Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 610/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2022-10-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 19 pkt 2, art. 120, art. 134, art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 137
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
article: art. 127a par. 1 i 2, art. 9
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.), Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 października 2022 r. sprawy ze skargi K. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia bądź rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] marca 2022 r., nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] marca 2022 r., nr [...] [...], Zastępca Dyrektora ds. Wspierania Rodziny Centrum Usług Społecznych w K., działając z upoważnienia Prezydenta Miasta K., po rozpatrzeniu wniosku K. W. o umorzenie bądź rozłożenie na raty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie:

1. umorzył postępowanie w części świadczeń potrąconych w łącznej wysokości [...] zł (należność główna: [...] zł, odsetki ustawowe za opóźnienie: [...] zł),

2. odmówił umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w łącznej wysokości [...] zł (w tym: należność główna: [...] zł, odsetki ustawowe za opóźnienie: [...] zł),

3. rozłożył na raty kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w łącznej wysokości [...] zł (w tym: należność główna: [...] zł, odsetki ustawowe za opóźnienie: [...] zł),

4. ustalił 21 rat w tym:

- od 1 do 11 raty płatne od marca 2022 do stycznia 2023 r. w wysokości po [...] zł miesięcznie ([...] zł - należność główna, [...] zł - odsetki ustawowe za opóźnienie),

- od 12 do 20 raty płatne od lutego 2023 r. do października 2023 r. w wysokości po [...] zł miesięcznie ([...] zł - należność główna, [...] zł - odsetki za opóźnienie),

- ostatnia 21 rata płatna w miesiącu listopadzie 2023 r. w wysokości [...] zł ([...] zł - należność główna, [...] zł - odsetki za opóźnienie),

płatnych w terminie do 28 dnia każdego miesiąca począwszy od miesiąca marca 2022 r. do miesiąca listopada 2023 r.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że decyzją z dnia [...] stycznia 2022 r., nr [...] [...], K. W. została zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami. W dniu [...] stycznia 2022 r. z bieżącej wypłaty świadczeń rodzinnych potrącono kwotę [...]zł tytułem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami. W dniu [...] stycznia 2022 r. zobowiązana złożyła wniosek o umorzenie bądź rozłożenie na raty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami. W toku postępowania, na podstawie zgromadzonych dokumentów ustalono, że strona prowadzi gospodarstwo domowe z synem A. P.. Natomiast drugi syn F. P., na mocy ugody zawartej przed Sądem Rejonowym w K., ma ustalone miejsce pobytu przy ojcu. Wnioskodawczyni zatrudniona jest na podstawie umowy zlecenie w Sądzie Okręgowym w K.. Dochodem rodziny strony w grudniu 2021 r. było wynagrodzenie za pracę w wysokości [...] zł netto oraz świadczenie wychowawcze na syna A. P. w wysokości [...] zł. Strona otrzymuje również alimenty w wysokości [...] zł na syna A. od ojca dziecka. Organ I instancji wskazał, że wnioskodawczyni mieszka z synem A. w wynajmowanym mieszkaniu. W grudniu 2021 r. jej rodzina poniosła następujące wydatki: opłata za najem mieszkania - [...] zł, opłata za czynsz do spółdzielni - [...] zł, opłata za gaz [...] zł, opłata za energię [...] zł oraz opłata za wodę [...] zł (obejmuje rachunek za dwa miesiące). Strona wskazała również, że syn uczęszcza na basen, którego miesięczne koszty wynoszą [...] zł. Zdaniem organu I instancji sytuacja strony nie jest na tyle trudna, aby uniemożliwiła kiedykolwiek spłatę długu poprzez niewielkie aczkolwiek sukcesywne wpłaty, stąd, na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych odmówiono umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami i jednocześnie przychylono się do prośby o rozłożenie na 21 rat kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami.

K. W. złożyła odwołanie od powyższej decyzji, zaskarżając ją w części dotyczącej punktu 1 i 2. Odwołująca zarzuciła decyzji nierozpoznanie istoty sprawy, naruszenie mających w sprawie zastosowanie przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 10 ust. 2 w zw. z art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, skutkujące odmową umorzenia pobranych świadczeń, oraz wadliwe ustalenia faktyczne przyjęte przez organ na użytek określenia okoliczności dotyczących sytuacji jej rodziny, co doprowadziło do błędnego wniosku i braku podstaw do umorzenia należności. Wniosła o uwzględnienie przy orzekaniu nowego dowodu w postaci oświadczenia A. P. - ojca małoletniego F. P., na okoliczność przeznaczenia i wykorzystania zgodnie z celem ustawy wypłaconego świadczenia.

Decyzją z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.), art. 30 ust. 6 i ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. 2020 r. poz. 111) oraz art. 1 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018r. poz. 570), utrzymało w moce zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że materialnoprawną podstawę umorzenia świadczeń rodzinnych stanowi ustawa o świadczeniach rodzinnych. Następnie przytoczył treść art. 30 ust. 9 tej ustawy i wskazał, że rozpoznając wniosek o umorzenie organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy (rozumianą jako sytuacja materialna, stan rodziny, stan zdrowotny czy zdolność podjęcia zatrudnienia), a następnie ustalić, czy sytuacja rodziny wnioskodawcy nie pozwala na realizację nałożonego na niego obowiązku zwrotu, gdyż stanowić może dla niego nadmierne obciążenie. Przy czym ww. przepis jest przykładem występującej w systemie prawa administracyjnego instytucji uznania administracyjnego. Kontrola zgodności z prawem decyzji uznaniowej dokonywana przez Kolegium ogranicza się natomiast do zbadania, czy organ I instancji nie przekroczył granic uznania i czy decyzja taka podjęta została z zachowaniem zasad prowadzenia postępowania administracyjnego, ze szczególnym uwzględnieniem analizy tego, czy zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na wydanie rozstrzygnięcia określonej treści. Ponieważ ustawodawca nie wskazał kryteriów, jakimi należy kierować się przy badaniu okoliczności dotyczących sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, dlatego też Kolegium przyjęło, że należy odwołać się w tym względzie do minimum socjalnego oraz dokonać prognozy możliwości dalszej egzystencji członków rodziny w przypadku nałożenia dodatkowych obciążeń finansowych.

Kolegium stwierdziło, że z przedłożonego materiału dowodowego wynika, że sytuacja strony nie jest wyjątkowo szczególna, aby uzasadniała całościowe lub częściowe umorzenie należności. K. W. jest osobą w wieku produkcyjnym ([...] lat), posiada stałe źródło utrzymania w postaci dochodu za wykonywaną pracę, możliwe jest zatem regulowanie zobowiązań nawet w małych ratach. Nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności ani niezdolności do pracy, ponosi koszty utrzymania w postaci opłat związanych z utrzymaniem mieszkania, opłat za przedszkole, kosztów utrzymania małoletnich dzieci, nie przedłożyła dokumentów dotyczących ponoszenia nadzwyczajnych kosztów. Podsumowując powyższe wywody Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji. Ponadto podkreśliło, iż w przypadku zmiany sytuacji strony np. zdrowotnej, rodzinnej, finansowej, możliwe jest ponowne złożenie wniosku o umorzenie należności.

Odnosząc się do zarzutu w części dotyczącej punktu 1. zaskarżonej decyzji Kolegium wyjaśniło, iż organ I instancji słusznie umorzył postępowanie w części świadczeń rodzinnych potrąconych w łącznej wysokości [...] zł. Decyzją z dnia [...] stycznia 2022 r. organ ten ustalił wobec strony świadczenia rodzinne nienależnie pobrane za okres od czerwca 2021 r. do października 2021 r. oraz zobowiązał do ich zwrotu. Pouczył także, iż w myśl art. 30 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, kwoty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, w przypadku braku ich spłaty w wyznaczonym terminie, ustalone ostateczną decyzją, podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych, wypłacanych zasiłków dla opiekunów, wypłacanego świadczenia wychowawczego, oraz wypłacanego świadczenia Dobry start. Wspomniana decyzja z dnia [...] stycznia 2022 r. stała się prawomocna i ostateczna w dniu [...] lutego 2022 r. Do tego dnia, jak wynika z akt sprawy, strona nie dokonała spłaty należności, zatem organ I instancji w dniu [...] lutego 2022 r. dokonał potrącenia należności z bieżącej wypłaty świadczeń rodzinnych.

Pismem z dnia 20 czerwca 2022 r. K. W. złożyła skargę na ww. decyzję organu II instancji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, zarzucając jej:

- naruszenie art. 7 i art. 8 k.p.a.:, tj. zasady prawdy obiektywnej, zasady uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli oraz zasady zaufania do władzy publicznej, co miało istotny wpływ na wydanie wadliwej decyzji;

- nierozpoznanie istoty sprawy;

- błędne rozumienie i w konsekwencji naruszenie mających w sprawie zastosowanie przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych skutkujące odmową umorzenia pobranych świadczeń;

- wadliwe ustalenia faktyczne przyjęte przez organ na użytek określenia okoliczności dotyczących sytuacji rodziny, co doprowadziło do błędnego wniosku i braku podstaw do umorzenia należności.

W uzasadnieniu skargi strona podniosła, że na mocy decyzji z dnia [...] stycznia 2022 r. organ I instancji ustalił wysokość nienależnie pobranego przez skarżącą świadczenia wychowawczego na syna F. i zobowiązał do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia [...] lipca 2021 r. do dnia zapłaty, jako świadczenia nienależnego za okres od [...] czerwca 2021 r. do [...] listopada 2021 r. Decyzji tej strona nie zaskarżyła, opierając się na sugestii prowadzącego jej sprawę pracownika CUS, że powinna złożyć wniosek o umorzenie należności. Kierując się tym, skarżąca złożyła wniosek o umorzenie ustalonej na mocy decyzji z dnia [...] stycznia 2022 r. należności. Tylko posiłkowo strona wniosła również o rozłożenie na raty ww. zaległości. Zdaniem skarżącej, skoro wypłacone środki przeznaczone zostały na potrzeby dziecka, zgodnie z celem ustawowym, to nie podlegają one zwrotowi jako nienależne. Nie można się również zgodzić, zdaniem skarżącej, z dokonaną przez Kolegium oceną jej sytuacji rodzinnej i majątkowej, która doprowadziła organ do wniosku o braku podstaw do umorzenia ustalonej do zwrotu zaległości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:

Na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm. – j.t.), zwanej dalej: "p.p.s.a.", sprawa niniejsza rozpoznana została w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym.

Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji, a także z mocy art. 135 p.p.s.a., poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, pod kątem ich zgodności z prawem, doprowadziła Sąd do uznania, że skarga jest zasadna, jednak nie z przyczyn w niej podniesionych.

Na wstępie przypomnieć należy, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 – j.t.), sądy administracyjne są powołane do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd, następuje tylko w przypadku stwierdzenia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy (art. 145 p.p.s.a.). Zakres kontroli sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K., którą organ ten utrzymał w mocy zaskarżoną odwołaniem decyzję Prezydenta Miasta K. w przedmiocie umorzenia i rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Decyzję tę poprzedzała decyzja Prezydenta Miasta K. z dnia [...] stycznia 2022 r., ustalająca wysokość nienależnie pobranego świadczenia i zobowiązująca do jego zwrotu. Decyzja ta, jak wynika z akt sprawy została skarżącej doręczona w dniu 24 stycznia 2022 r., a w dniu [...] stycznia 2022 r., w terminie otwartym do wniesienia odwołania skarżąca skierowała do organu pismo zatytułowane "Wniosek o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia łącznie z odsetkami w całości bądź ew. rozłożenia na raty". Z treści tego pisma wynika, że skarżąca jednocześnie kwestionuje słuszność decyzji zobowiązującej ją do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, jak również domaga się umorzenia należności, bądź rozłożenia jej na raty. W dniu [...] lutego 2022 r., w niewyjaśnionych okolicznościach skarżąca wykreśliła na pierwszej stronie pisma słowo "odwołanie", i zastępując słowem "wniosek", opatrując poprawkę datą i podpisem, przy czym na stronie drugiej słowo "odwołanie" pozostawiła bez zmian.

Nie trzeba przypominać organom, że intencje wnoszącego pismo należy oceniać nie po tym jak zostało ono zatytułowane, ale po jego treści. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości co do tego, czego domaga się strona obowiązkiem organu jest wyjaśnienie i uzyskanie jej jednoznacznego stanowiska w tym zakresie.

W tym miejscu, wskazać należy, że postępowanie administracyjne nie jest sformalizowane, a obowiązujące przepisy wyznaczają minimalne wymogi stawiane pismom procesowym składanym w toku postępowania i znaczącą rolę w prowadzeniu tego postępowania wyznaczają organom administracji. W praktyce oznacza to, że żądania zawarte w złożonym przez stronę podaniu nawet jeśli są zredagowane niezręcznie, niedbale lub niezrozumiale obligują organ administracji publicznej do podjęcia działań mających na celu wyjaśnienie ich rzeczywistej treści. Organ administracji nie jest bowiem w żadnym razie uprawniony do samodzielnego precyzowania treści żądania, bowiem mogłoby to prowadzić do niedopuszczalnej zmiany jego kwalifikacji prawnej, wbrew intencjom osoby wnoszącej podanie. To zaś należy ocenić – jak już wyżej wskazano - na podstawie treści wniesionego pisma, a nie np. na podstawie jego tytułu.

Dalej wyjaśnić należy, że postępowanie administracyjne jest dwuinstancyjne, co oznacza, że od decyzji organu I instancji przysługuje stronie odwołanie. Jest to istotna gwarancja procesowa dla strony postępowania, umożliwiająca dokonanie instancyjnej kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia i ponowne zbadanie sprawy w jej całokształcie przez organ II instancji.

Przepisy k.p.a. przewidują możliwość zrzeczenia się odwołania. W art. 127a § 1 k.p.a. przewidziano, że w trakcie biegu terminu do wniesienia odwołania strona może zrzec się prawa do wniesienia odwołania wobec organu administracji publicznej, który wydał decyzję. Z § 2 przywołanego przepisu wynika, że z dniem doręczenia organowi administracji publicznej oświadczenia o zrzeczeniu się prawa do wniesienia odwołania przez ostatnią ze stron postępowania, decyzja staje się ostateczna i prawomocna.

Przekładając powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, że pismo, które wpłynęło do organu w terminie otwartym do wniesienia odwołania, zawierające w swej treści sformułowania jednoznacznie świadczące o tym, że skarżąca kwestionuje zasadność uznania wypłaconych jej świadczeń za nienależnie pobrane i nałożenie na nią obowiązku ich zwrotu, należało potraktować bądź jako odwołanie, bądź w przypadku wątpliwości co do intencji skarżącej – wezwać ją do jednoznacznego określenia, czy pismo stanowi odwołanie, czy też wniosek o umorzenie bądź rozłożenie na raty nienależnie pobranych świadczeń.

Dalej wyjaśnić należy, że nawet, gdyby skarżąca jednoznacznie wypowiedziała się, iż pismo stanowi wniosek o umorzenie i rozłożenie na raty, to procedowanie w tej sprawie mogłoby się rozpocząć dopiero po upływie terminu do wniesienia odwołania i uzyskaniu przez decyzję z dnia [...] stycznia 2022 r. waloru ostateczności. Chyba, że skarżąca złożyłaby oświadczenie, iż zrzeka się odwołania, czego w tej sprawie nie uczyniła.

Niezależnie od powyższego należy zauważyć, że skarżąca nie jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zatem organ, stosownie do swoich obowiązków informacyjnych wynikających z art. 9 k.p.a. winien skarżącą poinformować o skutkach jakie wywołuje wniesienie odwołania oraz konsekwencjach uznania jej pisma za wniosek o umorzenie bądź rozłożenie na raty nienależnie pobranych świadczeń, czego w niniejszej sprawie zaniedbano.

Konkludując, zaskarżona decyzja jako przedwczesna wydana została z naruszeniem przepisów postępowania, bowiem nie wyjaśniono jaki charakter miało pismo skarżącej i nie nadano mu odpowiedniego biegu. Uchybienie to w sposób oczywisty mogło mieć wpływ na wynik sprawy, bowiem w przypadku, gdyby skarżąca wyjaśniła, że jej intencją było zakwestionowanie decyzji z dnia [...] stycznia 2022 r. co do meritum, to rozpoznanie wniosku o umorzenie i rozłożenie na raty należałoby uznać za przedwczesne.

Ponownie rozpatrując sprawę, organ podejmie czynności zmierzające do wyjaśnienia wszelkich wątpliwości co to treści pisma skarżącej złożonego do organu w dniu 26 stycznia 2022 r., tj. powinien wezwać skarżącą do złożenia oświadczenia, czy pismo to stanowi odwołanie od decyzji z dnia [...] stycznia 2022 r., wniosek o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, czy też jedno i drugie. Wezwanie to powinno być połączone ze stosownym pouczeniem, dotyczącym zakresu i rodzaju zagadnień rozpoznawanych w tych postępowaniach oraz konsekwencji prawnych związanych z wyborem jednego z powyższych środków. W zależności od stanowiska strony w tym zakresie, organ podejmie stosowne czynności zmierzające do wyjaśnienia sprawy.

Wobec powyższego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą.