Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 153/06
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2006-12-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rajewska (spr.) Sędziowie Małgorzata Borowiec NSA Leszek Włoskiewicz Protokolant Barbara Dąbrowska po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 2006r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P. Ż. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 października 2005 r. sygn. akt IV SA/Wa 1116/05 w sprawie ze skargi P. Ż. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podlegania pod działanie dekretu o reformie rolnej zespołu pałacowo-parkowego 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje do sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz P. Ż. kwotę 295,- zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 października 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 1116/05, oddalił skargę P. Ż. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...], nr [...], w przedmiocie podlegania nieruchomości pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej.

Wyrok wydany został w następujących okolicznościach sprawy.

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] orzekł, że nieruchomość stanowiąca własność R. Ż., położona w G., obejmująca część działki ewidencyjnej nr 48/4 składającej się ze stajni cugowej z wozownią i garażu oraz działkę ewidencyjną nr 48/5, w skład której wchodził park z pałacem i oficyną, podlega pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, ze zm.). W uzasadnieniu stwierdził między innymi, że powyższa nieruchomość miała charakter rolny. Położony na niej zespól pałacowo-parkowy pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałymi nieruchomościami rolnymi i razem z nimi podlegał przejęciu na cele reformy rolnej.

P. Ż. działający w imieniu własnym oraz swych sióstr M. G. i T. J., spadkobierców byłej właścicielki majątku, w odwołaniu od powyższej decyzji zakwestionował ustalenia organu, że zespół pałacowo-parkowy był związany z częścią produkcyjną majątku ziemskiego. Stwierdził ponadto, że na terenie omawianej nieruchomości zamieszkiwał tylko on z rodzicami i rodzeństwem oraz personel związany z zespołem pałacowo-parkowym. W pałacu w 1946 r. mieścił się Dom Opieki nad Ociemniałymi.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] oraz umorzył postępowanie przed organem I instancji. Podał przy tym, że przejęcie nieruchomości na mocy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej następowało z mocy prawa z dniem 13 września 1944 r., bez żadnego wynagrodzenia oraz w całości, o ile rozmiar łączny gruntów przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli jej rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych. Zgodnie z § 5 ust. 1 oraz § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51), orzekanie czy dana nieruchomość podpada pod działanie powołanego dekretu należało w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich. Ich rozstrzygnięcia dotyczyły całej nieruchomości, a nie jej części. Można było je kwestionować jedynie poprzez udowodnienie, że cała nieruchomość, jako niespełniająca określonych norm obszarowych, nie podlegała przejęciu na własność Państwa na cele reformy rolnej. Obowiązujące przepisy nie przewidywały zaś możliwości wyłączenia spod działania dekretu części majątku. Skoro Wojewoda [...] orzekł w przedmiocie części nieruchomości, nie zaś całości majątku ziemskiego, to wobec braku w przepisach prawa materialnego normy kompetencyjnej upoważniającej organ do podjęcia takiego rozstrzygnięcia, powyższą decyzję należało uchylić a wszczęte postępowanie umorzyć.

Decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie P. Ż., wnosząc o stwierdzenie jej nieważności i zarzucając wydanie z rażącym naruszeniem prawa poprzez błędne przyjęcie, że zespół pałacowo-parkowy jest nieruchomością ziemską, o której mowa w "art. 2 ust. 2 lit. e" dekretu PKWN. Skarżący powołał się na uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89, z której wynika, że za nieruchomość ziemską należy uznać obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Nie zgodził się z organem, że przejęciu w trybie powołanego dekretu podlegał cały majątek, a w postępowaniu administracyjnym nie ma możliwości orzekania o niepodpadaniu pod dekret części tego majątku. Wskazał ponadto na dotychczasowe orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, które dopuszczało orzekanie o podpadaniu pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN także części przejętej nieruchomości i przyjmowało, iż na podstawie § 5 cyt. rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu tej części nieruchomości, która nie jest funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym i nie mogła być w związku z tym przeznaczona na cele reformy rolnej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 października 2005 r. oddalił skargę na wymienioną wyżej decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z § 5 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, na wniosek strony, organ administracji publicznej mógł orzec o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Powołany przepis posługuje się zwrotem orzekania w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, co mogłoby sugerować, że stanowi on podstawę do rozstrzygnięcia również o tym, czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu, z uwagi na swój charakter lub społeczno-gospodarcze przeznaczenie. Jednakże zestawienie treści tego uregulowania z § 6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje,

że decyzja przewidziana w § 5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona łącznie obejmuje. Natomiast § 6 rozporządzenia nakłada na wnioskodawcę obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju. Wynika z tego jednoznacznie, że przedmiotem postępowania może być jedynie to, czy cała nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Sformułowanie zaś ,,dana nieruchomość" oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu, z uwagi na jej areał gruntów.

Należy zatem przyjąć, że decyzja, o której mowa w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, może rozstrzygać wyłącznie o tym, czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, z uwagi na łączną wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. Dlatego decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi WSA w Warszawie uznał za odpowiadającą prawu.

Sąd I instancji stwierdził ponadto, że wniosek o ustalenie, iż wymieniona w nim nieruchomość nie wchodziła w skład majątku ziemskiego podlegającego działaniu dekretu i nie mogła być przejęta na własność Skarbu Państwa, jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej nieruchomości, a zatem sporu cywilnego, podlegającego rozstrzygnięciu przez sąd powszechny. Brak jest podstaw do stosowania § 5 rozporządzenia do rozstrzygania o innych sporach dotyczących praw rzeczowych, niż określone tym przepisem, w tym do ustalania, że dana nieruchomość z racji swego charakteru nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej.

Sąd stwierdził również, że nie wypowiada się, czy i w jakiej mierze dla oceny charakteru przedmiotowej nieruchomości winna mieć zastosowanie przywołana wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89, gdyż kwestia ta – wobec przyjęcia, że żądanie skarżącego nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym – nie miała znaczenia dla kontroli legalności zaskarżonej decyzji.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył P. Ż., reprezentowany przez radcę prawnego. Wyrok zaskarżył w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Orzeczeniu zarzucił: 1) naruszenie prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię, w szczególności art. 2 ust. 1 lit. e oraz art. 8 i art. 20 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz § 5 i § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie wykonania dekretu PKWN, a ponadto 2) mające wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów art. 6 i art. 8 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, ze zm. – dalej kpa).

W uzasadnieniu autor skargi kasacyjnej stwierdził, że Sąd I instancji nie odniósł się do tej części zaskarżonej decyzji, która obejmowała merytoryczne rozpatrzenie wniosku skarżącego ani też do treści skargi. Bezpodstawnie też uznał, że sprawa nie ma charakteru administracyjnego. Pogląd taki jest sprzeczny z dotychczasowym orzecznictwem Sądu Najwyższego, sądów powszechnych i Naczelnego Sądu Administracyjnego, a nadto przepisami rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W opinii skarżącego przepisy § 5 i § 6 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. wykraczają poza zakres delegacji do wydawania przepisów wykonawczych, gdyż nie mogą być za taką uznane art. 8 i art. 20 dekretu. Pierwszy z powołanych przepisów upoważnia Ministra Rolnictwa i Reformy Rolnej do ustalenia sposobu powoływania pełnomocników do spraw przeprowadzenia reformy rolnej, komisji reformy rolnej, komisji podziału ziemi oraz zakresu ich działania. Art. 20 stanowiący, iż wykonanie dekretu powierza się Ministrowi Rolnictwa i Reformy Rolnej także nie umożliwia stanowienia przepisów pozwalających na uznanie, że dana nieruchomość nie podlega reformie rolnej. W związku w tym zakresie należy stosować przepisy ówcześnie obowiązującego rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o postępowaniu w administracji.

Stanowisko WSA w Warszawie odnośnie cywilnego charakteru sprawy jest niezgodne z intencją ustawodawcy, który w czasie tworzenia przepisów o reformie rolnej w ogóle nie przewidywał możliwości prowadzenia postępowań przed sądami powszechnymi, gdyż sądy takie w czasie działań wojennych nie działały. Ponadto dekret o reformie rolnej, jak każdy akt nacjonalizacyjny, jest aktem prawa administracyjnego, a zatem całe postępowanie z nim związane powinno być objęte postępowaniem administracyjnym. Powołać w tym zakresie należy orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 1947 r. sygn. akt C II 38/47 (Państwo i Prawo z 1948 r. zeszyt 3 str. 169) oraz uchwałę 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 października 1951 r. sygn. akt C 427/51 (OSN 1953, zeszyt 1 poz. 1). Sąd Najwyższy stwierdził w nich wprost, że cała procedura reformy rolnej może dać oczekiwane przez ustawodawcę wyniki, gdy będzie ona pozostawała wyłącznie w rękach administracji państwowej. Zdaniem skarżącego o wyłącznej kompetencji organów administracji państwowej w tego rodzaju sprawach przesądza również Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1989 r. sygn. akt W 3/89 (OTK 1990, poz. 26). Podobnie orzekł Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 22 kwietnia 2004 r. sygn. akt OSK 46/2004 (ONSA 2004/1, poz. 20).

W ocenie autora skargi kasacyjnej wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie narusza również wyrażoną w art. 8 kpa zasadę pogłębiania zaufania obywateli do Państwa, bowiem w rozpatrywanej sprawie stan prawa nie uległ zmianie na przestrzeni 40 lat, zaś poglądy judykatury i doktryny, co do tego, że sprawa jest sprawą administracyjną, nie uległy zmianie na przestrzeni ponad 60 lat.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm. - dalej ustawa P.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu tylko nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zaistniały przesłanki przewidziane w art. 183 § 2 cyt. ustawy, a zatem Sąd mógł orzekać wyłącznie w granicach zakreślonych skargą kasacyjną. Granice te wyznaczają między innymi wymienione w art. 176 ustawy P.p.s.a. podstawy kasacyjne, które zgodnie z art. 174 ustawy mogą stanowić: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, jak również 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przez przepisy postępowania należy rozumieć przepisy, które mają zastosowanie przed sądami administracyjnymi, tj. przepisy powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi. Druga z podstaw kasacyjnych nie może zatem opierać się na zarzucie naruszenia przepisów kpa. Kodeks ten reguluje wyłącznie zasady postępowania przed organami administracji publicznej a nie postępowania sądowego. Sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 5 i art. 6 kpa jest więc całkowicie chybiony. Sąd I instancji nie mógł naruszyć tych przepisów, gdyż ich w ogóle nie stosował.

Trafnie autor skargi kasacyjnej zarzucił natomiast Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51) oraz § 5 i § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51). Sąd I instancji błędnie bowiem przyjął, że kwestia podlegania zespołu pałacowo-parkowego pod przepisy dekretu reformy rolnej należy do kognicji sądów powszechnych, jako sprawa cywilna, dotycząca praw rzeczowych, nieregulowanych przepisami prawa administracyjnego. Nieprawidłowa jest także dokonana przez ten Sąd interpretacja § 5 i § 6 rozporządzenia, prowadząca do uznania, że powołane przepisy pozwalają na orzeczenie w trybie administracyjnym o podleganiu bądź niepodleganiu nieruchomości pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej jedynie ze względu na jej areał, a w konsekwencji, iż kwestie dotyczące uznania nieruchomości za niepodpadającą pod działanie dekretu z uwagi na jej charakter, przeznaczenie gospodarczo-społeczne oraz przydatność dla celów dekretu, stanowią zagadnienie z zakresu prawa własności, dla wyjaśnienia których właściwe są sądy powszechne.

Powołane rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r., jako akt wykonawczy do dekretu o reformie rolnej, nie może być interpretowane sprzecznie z samych dekretem ani też w oderwaniu od niego. Wykładnia § 5 tego rozporządzenia nie może być zatem dokonywana wyłącznie w powiązaniu z jego § 6. Zakres stosowania § 5 rozporządzenia wynika bowiem łącznie z tego przepisu oraz art. 2 ust. 1 pkt e dekretu, z uwzględnieniem pełnego brzmienia tych norm, a także regulacji zawartej w art. 1 część druga, zgodnie z odesłaniem zawartym w art. 2 ust. 1 pkt e dekretu.

Prowadzi to do konstatacji, że brzmienie § 5 ust. 1 rozporządzenia pozwala na orzekanie o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu w odniesieniu do wszystkich wymienionych w tym przepisie przesłanek przesądzających o możliwości przeznaczenia jej na cele reformy rolnej. Zgodnie z wymienionym artykułem dekretu na cele reformy rolnej przeznacza się nieruchomości 1) ziemskie i 2) stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Istotna jest także treść art. 1 część druga dekretu, zawierającego katalog celów reformy rolnej, na które przeznaczane są przejmowane nieruchomości. Katalog tych celów jasno wskazuje, że przejmowane na podstawie dekretu nieruchomości miały być wykorzystywane na powiększenie istniejących gospodarstw rolnych, tworzenie nowych gospodarstw, w tym gospodarstw dla produkcji owocowo-warzywniczej w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych, jak również zarezerwowanie odpowiednich terenów dla celów wskazanych w art. 1 ust. 2 lit. d i lit. e. W związku z tym za aktualny należy uznać pogląd Trybunału Konstytucyjnego wyrażony w uzasadnieniu wyroku z dnia 19 września 1990 r. W 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174), że za nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e uznać należy nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Ocena, czy przesłanka ta została spełniona, następuje w trybie administracyjnym, co wynika z § 5 rozporządzenia, który stanowi, że orzekanie w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu należy w I instancji do organów administracji – wojewódzkich urzędów ziemskich. Użycie pojęcia "nieruchomość", zamiast występującego w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu pojęcia "nieruchomość ziemska" wskazuje, że § 5 rozporządzenia obejmuje również orzeczenie co do tego, czy nieruchomość można uznać za nieruchomość ziemską, a więc nieruchomość podlegającą przejęciu na cele reformy rolnej. Przyjąć także trzeba, że w związku z tym ocenie podlega również fakt niepodlegania przepisom dekretu przez część przejmowanego gospodarstwa, niespełniającą wyżej wymienionych przesłanek.

Należy podkreślić, że wątpliwości wynikłe w związku z interpretacją powyższych przepisów zostały wyjaśnione w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego podjętej w składzie 7 sędziów. W uchwale z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, Sąd wyraził pogląd, że § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Nieprawidłowy jest zatem pogląd wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, jakoby ustalenie, czy zespół pałacowo-parkowy również podlegał pod działanie dekretu nie następowało w postępowaniu administracyjnym, ale w drodze powództwa do sądu powszechnego o uzgodnienie treści księgi wieczystej. W związku z tym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powinien ponownie rozpoznać niniejszą sprawę, kierując się wskazówkami interpretacyjnymi zawartymi w niniejszym uzasadnieniu oraz cytowanej uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 185 § 1 ustawy P.p.s.a. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 203 pkt 1 ustawy P.p.s.a w zw. z § 14 ust. 2 pkt 2b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 153, poz. 1349, ze zm.).