Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1879/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-01-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145  par. 1  pkt 1  lit. a,  art. 135,  art. 145  par. 3
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 105  par. 1
journal: Dz.U. 1980 nr 9 poz 26
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Dargas Sędzia WSA Emilia Lewandowska Referent stażysta Dorota Szczepek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 stycznia 2019 r. sprawy ze skargi ze skargi M. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2018 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 4 września 2018 r., nr KOC 4715/Fa/18, po rozpatrzeniu odwołania M. G., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy z 12 lipca 2018 r., nr UD-IV-WSZ-SRI/0002321/ZZ/2018 stwierdzającą, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone dla małoletniej K. G. w okresie od 1 października 2017 r. do 31 marca 2018 r., w łącznej kwocie 3500,00 złotych, stanowi świadczenie nienależnie pobrane i nakazującej jej zwrot wraz z odsetkami.

Decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie wydana została przy następujących ustaleniach stanu faktycznego.

Prezydent m.st. Warszawy decyzją z 9 września 2017 r. nr UD-IV-WSZ-SRI/000260/Fa/2017, w następstwie rozpoznania wniosku M. R. (noszącej obecnie nazwisko G.), przyznał jej w trybie przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2018 r., poz. 554 ze zm.) przywoływanej dalej jako: "u.p.o.u.a.", świadczenie z funduszu alimentacyjnego na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. w kwocie po 500,00 złotych miesięcznie na rzecz uprawnionej córki – K. G.

Wyżej wymieniona 19 marca 2018 r. złożyła w siedzibie organu wpłacającego świadczenia oświadczenie, że 11 lipca 2016 r. zgłosiła na komisariacie policji zaginięcie ojca dziecka – M. G. Ten zaś jak się okazało nie żyje i pochowany został jako "NN" w listopadzie 2016 r., a identyfikacja jego zwłok nastąpiła 14 marca 2018 r. Akt zgonu M. G. (dostarczony przez stronę 7 czerwca 2018 r.) sporządzony został 17 kwietnia 2018 r., gdzie jako datę zgonu podano 11 lipca 2016 r. W związku z zaistniałą sytuacją 6 kwietnia 2018 r. wniosła ona o uchylenie decyzji z 9 września 2017 r. Wniosek ów został przez Prezydenta m.st. Warszawy uwzględniony decyzją z 9 kwietnia 2018 r. nr UD-IV-WSZ-SRI/000123/ZK/2018, którą na podstawie art. 155 k.p.a. uchylono decyzję z 9 września 2017 r.

Następnie po wszczęciu i przeprowadzeniu z urzędu postępowania wyjaśniającego, Prezydent m.st. Warszawy decyzją z 12 lipca 2018 r., utrzymaną w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 4 września 2018 r. - działając na podstawie art. 2 pkt 7 lit. a i pkt 11 oraz art. 9 i 23 u.p.o.u.a. -uznał, że wypłacone M. G.. w okresie od 1 października 2017 r. do 31 marca 2018 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 3500 złotych stanowią świadczenia nienależnie pobrane i orzekł o obowiązku ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

W motywach tych decyzji organy wskazywały na obowiązek ciążący na osobie pobierającej świadczenia informowania o każdej zamianie sytuacji rodzinnej i finansowej mającej wpływ na świadczenie, o czym była ona pouczona była w decyzji je przyznającej. Kolegium zwracało przy tym uwagę, że zaginięcie męża (w rzeczywistości jedynie ojca dziecka - wtrącenie własne sądu) strona zgłosiła na komisariacie policji już 11 lipca 2016 r. o czym jednak nie poinformowała organu. W związku z czym w dacie składania wniosku i w dacie wydawania decyzji wiedziała, że sytuacja jej męża jest niewyjaśniona, choć nie miała świadomości jego zgonu. Nieudzielenie takiej informacji bez względu na przyczyny jakie były tego powodem skutkuje zdaniem Kolegium uznaniem świadczeń za nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi wraz z odsetkami. Prezydent m.st. Warszawy podkreślał z kolei, że z dniem śmierci dłużnika alimentacyjnego jego dzieci tracą status uprawnionych do świadczeń alimentacyjnych. Wygasa bowiem wówczas obowiązek alimentacyjny i dzieje się tak niezależnie od wiedzy osoby pobierającej świadczenia o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Powoływał się przy tym na tezy wyroków Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 8 listopada 2017 r. IV SA/Gl 577/17 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 27 czerwca 2017 r. II SA/Łd 382/17. W związku z czym sytuacja taka wypełnia, zdaniem Prezydenta, definicję świadczenia nienależnie pobranego ujętą w art. 2 pkt 7 lit.a u.p.o.u.a., tj. "wypłaty świadczenia mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty w całości albo w części" .

Na powyższą decyzję M. G. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając jej, że wydana została bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i niezebrania wystarczającego materiału dowodowego, o czym świadczy choćby fakt uznawania jej przez Kolegium za mężatkę, podczas gdy była i jest panną. Podnosiła również, że z obowiązku informacyjnego, do którego nawiązują organy się wywiązała, a za zaistniały stan rzeczy odpowiedzialność ponoszą organy państwowe. W związku z czym uznawała decyzję za błędną i wnosiła o jej uchylenie.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

skarga jest zasadna.

Stan faktyczny sprawy w kluczowych dla podjęcia rozstrzygnięcia elementach, mimo podnoszonych w tym względzie zarzutów, jest w istocie niesporny. Niekwestionowaną bowiem okolicznością jest, że w trakcie pobierania przez M. G. (z d. R.) świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz małoletniej córki, obejmującego okres od 1 października 2017 r. do 31 marca 2018 r., zobowiązany do alimentów ojciec dziecka nie żył. Zmarł bowiem 11 lipca 2016 r. (vide odpis zupełny aktu zgonu M. G. z 17 kwietnia 2018 r. nr USC/OZ/3 AD 1909831). Poza sporem jest przy tym, że o jego śmierci ona wówczas nie wiedziała, gdyż identyfikacja zwłok wyżej wymienionego (odnalezionego i pochowanego jako "NN"), nastąpiła dopiero 14 marca 2018 r., a ostatecznie potwierdzona w oparciu materiał genetyczny i badania daktyloskopijne 19 marca 2018 r. (vide zaświadczenie Wydziału dw. z Przestępczością Przeciwko Zdrowiu i Życiu Komendy Rejonowej Policji Warszawa IV z 22 marca 2018 r.). Tego też dnia o powyższych okolicznościach poinformowała organ wypłacający świadczenia - co jest również okolicznością niesporną i znajduje oparcie w treści złożonego w tym względzie do akt oświadczenia. Wypełniła tym samym dyspozycję normy prawnej zawartej w art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a, obligujący osobę uprawnioną (jej przedstawiciela ustawowego) do niezwłocznego informowania organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń.

Istota problemu przed jakim organ stanął, sprowadza się natomiast do ustalenia konsekwencji prawnych z tych okoliczności wynikających, w aspekcie wypłaconych na rzecz uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Jak zasadnie wywiodły organy śmierć dłużnika alimentacyjnego niewątpliwie prowadzi do ustania obowiązku alimentacyjnego. Ma on bowiem charakter osobisty. W konsekwencji czego także osoba, na rzecz której miały być alimenty płacone traci status "osoby uprawnionej" w rozumieniu ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Tą bowiem, po myśli art. 2 pkt 11 tej ustawy, jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Jest to zaś o tyle istotne, że implikuje także utratę możliwości ubiegania się i pobierania przez tę osobę (jej przedstawiciela ustawowego) przewidzianych w ustawie świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Przysługują one wszak "osobie uprawnionej", o czym wprost stanowi art. 9 ust. 1 u.p.o.u.a. Nie oznacza to jednak - jak przyjmują organy - że w każdej sytuacji wypłacenia świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie po zgonie dłużnika alimentacyjnego, a więc zaistnienia obiektywnej przeszkody w ich uzyskiwaniu, podlegają one zwrotowi jako "świadczenie nienależnie pobrane" w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a powołanej ustawy. Odróżnić bowiem należy pojęcie świadczenia "nienależnego", od "nienależnie pobranego"

Pierwsze z tych pojęć odnosi się do obiektywnych okoliczności, występujących między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Treść normatywna pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego" obejmuje z kolei świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania), które doprowadziły do ich uzyskania lub pobierania, mimo obiektywnie istniejących ku temu przeszkód. Konieczne jest zatem ustalenie, że osoba, która je pobrała była tego świadoma, co dopiero pozwoli ją uznać - jak przyjął to ustawodawca w art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. - za "osobę, która pobrała nienależnie świadczenia". Innymi słowy nie można uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały. Wymóg uwzględniania tego elementu subiektywnego po stronie osoby uzyskującej świadczenia, przy ocenie czy w konkretnej sprawie doszło o sytuacji pobrania świadczeń nienależnych był wielokrotnie akcentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych. Tytułem przykładu można tu przywołać wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 października 2018 r. I OSK 1065/18 Lex nr 2570800, czy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 9 sierpnia 2018 r. IV SA/Gl 229/18, Lex nr 2539692). Pogląd tan zachowuje także aktualność przy ocenie konsekwencji wynikających z wypłacenie świadczeń z funduszu alimentacyjnego po śmierci dłużnika alimentacyjnego. Sąd w składzie orzekającym nie podziela tym samym odmiennego zapatrywania na tę kwestię wyrażonego w przywołanych przez organ pierwszej instancji wyrokach.

W okolicznościach niniejszej sprawy natomiast – jak już zaznaczono na wstępie i co jest niesporne - skarżąca o śmierci dłużnika alimentacyjnego w momencie występowania o świadczenia, jak też ich pobierania do połowy marca 2018 r, nie wiedziała. Nie tylko bowiem nie utrzymywała z nim kontaktu, ale wręcz nie wiedziała gdzie on przebywa, o czym zresztą informowała organ występując po raz pierwszy 14 stycznia 2016 r. o ustalenie prawa do świadczeń. W tym stanie rzeczy także kwestia zgłoszenia jego zaginięcia na komisariacie policji (do czego doszło w lipcu 2016 r.), przy braku informowania organów o tym fakcie, nie może być uznana – jak sugeruje Kolegium - jako niezrealizowanie obowiązku informacyjnego określonego w art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a. W kontekście zatem nałożenia na nią obowiązku, o którym mowa w art. 23 ust. 1 ustawy, pozostaje ona bez znaczenia. Zwłaszcza, że po przekazaniu jej informacji o identyfikacji ciała dłużnika (co nastąpiło 14 marca 2018 r.) niezwłocznie, bo już 19 marca 2018 r., o tym fakcie poinformowała organ – wykonując tym samym dyspozycje normy z art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a. Następnie zaś sama zawnioskowała o uchylenie decyzji przyznającej jej świadczenia, czego konsekwencją było jej uchylenie w trybie art. 155 k.p.a. decyzją z 9 kwietnia 2018 r. Nie sposób zatem przypisać jej intencjonalnego zatajenia okoliczności rzutujących na prawo do świadczeń.

Tym samym świadczenia wypłacone jej w okresie od 1 października 2017 do 31 marca 2018 r. a więc miesiąca w którym uzyskała informację o zgonie dłużnika alimentacyjnego, choć były świadczeniami nienależnymi, nie mogły być traktowane jako nienależnie pobrane. Podjęta zatem w takich uwarunkowaniach decyzja Prezydenta m.st. Warszawy z 12 lipca 2018 r., jak też utrzymująca ją w mocy decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie oceniane być muszą jako wydane z istotnym naruszeniem 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a., uzasadniającym ich uchylenie. Zważywszy z kolei na niezaistnienie w sprawie okoliczności, które wypełniałyby hipotezę normy prawnej ujętej w art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a., jak też niepodpadanie ustalonego w sprawie stanu faktycznego pod żadną z pozostałych definicji świadczenia nienależnie pobranego (lit. b do g art. 2 pkt 7), dalsze prowadzenie postępowania w tym przedmiocie jest bezprzedmiotowe, co prowadzić musi do jego umorzenia.

Z tych przyczyn Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz.1302 ze zm.), a także art. 145 § 3 tej ustawy w zw. z art. 105 § 1 k.p.a., orzekł jak w sentencji.