Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1962/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-04-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zaliczka alimentacyjna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 42
journal: Dz.U. 2012 poz 1228
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity
article: art. 9a, art. 10 ust. 2, art. 15, art. 8 ust. 2
journal: Dz.U. 2005 nr 86 poz 732
law: Ustawa z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej.
article: art. 30 ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 92 i nast.
journal: Dz.U. 2015 poz 583
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy
article: art. 28, art. 156 § 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maciej Dybowski sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska sędzia del. WSA Tamara Dziełakowska (spr.) Protokolant asystent sędziego Katarzyna Czuduk po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2017 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 23 kwietnia 2015 r. sygn. akt II SA/Sz 1122/14 w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia I. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania II. odstępuje od zasądzenia od skarżącej A. M. na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2015 r. sygn. akt II SA/Sz 1122/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, w wyniku rozpoznania skargi Anny A.M. stwierdził nieważność decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] października 2014 r. oraz decyzji organu I instancji w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia.

Wyrok, jak wynika z akt sprawy, został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Prezydent Miasta K. decyzją z dnia [...] października 2007 r. zmienioną decyzją z dnia [...] czerwca 2008 r., przyznał skarżącej zaliczkę alimentacyjną na małoletniego wówczas syna K.K. w kwocie [...] zł miesięcznie na okres od [...] września 2007 r. do [...] września 2008 r. W dniu [...] lipca 2012 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. wpłynęło pismo pełnoletniego już wówczas K.K. z informacją, że na jego konto w miesiącach kwiecień, maj i czerwiec 2012 r. wpłynęły kolejno kwoty [...] zł, [...] zł i [...] zł przekazane przez N. ([...]) z N. tytułem zaległych alimentów od dłużnika przebywającego w N. W wyniku korespondencji prowadzonej z Sądem Okręgowym w K. organ ustalił, że przekazana kwota dotyczy zaległości alimentacyjnych powstałych od czerwca 2006 r. W tych okolicznościach organ zawiadomił skarżącą o wszczęciu postępowania w sprawie, a następnie po dokonaniu stosownych wyliczeń, powołując się na przepisy art. 42 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.) oraz przepisy art. 9a, art. 15 i 18 ust. 2 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.), a także art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.) ustalił wysokość nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej za okres od [...] września 2007 r. do [...] września 2008 r. w łącznej wysokości [...]zł w tym, jak wskazał w rozstrzygnięciu: "należność główna w kwocie [...] zł, odsetki na dzień [...] września 2013 r. w kwocie [...] zł, a nadto odsetki do dnia spłaty". W uzasadnieniu organ powołał się na treść przepisów wymienionych w podstawie prawnej decyzji.

W odwołaniu skarżąca zarzuciła, że organ pominął, iż "świadczenie nienależnie pobrane" w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest "świadczeniem nienależnym" w znaczeniu określonym w przepisach prawa cywilnego. Podniosła, że świadczenie nienależnie pobrane należy łączyć ze świadomością osoby, która świadczenie pobrała, iż jej ono nie przysługuje i to w okresie jego pobierania. Obowiązek zwrotu obciąża osobę, która przyjęła świadczenie w złej wierze, wiedząc, że jej się nie należy.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, przyjmując że fakt otrzymania zaległych alimentów w późniejszym okresie spowodował, że wcześniej wypłacona zaliczka stała się świadczeniem nienależnym. W podstawach prawnych tej decyzji Kolegium wskazało na treść art. 42 w związku z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

W wyniku wniesionej przez skarżącą skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 29 maja 2014 r., sygn. akt II SA/Sz 1548/13, uchylił zaskarżoną decyzję, wskazując m.in., że organ II instancji błędnie odwołał się do art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, gdyż przepis ten za świadczenie nienależnie pobrane uznaje "świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów". W ocenie Sądu przepis tego artykułu został niezasadnie zastosowany, a ponadto Kolegium nie ustaliło, że przesłanka uzasadniająca uznanie świadczenia za nienależnie pobrane w przepisie tym opisana wystąpiła w niniejszej sprawie. Sąd, co do zasady, podzielił stanowisko organów orzekających, że skoro strona pobierała wypłacone z funduszu alimentacyjnego zastępczo, za dłużnika alimentacyjnego, świadczenia w formie zaliczek alimentacyjnych, to później wyegzekwowane zaległe alimenty za ten sam okres winny zostać funduszowi zwrócone. Dalej, wywiódł Sąd, że wyegzekwowane zaliczki powinny trafić w tej części do funduszu, nie zaś do strony. Uchylając zaskarżoną decyzję Sąd zobowiązał Kolegium do zbadania czy faktycznie ziściła się któraś z przesłanek uzasadniająca uznanie pobranych przez stronę zaliczek alimentacyjnych za nienależnie pobrane w rozumieniu dotychczas obowiązujących przepisów prawa, tj. ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Ponadto zobowiązał do ustosunkowania się do zarzutów skarżącej podniesionych w odwołaniu i wydania decyzji zgodnie z art. 107 kpa.

W wyniku kolejnego rozpoznania sprawy decyzją z dnia [...] października 2014 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. ponownie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium przyjęło, że w sprawie z uwagi na treść przepisu przejściowego art. 42 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów zastosowanie znajdują przepisy wcześniejszej regulacji tj. ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. nr 86, poz. 732 ze zm.). Zgodnie z art. 15 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie zaliczkę, jest zobowiązana do jej zwrotu. Z kolei przepis art. 18 ust. 2 tej ustawy w sprawach nieuregulowanych odsyła do odpowiedniego stosowania przepisów o świadczeniach rodzinnych, jeżeli nie są one sprzeczne z niniejszą ustawą. W myśl zaś art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Organ uznał, że zawarte w tym przepisie przesłanki zostały spełnione. Stwierdził, że nie ma znaczenia, iż strona w dniu wydania decyzji i w okresie pobierania zaliczki alimentacyjnej nie wiedziała, że w 2012 r. otrzyma zaległe alimenty. Jednak znalazłszy się w takiej sytuacji strona miała świadomość, że zaliczka alimentacyjna za ten okres jej się nie należała i obowiązana była ją zwrócić organowi. Kolegium za nietrafne uznało stanowisko strony, że o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić tylko wtedy, gdy pobranie alimentów nastąpiło jednocześnie w tym samym okresie wypłacania zaliczki alimentacyjnej przez organ. Obowiązek zwrotu świadczenia nastąpi również wtedy, gdy uprawniony podmiot otrzyma zaległe alimenty później, ale za okres pokrywający się z okresem wypłaty zaliczki alimentacyjnej. Chodzi o sytuację, w której świadczenie zostało wypłacone mimo, jak się okazało później, zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia albo wstrzymania wypłaty świadczenia.

W skardze skarżąca, podnosząc naruszenie szeregu przepisów, zakwestionowała stanowisko organu co do uznania wypłaconych jej w latach 2007 – 2008 zaliczek alimentacyjnych za świadczenie nienależnie pobrane.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, stwierdzając – na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", nieważność wydanych przez organy obu instancji decyzji uznał, że są one obarczone wadą nieważnościową wymienioną w przepisie art. 156 § 1 pkt 4 kodeksu postępowania administracyjnego - skierowania ich do osoby niebędącej stroną w sprawie. Sąd wyjaśnił, że wada ta występuje wówczas, gdy nastąpiło określenie praw lub obowiązków podmiotu innego niż strona postępowania. Przyjmując, że decyzja w przedmiocie określenia nienależnego świadczenia powinna być skierowana nie do skarżącej, lecz do pełnoletniego już obecnie syna, Sąd I instancji zwrócił uwagę na treść art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.), znajdującej zastosowanie z uwagi na przepis art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 ze zm.) zgodnie z którym ustalenie prawa do zaliczki alimentacyjnej następuje na wniosek osoby uprawnionej do zaliczki, jej przedstawiciela ustawowego albo opiekuna prawnego. Wyjaśnił, że w świetle przepisów ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (K.r.o.), rodzic jako przedstawiciel ustawowy dziecka działa za niego do osiągnięcia przez małoletniego pełnoletności, kiedy to władza rodzicielska ustaje (art. 92 i nast. K.r.o.). W związku z tym Sąd wywiódł: "(...) rodzic dziecka, które jest małoletnie w dacie składania wniosku o przyznanie świadczenia alimentacyjnego, jak i na kolejnych etapach postępowania, ma prawo jako przedstawiciel ustawowy reprezentować je stając się stroną postępowania w sprawie świadczeń alimentacyjnych. Po osiągnięciu przez dziecko - osobę uprawnioną - pełnoletności, to ta osoba zamiast przedstawiciela ustawowego staje się stroną postępowania ze wszystkimi tego konsekwencjami". Sąd uznał, że od czasu osiągnięcia przez K.K. pełnoletności tj. od [...] września 2010 r. ustała władza rodzicielska skarżącej i od tego momentu "mógł on samodzielnie prowadzić swoje sprawy, w tym uzyskać status strony postępowania", a zatem w rozpoznawanej sprawie organy powinny traktować jako stronę K.K., a nie skarżącą.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł organ. W jej podstawach wskazał na naruszenie art. 10 ust. 2 w zw. z art. 15, art. 2 pkt 5 lit. a, art. 7 ust. 1 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz art. 145 § 1 pkt 2 ustawy P.p.s.a. w związku z art. 28 i art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a. poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że decyzja Kolegium oraz decyzja ją poprzedzająca dotknięte były wadą polegającą na skierowaniu ich do osoby niebędącej stroną.

W uzasadnieniu tak skonstruowanych podstaw Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. argumentowało, że wbrew stanowisku Sądu I instancji, decyzje zostały skierowane do właściwej osoby tj. skarżącej, której przyznano i wypłacono zaliczkę alimentacyjną. Powołany przepis art. 15 stanowi bowiem, że zobowiązana do zwrotu jest osoba, która pobrała nienależne świadczenie, a zatem fakt osiągnięcia pełnoletności przez dziecko na które przyznana została zaliczka jest bez znaczenia dla bycia stroną w sprawie o nienależne świadczenie. Na potwierdzenie swojego stanowiska organ powołał się na pogląd zawarty w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 września 2009 r. I OSK 21/09. Dodatkowo organ zwrócił uwagę, że w sprawie orzekał już sąd administracyjny, który kontrolując uprzednio wydane decyzje skierowane do skarżącej nie dopatrzył się podstaw nieważności i zobowiązał Kolegium do wnikliwego zbadania, czy faktycznie ziściły się przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane.

Organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest zasadna.

Kluczowy problem w sprawie sprowadza się do oceny czy stroną postępowania w sprawie o ustalenie nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego jest osoba, która w imieniu małoletniego jako jego przedstawiciel ustawowy występowała o ustalenie zaliczki alimentacyjnej i ją faktycznie pobrała, czy też osoba na rzecz której świadczenie został przyznane, a która wówczas była małoletnia, natomiast w czasie rozpatrywania sprawy o nienależne świadczenie jest pełnoletnia. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowany jest pogląd, że uzyskanie pełnoletności przez dziecko na które rodzic uzyskał zaliczkę nie ma znaczenia dla ustalenia podmiotu, który powinien być stroną w sprawie nienależnie pobranego świadczenia, pozostaje nim bowiem osoba, która to świadczenie faktycznie pobrała czyli przedstawiciel ustawowy. Taki pogląd wyrażono w powołanym w skardze kasacyjnej wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 września 2009 r. w sprawie I OSK 21/09, a także w innych orzeczeniach, przykładowo w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z 21 lipca 2016 r. II SA/Op 218/16 czy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 19 lipca 2016 r. w sprawie IV SA/Gl 1024/15 (orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na https://cbois.nsa.gov.pl). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, opowiedzenie się za którymś z tych stanowisk, czy tym wyrażonym w orzecznictwie, czy przedstawionym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie jest możliwe bez uprzedniego ustalenia czy sytuacja w jakiej znalazła się skarżąca i jej syn w następstwie otrzymania świadczeń z Norwegii to sytuacja, która w ogóle wyczerpuje przesłanki "nienależnie pobranego świadczenia" w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w odniesieniu do wypłaconych w przeszłości zaliczek alimentacyjnych. Innymi słowy nie można z góry a priori ustalić kto powinien być adresatem działań organu w sprawie bez uprzedniego ustalenia czy przypadek uzyskania świadczenia alimentacyjnego przez pełnoletnie już dziecko po okresie wypłaty świadczenia pobranego przez jego przedstawiciela ustawowego kwalifikuje się pod którąś z definicji nienależnie pobranego świadczenia podaną w art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wobec tego, że w prawie administracyjnym stroną jest stosownie do art. 28 k.p.a. ten czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie, to przesądzenie kto jest stroną danego postępowania wymaga często uprzedniego zdefiniowania podstaw odpowiedzialności i ustalenia przesłanek istnienia obowiązku publicznoprawnego, który ma być decyzją administracyjną nałożony. Dopiero określenie, jakie okoliczności wedle normy prawa materialnego mającej zastosowanie w sprawie uprawniają organ do wydania decyzji administracyjnej pozwalają prawidłowo określić adresata obowiązku, przy czym chodzi o obowiązek, który, jak wyjaśnia doktryna prawnicza, podobnie jak interes prawny, musi być indywidualny, konkretny, aktualny, obiektywnie sprawdzalny, wsparty okolicznościami faktycznymi będącymi przesłankami stosowania przepisu prawa materialnego, a orzekać o nim albo go stwierdzać trzeba w postępowaniu administracyjnym przez wydanie decyzji (por. B. Adamiak, J. Borkowski, KPA, Komentarz, wyd. 13, Warszawa 2014, str. 197-198). Zatem w postępowaniu administracyjnym, określając adresata obowiązku, a tym samym adresata decyzji i stronę postępowania nie można tego czynić w oderwaniu od okoliczności i podstaw jego nałożenia tj. z pominięciem normy prawa materialnego która ten obowiązek publicznoprawny jednoznacznie kreuje. Cały sens twierdzenia, że pojęcie strony w rozumieniu art. 28 k.p.a. może być wyprowadzone tylko z przepisów prawa materialnego czyli z normy prawnej, która stanowi podstawę ustalenia uprawnienia lub obowiązku jest widoczny właśnie na tle okoliczności niniejszej sprawy w której nie można prawidłowo ustalić adresata działań organu bez uprzedniego zbadania przesłanek jego odpowiedzialności. Sąd I instancji, prezentując stanowisko, że stroną jest syn skarżącej, a nie ona sama, powinien był zatem w pierwszej kolejności rozstrzygnąć, czy przyznana i wypłacona blisko 10 lat temu zaliczka alimentacyjna na skutek otrzymania przez dorosłego syna zaległości alimentacyjnych stała się w rozumieniu przepisów prawa świadczeniem nienależnie pobranym. Podkreślenia wymaga, że takie też były szczegółowe wskazania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie rozpoznającego skargę na wcześniejszą decyzję organu odwoławczego. Nie dostrzegając wówczas kwalifikowanej wady nieważnościowej z art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a. Sąd ten stwierdził, że "co do zasady należy zgodzić się ze stanowiskiem Kolegium, że skoro skarżąca pobierała wypłacane z funduszu alimentacyjnego zastępczo, za dłużnika alimentacyjnego, świadczenia w formie zaliczek alimentacyjnych, to później wyegzekwowane zaległe alimenty za ten sam okres powinny zostać funduszowi zwrócone. Wyegzekwowanie zaliczki powinny trafić w tej części do funduszu, nie zaś do skarżącej. Nie oznacza to jednak, że wystąpiła sytuacja uzasadniająca uznanie, że wypłacone uprzednio w latach 2008 i 2009 zaliczki można automatycznie uznać za świadczenia nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi i to wraz z odsetkami liczonymi od dnia ich wypłaty. Podstawy prawnej do takiego przyjęcia organ odwoławczy nie wskazał". Z tego względu, przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd zalecił, aby organ zbadał, czy faktycznie ziściła się któraś z przesłanek uzasadniająca uznanie pobranych przez skarżącą zaliczek alimentacyjnych za nienależnie pobrane. W tych okolicznościach rzeczą Sądu kontrolującego decyzję organu odwoławczego wydaną w wyniku ponownego rozpoznania sprawy było w pierwszej kolejności zweryfikowanie prawidłowości wykonania jego wcześniejszych zaleceń stosownie do przepisu art. 153 P.p.s.a., a ewentualne przesądzenie, że stroną postępowania powinien być syn skarżącej, a nie ona sama winno być poprzedzone ustaleniem, że pobrane przez skarżącą zaliczki przyznane na małoletniego syna w sytuacji późniejszego uzyskania przez niego zaległych świadczeń alimentacyjnych po osiągnięciu pełnoletności, wyczerpują przesłanki nienależnie pobranego świadczenia zdefiniowane w art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zatem, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, a zwłaszcza w świetle poprzedniego wyroku, ewentualne przesądzenie o kwalifikowanej wadzie nieważnościowej z art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a. mogło mieć miejsce dopiero w następstwie ustalenia, że dana sytuacja wyczerpuje hipotezę art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ewentualnie kolejnych wymienionych w tym przepisie przypadków nienależnie pobranego świadczenia. Powołany przez organy art. 30 ust. 2 pkt 1 stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Definicja nienależnie pobranego świadczenia zawarta w tym przepisie, jak podkreśla się w orzecznictwie, nie jest tożsama z cywilistycznym terminem "świadczenia nienależnego", które to pojęcie ma charakter obiektywny i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostało wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. "Świadczenie nienależnie pobrane", o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 w/w ustawy to świadczenie wypłacone, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych, albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, ale na skutek okoliczności leżących po stronie świadczeniobiorcy, przy czym mogą to być zarówno przyczyny leżące po stronie organu ( błąd), ale także okoliczności niezależne od organu. Zawsze jednak są to świadczenia pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się zatem, że nienależnie pobrane świadczenie ma miejsce w razie przyjęcia świadczenia w złej wierze, wiedząc, że się ono nie należy. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny, polegający na działaniu wbrew pouczeniu ( por. wyroki NSA z dnia 10 maja 2012r. I OSK 2290/11, z 4 października 2011r. I OSK 762/11, z 27 października 2010r. I OSK 981/10, z 14 grudnia 2009 r. I OSK 826/09, I OSK 535/08 wszystkie opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na https://cbois.nsa.gov.pl). Przy tak zdefiniowanym nienależnie pobranym świadczeniu obejmującym przypadek świadomego wprowadzenia organu w błąd przez osobę pobierającą świadczenie trudno przyjąć, że adresatem obowiązku zwrotu mógłby być syn skarżącej. Z kolei skoro obowiązek ten powinien obciążać osobę, która świadczenie nienależne rzeczywiście pobrała, to nie sposób doszukać się podstaw jej odpowiedzialności w sytuacji gdy późniejsze świadczenie skutkujące zwrotem zaliczek powiększyło majątek pełnoletniego dziecka, a nie skarżącej. Sąd I instancji w swoich rozważaniach nie uwzględnił powyższych okoliczności. Zwrócił uwagę wyłącznie na treść art. 10 ust. 2 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej i przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące reprezentacji małoletniego. Tymczasem art. 10 ust. 2 powołanej ustawy stanowi jedynie, że ustalenie prawa do zaliczki następuje na wniosek osoby uprawnionej, jej przedstawiciela ustawowego albo opiekuna prawnego. Z przepisu tego w powiązaniu z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie można poprawnie wyprowadzić pojęcia strony w postępowaniu w sprawie nienależnie pobranego świadczenia. Konieczne jest sięgnięcie do definicji zawartej w art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych i zanalizowanie przesłanek nienależnie pobranego świadczenia w celu ustalenia kto powinien być adresatem działań organu.

Z powyższych względów na mocy art. 185 § 1 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku, zaś na podstawie art. 207 § 2 tej ustawy odstąpiono od zasądzenia od skarżącej na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.