Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 540/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-06-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 1976 nr 7 poz 36
law: Obwieszczenie Przewodniczącego Rady Państwa z dnia 16 lutego 1976 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r.
article: art. 153
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 156 par 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Szmydt (spr.) Sędziowie WSA Dariusz Pirogowicz WSA Przemysław Żmich Protokolant starszy referent Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 czerwca 2016 r. sprawy ze skargi J. C., W. P. oraz J. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2016 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2015 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz J. C., W. P. oraz J. B. solidarnie kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

J. C. złożyła skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2016r., nr [...], utrzymującą w mocy decyzję własną z dnia [...] września 2015r. nr [...], którą to decyzją Minister stwierdził, że:

1) decyzja Naczelnika Gminy D. z dnia [...] listopada 1979 roku nr [...], orzekająca o przejęciu na własność Państwa, gospodarstwa rolnego bez budynków, położonego we wsi F. o łącznej powierzchni [...] ha w części orzekającej o przejęciu na własność Państwa udziałów w gospodarstwie rolnym, stanowiących własność następców prawnych W. B., tj.: J. C., W. P. i J. B., została wydana z naruszeniem prawa;

2) odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy D. w pozostałym zakresie, tj. w części orzekającej o przejęciu udziału w gospodarstwie, stanowiącym własność M. B..

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Naczelnik Gminy D., decyzją z dnia [...] listopada 1979 r., Nr [...], przejął na własność Państwa, gospodarstwo rolne bez budynków, położone we wsi F. o łącznej powierzchni [...] ha.

Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności powołanej wyżej decyzji wystąpiła J. C., występująca w imieniu własnym oraz jako pełnomocnik W. P. oraz J. B. podnosząc m.in., że w dacie wydania decyzji przez Naczelnika Gminy w D. gospodarstwo stanowiło współwłasność M. B. oraz spadkobierców jego zmarłej żony – W. B. a zatem powinni oni być stronami postępowania prowadzonego przez ten organ.

Decyzją z dnia [...] października 2014 r., Nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] czerwca 2014 r., Nr [...], odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy D. z dnia [...] listopada 1979 r., Nr [...].

W wyniku skargi J. C., występującej w imieniu własnym oraz jako pełnomocnik W. P. oraz J. B., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 4 marca 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 3385/14, uchylił zaskarżone decyzje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Organ wskazał, że z akt sprawy wynika, iż materialną podstawę prawną decyzji Naczelnika Gminy D. z dnia [...] listopada 1979 r., znak: [...], orzekającej o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego bez budynków, położonego we wsi F. o łącznej powierzchni [...] ha, stanowił art. 45 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140). Artykuł 45 ustawy z dnia 27 października 1977 r. stanowił, że w przypadku gdy rolnik nie posiadał następców lub gdy następca nie spełniał warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmówił jego przejęcia, gospodarstwo rolne na wniosek rolnika przejmowało Państwo.

Organ wskazał, że z powyższego wynikało, iż przejęcie gospodarstwa rolnego na własność Państwa, na gruncie ww. art. 45, było możliwe w przypadku łącznego ziszczenia się dwóch warunków. Pierwszy warunek sprowadzał się do złożenia przez rolnika wniosku dotyczącego przejęcia jego gospodarstwa. Drugi z nich można było uznać za zrealizowany, gdy alternatywnie zaistniała jedna z trzech okoliczności: brak było następców albo też następca nie spełniał warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego ewentualnie odmówił on przejęcia gospodarstwa. Stosownie do § 36 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. z 1977 r., nr 37, poz. 166), wydanym na podstawie art. 5 ust. 3, art. 29 ust. 3, art. 42, art. 59 oraz art. 76 ust. 1 ww. ustawy, jeżeli rolnik jest współwłaścicielem lub współposiadaczem gospodarstwa rolnego albo ma udział we wspólnocie gruntowej, przekazaniu podlegają te udziały. Ze znajdującego się w aktach archiwalnych sprawy aktu nadania z dnia [...] grudnia 1951 r., nr [...] oraz zaświadczenia Państwowego Biura Notarialnego w O. z dnia [...] czerwca 1968 r. wynika, że opisane wyżej gospodarstwa zostało nadane na własność M. B.. Jak wynika z uzasadnienia spornej decyzji z wnioskiem o przejęcie gospodarstwa na własność Państwa wystąpił M. B. składając oświadczenie z dnia [...] sierpnia 1978 r., podtrzymane w protokole spisanym w dniu [...] listopada 1979 r. i wobec spełnienia ustawowych przesłanek, Naczelnik Gminy D. decyzją z dnia [...] listopada 1979 r., Nr [...], przejął na własność Państwa, gospodarstwo rolne bez budynków, położone we wsi F.

Organ podkreślił, że z dokumentacji archiwalnej wynika, iż M.B. w dniu [...] grudnia 1948 r. zawarł związek małżeński z W. B. a zatem ww. gospodarstwo, zgodnie z ówcześnie obowiązującymi przepisami Kodeksu rodzinnego z dnia 27 czerwca 1950 r., weszło w skład majątku wspólnego małż. B. W postępowaniu nadzorczym, prowadzonym przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi ustalono, iż W. B. - była właścicielka przejętego na własność Państwa gospodarstwa rolnego zmarła [...] stycznia 1976 r., podczas gdy sporna decyzja Naczelnika Gminy w D. została wydana dnia [...] listopada 1979 r. Spadkobiercami po zmarłej zostali ustaleni M.B. oraz dzieci małż. B. W związku z powyższym organ stwierdził, iż zgodnie z przepisem § 36 ww. rozporządzenia M. B. mógł wnioskować o przejęcie przez Państwo jedynie swojego udziału w ww. nieruchomości, niedopuszczalne zaś było przejęcie całej nieruchomości na wniosek jednego ze współwłaścicieli.

Z powyższych ustaleń wynika zatem, iż decyzja Naczelnika Gminy w D. z dnia [...] listopada 1979 r., Nr [...], została wydana z rażącym naruszeniem § 36 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin, wobec czego zaistniały przesłanki do stwierdzenia jej nieważności na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Organ I instancji wskazał, że odstąpienie w niniejszej sprawie od stwierdzenia nieważności ww. decyzji Naczelnika Gminy D. i ograniczenie się do stwierdzenia jej wydania z naruszeniem prawa podyktowane jest zmianą stanu prawnego wywołaną wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 maja 2015 r. (sygn. akt: P 46/13), który wszedł w życie w dniu 21 maja 2015 r. W wyroku tym Trybunał uznał art. 156 § 2 kpa za niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie, w jakim przepis ten nie wyłącza dopuszczalności stwierdzenia nieważności decyzji wydanej z rażącym naruszeniem prawa, gdy od wydania decyzji nastąpił znaczny upływ czasu, a decyzja była podstawą nabycia prawa lub ekspektatywy. Organ wskazał, że z uwagi na fakt, iż orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, Minister obowiązany był uwzględnić treść tego wyroku przy wykładni art. 156 § 2 kpa i ograniczyć się do stwierdzenia wydania decyzji Naczelnika Gminy D. z naruszeniem prawa.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpoznaniu wniosku J. C., o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2015 roku Nr [...].

Organ wskazał, że ze znajdującego się w aktach sprawy aktu nadania z dnia [...] grudnia 1951 roku, nr [..] oraz zaświadczenia Państwowego Biura Notarialnego w O. z dnia [...] czerwca 1968 roku wynika, że przedmiotowe gospodarstwo zostało nadane na własność M. B. W czasie wydania wspomnianego aktu nadania, M. B. pozostawał w związku małżeńskim, zawartym w dniu [...] grudnia 1948 roku, z W. B. (por. skrócony odpis aktu małżeństwa z dnia [...] marca 2013 roku). Jednocześnie, brak jest dowodów wskazujących, że małżonkowie zawarli małżeńską umowę majątkową. Gospodarstwo rolne stanowiło zatem majątek wspólny małżonków (art. 21 § 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 roku - Kodeks rodzinny, Dz. U. Nr 34, poz. 308 z późn. zm.). W. B., zmarła w dniu [...] stycznia 1976 roku, a udział we wchodzącym w skład spadku, gospodarstwie rolnym nabyli: mąż M. B. oraz dzieci, tj.: [...]. Z wnioskiem jednak o przejęcie przedmiotowego gospodarstwa na własność Państwa wystąpił tylko M. B., podczas, gdy - jak wynika z powyższego - legitymowani do tego byli również pozostali spadkobiercy W. B. Stwierdzić zatem należy, że M. B. mógł wnioskować jedynie o przejęcie przez Państwo swojego udziału w ww. gospodarstwie. Niedopuszczalne zaś było przejęcie całego gospodarstwa na wniosek jednego ze współwłaścicieli, bowiem doprowadziło to do pozbawienia prawa własności osób, które o to nie występowały.

Powyższe stanowiło jednocześnie realizację wytycznych z wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 marca 2015 roku, sygn. akt: I SA/Wa 3385/14.

Badając kwestię przejęcia na własność Państwa udziału stanowiącego własność M.B. w ww. gospodarstwie, organ wskazał, że konieczne było spełnienie następujących przesłanek:

1) należało złożyć wniosek o przejęcie gospodarstwa oraz

2) wykazać, że np. następcy prawni nie spełniają warunków wymaganych do przejęcia gospodarstwa lub nie wyrażają zgody na przejęcie.

M.B. pismem z dnia [...] sierpnia 1978 roku wystąpił do Urzędu Gminy D. z wnioskiem o przejecie gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha. Spełniona zatem była pierwsza przesłanka.

Odnosząc się do drugiej przesłanki, organ stwierdził, że M.B. miał troje dzieci – [...]. Spośród nich J. C. i W. P. - nie posiadały koniecznych kwalifikacji, a J. B. - kwalifikacje takie posiadał (świadectwo załączone do pisma z dnia [...] lutego 2014 roku). Jak wynika jednak z akt sprawy, M.B. we wniosku z dnia [...] sierpnia 1978 roku oświadczył, że nie ma nikogo do pomocy w gospodarstwie, dzieci pracują w swoich zawodach i nie udzielają żadnej pomocy przy wykonywaniu ciężkich prac gospodarskich. Co więcej, zarówno J. B., jak i jego siostry, przez lata nie kwestionowali prawidłowości wspomnianego oświadczenia M.B. Nie można zatem bez żadnych wątpliwości uznać, że J. B. wyraził zgodę na przejęcie przedmiotowego gospodarstwa. Pomimo zatem braku dokumentu zawierającego oświadczenie J. B. o niewyrażaniu zgody na przejęcie gospodarstwa należy przyjąć, że spełniona była również druga przesłanka.

Organ konkludował, że decyzja Naczelnika Gminy D. z dnia [...] listopada 1979 roku, w części dotyczącej przejęcia udziału stanowiącego własność M.B., wydana została zgodnie z ówcześnie obowiązującymi przepisami prawa, bowiem spełnione były przesłanki konieczne do przejęcia gospodarstwa rolnego. W części natomiast orzekającej o przejęciu na własność Państwa udziałów, w ww. gospodarstwie rolnym, stanowiących własność, następców prawnych W, B., tj.:[...], decyzja Naczelnika Gminy D. z dnia [...] listopada 1979 roku, została wydana z rażącym naruszeniem art. 45 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin w związku z § 36 wspomnianego rozporządzenia. Z tej przyczyny zaistniały przesłanki do stwierdzenia w tej części jej nieważności. Jednak z uwagi na upływ prawie 37 lat od dnia wydania decyzji Naczelnika Gminy D. oraz nabycie na jej mocy przez Skarb Państwa prawa własności udziałów w przedmiotowym gospodarstwie, a przez M.B., ekspektatywy prawa do emerytury – organ wskazał, że należało ograniczyć się do stwierdzenia wydania badanej decyzji z dnia [...] listopada 1979 roku z naruszeniem prawa.

J. C. złożyła skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2016r., nr [...], utrzymującą w mocy decyzję własną z dnia [...] września 2015r. nr [...]

Skarżąca podnosiła m.in., że organ przyznał, iż przekazanie gruntów na własność Państwa nabytych przez spadkobierców W. B. odbyło się z rażącym naruszeniem prawa. Jednak nie wydało decyzji o unieważnieniu tej części decyzji Naczelnika Gminy. Zdaniem skarżącej niezgodnie z prawdą organ przyjął, że zrealizowało wytyczne Sądu w tym zakresie. Ponadto, żaden z dwóch wymaganych warunków koniecznych do przekazania gospodarstwa, zdaniem skarżącej, nie został spełniony, co obszernie uzasadniła w złożonej skardze. Skarżąca szczegółowo opisała swoje odczucia w zakresie prowadzonego przez organ postępowania dając wyraz swojemu niezadowoleniu z działania organu.

Skarżąca na zakończenie wnosiła o rozważenie możliwości prawnej wydania przez Sąd decyzji zastępczej, gdyż organ w jej ocenie jawnie nie respektuje wyroków Sądu.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji.

Przechodząc do rozważań nad zgodnością z prawem zaskarżonej decyzji należy wskazać, że została ona wydana po uprzednim uchyleniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 4 marca 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 3385/14, obu decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

W związku z powyższym, w rozpatrywanej sprawie zachodzi sytuacja przewidziana w art. 153 ppsa w brzmieniu obowiązującym od dnia 15 sierpnia 2015 r., nadanym przez art. 1 pkt 41 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. Nr 658).

Zgodnie z art. 153 ppsa, w nowym brzmieniu, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

W stanie prawnym obowiązującym do 14 sierpnia 2015 r. przepis ten wskazywał, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia.

W uzasadnieniu zmiany wskazywano, że ma ona na celu usunięcie wątpliwości co do zakresu związania oceną prawną wyrażoną w prawomocnym wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego. Wprowadzenie sformułowania o związaniu "sądów jak i organów", oznacza że danym orzeczeniem będzie związany w sprawie zarówno wojewódzki sąd administracyjny, jak i Naczelny Sąd Administracyjny. Dotychczasowe brzmienie przepisu mogło bowiem wywoływać wątpliwości co do związania Naczelnego Sądu Administracyjnego oceną prawną wyrażoną w prawomocnym wyroku sądu pierwszej instancji (kiedy to Naczelny Sąd Administracyjny rozpatrywał skargę kasacyjną od wyroku oceniającego legalność ponownie wydanej w sprawie decyzji).

Poza tym, zmiana tego przepisu poprzez dodanie słów: "chyba że przepisy prawa uległy zmianie" oznacza, że zmiana ma zagwarantować stronom pewność, że ocena prawna wynikająca z prawomocnego wyroku nie będzie wzruszona w kolejnych orzeczeniach sądowych. Oznacza to zatem, że wyłącznie zmiana przepisów usprawiedliwia niezastosowanie się do oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu sądu. Poprzednie brzmienie przepisu nie zawierało wprawdzie sformułowań dotyczących możliwości niezastosowania się do oceny prawnej i wskazań zawartych w orzeczeniu sądu, ale w doktrynie i orzecznictwie ugruntowało się stanowisko, iż ocena prawna zawarta w orzeczeniu sądu administracyjnego utraci moc wiążącą w wypadku zmiany stanu prawnego, jeżeli to spowoduje, że pogląd sądu stanie się nieaktualny (por. wyrok NSA z dnia 22 września 1999 r., I SA 2019/98). Podobny skutek, tj. ustanie mocy wiążącej wspomnianej oceny, mogła spowodować zmiana - po wydaniu orzeczenia sądowego - istotnych okoliczności faktycznych oraz wzruszenie orzeczenia zawierającego ocenę prawną w przewidzianym do tego trybie.

Tak więc obecne brzmienie przepisu wprost wskazuje jedną sytuację, w której możliwa jest utrata mocy wiążącej oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania zawartych w orzeczeniu sądu, tj. zmianę przepisów.

Przywołując wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2014r. wydany w sprawie II FSK 2523/12, stwierdzić należy, że przez ocenę prawną, o której mowa w ww. przepisie rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego oraz kwestii zastosowania określonego przepisu prawa do ustalonego stanu faktycznego. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej i dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznawania sprawy. Z powyższego wynika, że zarówno organy administracyjne, których działanie lub bezczynność było przedmiotem skargi, jak i sąd orzekający w sprawie, ilekroć dana sprawa będzie ponownie przez nie rozpoznawana będą związane oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w orzeczeniu tegoż sądu, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną zmianie przepisy prawa, na podstawie których sąd orzekał. Jeżeli zatem strona z taką oceną prawną i wskazaniami się nie zgadza, to powinna orzeczenie to zakwestionować za pomocą właściwych środków odwoławczych. Po uprawomocnieniu się orzeczenia, zawarte w nim stanowisko, będzie wiążące nie tylko dla organów wymienionych w art. 153 ppsa, lecz również wskazanych w art. 170 ppsa, który stanowi, że orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Oznacza to, że podmioty te muszą przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu i w kolejnych postępowaniach, w których się pojawia, nie może być ona, co do zasady, ponownie badana (por.: wyroki NSA z 24 października 2011 r., sygn. akt I FSK 1596/12 i z 19 grudnia 2012 r., sygn. akt I FSK 62/12 publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl a także: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, 5 wydanie. Warszawa 2013, str.467-469 i 522 - 524 oraz W. Trybka: Istota oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania sądu administracyjnego, Przegląd Prawa Publicznego, nr 2/2014).

Jeżeli zatem strona ze środka odwoławczego nie skorzysta i tym samym doprowadzi do uprawomocnienia się danego wyroku, wówczas kwestie prawne przesądzone w tym wyroku i zawarte w nim wskazania są wiążące dla organów administracyjnych orzekających w sprawie, tegoż sądu jak i innych organów, nie wyłączając sądu drugiej instancji rozpoznającego skargę kasacyjną od kolejnego wyrok w sprawie (por.: wyroki NSA z 10 lutego 2011 r., sygn. akt I OSK 1241/10 i z 12 września 2014 r., sygn. akt I FSK 1016/13 - publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl; M. Matusiak, glosa do wyroku NSA z 6 listopada 2009 r. sygn. akt II FSK 940/08, GSP-Prz. Orz. 213.2.25). Wyrażenie przez sąd w prawomocnym wyroku uchylającym kwestionowaną decyzję oceny prawnej oraz wskazań, co do dalszego postępowania determinuje zatem zakres sądowej kontroli legalności decyzji wydanej w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy przez organy.

Zdaniem Sądu, w sprawie będącej przedmiotem rozpoznania, właśnie takie związanie oceną prawna występuje (art. 153 ppsa).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 4 marca 2015r. ISA/Wa 3385/14 wskazał, że: "Niekwestionowaną w tej sprawie przez strony postępowania okolicznością jest fakt, że z wnioskiem o przejęcie gospodarstwa rolnego nie wystąpili wszyscy jego współwłaściciele. Sporne jest natomiast, czy złożenie wniosku o przejęcie gospodarstwa rolnego tylko przez jednego ze współwłaścicieli i na tej podstawie wydanie decyzji o przejęciu na rzecz Państwa - stanowiło rażące naruszenie prawa".

Sąd stwierdził, iż brak wniosku pochodzącego od wszystkich współwłaścicieli gospodarstwa rolnego oznacza, że organ wydając decyzję o jego przejęciu pozbawił prawa własności osoby, które o to nie występowały bowiem zgodnie z art. 17 Konstytucji PRL z dnia 22 lipca 1952 r. (Dz. U z 1976 r. Nr 7, poz. 36) Polska Rzeczpospolita Ludowa uznawała i ochraniała na podstawie obowiązujących ustaw indywidualną własność i prawo dziedziczenia ziemi, budynków i innych środków produkcji należących do chłopów, rzemieślników i chałupników. Powyższa zasada oznaczała, że własność gospodarstwa rolnego była chroniona, co prawda z ustawowymi ograniczeniami - jednakże nie można uznać, iż pozbawienie jej mogło nastąpić bez wiedzy współwłaścicieli i bez ich wniosku. Bez znaczenia dla oceny rażącego naruszenia prawa przez kontrolowaną w trybie nadzorczym decyzję z 1979 r., jest zatem fakt, że organ nie posiadał wiedzy o tym, iż M. B. nie był jedynym właścicielem przejętego gospodarstwa oraz, że następstwo to zostało stwierdzone postanowieniem właściwego Sądu dopiero w 2013 r. Organ dokonując przejęcia gospodarstwa rolnego powinien był ustalić stan faktyczny sprawy, tj. fakt, że M. B. nie jest jedynym właścicielem gospodarstwa, gdyż była nim także jego zmarła w 1976 r. żona, która posiadała spadkobierców, o śmierci której zresztą ww. wspomniał we wniosku z dnia 27 sierpnia 1978r. Nie podlega bowiem wątpliwości, iż z chwilą śmierci jednego z małżonków jego udział w gospodarstwie podlegał dziedziczeniu z chwilą jego śmierci, w tej dacie bowiem otwiera się spadek , a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Sąd wskazał, że w związku z powyższym spadkobiercy byli legitymowani do złożenia wniosku o przejęcie gospodarstwa rolnego. Ustalając, że M.B. był jedynym właścicielem gospodarstwa Naczelnik Gminy D. rażąco naruszył zatem prawo - bowiem dokonał odjęcia prawa własności bez wniosku wszystkich właścicieli. Sąd zaznaczył przy tym, iż oczywistość tego naruszenia nie może być zaakceptowana w państwie prawa, zaś kontrolowana w trybie nadzorczym decyzja wymaga wyeliminowania z obrotu prawnego jako rażąco naruszająca prawo (art. 45 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin).

Wykładania zawarta w wyroku WSA w Warszawie z dnia 4 marca 2015r. jest jasna i czytelna. Przy tak przedstawionej wykładni i prawomocnym wyroku z dnia 4 marca 2015r. jedynie zmiana stanu prawnego lub zmiana okoliczności faktycznych sprawy mogłaby pozwolić organowi na dokonanie innej oceny kontrolowanej w trybie nadzoru decyzji z dnia [...] listopada 1979r.

W przedmiotowej sprawie nie nastąpiła zmiana stanu faktycznego, jest to bezsporne i nie wymaga dodatkowej analizy.

Organ I instancji wskazał, że odstąpienie w niniejszej sprawie od stwierdzenia nieważności ww. decyzji Naczelnika Gminy D. i ograniczenie się do stwierdzenia jej wydania z naruszeniem prawa podyktowane jest zmianą stanu prawnego wywołaną wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 maja 2015 r. (sygn. akt: P 46/13), który wszedł w życie w dniu 21 maja 2015 r. W wyroku tym Trybunał uznał art. 156 § 2 kpa za niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie, w jakim przepis ten nie wyłącza dopuszczalności stwierdzenia nieważności decyzji wydanej z rażącym naruszeniem prawa, gdy od wydania decyzji nastąpił znaczny upływ czasu, a decyzja była podstawą nabycia prawa lub ekspektatywy. Organ wskazał, że z uwagi na fakt, iż orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, Minister obowiązany był uwzględnić treść tego wyroku przy wykładni art. 156 § 2 kpa i ograniczyć się do stwierdzenia wydania decyzji Naczelnika Gminy D. z naruszeniem prawa.

Nie sposób zgodzić się ze stanowiskiem organu, iż wyrok TK z dnia 12 maja 2015r. P 46/13, spowodował zmianę stanu prawnego a tym bardziej zwolnił organ z obowiązku prowadzenia postępowania zgodnie z wykładnią przepisów wskazaną przez WSA w Warszawie w wyroku z dnia 4 marca 2015r. Trybunał Konstytucyjny nie zmienił treści art. 156 § 2 kpa, dał natomiast sygnał ustawodawcy, że taka zmiana jest konieczna ponieważ w niektórych sytuacjach (stanach faktycznych i prawnych) znaczny upływ czasu powoduje, że przepis ten narusza art.2 Konstytucji RP. W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, wyrok TK z dnia 4 marca 2015r. nie zmienił więc stanu prawnego (art. 153 ppsa). Warto przy tym wspomnieć, że TK wydawał orzeczenie w oparciu o stan faktyczny sprawy gdzie przedmiotem kontroli było orzeczenie administracyjne z 1948r. wydane na podstawie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279) czyli tzw. dekretu Bieruta.

Organ naruszył więc dyspozycję art. 153 ppsa w stopniu powodującym konieczność uchylenia obu zaskarżonych decyzji.

Na marginesie należy wskazać, że argumentacji organu jakoby M.B. mógł złożyć wniosek o przejęcie jedynie jego udziału w gospodarstwie rolnym również nie może się ostać, niezależnie od argumentów przedstawionych powyżej.

Organ ustalił, że M.B. miał troje dzieci –[...]. Spośród nich J. C. i W. P. - nie posiadały koniecznych kwalifikacji, a J. B. - kwalifikacje takie posiadał (świadectwo załączone do pisma z dnia [...] lutego 2014 roku). Okoliczności te powodowały, że w dacie otwarcia spadku po W. B. gospodarstwo rolne stanowiło współwłasność. Nie było zatem prawnej możliwości decydowania o rzeczy wspólnej w zakresie przekraczającym zwykły zarząd.

Warto przypomnieć, że najczęściej wspólną rzeczą zarządzają wszyscy współwłaściciele w oparciu o zasady przyjęte w ustawie. U podstaw uregulowania sposobu zarządu ustawowego leży podział czynności na czynności zwykłego zarządu i czynności przekraczające zwykły zarząd. Kodeks cywilny nie definiuje tych pojęć, pozostawiając to doktrynie i orzecznictwu. Według utrwalonego poglądu przez czynności zwykłego zarządu rozumie się załatwianie bieżących spraw związanych ze zwykłą eksploatacją rzeczy i zachowaniem jej w stanie niepogorszonym. Pozostałe czynności, które się w tych granicach nie mieszczą, należą do czynności przekraczających zwykły zarząd (por. J. Ignatowicz (w:) Komentarz, t. I, 1972, s. 511 i n.). Ocena, czy czynność należy do czynności zwykłego zarządu, czy też przekracza te granice, powinna być dokonywana w konkretnych okolicznościach faktycznych, nie jest bowiem możliwe przyjęcie jednolitego kryterium ich rozgraniczenia.

Z literatury i licznego orzecznictwa Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego wynika, że do czynności zwykłego zarządu należą między innymi: bieżące administrowanie gospodarstwem rolnym, a gdy chodzi o nieruchomości miejskie - zawieranie umów najmu lokali, pobieranie czynszu, instalowanie kanalizacji sanitarnej, opadowej i przewodów wodociągowych na gruncie stanowiącym współwłasność (por. uchwała SN z dnia 19 kwietnia 2002 r., III CZP 18/02, Wokanda 2002, nr 11, poz. 6). Natomiast czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu jest: zbycie rzeczy wspólnej; obciążenie jej ograniczonym prawem rzeczowym, na przykład umowa ustanowienia służebności przesyłu (por. postanowienie SN z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 714/10, Lex nr 897954); wzniesienie obiektu budowlanego na nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności (por. wyrok SN z dnia 11 października 1990 r., III ARN 15/90, OSP 1991, z. 6, poz. 163); zmiana przeznaczenia lub przebudowa pomieszczenia wspólnego (por. uchwała SN z dnia 23 kwietnia 1993 r., III CZP 36/93, OSN 1993, nr 12, poz. 213); przebudowa budynku stanowiącego współwłasność (por. wyrok NSA z dnia 29 marca 1990 r., IV SA 33/90, ONSA 1990, nr 2-3, poz. 35); udział w rozgraniczeniu nieruchomości (por. wyrok NSA z dnia 14 września 1983 r., I SA 516/83, ONSA 1983, nr 2, poz. 71); wprowadzenie zmian w przedmiocie współwłasności nieruchomości wspólnej przy odrębnej własności lokali (por. uchwała z dnia 3 października 2003 r., III CZP 65/03, OSP 2004, z. 6, poz. 74); podział rzeczy quoad usum (por. postanowienie SN z dnia 4 października 2002 r., III CKN 521/01, Lex nr 57227; także J. Ignatowicz (w:) Komentarz, t. I, 1972, s. 528; S. Rudnicki, Komentarz, 2007, s. 283.

W ocenie Sądu, na tle przedmiotowej sprawy niewątpliwie złożenie wniosku o przejęcie udziału w gospodarstwie rolnym przez M.B. byłoby czynnością przekraczającą zwykły zarząd rzeczą wspólną. Poza tym, nie taka była wola wnioskodawcy M.B., co jasno wynika z treści pism ww., który chciał przekazać całość gospodarstwa rolnego, do czego nie miał uprawnień i co stanowiło rażące naruszenie prawa (jak wskazał WSA w wyrok z dnia 4 marca 2015r.) i winno skutkować wyeliminowaniem decyzji z dnia [...] listopada 1979r. z obrotu prawnego o ile ta nie wywołała nieodwracalnych skutków prawnych w części lub w całości, co do przedmiotowego gospodarstwa rolnego.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien postępować zgodnie z wykładnią przepisów przedstawioną przez WSA w Warszawie w wyroku z dnia 4 marca 2015r. oraz z wykładnią przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu (art.153 ppsa). Jednocześnie organ winien zbadać przesłanki z art. 156 § 2 kpa i ustalić czy decyzja z dnia [...] listopada 1979r.wywołała nieodwracalne skutki prawne. Powyższe ustalenia są bowiem niezbędne na gruncie orzekania o nieważności decyzji. Dopiero bowiem po stwierdzeniu, że kontrolowana decyzja nie wywołała nieodwracalnych skutków prawnych można wyeliminować ją z obrotu prawnego. Okoliczność ta stała na przeszkodzie pozytywnemu rozpoznaniu wniosku skarżącej o nakazanie organowi wydania decyzji wskazując sposób rozstrzygnięcia. Ponadto, w przedmiotowej sprawie w obu uchylonych decyzjach Sąd nie stwierdził przesłanek do orzeczenia o ich nieważności. Organ naruszył bowiem art.156 ppsa, lecz nie jest to rażące naruszenia prawa ale błędna interpretacja przepisów dokonana przez organ.

Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. W przedmiocie zwrotu kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 powołanej ustawy.