Postanowienie WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 52/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2016-04-22 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6119 Inne o symbolu podstawowym 611
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Odmówiono przyznania prawa pomocy
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1,  art. 258 par. 2 pkt 7
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu - Krzysztof Błasiak po rozpoznaniu w dniu 22 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi K. K., A. P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Opolu z dnia 23 listopada 2015 r. Nr [...] w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności byłych wspólników spółki cywilnej za jej zaległości z tytułu podatku akcyzowego za czerwiec 2010 r., postanawia odmówić przyznania prawa pomocy.


UZASADNIENIE

W odpowiedzi na wezwanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu do uiszczenia wpisu od skargi (w kwocie 500 zł) wniesionej (wspólnie z A. P.) na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Opolu z dnia 23 listopada 2015 r. Nr [...] w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności byłych wspólników spółki cywilnej za jej zaległości z tytułu podatku akcyzowego za czerwiec 2010 r., K. K. (dalej skarżący) złożył wniosek, sporządzony na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz.270) - zwanej dalej p.p.s.a., w którym zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienie adwokata (konkretnie adwokata M. J.).

W uzasadnieniu wniosku skarżący oświadczył, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, nie posiadającą żadnego majątku, zaś podejmowane próby poszukiwania pracy z pożądanym skutkiem jest utrudnione przez częste wyjazdy w celu dokonania oględzin pojazdów znajdujących się w różnych częściach kraju (co ma miejsce w związku z toczącymi się postępowaniami prowadzonymi przez organa celne). Zdaniem skarżącego rozmowy o pracę nie przynoszą bowiem zamierzonych efektów, gdy przyszły pracodawca dowiaduje się "o trwających postępowaniach z organami celnymi i związanymi z tym możliwymi nieobecnościami w pracy". Zaznaczył zarazem, że posiada wykształcenie średnie budowlane. Poza tym wskazał, iż w wyniku działań organów celnych od 1 października 2011 r. zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej. Jednocześnie podniósł, iż nie posiada własnego rachunku bankowego (jak twierdzi posiadane przez niego konto firmowe zostało zamknięte wraz z zakończeniem działalności gospodarczej).

Ponadto skarżący oświadczył, że koszty utrzymania mieszkania i mediów z nim związanych ponosi jego właściciel (matka skarżącego I. K.), natomiast wyżywienie i inne koszty utrzymania pokrywane są z dochodów żony w wysokości 1.669,05 zł netto oraz z zasiłku rodzinnego w kwocie 236 zł. Przy tym nadmienił, iż w soboty i niedziele wraz z całą rodziną zmuszeni są do korzystania z pomocy teściowej i matki w postaci serwowanych posiłków.

W części wniosku dotyczącej oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący wykazał, że w jego gospodarstwie domowym pozostaje również żona i dwoje niepełnoletnich dzieci, oraz że dochody miesięczne uzyskiwane w ramach gospodarstwa domowego stanowią kwotę 1.905,05 zł (uzyskiwane przez żonę skarżącego ze stosunku pracy oraz z zasiłku rodzinnego, potwierdzając tym samym oświadczenie zawarte w uzasadnieniu wniosku).

. Rozpatrując na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy zważył , co następuje:

W pierwszej kolejności należy wskazać, iż instytucja prawa pomocy przewiduje dla skarżącego możliwość zwolnienia od kosztów sądowych w całości bądź w części oraz ustanowienia zawodowego pełnomocnika. Przy czym zastosowanie tej instytucji do konkretnego przypadku może mieć miejsce w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, bądź też w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 p.p.s.a.).

Przewidywana możliwość ubiegania się przez skarżącego o prawo pomocy w zakresie całkowitym (o co wnosi w przedmiotowym wniosku) uwarunkowana jest spełnieniem przesłanki określonej w art. 246 § 1, pkt 1 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Zatem przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym winno być stosowane do osób żyjących w skrajnym ubóstwie (skierowane przykładowo do osób pozbawionych dochodów lub osób, których dochody są tak niewielkie, że nie są w stanie pokryć niezbędnych kosztów utrzymania).

Tak ukształtowany charakter prawa pomocy wynika z tego, iż generalną zasadą postępowania sądowego, wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu.

Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się więc jedynie do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8). W tym kontekście należy również wskazać, że oceniana jest zasadność wniosku w dwóch aspektach – z jednej strony z uwzględnieniem wysokości obciążeń, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej zaś z uwzględnieniem jej możliwości finansowych (por. postanowienie NSA z 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.).

Jednocześnie należy podkreślić, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z 30 lipca 2009 r., I FZ 171/09, LEX nr 552205). Rozstrzygniecie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592).

Dlatego też jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana, na mocy art. 255 p.p.s.a., złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

Analizując informacje przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak też dane wynikające z przedłożonych kserokopii dokumentów, referendarz sądowy uznał, że były one niewystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej jego gospodarstwa domowego. W związku z czym, działając na podstawie art. 255 ustawy, pismem z 18 marca 2016 r. wezwano skarżącego do przekazania:

• dokumentów, z którego wynikałby aktualny status prawny lokalu mieszkalnego położonego w [...] przy ul. [...], gdzie zostało skierowane do żony S. K. postanowienie Dyrektora Izby Celnej w Opolu z dnia 8 czerwca 2015 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego (wskazano, że w tym samym postanowieniu widnieje również lokal usytuowany w [...] przy ul. [...], wykazywany dotychczas w składanych wnioskach o przyznanie prawa pomocy jako miejsce zamieszkania jego i rodziny),

• szczegółowej informacji na temat pożytków uzyskiwanych przez żonę z tytułu posiadania odrębnego lokalu mieszkalnego położonego w [...] przy ul. [...],

• szczegółowej informacji na temat działań podejmowanych w celu aktywizacji zawodowej zgodnie z posiadanym wykształceniem lub wyuczonym w przeszłości zawodem (wskazano przy tym, że przekazana informacja winna zawierać m.in. wskazanie czy w okresie od ponad 4 lat, kiedy to został zarejestrowany jako osoba bezrobotna, podejmował próby pozyskania pracy, przekwalifikowania czy też dodatkowych szkoleń, jeżeli tak, to jakich; jednocześnie wnioskodawca winien wyjaśnić czy w tych próbach współpracował z urzędem pracy i z jakim skutkiem) wraz z dowodami uwiarygodniającymi te informacje.

W odpowiedzi skarżący przekazał pismo (sporządzone 11 kwietnia 2016 r.), w którym oświadczył, że lokal mieszkalny położony w [...] przy ul. [...] nie był i nie jest jego własnością jak i jego małżonki, w związku z czym nie miało miejsca czerpanie pożytków z jego posiadania. Jednocześnie skarżący potwierdził informacje na temat swojego wykształcenia i kwalifikacji zawodowych, wskazując zarazem, iż podejmował próby poszerzenia własnych kwalifikacji za pośrednictwem urzędu pracy (tj. podjął starania o skierowanie na kurs kierowców samochodowych), lecz z uwagi na wiek, ograniczone środki urzędu oraz konieczność odbycia kursu poza domem przez okres co najmniej 2 miesięcy próby te nie powiodły się. Poza tym skarżący powołał się na trudną sytuację na rynku pracy w Powiecie [...] oraz na zaangażowanie w uczestnictwo licznych postępowaniach w sprawach podatkowych i karnych.

Mając na uwadze wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy, wymagający zrównoważenia z jednej strony zasady prawa do sądu, a z drugiej - równie istotnej - zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów, referendarz uznał, że przyznanie skarżącemu prawa pomocy jest nieuzasadnione.

W pierwszym rzędzie należy zwrócić uwagę, że pomimo, iż na przestrzeni lat 2012-2016 pozostawał beneficjentem udzielanej przez Skarb Państwa pomocy będącej wynikiem przyznawanego prawa pomocy w inicjowanych przez niego sporach z organami celnymi, nie podjął w tym okresie (prawie czteroletnim) żadnych kroków w celu poprawy swojej sytuacji materialnej i tym samym działań w celu realizacji obowiązku zapłaty wymaganych kosztów sądowych. Zdaniem referendarza skarżący poczynił jedynie znaczne starania aby odniesiono wrażenie, że z tego obowiązku winien być w dalszym ciągu zwolniony, oczekując tym samym, że koszty te pokryje Skarb Państwa, stawiając zarazem siebie w uprzywilejowanej pozycji wobec innych podatników.

W tym względzie należy bowiem przytoczyć stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w postanowieniu z 22 czerwca 2010 r., sygn. akt I GZ 189/10, zgodnie z którym "orzekając o przyznaniu prawa pomocy sąd powinien mieć na uwadze nie tylko osiągany dochód, ale także samą możliwość zarobkowania przez wnioskującego. Nie można bowiem dopuścić do sytuacji, w której zdolna do podjęcia pracy, jednakże z wyboru niepracująca osoba, korzysta ze środków budżetu państwa w celu prowadzenia swoich spraw przed sądem i nie ponosi żadnego wysiłku, aby w kosztach tych partycypować w jakimkolwiek zakresie". W orzeczeniu tym NSA wskazał ponadto, że "instytucja zwolnienia od kosztów sądowych na wniosek strony zawarta jest w oddziale ustawy P.p.s.a. zatytułowanym "Prawo pomocy". Oznacza to, że założeniem tej instytucji jest tylko pomoc stronie, która samodzielnie, mimo starań, nie może podołać poniesieniu kosztów, jakie wiążą się z urzeczywistnieniem jej prawa do sądu. Nie chodzi natomiast o całkowite zwolnienie strony od wszelkiej aktywności, która ma na celu uiszczenie koniecznych kosztów postępowania sądowego."

W ocenie referendarza dotychczasowa postawa skarżącego wskazuje, że całkowicie przerzucił on obowiązek finansowania kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie na Skarb Państwa, pozostając biernym w poszukiwaniu samodzielnego rozwiązania swej sytuacji. Referendarz nie podziela bowiem argumentacji skarżącego, iż poszukiwanie przez niego pracy jest utrudnione z uwagi na częste wyjazdy w celu dokonania oględzin pojazdów znajdujących się w różnych częściach kraju (co ma miejsce w związku z toczącymi się postępowaniami prowadzonymi przez organy celne). Wskazać bowiem należy, że w czasie świadczenia pracy możliwe jest załatwianie także spraw prywatnych w ramach przysługującego pracownikowi urlopu (także bezpłatnego za zgodą pracodawcy). Skarżący nie wykazał również, by jego udział w toczonych postępowaniach przed organami celnymi sprzeciwiał się chociażby czasowemu lub dorywczemu podjęciu zajęć zarobkowych.

Jednocześnie należy podnieść, że skarżący jest osobą stosunkowo młodą (rocznik [...]), posiadającą kwalifikacje zawodowe poszukiwane na rynku pracy (wykształcenie średnie w zakresie budownictwa), z doświadczeniem również w branży samochodowej i winien aktywnie poszukiwać pracy, tym bardziej, że nic nie zwalnia go z obowiązku utrzymania dwóch dorastających i uczących się synów.

Tak jak nic nie zwalnia rodzica z obowiązku utrzymania dziecka w rozumieniu art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a małżonków do wzajemnego wspierania się, w tym materialnego (art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), tak skarżącego nic nie zwalnia z obowiązku aktywnego poszukiwania pracy odpowiadającej wykształceniu i umiejętnościom, a jeżeli takiej pracy na rynku nie ma, do podjęcia wszelkich kroków w znalezieniu jakiejkolwiek innej pracy, która pozwoli nie tylko partycypować w utrzymaniu rodziny, ale zdobyć także środki na finansowanie sporów sądowych związanych z zakończoną działalnością gospodarczą. Tymczasem w oświadczeniach skarżącego próżno znaleźć dowody na aktywne poszukiwanie pracy. W szczególności nie przedłożył do akt – jako zarejestrowany oficjalnie bezrobotny – dokumentów wykazujących, że odmówiono mu zatrudnienia albo, że Powiatowy Urząd Pracy odmówił skierowania na staż lub przeszkolenie zawodowe w ramach instytucji rynku pracy. Dotyczy to również przekazania dowodów uwiarygodniających opisane wyżej twierdzenia skarżącego o problemach związanych ze skierowaniem na kurs kierowców zawodowych. Nadto należy wskazać, iż podnoszenie kwalifikacji zawodowych może się odbywać również z własnej inicjatywy (m.in. przy wsparciu rodziny) bez angażowania instytucji publicznych.

To wszystko zaś dzieje się w sytuacji, gdy mija czwarty rok od udzielenia skarżącemu po raz pierwszy prawa pomocy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu i sądzić należy, że skarżący zwolnił się już sam z obowiązku starań o uzyskiwanie środków na finansowanie kolejnych procesów sądowych uznając, że organy sądowe będą zawsze przyznawać mu teraz i w przyszłości pomoc prawną i zwolnienie od wszelkich kosztów.

Tymczasem, jak trafnie wskazano w postanowieniu NSA z 28 stycznia 2016 r., I FZ 562/15 "osoba, która nie wykazuje żadnej aktywności zawodowej i nie wskazuje w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy na starania w znalezieniu stałego zatrudnienia, a także pozostaje na utrzymaniu rodziny, nie może oczekiwać, że będzie możliwe uruchomienie dla niej pomocy ze środków publicznych na pokrycie inicjowanego skargą postępowania sądowoadministracyjnego. Tym samym strona, która powinna liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych i która nie wykorzystuje wszystkich swoich możliwości zarobkowych w celu zebrania środków na sfinansowanie swojego udziału w postępowaniu sądowym, nie może korzystać z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy."

Poza powyższym należy wskazać na brak współpracy skarżącego w wyjaśnieniu wszystkich okoliczności związanych z sytuacją majątkową jego gospodarstwa domowego. W tym względzie skarżący nie przekazał żadnych danych o sytuacji finansowej swojego rodzica, na którego utrzymaniu znajduje się, on, żona i dwoje ich dzieci. W sytuacji, gdy jak twierdzi, zamieszkuje u rodzica, nawet jeżeli zaprzecza jakoby było to wspólne gospodarstwo domowe, to powinien wskazać dane o majątku i dochodach osób, na których utrzymaniu się znajduje. Wprawdzie przepisy procedury sądowoadministracyjnej nie zawierają wprost podstawy prawnej dla zobowiązania wnioskodawcy do przedłożenia dowodów odnoszących się do innych osób niż tworzące rodzinę i prowadzące wspólne gospodarstwo domowe. Nie mniej, jeżeli wnioskujący o prawo pomocy powołuje się na systematyczną pomoc finansową osoby trzeciej (tu matki) polegającą na użyczeniu lokalu mieszkalnego i darowiznach w postaci opłacenia kosztów mieszkania, to w jego interesie jest wykazanie, że ta osoba trzecia ma takie możliwości finansowe.

Jeżeli osoba trzecia odmawia udzielenia dokumentów źródłowych (PIT, decyzja emerytalna, wyciąg z rachunku bankowego), to oświadczenie skarżącego winno być tym bardziej skrupulatne i podawać okoliczności faktyczne świadczące, że osoba trzecia ma taki status materialny, że może pomagać. Tymczasem skarżący w odpowiedzi na wezwania tut. Sądu skierowane do niego w trakcie rozpoznania szeregu wcześniejszych wniosków o przyznanie prawa pomocy (złożonych m.in. w sprawach o sygnaturze akt I SA/Op 521, 523, 525, 527, 529, 531, 533, 535, 537, 539 i 567/15) oświadczył, że matka odmówiła mu nie tylko wglądu do dokumentów, ale nie zna jej sytuacji majątkowej, poza własnością 2 lokali.

Również niewyjaśniona została sytuacja związana z lokalem mieszkalnym położonym w [...] przy ul. [...], pod którym adresowano, skierowane do żony skarżącego, postanowienie Dyrektora Izby Celnej w opolu z 8 czerwca 2015 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego. Skoro, jak twierdzi skarżący, nie jest i nie była właścicielem tego lokalu to należało wskazać jaki posiada do niego tytuł prawny, podając go jako miejsce do korespondencji (inne niż adres, pod którym zameldowany jest skarżący tworzący z małżonką wspólne gospodarstwo domowe). W przypadku najmu lokalu przez żonę skarżącego wiązałoby się to m.in. z dodatkowymi kosztami obciążającymi ich wspólne gospodarstwo domowe. Jednak dane w tym względzie nie zostały wyjawione przez skarżącego.

Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a., orzeczono o odmowie przyznania prawa pomocy.