada 2006 r., P 23/05, OTK-A 2006 r. Nr 10, poz. 151), że prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 k.r.o., który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej (zstępnych i wstępnych) oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych, w związku z czym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W dalszej części wyroku NSA wskazał, że obowiązek alimentacyjny może bowiem polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą Państwa to Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej specjalnego zasiłku opiekuńczego. Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo (właściwą jednostkę samorządu terytorialnego) składek emerytalno-rentowych. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Zaakcentować należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany). Tym samym uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, dalsza osoba - w stosunku bliskości względem osoby wymagającej opieki - uzyska dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do alimentacji, to jest, gdy takiej osoby nie będzie albo gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne czy specjalny zasiłek opiekuńczy nie są bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą wymagającą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. O ile przy tym - z uwagi na konstytucyjne zasady równości czy sprawiedliwości społecznej - może okazać się celowym, w danym stanie faktycznym, przyjęcie, że uprawnionym do otrzymania omawianego świadczenia jest jeszcze inna, niż wymienione expressis verbis w ustawie, kategoria członków szeroko rozumianej rodziny (vide: wyrok TK z 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07, OTK-A 2008 r. Nr 6, poz. 107), o tyle nie ma takiego uzasadnienia w stosunku do zmiany porządku kolejności nabywania obowiązku alimentacyjnego przez krewnych osoby uprawnionej do pomocy. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pomocowe (świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy), a decyduje o tym przepis prawa (por. wyrok NSA z 18 lipca 2012 r., I OSK 198/12,ONSAiWSA 2013, Nr 4, poz. 69).

Organ II instancji stwierdził w zaskarżonej decyzji, że przepisy art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych mają charakter norm prawnych bezwzględnie obowiązujących, a to znaczy, że aby móc otrzymać świadczenie pielęgnacyjne trzeba spełnić wszystkie zawarte w tym przepisie przesłanki.

Organ II instancji podkreślił, że w rozpatrywanej sprawie bezspornym jest, że dzieci B. P. żyją i nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - co uzasadnia odmowne załatwienie wniosku. \

Według organu II instancji sprawowania opieki przez osoby zobowiązane do alimentacji nie w pierwszej linii nie świadczą o zaistnieniu w sprawie szczególnych okoliczności, które przemawiałyby za odejściem od literalnej wykładni art. 17 ust. la pkt 2 u.ś.r. Jak już powyżej wskazano, "obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na świadczeniu pomocy w formie starań osobistych, a może polegać na np. opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszym stopniu nie muszą przy tym decydować się na opłacanie usług opiekuńczych obcej osoby, skoro inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności, deklaruje chęć podjęcia opieki nad osobą niepełnosprawną, tak jak to ma miejsce w niniejszej sprawie. Wówczas spełnieniem obowiązku alimentacyjnego będzie opłacanie usług opiekuńczych tej osoby. Nieuzasadnione byłoby natomiast obciążanie Skarbu Państwa (a więc w gruncie rzeczy wszystkich podatników) koniecznością wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie niż osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności, która uchyla się zadośćuczynieniu obowiązkowi alimentacyjnemu, czy to poprzez opiekę nad osobą uprawnioną, czy też poprzez opłacenie usług opiekuńczych" (wyrok WSA w Poznaniu z 13.01.2022r., II SA/Po 321/21).

W tych okolicznościach SKO w K. stwierdziło, że zaskarżona decyzja Burmistrza K. z dnia [...].12.2021 r., Nr [...], o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, odpowiada prawu.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego pełnomocnik skarżącego sformułował następujące zarzuty:

1. Naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

1) Art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022r. poz. 615 ze zm.), zwaną dalej: u.o.ś.r.,

polegające na:

- pominięciu przez organ odwoławczy celów powyższej ustawy, w tym m.in. realizacji polityki społecznej i gospodarczej uwzględniającej dobro rodziny;

- uznaniu, iż zamieszkanie dzieci za granicą oraz całkowita utrata kontaktów nie zwalnia ich z obowiązku opieki nad matką - B. P., w sytuacji gdy brak wyrażenia woli opieki nad matką oraz finansowego jej wsparcia jest przeszkodą uniemożlwiającą sprawowanie opieki nad niepełnosprawną matką;

- błędnym uznaniu, że z uwagi na brak potwierdzenia stanu zdrowia dzieci B. P. w postaci braku przedstawienia orzeczenia o niepełnosprawności, powinny one realizować ustawowy obowiązek alimentacyjny w formie świadczeń finansowych;

- przyjęcie, że faktyczne sprawowanie opieki przez Skarżącego nad B. P. nie jest wystarczające do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, z uwagi na okoliczność posiadania przez B. P. dzieci, na których w pierwszej kolejności spoczywa obowiązek alimentacyjny;

- uznanie, poprzez nie wzięcie pod uwagę szczególnych okoliczności sprawy, że obowiązek alimentacyjny dzieci B. P. wyprzedza obowiązek alimentacyjny Skarżącego będącego jej wnukiem, co doprowadziło w konsekwencji do błędnego uznania, iż w powyższej sytuacji nie zaktualizował się obowiązek alimentacyjny wynikający z art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964r . Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020r. poz.1359 ze zm., dalej: K.r.o), oraz błędne ustalenia, że Skarżący nie może skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne,

2) Art. 17 ust. 1b u.o.ś.r. poprzez jego zastosowanie, mimo iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności

Naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.:

1) Art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 poz. 735 ze zm.), dalej: K.p.a,

poprzez:

- niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do zakresu sprawowania faktycznej opieki przez Skarżącego nad niepełnosprawną babcią - B. P. oraz realnych możliwości sprawowania tej opieki przez dzieci B. P. i uznanie, że kryterium stopnia pokrewieństwa wyznaczające kolejność osób zobowiązanych do alimentacji stanowi samo w sobie przeszkodę w nabyciu przez Skarżącego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

2) Art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 K.p.a. w zw. z art. 107 ust. 1a pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2021 poz. 2268 ze zm. dalej: u.o.p.s.), w zw. z art. 15 o ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. 2021 poz. 2095 ze zm.), dalej: COVID-19, w zw. z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polski z dnia 2 maja 1997r.( Dz.U. z 1997.78.483), dalej: KRP, poprzez wydanie decyzji przez organ II instancji w oparciu o niepełny materiał dowodowym, w sytuacji w której organ I instancji nie przeprowadził w ogóle wywiadu środowiskowego na okoliczność sprawowania przez skarżącego opieki nad niepełnosprawna babcią oraz naruszenie zarówno przez organ I jak i II instancji zasady równości wszystkich obywateli wobec prawa ze względu na ich pochodzenie etniczne.

3) Art. 15 K.p.a., poprzez brak przeprowadzenia przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, jako organu II instancji, ponownego postępowania wyjaśniającego rozpoznania sprawy, zgodnie z obowiązującą zasadą dwuinstancyjności.

4) Art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu I instancji, podczas gdy istniały podstawy do uchylenia tej decyzji i orzeczenia, co do istoty sprawy, zgodnie z art. art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a.

W oparciu o sformułowane zarzuty pełnomocnik skarżącego wniósł o:

1. Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 P.p.s.a. - uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...].02.2022r., nr [...] oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza K. z dnia [...].12.2021r., nr [...];

2. Zasądzenie od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz Skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, zgodnie z art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a.;

3. Na podstawie art. 106 § 3 P.p.s.a. - przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentów załączonych do skargi, tj.:

1) zaświadczenia lekarskiego oraz historii choroby córki B. P. na okoliczność przebytych chorób oraz braku możliwości sprawowania faktycznej bezpośredniej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką;

2) decyzji ZUS dotyczącej wysokości rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego przyznanego córce B. P. i stanowiące jej jedyne źródło dochodu, na okoliczność braku możliwości dostarczenia środków finansowych niezbędnych na sfinansowanie opieki nad matką.

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącego podał, że B. P. do października 2021 r. zamieszkiwała sama w wynajmowanym mieszkaniu w K., przy ul. [...]. Ze względu na swoją niepełnosprawność potrzebowała jednak codziennej opieki i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych. skarżący, każdego dnia, dojeżdżał do babci z K., gdzie mieszka w nie stanowiącym jego własności, udostępnionym przez rodzinę domu (fakt bezsporny, znany organowi z urzędu), by jej pomóc i opiekować się nią. Ze względu na pogarszający się stan zdrowia, a co za tym idzie, brak możliwości samodzielnego prowadzenia gospodarstwa domowego oraz samodzielnej egzystencji, Skarżący zmuszony był zabrać babcię do K.. Skarżący jest bardzo emocjonalnie związany z babcią, która go wychowywała, a babcia- B. P. czuje się dobrze pod opieką wnuka, do którego ma zaufanie i którego opiece się poddała.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że Skarżący codziennie myje babcię, kilka razy dziennie przewija i pielęgnuje, podaje jej jedzenie, sadza na wózek inwalidzki, by zminimalizować ryzyko powstania odleżyn, które dla życia osoby starszej są bardzo niebezpieczne. B. P. jest dużą i postawną kobietą, waży ponad 100 kilogramów. Opieka nad nią wymaga dużo siły i determinacji.

W uzasadnieniu skargi podano również, że B. P. ma troje dzieci - córkę i dwóch synów. Synowie przebywają za granicą. Od ponad [...] lat nie mają kontaktu z matką. Ani ona ani Skarżący nie znają miejsc ich przebywania ani adresów. Córka B. P., która także większość czasu spędza za granicą, ale kontaktuje się z matką - jest schorowaną kobietą w podeszłym wieku. Przeszła operację nerek oraz woreczka żółciowego. Dodatkowo od [...] lat choruje na jelito grube. Wymaga ciągłego leczenia i wizyt lekarskich. Z uwagi na podeszły wiek (fakt znany organowi i urzędu) i choroby ( zaświadczenie lekarskie i historia choroby załączone do skargi), które stanowią same przez się obiektywne przeszkody do sprawowania bezpośredniej opieki nad innymi osobami - nie jest w stanie zaopiekować się matką. Skromne środki finansowe jakie otrzymuje z ZUS (decyzja ZUS ustalająca wysokość rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego załączona do skargi) nie umożliwiają, również, sfinansowania opieki nad matką. Córka B. P. jest starszą i schorowaną kobietą. Przeszła wiele operacji. Cały czas podejmuje leczenie w związku z występującą u niej chorobą jelita grubego. Przyjmuje leki i wymaga stałej opieki lekarskiej. Jest drobną kobietą niskiego wzrostu. W związku z występująca chorobą nie jest w stanie sama opiekować się matką. Z uwagi na wagę niepełnosprawnej B. P., wszelkie czynności pielęgnacyjne (zmiana pampersów, przewijanie, mycie) wymagają siły. Córka nie ma na tyle siły i zdrowia, by czynności te wykonywać (dowód: zaświadczenie lekarskie j.w.) i sprawować bezpośrednią opiekę nad matką. Córka B. P. nie pracuje, utrzymuje się z rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, które wynosi [...] zł brutto - [...] netto (dowód: decyzja ZUS j.w.). Nie jest w stanie pokryć kosztów związanych z opieką nad niepełnosprawną matką. Skarżący, sprawujący faktyczna opiekę nad niepełnosprawną w znacznym stopniu babcią B. P., jest jedyną osoba, która jest w stanie zapewnić jej należytą, całodobową opiekę. Stan zdrowia córki B. P., będącej matką Skarżącego, nie pozwala jej na opiekę nad matką, ze względu na to, iż sama wymaga pomocy.

Skarżący M. P. nie pracuje, nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy, nie pobiera żadnych zasiłków i faktycznie opiekuje się niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią.

Zdaniem Skarżącego, zamieszkanie za granicą, całkowita utrata kontaktów oraz brak wyrażenia woli sprawowania doraźnej opieki i finansowego wsparcia matki, stanowi wyraźną przeszkodę uniemożliwiającą sprawowanie opieki. Sama okoliczność odwrócenia się, nie tylko od matki, ale też od całej rodziny oraz brak chęci kontaktów, a tym bardziej udzielenia jakiejkolwiek pomocy niepełnosprawnej matce jest przeszkodą w sprawowaniu nad nią opieki zgodnie z art. 17 ust.1a u.o.ś.r.

W takiej sytuacji, zdaniem Skarżącego, aktualizuje się obowiązek alimentacyjny skarżącego, z racji czego to on powinien otrzymać świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Odmienna wykładnia powyższego przepisu prowadziłaby do sytuacji, gdzie osoba faktycznie sprawująca opiekę osobą niepełnosprawną, pozbawiona zostałaby prawa do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki. Należy również zaznaczyć, że przyjęcie takiej wykładni i uznanie, że wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do wyróżnienia wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu narusza konstytucyjne zasady wyrażone w art. 2, art. 18, art- 71 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej jakimi są: zasada równości i sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną oraz nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

W uzasadnieniu skargi przywołano wyrok NSA z dnia 07 maja 2021 r., I OSK 2831/19: Jeżeli istnieją okoliczności, z których obiektywnie wynika, że osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do alimentacji, choć nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, lecz sama nie jest w stanie sprawować tej opieki (przyczyną może być podeszły wiek, stan zdrowia, wieloletnie zamieszkiwanie zagranicą, itp.- tak NSA wyrok z dnia z dnia 7 maja 2020 r. I OSK 2831/19), to organ administracji ma obowiązek uwzględnić wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innej osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem wymagającego opieki (tyle, że w dalszej kolejności) - oczywiście pod warunkiem spełnienia wszystkich innych ustawowych przesłanek (np. rezygnacji z zatrudnienia).

Ponadto, powołano się na treść stanowiska Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawie [...] z dnia [...].05.2020r. i innych podobnych.

W oparciu o powyższe w skardze zarzucono, że organy I i II instancji, stosując art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.o.ś.r., nie dokonały wykładni wskazanej normy prawnej przez pryzmat konstytucyjnego obowiązku zapewnienia szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

W skardze wskazano również, że organ odwoławczy popełnił szereg błędów proceduralnych dotyczących naruszenia art. 7 k.p.a, art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a.: polegający na tym, że obowiązek polega na ustosunkowaniu się do każdego ze zgromadzonych w sprawie dowodów z uwzględnieniem wzajemnych powiazań między nimi, aby uzyskać jednoznaczność ustaleń faktycznych i prawnych. Co ważne ciężar dowodu spoczywa na organie i nie może być przerzucany na stronę, a jeśli strona przedstawia niepełny materiał dowodowy - organ ten ma obowiązek z własnej inicjatywy go uzupełnić. Pełnomocnik skarżącego wskazał, że obowiązek zebrania całego materiału dowodowego, jak i również zapewnienie możliwości zapoznania się z nim Przez adresata decyzji, ciąży na organie administracji publicznej wydającym decyzję. Przerzucenie na stronę udowodnienia okoliczności warunkujących pozytywne załatwienie jej sprawy, bez aktywności w tym zakresie ze strony organu, prowadzi do uchybienia zasady wyrażonej w tym przepisie - art. 77 § 1 k.p.a.

Niedopuszczalnym jest uchylenie się przez organ odwoławczy od aktywności dowodowej. W aspekcie całościowym sprawy stanowi to negatywną dla Skarżącego konsekwencję wydanej przez organ decyzji pozostającej w kolizji z naczelną zasadą postępowania administracyjnego - słusznym interesem strony. Bezwzględnym obowiązkiem organu było dokładne zbadanie, wyłożenie i uargumentowanie co należy rozumieć pod pojęciem słusznego interesu strony w tej konkretnej sprawie. Organ w ogóle nie ustalił czym, w omawianej sprawie, jest słuszny interes Strony.

W ocenie Skarżącego przy wydawaniu zaskarżonych decyzji nie były respektowane obowiązki proceduralne wynikające z powołanych wyżej przepisów, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Organ odwoławczy odmawiając Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, iż nie jest on osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią, gdyż pierwszeństwo w tym zakresie spoczywa na dzieciach B. P. dokonał tego w sposób arbitralny i nie znajdujący odzwierciedlenia w treści uzasadnienia decyzji. Poza zainteresowaniem organu odwoławczego pozostały kwestie odnoszące się do sytuacji rodzinnej i życiowej niepełnosprawnej. Pominięte zostały kwestie braku kontaktu i fizycznej więzi z synami oraz sytuacja zdrowotna i materialna córki.

Organ odwoławczy w ogóle nie przeprowadził postępowania dowodowego, a co za tym idzie nie wyjaśnił wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do zakresu sprawowania faktycznej opieki przez Skarżącego nad niepełnosprawną babcią - B. P. oraz realnych możliwości sprawowania tej opieki przez dzieci B. P.. Bezzasadnie uznał, że kryterium stopnia pokrewieństwa wyznaczające kolejność osób zobowiązanych do alimentacji stanowi samo w sobie przeszkodę w nabyciu przez Skarżącego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, podatkowo organ odwoławczy nie zwrócił uwagi na kwestionowane przez Skarżącego działania organu I instancji. Organ I instancji nie przeprowadził w ogóle wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania Skarżącego, którego to obowiązek przeprowadzenia normują przepisy ustawy o pomocy społecznej. Zdaniem organu, wywiadu środowiskowego nie przeprowadzono, ponieważ pod wskazanym przez Skarżącego adresem nikogo nie było. Sytuacja taka, zdaniem Skarżącego jest niemożliwa i nie miała miejsca. Skarżący cały czas przebywa pod wskazanym adresem z uwagi na konieczność sprawowania całodobowej opieki nad niepełnosprawną babci. Skarżący na wyraźne życzenie organu I instancji udostępnił swój numer telefonu komórkowego do kontaktu. Nikt z Urzędu do niego nie dzwonił. Bez sprawdzenia zaistniałej sytuacji, organ odwoławczy uznał ten fakt za udowodniony i nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego.

W uzasadnieniu skargi wskazano również, że w obecnym stanie prawnym obowiązują szczególne przepisy Covid'owe dające możliwość przeprowadzenia przez pracownika socjalnego wywiadu środowiskowego telefonicznie. Skarżący, składając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawna w stopniu znacznym babcią, załączył swój numer telefonu komórkowego. Skarżący oświadczył w skardze, że nikt z Ośrodka Pomocy Społecznej w K. nie próbował się z nim w tej sprawie skontaktować. Zdaniem Skarżącego takie działanie organu spowodowane jest tym, że zarówno on jak i jego rodzina, są narodowości romskiej.

W świetle powyższego, wedle skarżącego zastrzeżenia budzi stanowisko Kolegium wyrażane w zaskarżanej decyzji, które działając jako organ odwoławczy nie powzięło wątpliwości, co , do konieczności dokonania jednoznacznych ustaleń odnośnie możliwości sprawowania opieki niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią przez Skarżącego.

W uzasadnieniu skargi zarzucono również naruszenie art. 15 k.p.a. tj. zasady dwuinstancyjności, gdyż organ odwoławczy, w niniejszej sprawie, nie dokonał ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy. Nie przeprowadził w ogóle postępowania wyjaśniającego. Wszystkie swoje tezy oparł na materiale dowodowym zebranym w sposób wadliwy przez organ I instancji. Organ odwoławczy nie poczynił żadnych starań zmierzających do dokładnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności. Organ odwoławczy nie przeprowadził postępowania dowodowego mającego na celu wyjaśnienie sprawy. Uzasadnienie swojej decyzji oparł jedynie na ustaleniach poczynionych przez organ I instancji. Powielił ustalenia nie zważając na liczne błędy poczynione przez ten organ.

W odpowiedzi na skargę SKO w K. wniosło o jej oddalenie. Po powtórzeniu treści swej decyzji i znajdującej się w niej argumentacji Samorządowe Kolegium Odwoławcze po zapoznaniu się z treścią skargi wskazało, że nie znalazło przesłanek do zmiany swojej decyzji. Stanowisko swoje organ odwoławczy szczegółowo przedstawił w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji biorąc pod uwagę stan faktyczny i prawny sprawy. Wbrew twierdzeniom Skarżącego organ II instancji dokonał własnych ustaleń co do okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, na podstawie dokumentów złożonych do akt sprawy. Organ odwoławczy, wobec faktu, iż Pani B. P. ma trójkę dzieci, a Strona nie załączyła orzeczeń o ich niepełnosprawności w stopniu znacznym, uznał za zbędne przeprowadzenie wywiadu środowiskowego na okoliczność sprawowanej przez Pana M. P. opieki nad babcią Sam fakt sprawowania opieki przez członka rodziny zobowiązanego do alimentacji w dalszej kolejności, nie stanowi jedynej przesłanki do przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Sam fakt, iż dzieci Pani B. P. przebywają za granicą, nie zwalnia ich z obowiązku alimentacji wobec matki. W sytuacji kiedy nie są w stanie sprawować osobistej opieki nad B. P., winny wspierać finansowo inną osobę, która tę opiekę faktycznie sprawuje. Za całkowicie niezasadny należy uznać zarzut naruszenia zasady równości wszystkich obywateli wobec ze względu na ich pochodzenie etniczne, bowiem w aktach sprawy brak było informacji, iż skarżący jest narodowości romskiej. Okoliczność ta została podniesiona dopiero w skardze na decyzję organu odwoławczego. W tym stanie rzeczy skargę M. P. organ II instancji uznał za nieuzasadnioną i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga podlegała uwzględnieniu.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi w art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej również jako: "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.

Z wymienionych przepisów wynika, że Sąd bada legalność zaskarżonego aktu administracyjnego pod kątem zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Jednocześnie, zgodnie z przepisem art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem o zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. poz. 1842) w brzmieniu obowiązującym od dnia 02 lipca 2021 r. rozpoznanie niniejszej sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów z uwagi na potrzebę szybkiego rozpoznawania tego rodzaju spraw z zakresu świadczeń rodzinnych oraz trudności w przeprowadzaniu rozprawy na odległość, o czym strony zostały zawiadomione i miały możliwość złożenia wniosków dowodów i twierdzeń, które mogłyby być podniesione na rozprawie w terminie 7 dni.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 Ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2003 Nr 228, poz. 2255, t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 – dalej jako: "u.ś.r.") Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie natomiast z art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Ponadto, art. 23 ust. 4aa u.ś.r reguluje kwestie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się lub pobierającej świadczenie pielęgnacyjne wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1, organ właściwy oraz wojewoda mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych - do dyrektora centrum usług społecznych, o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2021 r. poz. 2268 i 2270 oraz z 2022 r. poz. 1 i 66), w celu weryfikacji tych wątpliwości. W przypadku, o którym mowa w ust. 4aa, organ właściwy oraz wojewoda mogą wystąpić do ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych - do centrum usług społecznych, o udzielenie informacji o okolicznościach dotyczących sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1, jeżeli okoliczności te zostały ustalone w rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem otrzymania przez ośrodek pomocy społecznej albo centrum usług społecznych wniosku o udzielenie informacji.

Zgodnie zaś z art. 107 ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. 2004 Nr 64, poz. 593, t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 2268) 1a. Rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się również na podstawie:

1) art. 23 ust. 4aa ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych u osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne lub osoby pobierającej to świadczenie w celu weryfikacji wątpliwości dotyczących okoliczności związanej z niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz sprawowaniem faktycznej opieki nad osobą, na którą ubiega się lub pobiera świadczenie pielęgnacyjne.

Rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia [...] kwietnia 2021 r. (Dz.U. z 2021 r. poz. 893) w § 3 reguluje zaś kwestie terminów przeprowadzenia wywiadu środowiskowego wskazując, że może on być przeprowadzony w terminie uzgodnionym z rodziną za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej.

W rozpoznawanej sprawie wywiad środowiskowy nie został w ogóle przeprowadzony, co niesłusznie nie wzbudziło zastrzeżeń organów I i II instancji. Co prawda, pismem z dnia [...] grudnia 2021 r. specjaliści pracy socjalnej i z rodziną poinformowali, że wywiadu środowiskowego nie przeprowadzono, gdyż pod wskazanym przez stronę adresem nikogo nie zastano, mimo podejmowanych kilkukrotnych prób – w dniach [...] grudnia, [...] grudnia oraz [...] grudnia 2021 r.

Jednakże, w ocenie Sądu przedwczesne było stwierdzenie we wskazanym piśmie, że w związku z powyższym nie ma możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z M. P. – zam. [...] K.. Wywiad taki można było przeprowadzić w innym terminie, uzgodnionym z M. P., tym bardziej, że z akt sprawy wynika, że M. P. składał większość pism do organu I instancji w jego siedzibie, a we wniosku wskazał również swój numer telefonu. Zasadny więc okazał się zarzut wydania decyzji przez organ II instancji w oparciu o niepełny materiał dowodowy, w sytuacji w której organ I instancji nie przeprowadził w ogóle wywiadu środowiskowego.

Ponadto, w ocenie Sądu organy I i II instancji naruszyły art. 7 i art. 77 § 1 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 poz. 735 ze zm. dalej: k.p.a.).

SKO w K. wskazało jedynie, że z akt sprawy nie wynika, aby dzieci Pani B. P. legitymowały się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. Natomiast organ I instancji nie skierował do skarżącego wezwania do przedłożenia orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności dzieci B. P., ani też nie podjął żadnych czynności, by okoliczność tę ustalić samodzielnie. Należy podkreślić, że ciężar ustalenia stanu faktycznego spoczywa na organie i nie może być przerzucany na stronę postepowania, a jeśli strona przedstawia niepełny materiał dowodowy – to organ ma obowiązek z własnej inicjatywy go uzupełnić. Naruszenie tych obowiązków proceduralnych przez organy obu instancji miało istotny wpływ na wynik sprawy w zakresie w jakim organy nie przeprowadziły właściwie postępowania dowodowego i nie ustaliły całokształtu stanu faktycznego, jedynie poprzestając na tym, że skarżący nie przedłożył dokumentów, wskazujących czy dzieci (w szczególności córka) B. P. legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Naruszenie przepisów postępowania jest przy tym istotne, gdyż wobec braku przeprowadzenia przez organy obu instancji postępowania dowodowego w tym zakresie i niepełnego ustalenia stanu faktycznego nie można przejść do fazy zastosowania przepisów prawa materialnego do ustalonego wcześniej w sposób wyczerpujący, co nie miało miejsca, stanu faktycznego.

W tym stanie sprawy – mając na uwadze treść art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. zgodnie z którym sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla ją w całości, jeżeli stwierdzi naruszenie przepisów postępowania, gdy mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy – należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Stosownie do art. 141 § 4 p.p.s.a. Organ rozpatrując sprawę ponownie, zobowiązany będzie do dokonania własnych ustaleń faktycznych niezbędnych do zbadania, czy córka B. P. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a także organ będzie zobowiązany do zlecenia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego oraz dokonania oceny przeprowadzonego wywiadu środowiskowego.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. - zasądzając od organu na rzecz skarżącego poniesione przez niego koszty postępowania w wysokości [...] zł, które sprowadzają się do: opłaty za czynności radcy prawnego w postępowaniu przed sądem administracyjnym w kwocie [...]zł ustalona zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 265 ze zm.) oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa w wysokości [...] zł.

Niezależnie od powyższego, należy przytoczyć, że na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia [...] kwietnia 2022 r., znak: [...] do Naczelnego Sądu Administracyjnego, sygn. akt I OPS [...] zostało przekazane zagadnienie prawne: "1. Czy podstawę do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, przez osoby wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.) - dalej u.o.ś.r. stanowi wyłącznie legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. la u.o.ś.r.), współmałżonka osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.o.ś.r.) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności czy też dopuszczalne jest przyznanie, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji w sytuacjach, gdy rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.o.ś.r.), współmałżonek osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.o.ś.r.) nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z przyczyn obiektywnych nie mogą sprawować realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia".