Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 489/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2013-08-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz (spr.) Sędziowie NSA Grażyna Radzicka WSA Tomasz Grossmann Protokolant st. sekr. sąd Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 07 sierpnia 2013 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] stycznia 2013 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] września 2012 r., nr [...], 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana, 3. przyznaje adwokatowi P. M. od Skarbu Państwa (Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) wynagrodzenie w kwocie 240 (dwieście czterdzieści) złotych podwyższone o kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych stanowiącą podatek od towarów i usług – łącznie 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.


UZASADNIENIE

IV SA/Po 489/13

Uzasadnienie

Prezydent Miasta P. decyzją z dnia [...].09.2012r. nr [...] - działając na podstawie art. 104 ust. 1 i 8 oraz art. 98 ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (j.t. Dz.U. z 2009r. nr 175, poz. 1362 ze zm. – dalej u.p.s.) – ustalił, że na dzień wydania tejże decyzji należność powstała z tytułu nienależnie pobranych zasiłków celowych specjalnych przyznanych E. S. w ośmiu wskazanych decyzjach, a mianowicie:

- decyzji z dnia [...].02.2010r. nr [...],

- decyzji z dnia [...].02.2010r. nr [...],

- decyzji z dnia [...].04.2010r. nr [...],

- decyzji z dnia [...].04.2010r. nr [...],

- decyzji z dnia [...].06.2010r. nr [...],

- decyzji z dnia [...].06.2010r. nr [...],

- decyzji z dnia [...].08.2010r. nr [...],

- decyzji z dnia [...].08.2010r. nr [...],

wynosi łącznie [...] zł, którą to kwotę jako podlegającą zwrotowi należy wpłacić w terminie do dnia [...].10.2012r.

W uzasadnieniu organ wskazał, że MOPR już decyzją z dnia [...].01.2012r. nr [...] ustalił, że na dzień wydania decyzji należność powstała z tytułu nienależnie pobranych zasiłków celowych specjalnych przyznanych E. S. wynosi łącznie [...] zł, a kwotę tę jako podlegającą zwrotowi należy wpłacić w terminie do dnia [...].02.2012r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. decyzje tę w całości uchyliło decyzją z dnia [...].06.2012r. z uwagi na brak rozważań dotyczących możliwości udzielenia ulgi określonej w art.104 ust.4 u.p.s.

Prezydent zauważył, że zgodnie z art.8 ust.11 u.p.s. w przypadku uzyskania w ciągu 12 miesięcy poprzedzających miesiąc złożenia wniosku lub w okresie pobierania świadczenia z pomocy społecznej dochodu jednorazowego przekraczającego pięciokrotnie kwoty kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej kwotę tego dochodu rozlicza się w równych częściach na 12 kolejnych miesięcy, poczynając od miesiąca w którym dochód został wypłacony. W przypadku skarżącej pięciokrotność kryterium wynosiła [...] zł.

Dalej organ wskazał, że od lutego do sierpnia 2010r. skarżąca otrzymywała specjalne zasiłki celowe. Zarząd Komunalnych Zasobów Lokalowych w P. pismem z dnia 14.09.2010r. poinformował MOPR, że skarżąca na koncie czynszowym ma nadpłatę w kwocie [...] zł z tytułu rozliczenia wpłat dodatku mieszkaniowego oraz wpłat z MOPR. Ustalono, że ZKZL z tego tytułu wypłacił skarżącej kwotę [...] zł w dniu 11.10.2010r. Zatem fakt ten, jak i wypłacane skarżącej w latach wcześniejszych zwroty nadpłat, nie wpłynął na wysokość dochodu skarżącej przy ustalaniu przedmiotowych nienależnie pobranych świadczeń.

Jednakże organ ustalił, że skarżąca w dniu [...].12.2009r. kupiła lokal mieszkalny przy ul.[...] za cenę [...] zł. Część sumy niezbędnej do kupna mieszkania skarżąca uzyskała likwidując w dniu 14.12.2009r. książeczkę mieszkaniową i otrzymując wypłatę premii gwarancyjnej. Uzyskaną z tego tytułu kwotę [...] zł wpłacono jako 1 ratę ceny za kupno mieszkania, a pozostałą z premii gwarancyjnej kwotę [...] zł skarżąca otrzymała do rąk własnych z przeznaczeniem na cele mieszkaniowe. W ocenie organu kwotę [...] zł skarżąca przeznaczyła na cele inne niż mieszkaniowe.

Organ I instancji podkreślił, że zgodnie z art.109 u.p.s. skarżąca była zobligowana do niezwłocznego informowania MOPR o wszystkich zmianach sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej. Niewywiązywanie się z tego obowiązku stanowi w myśl art.98 u.p.s. podstawę do dochodzenia zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

W ocenie organu w okresie korzystania z pomocy społecznej skarżąca świadomie zataiła fakt kupna mieszkania i zlikwidowania książeczki mieszkaniowej i uzyskania z tego tytułu w dniu 14.12.2009r. kwoty [...] zł, która stanowiła dochód w myśl art.8 ust.11 u.ps. W rezultacie MOPR udzielił skarżącej świadczeń pieniężnych na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji. Tym samym skarżąca naruszyła art.109 u.p.s. obligujący osoby korzystające z pomocy społecznej do niezwłocznego informowania MOPR o wszystkich zmianach w sytuacji dochodowej i majątkowej osoby korzystającej z pomocy społecznej. Niewywiązanie się z tego obowiązku stanowiło podstawę do dochodzenia w myśl art.98 u.p.s. zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

W toku wywiadu środowiskowego organ ustalił, że dochód skarżącej stanowił w dniu 14.10.2010r. [...] zł emerytury, [...] zł dodatku mieszkaniowego, oraz 1/12 kwoty uzyskanej z likwidacji książeczki mieszkaniowej, tj.[...] zł miesięcznie. Łącznie zatem dochód skarżącej wyniósł kwotę [...] zł miesięcznie, gdy kryterium dochodowe dla osoby samotnie gospodarującej wynosiło [...] zł. Organ ponownie zarzucił, że skarżąca świadomie zataiła swoje dochody. Podkreślił, że gdyby MOPR posiadał wiedzę o pełnych dochodach skarżącej, to nie udzieliłby jej pomocy. Wskazał, że jego środki finansowe są ograniczone, a liczba oczekujących tej pomocy jest bardzo duża. Zaakcentował, że zasiłki celowe na podstawie art.41 u.p.s. przyznawane są w sytuacjach wyjątkowych, a taką nie jest sytuacja w której skarżąca kupiła mieszkanie.

Dalej organ wskazał, że powyższe mieszkanie o wartości [...] zł skarżąca w dniu 11.03.2011r. darowała córce S. J. Skarżąca deklaruje, że raty za wykup mieszkania spłaca córka. Ponieważ skarżąca nie jest właścicielem mieszkania nie ma obowiązku opłacania mediów. Organowi nie udało się przeprowadzić wywiadu środowiskowego wobec córki skarżącej, by potwierdzić deklaracje skarżącej. Syn skarżącej R. J. nie pomaga jej finansowo. W dacie wydania decyzji skarżąca otrzymywała emeryturę w kwocie [...] zł i dodatek mieszkaniowy w kwocie [...] zł. Łączny dochód skarżącej wynosił więc [...] zł i przekraczał kryterium ustawowe wynoszące [...]zł. Udokumentowane wydatki skarżącej w sierpniu 2012r. wyniosły [...] zł.

Ponadto organ wskazał, że w myśl art.6 ust.16 u.p.s. świadczenia nienależnie pobrane, to świadczenia uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji. Według art.98 u.p.s. świadczenie nienależnie pobrane podlegają zwrotowi niezależnie od dochodu. W myśl art.104 ust.4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych organ na wniosek pracownika socjalnego może odstąpić od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności lub rozłożyć na raty. W tym przypadku nie zachodził w ocenie organu wyjątkowy przypadek określony w art.104 ust.4 u.p.s. obligujący pracownika socjalnego do działania z urzędu w tym zakresie. Kupując mieszkania, a następnie darując je córce skarżąca miała świadomość swych działań i wynikających zeń konsekwencji. Brak współpracy skarżącej w zakresie ustalenia adresu jej córki uniemożliwił weryfikację składanych oświadczeń dotyczących jej sytuacji mieszkaniowej. W razie złożenia wniosku przez skarżącą możliwe jest zastosowanie ulg przewidzianych w art.104 ust.4 u.p.s.

Skarżąca w ustawowym terminie wniosła odwołanie od w/w decyzji podnosząc, że się z nią nie zgadza, gdyż nie zataiła faktu zakupu mieszkania ponieważ występując do MOPR o zasiłki specjalne celowe przedstawiła dowody opłat za czynsz. Wskazała, że przed kupnem mieszkania czynsz płaciła na rzecz ZKZL, a po wykupie mieszkania płaciła go na rzecz Wspólnoty Mieszkaniowej ul. [...]

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. decyzją z dnia [...].01.2013r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ II instancji przywołał ponownie art.8 ust. 11 u.p.s., a także dodatkowo art.39 i 41 u.p.s. Nadto wskazał, że w myśl art.6 pkt 16 u.p.s. za świadczenie nienależnie pobrane należy rozumieć świadczenie uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej. Organ odwoławczy podkreślił, że gdyby skarżąca poinformowała MOPR o wypłaconej jej premii gwarancyjnej, to Prezydent Miasta P. nie miałby podstaw do przyznania jej zasiłków. Wielkość uzyskanej przez skarżącą premii gwarancyjnej przekraczała bowiem pięciokrotność kryterium dochodowego, czyli kwotę [...] zł. Organ odwoławczy podkreślił także brak współpracy skarżącej z MOPR, która nie udzieliła informacji o miejscu zamieszkania córki i syna i tym samym uniemożliwiła przeprowadzenie z nimi wywiadów środowiskowych w celu ustalenia jej sytuacji życiowej i mieszkaniowej. Skarżąca oświadczyła, że stan jej zdrowia nie jest dobry, jednak nie złożyła dokumentacji medycznej potwierdzającej ten fakt. Ponadto w ocenie Kolegium organ I instancji przeprowadził z urzędu rozważania w zakresie ewentualnego zastosowania art.104 ust.4 u.p.s.

Skarżąca w ustawowym terminie wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu.

Podniosła, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją. Zarzuciła, że otrzymała specjalne zasiłki celowe dla których kryterium dochodowe nie ma znaczenia. W jej ocenie jej dochody z lat 2008 i 2009r. nie miały wpływu na przyznanie przedmiotowych świadczeń w 2010r. Organ pomija fakt, że płaciła czynsz. Zdaniem skarżącej informowała ona organ o swej sytuacji życiowej przedstawiając rachunki za czynsz. Podkreśliła, że nie zgadza się z tym, że otrzymana premia gwarancyjna stanowiła dochód. Dochodem były bowiem pieniądze wpłacone na książeczkę mieszkaniową. Pieniądze te musiała przeznaczyć na cele mieszkaniowe, nie mogła ich przeznaczyć na potrzeby dnia codziennego. W okresie otrzymywania zasiłków spłacała raty kredytu. Mieszkanie darowała córce, ale nadal w nim mieszka, a raty płaci nowy właściciel. Jej zdaniem organ z opłat czynszu mógł wywnioskować, że nabyła mieszkanie na własność i rozważyć, czy istnieją przesłanki do przyznania zasiłku.

Na rozprawie w dniu 07.08.2013r. pełnomocnik skarżącej doprecyzował skargę zarzucając organowi II instancji naruszenie art.107 § 3 Kpa poprzez sporządzenie nieprawidłowego uzasadnienia, w szczególności w zakresie rozważań dotyczących zastosowania art.104 ust.4 u.p.s., które są zbyt lakoniczne. Wskazał również, że skarżąca podała ostatecznie adres syna z którym przeprowadzono wywiad środowiskowy. Ponadto zarzucił organowi naruszenie art.7 i 77 Kpa poprzez nieprawidłowe przeprowadzenie postępowania dowodowego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasową argumentację. Organ przypomniał, że specjalne zasiłki celowe przyznano skarżącej na leki, gaz, energie elektryczną. Kolegium podkreśliło, że nadpłaty za ogrzewanie oraz środki uzyskane z likwidacji książeczki mieszkaniowej nie są wymienione w art.8 ust.4 u.p.s. wymieniającym jakie świadczenia nie są wliczane do dochodu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna, aczkolwiek zasadniczo z innych przyczyn niż wskazane w skardze.

Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – dalej Ppsa) polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Na podstawie art. 134 § 1 Ppsa, w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną.

Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że materialnoprawną podstawę zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy o pomocy społecznej.

Sąd nie podzielił zarzutu skarżącej jakoby kwota uzyskana przez skarżącą z tytułu premii gwarancyjnej nie stanowiła dochodu w rozumieniu art.8 u.p.s. W myśl art.8 ust.3 u.p.s. za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o:

1/ miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych,

2/ składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach,

3/ kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób.

Według art.8 ust.4 u.p.s. do dochodu ustalonego zgodnie z ust.3 nie wlicza się:

1/ jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego,

2/ zasiłku celowego,

3/ pomocy materialnej mającej charakter socjalny albo motywacyjny, przyznawanej na podstawie przepisów o systemie oświaty,

4/ wartości świadczenia w naturze,

5/ świadczenia przysługującego osobie bezrobotnej na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z tytułu wykonywania prac społecznie użytecznych,

6/ dochodu z powierzchni użytków rolnych poniżej 1 ha przeliczeniowego.

Powyższe wyliczenie ma charakter enumeratywny i niewątpliwie w świetle jego treści premia gwarancyjna nie jest świadczeniem podlegającym odliczeniu od dochodu w rozumieniu art.8 ust.3 u.p.s. Należy też mieć na względzie, że pomoc społeczna adresowana jest do ludzi ubogich i ma na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości (art. 2 ust. 1 u.p.s.). Obowiązkiem obywatela ubiegającego się o pomoc na koszt podatników jest podać organowi pomocy społecznej wszystkie informacje o charakterze majątkowym. Ocena zaś tego rodzaju informacji należy wyłącznie do organu pomocowego rozstrzygającego o zasadności udzielenia pomocy wnioskodawcy. W rozpatrywanym przypadku uzyskanie przez skarżącą premii gwarancyjnej w kwocie [...] zł w okresie 12 miesięcy poprzedzających miesiąc złożenia wniosku diametralnie zmienia ocenę jej ówczesnej sytuacji materialnej.

Zgodnie z art. 6 pkt 16 u.p.s., świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub w okolicznościach niepowiadomienia o zmianie sytuacji osobistej i majątkowej. Niezależnie od intencji i świadomego działania osoby zainteresowanej, każda nieprawdziwa informacja może przesądzić o tym, że świadczenie zostało nienależnie przyznane i pobrane. Świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny, przy czym art. 104 ust. 4 u.p.s. stosuje się odpowiednio (art. 98 u.p.s.). Wysokość należności podlegającej zwrotowi oraz termin zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Ustalenie wysokości i terminu zwrotu należności powinno poprzedzać postępowanie wyjaśniające aktualną sytuację osoby i rodziny, którym świadczenie zostało przyznane. Treść sentencji decyzji, określającej zasady zwrotu należności, pozostawiono uznaniu administracyjnemu.

Warunkiem wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest uprzednie uchylenie lub zmiana decyzji, na podstawie której to świadczenie zostało przyznane. Dopóki decyzja taka nie jest ostateczna brak jest podstaw do przyjęcia, że pobrane świadczenie na podstawie decyzji przyznającej to świadczenie jest świadczeniem nienależnym. (I.Sierpowska w komentarzu do art.98 u.p.s. w programie Lex) Trafnie wskazuje się w doktrynie, że stwierdzenie obowiązku zwrotu polega na wydaniu decyzji w zwykłym trybie, która określa wprawdzie naruszenia prawa materialnego w zakresie korzystania ze świadczenia, ale nie wzrusza wydanej uprzednio decyzji (W. Maciejko w: "Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz" Wyd.LexisNexis 2010, s. 398, uw. 2). Decyzja taka kształtuje odrębny stosunek prawa materialnego mający na celu odwrócenie skutków, jakie wywołało wykonanie decyzji dotychczasowej przez wypłatę lub udzielenie świadczenia. (I. Sierpowska, "Prawo pomocy społecznej", Kraków 2006, s.174) Decyzja uznająca świadczenie za nienależnie pobrane określa jedynie wysokość zobowiązania i termin zapłaty należności. (A. Prekurat, "Ustawa o pomocy społecznej z komentarzem" s.194 w: "Praca Socjalna", 2004, nr 4, a także Ł. Borkowski, R. Krajewski, S. Szymański, "Komentarz do nowej ustawy o pomocy społecznej", s.180, Kutno 2006)

Uznanie świadczenia za nienależne i nałożenie obowiązku jego zwrotu, bez uprzedniego wzruszenia decyzji przyznającej to świadczenie, prowadziłoby do sytuacji, w której w obrocie prawnym pozostawałyby dwie sprzeczne ze sobą decyzje administracyjne, jedna przyznająca świadczenie oraz druga nakładająca obowiązek jego zwrotu. (patrz: wyrok WSA w Warszawie z dnia 06.12.2005r., sygn. I SA/Wa 331/05) Jak wynika z akt niniejszej sprawy, organ I instancji ustalając kwotę nienależnie pobranego specjalnego zasiłku celowego w 2010r. nie uchylił żadnej decyzji przyznającej ten zasiłek w powyższym okresie.

Tak więc doszło do uchybienia w procedowaniu organów, gdyż w decyzji z dnia [...].09.2012 r., organ I instancji jednocześnie orzekł o ustaleniu, że skarżąca nienależnie pobrała przedmiotowe specjalne zasiłki celowe, jak i zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych specjalnych zasiłków celowych w wysokości [...] zł we wskazanym terminie w sytuacji, gdy nadal w obrocie prawnym istniały ostateczne decyzje przyznające skarżącej przedmiotowe zasiłki.

Błędem byłoby również podjęcie przez organ I instancji decyzji jednocześnie uchylającej w/w decyzje zasiłkowe i orzekającej w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia przed upływem okresu, w którym strona mogła wnieść odwołanie od decyzji uchylającej decyzję przyznającą świadczenie. W takiej decyzji byłyby bowiem zawarte jednocześnie oba rozstrzygnięcia: wymiarowe /uchylające/ i nakazujące zwrot. To zaś skutkowałoby odebraniem stronie możliwości zakwestionowania decyzji wymiarowej /uchylającej/ przed wydaniem decyzji nakazującej zwrot. Tym samym doszłoby do tego że, zażądano by zwrotu świadczenia, zanim by ostatecznie rozstrzygnięto, czy w ogóle w danym przypadku można było mówić o nienależnie pobranym świadczeniu.

Takie postępowanie organu jest niedopuszczalne i godzi w sposób oczywisty w wynikającą z art. 15 Kpa zasadę dwuinstancyjności. Prowadzi bowiem do zwrotu świadczenia jeszcze przed zweryfikowaniem decyzji o nienależności świadczenia przez organ II instancji. (vide wyrok WSA w Poznaniu z dnia 11.09.2011r., sygn. IV SA/Po 807/07, publ. CBOSA)

Reasumując, niedopuszczalne jest orzekanie o zwrocie świadczenia, w sytuacji, gdy przymiotu ostateczności nie nabrała decyzja wymiarowa - decyzja uchylająca decyzje przyznające skarżącej rzeczone zasiłki. W niniejszej sprawie, organ będzie miał prawo ustalić, że skarżąca nienależnie pobrała przedmiotowe specjalne zasiłki celowe, jak i żądać zwrotu pobranych zasiłków dopiero po uzyskaniu przymiotu ostateczności przez decyzję uchylającą decyzje przyznające skarżącej przedmiotowe zasiłki.

Oznacza to, iż niedopuszczalne było orzekanie o zwrocie świadczeń, w sytuacji, gdy w obrocie prawnym nie było ostatecznych decyzji uchylających decyzje przyznające skarżącej zasiłki w okresie objętym zakresem niniejszego postępowania. Pogląd taki jest utrwalony w orzecznictwie ( zob. np. wyrok WSA w Warszawie z dnia 18 stycznia 2007 r. sygn. akt I SA/Wa 1815/06, LEX 31989) i w doktrynie (M. Kotulski: "Uwagi na tle zmiany lub uchylenia decyzji z zakresu pomocy społecznej oraz zwrotu świadczeń nienależnie pobranych" Casus 43/07/s.26 i n.; "Zmiana lub uchylenia decyzji z zakresu pomocy społecznej" Samorząd Terytorialny 3/08/s. 36 i n.).

Wobec powyższego już tylko z przyczyny opisanej wyżej Sąd orzekający zmuszony był uchylić zaskarżoną decyzję.

Ponadto Sąd podzielił zarzut skarżącej oparty na art.107 ust.3 Kpa. Stanowisko organu prowadzącego postępowanie - po przeprowadzeniu koniecznych czynności procesowych - winno znaleźć swój wyraz w uzasadnieniu decyzji, sporządzonym stosownie do reguł wskazanych w art. 107 § 3 Kodeksu. Uzasadnienie stanowi bowiem integralny składnik decyzji, którego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia, stanowiącego dyspozycyjną część decyzji (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 maja 2000 r., Sygn. akt I SA/Kr 856/98, Lex 43041). W ocenie Sądu uzasadnienia zarówno organu I instancji, jak i organu II instancji, w zakresie ewentualnego zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s., były niezwykle lakoniczne. Kolegium wskazało jedynie, że Prezydent przeprowadził rozważania w tym zakresie. Z kolei Prezydent w uzasadnieniu swej decyzji jedynie wskazał, że pracownik socjalny nie znalazł podstaw do rozważenia z urzędu dobrodziejstwa wynikającego z art.104 ust. 4 u.p.s. Natomiast w ogóle nie wyjaśnił przyczyn dla których nie było w jego ocenie podstaw do zastosowania z urzędu dobrodziejstwa wynikającego z art.104 ust. 4 u.p.s. Sąd orzekający podkreśla w tym zakresie niekonsekwencję organu I instancji i sprzeczność zawartą w uzasadnieniu jego decyzji. Po stwierdzeniu bowiem, że pracownik socjalny nie widzi możliwości zastosowania z urzędu w przypadku skarżącej art.104 ust.4 u.p.s. organ I instancji swym uzasadnieniu dalej wskazał, że pracownik socjalny dostrzega możliwość zastosowania ulg przewidzianych w art.104 ust.4 u.p.s. w razie złożenia stosowanego wniosku przez skarżącą.

Jest to całkowicie niezrozumiałe, gdyż art.104 ust.4 u.p.s. nie przewiduje odmiennych przesłanek w przypadku działania w tym zakresie z urzędu lub na wniosek. Tym samym jeśli organ I instancji dostrzegał przesłanki do zastosowania tego przepisu na ewentualny wniosek skarżącej, to winien je był brać pod uwagę również z urzędu.

Co do zasady Sąd orzekający podziela pogląd SKO, że organ I instancji jest zobligowany dokonać wykładni art. 98 w zw. z art. 104 ust. 4 u.p.s., bowiem wykładni art. 98 nie można dokonywać w oderwaniu od przepisu art. 104 ust. 4, który ustawa nakazuje stosować odpowiednio. Nie można w powyższej regulacji upatrywać dwóch odrębnych postępowań, z których jedno (z art. 98) wszczynane z urzędu kończy decyzja związana, wydana po ustaleniu nieprawdziwych danych lub zatajeniu przez stronę sytuacji materialnej, drugie zaś wszczynane na wniosek pracownika socjalnego lub strony kończy decyzja uznaniową (art. 104 ust. 4).

Powyższe nie znajduje potwierdzenia w obowiązujących przepisach prawa. Powołany przepis art. 98 u.p.s. w zdaniu drugim zawiera bowiem odesłanie do art. 104 ust. 4 u.p.s., który stanowi, że w przypadkach szczególnych, zwłaszcza, jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Wskazany przepis art. 104 ust. 4 u.p.s. ma na celu ochronę strony zobowiązanej do zwrotu świadczenia. Przepis ten wiąże się ściśle z określoną w art. 100 ust. 1 u.p.s. ogólną zasadą pomocy społecznej kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem osób korzystających z pomocy społecznej i ochroną ich dóbr osobistych. Z powołanego przepisu art. 104 ust. 4 w zw. z art. 98 u.p.s. wynika, spoczywający na pracowniku socjalnym, obowiązek rozważenia możliwości wystąpienia do właściwego organu z wnioskiem o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, zwłaszcza, jeżeli w danej sprawie zaistnieją okoliczności szczególne. Do okoliczności szczególnych uzasadniających wystąpienie z wnioskiem ustawa o pomocy społecznej zalicza przykładowo sytuację, gdy zwrot wydatków stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłby skutki udzielonej pomocy. Okolicznością taką może być również trudna sytuacja życiowa lub rodzinna zobowiązanego.

Rozpoznając sprawę ponownie organ I instancji w pierwszej kolejności będzie zobligowany do wydania decyzji wymiarowych (uchylających decyzje przyznające skarżącej przedmiotowe specjalne zasiłki celowe). Dopiero po ewentualnym ostatecznym wyeliminowaniu z obrotu prawnego wspomnianych decyzji przyznających skarżącej zasiłki organ I instancji będzie uprawniony do wydania decyzji o zwrocie nienależnych świadczeń.

Rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, w której co do zasady postępowanie wszczynane jest z urzędu, organ w toku postępowania obowiązany jest stosownie do art. 104 ust. 4 u.p.s.- zbadać, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu. Wymagać to będzie ustalenia w ramach tego samego postępowania, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu. Wobec ustawowego wymogu złożenia wniosku, jeśli wniosek taki nie zostanie złożony przez pracownika socjalnego, to organ winien pouczyć stronę o takiej możliwości. Wynika to nie tylko ze wskazanego przepisu, lecz także z zasady informacji, o której stanowi art. 9 Kpa. Nakłada on na organy administracji państwowej obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania, a także z art. 10 § 1 Kpa przewidującego zapewnienie stronom czynnego udziału. Organ prowadzący postępowanie na podstawie art. 98 u.p.s. ma, więc obowiązek pouczyć stronę o możliwości złożenia wniosku, a następnie wniosek taki – w razie jego złożenia - rozpoznać. Zauważyć należy, iż w orzecznictwie sądowym wielokrotnie przyjmowano, iż naruszenie przez organ zasad wyrażonych w art. 9 i 10 Kpa i pozbawienie strony możliwości skorzystania z jej uprawnień, może mieć istotny wpływ na wynik sprawy prowadzi do uchylenia decyzji.

Z powyższego wynika, że wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia powinno poprzedzić postępowanie wyjaśniające, w trakcie którego pracownik socjalny powinien dokonać analizy aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia oraz rozważyć możliwość wystąpienia ze stosownym wnioskiem, o jakim mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Stanowisko powyższe wynika z utrwalonego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. wyrok NSA z dnia 19 listopada 2008 r., sygn. akt I OSK 1894/07, Lex 580349, wyrok z dnia 30 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1863/07, ONSAiWSA 2010/2/31 czy z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt I OSK 517/07, Lex 501065), którą to wykładnię w pełni podziela Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie.

Jeżeli zatem organy administracji w tym przypadku w istocie rzeczy nie rozważyły kwestii zastosowania regulacji art. 104 ust. 4 u.p.s. przy okazji orzekania na gruncie art. 98 u.p.s. o obowiązku zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, naruszyły powyższe przepisy materialno prawne wydanej decyzji oraz art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Organy administracyjne orzekające w sprawie nie zbadały, bowiem kwestii wystąpienia tych okoliczności faktycznych, które wpływałyby na zastosowanie konsekwencji normatywnych określonych w art. 104 ust. 4 ustawy. Tym samym także, nie mogły tych okoliczności faktycznych wszechstronnie ocenić.

W ocenie Sądu w sprawie organy naruszyły zatem dyspozycję art. 7, 77 § 1 oraz 80 Kpa. w zw. z art. 104 ust. 4 oraz art. 98 u.p.s., które to uchybienie miało wpływ na wynik sprawy, co skutkowało uchyleniem zaskarżonych decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a. i c. Ppsa.

Opierając się na treści art.135 Ppsa - nakazującego sądowi administracyjnemu stosowanie przewidzianych ustawą środków w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do końcowego jej załatwienia – Sąd orzekający uchylił również decyzję organu I instancji ponieważ konieczne jest przeprowadzenie postępowania dowodowego w zakresie mającym istotny wpływ na rozstrzygnięcie (art.138 § 2 Kpa) i niezbędnym do końcowego załatwienia sprawy.

Zgodnie z art. 152 Ppsa. uchylone decyzje nie mogą być wykonane.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art.200 Ppsa.