Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 990/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2019-03-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6010 Pozwolenie na budowę, użytkowanie obiektu lub jego części,  wykonywanie robót budowlanych innych niż budowa obiektu, prz
Skarżony organ: Inspektor Nadzoru Budowlanego
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędzia WSA Józef Maleszewski Asesor sądowy WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 14 marca 2019 r. sprawy ze skargi S. N. na postanowienie W. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] sierpnia 2018 r.nr [...] w przedmiocie wstrzymania robót budowlanych oddala skargę w całości


UZASADNIENIE

Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego dla Miasta P. na podstawie art. 48 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (Dz. U. z 2017 r., poz. 1332 ze zm.) oraz art. 123 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257) postanowieniem z [...] stycznia 2018r.

I. wstrzymał inwestorowi - S. N. (C. ) - prowadzenie robót budowlanych polegających na nadbudowie budynku mieszkalnego wielorodzinnego przy ul. G. [...] w P. (działka nr [...], arkusz [...], obręb P.);

II. nałożył na wyżej wymienionego inwestora obowiązek dostarczenia następujących dokumentów w terminie 60 dni od dnia doręczenia niniejszego postanowienia:

a) czterech egzemplarzy projektu nadbudowy wymienionego wyżej budynku, opracowanego przez osobę posiadającą stosowne uprawnienia budowlane i wykazującą się przynależnością do właściwego samorządu zawodowego, sprawdzonego zgodnie z art. 20 ust. 2 ustawy Prawo budowlane, wraz z ważnym w dniu sporządzenia projektu zaświadczeniem potwierdzającym przynależność autora projektu do właściwej izby samorządu zawodowego;

b) oświadczenia o posiadanym prawie do dysponowania nieruchomością na cele budowlane w formie określonej w załączniku nr 3 do rozporządzenia Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia 24 sierpnia 2016 r. w sprawie wzorów: wniosku o pozwolenie na budowę lub rozbiórkę, zgłoszenia budowy i przebudowy budynku mieszkalnego jednorodzinnego, oświadczenia o posiadanym prawie do dysponowania nieruchomością na cele budowlane, oraz decyzji o pozwoleniu na budowę lub rozbiórkę (Dz. U. z 2016 r., poz. 1493);

c) zaświadczenia Prezydenta Miasta P. o zgodności nadbudowy budynku z ustaleniami obowiązującego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.

Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła spółka S. H. L. oraz Pani B. K. i Pan R. N..

W. Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego postanowieniem z [...] sierpnia 2018r. utrzymał zaskarżone postanowienie w mocy.

W motywach postanowienia organ odwoławczy wskazał, że na skutek pisma z dnia 6 listopada 2017 r. Pani B. K., zostało wszczęte postępowanie administracyjne w przedmiocie nadbudowy budynku mieszkalnego wielorodzinnego położonego w P. przy ul. G. [...] (działka nr [...], arkusz [...], obręb P..

W tym miejscu organ odwoławczy wskazał, że PINB dla Miasta P. prowadził także w stosunku do powyższego budynku postępowanie administracyjne, dotyczące robót budowlanych, polegających na przebudowie i renowacji, pod sygn. akt [...], zakończone poprzez wydanie decyzji administracyjnej nr [...] z dnia [...].03.2018r., znak: [...] umarzającej w całości przedmiotowe postępowanie administracyjne.

Przedmiotem niniejszego postępowania jest legalność nadbudowy budynku mieszkalnego wielorodzinnego przy ul. [...] w P. (działka nr [...], arkusz [...], obręb P.).

W toku postępowania wyjaśniającego organ I instancji ustalił, że P. A. K. nadzorował roboty budowlane prowadzone na terenie nieruchomości przy ul. [...] [...] w P. na podstawie umowy zawartej z Inwestorem - S. N.. Wskazał on, że w momencie przejęcia przez niego obowiązków polegających na nadzorowaniu robót część poddasza była już rozebrana. Według jego wiedzy pierwotnie poddasze miało funkcję w części mieszkalną, a w części gospodarczą. Wykonywane roboty budowlane miały polegać na wymianie uszkodzonych elementów więźby dachowej i wzmocnieniu elementów istniejących. Decyzje w tym zakresie miały być podejmowane sukcesywnie w trakcie prowadzonych robót. Jego zdaniem wysokość poddasza nie została zwiększona, a różnica w wysokości była związana z częściową rozbiórką ściany, która miała być następnie odtworzona do pierwotnej wysokości. Natomiast różnice w wysokościach budynków przy ul. [...] [...] i ul. [...] wynikły z wykonania wieńca i murku ogniowego w wyniku czego wysokość ściany między budynkami uległa zwiększeniu, a jednocześnie została zwiększona wysokość poziomej części połaci dachowej na nieruchomości przy ul. [...] [...].

Organ odwoławczy uznał za słuszne twierdzenie organu powiatowego, iż na zdjęciach zawartych w aktach sprawy widoczne są częściowo skorodowane obróbki blacharskie ściany, świadczące o tym, że jest to ściana w swej pierwotnej wysokości.

Nadto zdaniem Pana A. K. różnice w wysokościach budynków przy ul. [...] [...] i ul. [...] wynikły z wykonania wieńca i murku ogniowego w wyniku czego wysokość ściany między budynkami uległa zwiększeniu, a jednocześnie została zwiększona wysokość poziomej części połaci dachowej na nieruchomości przy ul. [...] [...]. Podkreślono, że tym samym wymieniony przyznał, że wysokość dachu przedmiotowego budynku mieszkalnego wielorodzinnego została zwiększona.

Dodatkowo, PINB dla Miasta P. ustalił na podstawie dokumentacji zgromadzonej w odrębnym postępowaniu administracyjnym - dotyczącym przebudowy wymienionego budynku, tj. projektu budowlanego (stanowiącego załącznik do tej sprawy), zatwierdzonego decyzją Prezydenta Miasta P. nr [...] z dnia [...].09.2011r., sygn. akt [...] 1, że na kondygnacji poddasza przedmiotowego budynku znajdowały się pierwotnie dwie pralnie, a pozostała część poddasza miała charakter części nieużytkowej. W projekcie budowlanym zostały one opisane jako strychy, a ich wysokość wynosiła 2,36m. Natomiast z pozwolenia Miejskiego Konserwatora Zabytków w P. na prowadzenie prac konserwatorskich z dnia [...].06.2011r., nr [...], znak: [...] (rysunków wchodzących w skład projektu) wynika, iż w połaci dachu mansardowego nie było okien połaciowych, co słusznie poddaje w wątpliwość twierdzenie Pana A. K. o istnieniu mieszkań na poddaszu tego budynku.

Organ odwoławczy wskazał, że do akt sprawy, odnoszących się do przebudowy przedmiotowego budynku inwestor dostarczył projekt wykonawczy przebudowy i renowacji kamienicy, sporządzony przez mgr inż. M. G. w maju 2017r. W części opisowej tego projektu mowa jest o remoncie dachu i adaptacji poddasza na funkcję mieszkalną. Przy czym brak jest tam informacji o zwiększeniu wysokości poddasza. Jak słusznie podnosi także organ powiatowy, w części rysunkowej wskazanego projektu znajduje się rysunek - rzut elementów konstrukcyjnych poddasza. Nie wrysowano na nim żadnych elementów konstrukcyjnych poddasza, nadto na rysunku tym brak jest także jakichkolwiek wymiarów. Przedstawia on tylko rozmieszczenie pomieszczeń i klatek schodowych oraz okien połaciowych. Omawiany projekt nie zawiera także przekroju budynku. Stąd brak jest możliwości wyjaśnienia, czy projekt ten przewidywał zwiększenie wysokości poddasza. WWINB zgadza się wobec tego z PINB, iż projekt ten został sporządzony nierzetelnie i nie może stanowić dowodu na okoliczność zakresu wykonanych robót budowlanych.

Ponadto, zauważono, że w trakcie postępowania administracyjnego odnoszącego się do przebudowy budynku inwestor dostarczył ekspertyzę stanu technicznego konstrukcji budynku w odniesieniu do wykonanych prac naprawczych, sporządzoną przez mgr inż. M. G. z grudnia 2017r. W dokumencie tym jest mowa o całkowitej wymianie więźby dachowej, co jest sprzeczne z oświadczeniem P. A. K. z dnia 09.01.2018r. o częściowej rozbiórce i wzmocnieniu elementów, które nie zostały rozebrane.

Zatem, uwzględniając powyższe, w tym zdjęcia obrazujące stan dachów budynków przy ul. [...] [...] i ul. [...] przed wykonanymi robotami budowlanymi oraz stan dachu budynku przy ul. [...] [...] po zakończeniu tych robót, słusznie stwierdzono, że doszło do zwiększenia wysokości poddasza przedmiotowego budynku, a tym samym do jego nadbudowy, bez uzyskania decyzji pozwolenia na budowę.

Organ odwoławczy przyjął, że zgodnie z generalną zasadą wyrażoną w art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 7.07.1994 r.- Prawo budowlane (Dz. U. z 2018r. poz. 1202), roboty budowlane można rozpocząć jedynie na podstawie decyzji o pozwoleniu na budowę, z zastrzeżeniem art. 29 i art. 30 ww. ustawy.

Natomiast w myśl art. 3 pkt 6 Prawa budowlanego przez budowę należy rozumieć wykonywanie obiektu budowlanego w określonym miejscu, a także odbudowę, rozbudowę, nadbudowę obiektu budowlanego. Art. 48 ust. 1 Prawa budowlanego stanowi z kolei, iż "Organ nadzoru budowlanego nakazuje, z zastrzeżeniem ust. 2, w drodze decyzji, rozbiórkę obiektu budowlanego lub jego części, będącego w budowie albo wybudowanego bez wymaganego pozwolenia na budowę".

Jednakże jak ustalił organ I instancji, przedmiotowa nieruchomość przy ul. [...] [...] w P. znajduje się na obszarze objętym miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego "Rejon ulic: Ślusarskiej, Wielkiej, Garbary i Woźnej", uchwalonym przez Radę Miasta Poznania z dnia 20.01.2015r. (uchwała nr V/20/VII/2015), który wszedł w życie dnia 10.03.2015r. (Dz. Urz. Woj. Wlkp. z 2015r., poz. 980). Nadbudowa budynku mieszkalnego nie jest sprzeczna ze wskazanym planem miejscowym. Stąd słusznie organ I instancji rozpoczął procedurę legalizacji samowoli budowlanej.

W myśl art. 48 ust. 2 Prawa budowlanego "Jeżeli budowa, o której mowa w ust. 1, jest zgodna z przepisami o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, a w szczególności ustaleniami obowiązującego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego i innymi aktami prawa miejscowego oraz nie narusza przepisów, w tym techniczno-budowlanych, w zakresie uniemożliwiającym doprowadzenie obiektu budowlanego lub jego części do stanu zgodnego z prawem, organ nadzoru budowlanego wstrzymuje postanowieniem prowadzenie robót budowlanych".

Organ odwoławczy argumentował, że legalizacja obiektu budowlanego przebiega dwustopniowo. Wstępnie o ewentualności zalegalizowania samowoli budowlanej rozstrzyga organ nadzoru budowlanego, który musi zbadać, czy w ogóle zachodzą przesłanki wydania postanowienia na podstawie ust. 2 komentowanego artykułu. Jeśli takie przesłanki zachodzą, organ musi stwierdzić, że legalizacja jest dopuszczalna, i wydać postanowienie nakładające określone obowiązki na inwestora. W dalszej kolejności inicjatywę przejmuje inwestor, który musi wywiązać się z nałożonych na niego obowiązków, pod rygorem nakazania rozbiórki (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 28 stycznia 2011 r., II SA/Po 571/10, LEX nr 953362). Na gruncie niniejszej sprawy PINB dla Miasta P. prawidłowo zdecydował o umożliwieniu inwestorowi legalizacji obiektu, bowiem inwestycja jest zgodna z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego, obiekt nie narusza ponadto przepisów, w tym techniczno-budowlanych, w zakresie uniemożliwiającym doprowadzenie go do stanu zgodnego z prawem (art. 48 ust. 2 Prawa budowlanego). Za prawidłową należy uznać również treść nałożonych przez organ I instancji obowiązków.

Odnosząc się do zarzutów firmy S. N. na [...], WWINB podkreśla, ze nie jest prawdą, iż wysokość budynku została ustalona tylko na podstawie zdjęć strony przeciwnej, ale także szeregu dokumentów zawartych w aktach sprawy organu I instancji, odnoszących się do przebudowy i nadbudowy budynku. Nadto kwestia podniesienia wysokości poddasza została szczegółowo przeanalizowana w uzasadnieniu niniejszego postanowienia.

Natomiast odnosząc się do zarzutu naruszenia § 3 ust. 6 pkt 8 lit b ww. miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, tj. wskazującego, iż pokrycie dachowe winno być z dachówki w kolorze czerwonym lub z blachy ceramicznej, WWINB wskazuje, iż przedmiotowa budowa trwa i brak jest obecnie jednoznacznego wskazania jaki będzie porycie dachu, czy też jaki kolor będzie miała dachówka. Tym samym nie można mówić o niezgodności z planem miejscowym. Z tego samego powodu zaczopowanie jednego z przewodów kominowych, wentylacyjnych budynku przy ul. [...] nie może stanowić o naruszeniu przepisów techniczno - budowlanych.

Na koniec, odnosząc się do skarg na działanie PINB, skierowanych do: WWINB, Wojewody W., Urzędu Marszałkowskiego Województwa W. w P. oraz do Prezydenta Miasta P. i Rady Miasta P., WWINB wskazuje, iż organ powiatowy prowadzi dwa odrębne postępowania administracyjne, jedno dotyczące przebudowy ww. budynku, a drugie dotyczące nadbudowy tegoż budynku. Każda z tych spraw posiada odrębne akta administracyjne, przy czym dokumenty zgromadzone w jednej mogą być uwzględnione i brane pod uwagę w drugiej sprawie.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na postanowienie W. Inspektora Nadzoru Budowanego wniosła spółka S. N. na [...] domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia organu II instancji oraz poprzedzającego go postanowienia organu I instancji oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania. Zaskarżonemu postanowieniu spółka zarzuciła:

• naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez utrzymanie w mocy wadliwego postanowienia organu I instancji, podczas gdy w sprawie winien znaleźć zastosowanie art. 138 § 2 k.p.a poprzez uchylenie zaskarżonego postanowienia i umorzenie postępowania organu I instancji w całości,

• naruszenie art. 48 ustawy Prawo Budowlane poprzez jego zastosowanie, podczas gdy w sprawie nie zaistniały ku temu przesłanki faktyczne,

• naruszenie art. 3 ust 6 i 7a ustawy Prawo budowlane, poprzez błędną kwalifikację prawną robót wykonanych w budynku przy ul. [...] [...] w P.,

• art. 7 w związku z art. 75 i art. 77 § 1 w związku z art. 140 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez ich niezastosowanie i naruszenie zasady prawdy obiektywnej oraz obowiązku zebrania całego materiału dowodowego, brak wyjaśnienia i zbadania wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie w sprawie, w szczególności zakresu robót przeprowadzonych na obiekcie budowlanym, zmian jakie nastąpiły w substancji obiektu, parametrów użytkowych i technicznych budynku uzyskanych na skutek przeprowadzonych robót;

• art. 80 w związku z art. 140 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez nieuwzględnienie i niedostateczne rozważenie istotnych dla sprawy okoliczności, a z przeprowadzonych dowodów wyciągnięcie błędnych wniosków, sprzecznych z zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego, poprzez przyjęcie, że rzekomy zamiar urządzenia na ostatniej kondygnacji lokali mieszkalnych jest wystarczającym dowodem potwierdzającym wykonanie w budynku nadbudowy,

• art. 80 w związku z art. 140 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez nieuwzględnienie i niedostateczne rozważenie istotnych dla sprawy okoliczności tj. zakresu przeprowadzonych przez inwestora robót i na tej podstawie wydanie oceny czy prace wykonane na obiekcie budowlanym stanowiły nadbudowę, o której mowa w art. 3 pkt 6 Prawa budowlanego czy przebudowę zdefiniowaną w art. 3 pkt 7a Prawa budowlanego, co niewątpliwie miało istotny wpływ na treść wydanego rozstrzygnięcia;

• art. 12 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez przewlekłe prowadzenie przez organ II instancji postępowania, na skutek czego rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło po upływie terminu do wykonania zażalenia.

W uzasadnieniu skarżący argumentował, że w związku z bardzo złym stanem technicznym kamienicy położonej w P. przy ul. [...] [...], właściciel budynku w kwietniu 2017 roku, niezwłocznie po objęciu go w posiadanie, przystąpił do wykonywania na terenie nieruchomości robót zabezpieczających. W toku prac zabezpieczających wyszło na jaw, że konstrukcja dachu na tej nieruchomości jest zupełnie zniszczona i wymaga całkowitej odnowy. W tej sytuacji inwestor podjął decyzję o natychmiastowej wymianie elementów konstrukcyjnych dachu oraz przemurowaniu ścianek kolankowych budynku.

Dnia 7.12.2017 roku pracownicy PINB dla Miasta P., działając na skutek donosu właścicieli sąsiedniej nieruchomości, przeprowadzili kontrolę przedmiotowej nieruchomości, na której odebrali od pana A. K. oświadczenia jego wiedzy o stanie faktycznym zaistniałym w budynku oraz sporządzili dokumentację fotograficzną nieruchomości.

Następnie Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego dla Miasta P. wydał postanowienie z dnia [...].01.2018r., a na skutek załażenia spółki W. Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego – zaskarżone postanowienie z [...].08.2018r.

Zdaniem skarżącego postanowienie obarczone jest szeregiem wyżej wymienionych wad, które - w ocenie inwestora - nie pozwalają się z takim postanowieniem zgodzić, a wadą najpoważniejszą jest utrzymanie w mocy wadliwego postanowienia organu I instancji.

W pierwszej kolejności skarżący podniósł, że wbrew bezpodstawnym założeniom organów nadzoru budowlanego, budynek przy ul. [...] [...] w P. nigdy nie został nadbudowany. Jak to się przyjmuje zarówno w orzecznictwie, jak i w piśmiennictwie - nadbudowa budynku polega na powiększeniu istniejącego obiektu budowlanego poprzez zwiększenie jego wysokości z zachowaniem tej samej powierzchni zabudowanej.

W ocenie skarżącego prawidłowe zakwalifikowanie wykonanych w budynku przy ul. [...] w P. robót budowlanych prowadzonych na ostatniej kondygnacji budynku ma decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, ponieważ odbudowa, nadbudowa czy rozbudowa prowadząc do powstania nowego obiektu budowlanego lub nowej jego części, wymaga przeprowadzenia legalizacji w trybie wskazanym w art. 48 i art. 49 ustawy Prawo budowlane. W przypadku zaś innych robót - wymagane jest wdrożenie procedury wskazanej w art. 50-51 tej ustawy. Wobec powyższego zastosowanie w niniejszej sprawie trybu właściwego dla samowolnej nadbudowy budynku wymagało od Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego dla Miasta P. wykazania ponad wszelką wątpliwość, że parametr wysokości budynku przy ul. [...] w P. został zmieniony (podwyższony).

W ocenie skarżącego, organy nadzoru budowlanego nie sprostały temu obowiązkowi, nie tylko z tego powodu, iż budynek ten w istocie wcale nie został nadbudowany, lecz także z powodu niedostatecznego wyjaśnienia istoty sprawy z zastosowaniem środków dowodowych nieadekwatnych do przedmiotu postępowania. Jak to wynika z uzasadnienia postanowienia organu I instancji z dnia [...].01.2018 jego twierdzenia oparte są przede wszystkim na zdjęciach stanowiących załącznik do dokumentacji wniesionej do PINB przez właścicieli sąsiedniej nieruchomości. Już sam ten fakt każe powątpiewać w obiektywizm pozyskanego w ten sposób dowodu, przy czym faktem powszechnie znanym jest możliwość dowolnej obróbki cyfrowej zdjęć, o manipulowaniu perspektywą nie mówiąc.

Pomimo wątpliwej przydatności dowodowej zdjęć przedłożonych przez adwersarza inwestora, dalej postępowanie organu I instancji prowadzone było tak, aby za wszelką cenę wykazać słuszność bezkrytycznie przyjętego przez PINB dla Miasta P. założenia, że właściciele przedmiotowego budynku mieszkalnego dokonali jego nadbudowy.

W tym celu organ dokonał przesłuchania pana A. K. i choć przesłuchiwany wprost zaprzeczał, by w budynku dokonano nadbudowy, to jednak PINB zdołał wywieść z jego wyjaśnień wniosek, że tenże świadek "przyznał, że wysokość dachu wymienionego wyżej budynku została zmieniona".

Inwestor podkreślał, że właściwie są to jedyne materiały dowodowe na których oparł się PINB stwierdzając, iż budynek mieszkalny wielorodzinny położony w P. przy ul. [...] [...] został nadbudowany, a pomimo tego Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego przyjął ustalenia faktyczne PINB za swoje, nie czyniąc żadnych ustaleń uzupełniających, pomimo tego że w dacie orzekania przez organ II instancji znane były już wyniki geodezyjnych badań wysokości budynku. Zestawiając te materiały z innymi zebranymi przez PINB dowodami w sprawie, w szczególności z dwoma projektami budowlanymi stwierdzić należy, że PINB nie miał żadnych podstaw, aby wstrzymać inwestorowi prowadzenie robót budowlanych na podstawie art. 48 ust. 2 i 3 Prawa budowlanego.

Zdaniem skarżącego, osobnego omówienia wymaga dokonana przez organy nadzoru budowlanego analiza zebranej w sprawie dokumentacji projektowej, z której - z powodu jej rzekomej nierzetelności - PINB wywiódł, że nie może ona stanowić dowodu na okoliczność zakresu przeprowadzonych robót, co bezpodstawnie podtrzymał też W. Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego.

Skarżącemu nie wiadomo, jakim egzemplarzem projektu budowlanego przebudowy i renowacji istniejącej kamienicy mieszkalno-usługowej w P. przy ul [...] [...] z 2017 roku posługiwały się organy nadzoru budowlanego w tym postępowaniu (w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia zarówno PINB jak i WINB powołują się na ten projekt), lecz w egzemplarzu projektu budowlanego znajdującego się w posiadaniu inwestora, na stronie 85 znajduje się rysunek przekroju całej kamienicy, na którym czytelnie i jasno, bez żadnych wątpliwości wskazano wysokość kalenicy przedmiotowego budynku, oznaczając ją jako 21,965 m.

Z ostrożności procesowej skarżący załączył kopię strony tytułowej Projektu budowlanego oraz kopię strony 85 projektu przebudowy i renowacji kamienicy przy ul. [...] [...] w P., autorstwa M. O. z kwietnia 2017 r. Podkreślono, że wysokość ta odpowiada co do centymetra wysokości kalenicy budynku podanej w projekcie budowlanym wraz z inwentaryzacją sporządzonym na zamówienie Zarządu Komunalnych Zasobów Lokalowych w P. w 2011 roku, który również należy do materiału dowodowego zgromadzonego przez PINB dla Miasta P.. Z projektu budowlanego przebudowy tego budynku, sporządzonego w 2011 r., na zamówienie Zarządu Komunalnych Zasobów Lokalowych w P. (reprezentującego ówczesnego właściciela - M. P.), wynika iż budynek ten miał w kalenicy wysokość dokładnie 21,956 m.

W ocenie skarżącego - z porównania tych dwóch wartości jasno wynika, że inwestor nie miał zamiaru podwyższać i nie podwyższył wysokości budynku, zaś Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego dla Miasta P. świadomie pominął ten dowód, albowiem nie pasuje on do założonej przez PINB tezy, iż budynek przy ul. [...]/ [...] w P. został nadbudowany.

Tym bardziej na krytykę zasługuje więc stanowisko WINB, który całkowicie zignorował w swych rozważaniach zamówiony przez inwestora geodezyjny pomiar wysokości budynku i bezkrytycznie podzielił w całości stanowisko organu I instancji, jakoby w przedmiotowym budynku doszło do nadbudowy, co narusza w sposób rażący zasadę dwuinstancyjności.

Inwestor - chcąc jak najszybciej wyjaśnić sprawę legalności wymiany konstrukcji dachowej i przemurowania ścianki kolankowej budynku, zlecił uprawnionym geodetom sporządzenie stosownych badań geodezyjnych, które jednoznacznie określą aktualną wysokość budynku. Precyzyjne badanie zostało przeprowadzone w dniu 7.02.2018 r., przez uprawniony zespół geodetów (Connexus Geodezja sp. z o.o. ) i wykazało, że wysokość w kalenicy budynku przy ul. [...] [...] w P. wynosi 21,90 m.

Z ostrożności procesowej Skarżący załącza do skargi również kopię protokołu badań geodezyjnych.

W ocenie Skarżącego różnica pomiędzy wysokością budynku podawaną w dokumentacji projektowej (z 2017 roku i z 2011 roku) tj. wysokością 2.196,5 cm, a wysokością stwierdzoną przez geodetę tj. wysokość 2.190 cm, czyli różnica wysokości budynku o 6,5 cm, w kierunku zmniejszenia parametru wysokości, w ogóle nie usprawiedliwia wszczęcia i prowadzenia przez organy nadzoru budowlanego postępowania w sprawie samowolnej nadbudowy budynku przy ul. [...] [...] w P..

Zdaniem Skarżącego powyższe stanowi rażące naruszenie art. 80 k.p.a., mówiącego, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona, ponieważ w ocenie Skarżącego całokształt materiału dowodowego jednoznacznie wskazuje, że budynek nie zmienił swej wysokości, a więc nie doszło do nadbudowy.

W takiej sytuacji całkowicie nieuprawnione jest prowadzenie przez organy nadzoru budowlanego postępowania w sprawie samowolnej nadbudowy budynku.

Skarżący podkreślał, że Prezydent Miasta P. zawiesza z urzędu wszystkie postępowania w sprawie wydania pozwolenia na jakiekolwiek roboty budowlane w obiekcie, w tym w szczególności na postępowanie w sprawie pozwolenia na budowę windy i postępowanie w sprawie wydania pozwolenia na budowę wewnętrznej instalacji gazowej w budynku mieszkalnym przy ul. [...] i [...], jako przesłankę zawieszenia podając prowadzone przez PINB dla Miasta P. postępowanie w sprawie samowolnej nadbudowy.

Tym samym inwestor - mając z jednej strony wstrzymane roboty budowlane przez PINB dla Miasta P. już od stycznia 2018 r., a z drugiej strony zawieszone przez Prezydenta [...] postępowania w sprawie wydania decyzji o pozwoleniu na roboty budowlane dla tego obiektu, został pozbawiony jakiejkolwiek możliwości realizacji swojego zamierzenia inwestycyjnego z całkowicie nonsensownego powodu. Powoduje to ogromne straty materialne po stronie inwestora.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga okazała się niezasadna.

Na wstępie należy wskazać, iż złożona w sprawie niniejszej skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Od dnia 15 sierpnia 2015 r. obowiązuje bowiem regulacja art. 119 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm. – dalej "P.p.s.a."), zgodnie z którą sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym jeżeli przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie.

Stosownie do dyspozycji art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2018 r., poz. 2107) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej jedynie pod względem zgodności z prawem, a więc prawidłowości zastosowania przepisów obowiązującego prawa oraz trafności ich wykładni. Uwzględnienie skargi następuje tylko w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu mających wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Przy czym podkreślenia wymaga, iż zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując tak rozumianej kontroli zaskarżonego postanowienia, jak i poprzedzającego go postanowienia I instancji, Sąd nie dopatrzył się przy ich wydaniu naruszeń prawa skutkujących koniecznością wyeliminowania ich z obrotu prawnego.

Przedmiotem skargi spółka S. N., [...] uczyniła postanowienie W. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego o wstrzymaniu robót budowlanych prowadzonych przy nadbudowie budynku mieszkalnego wielorodzinnego położonego w P., na działce o numerze geodezyjnym [...], ark. [...], obręb P..

Mając na uwadze całokształt zgromadzonych akt administracyjnych w niniejszej sprawie organy obu instancji w sposób prawidłowy i zgodny z wymogami postępowania administracyjnego ustaliły stan faktyczny sprawy, dzięki czemu może on stanowić podstawę dla działań kontrolno-orzeczniczych Sądu.

Zaskarżone do WSA postanowienie zostało wydane w wyniku zastosowania przez organy nadzoru budowlanego przepisu prawa materialnego art. 48 ust. 2 i 3 pkt 1 i 2 ustawy z 7 lipca 1994r. – Prawo budowlane, Dz.U. z 2018r., poz. 1202, dalej ".P.b.") dotyczącego samowolnie wykonanych robót budowlanych. Należy wobec tego przypomnieć, iż w myśl art. 48 ust. 1 P.b. organ nadzoru budowlanego nakazuje, z zastrzeżeniem ust. 2, w drodze decyzji, rozbiórkę obiektu budowlanego lub jego części, będącego w budowie albo wybudowanego:

1) bez wymaganego pozwolenia na budowę albo

2) bez wymaganego zgłoszenia dotyczącego budowy, o której mowa w art. 29 ust. 1 pkt 1a, 2b i 19a, albo pomimo wniesienia sprzeciwu do tego zgłoszenia.

Natomiast na mocy art. 48 ust. 2 P.b., jeżeli budowa, o której mowa w ust. 1, jest zgodna z przepisami o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, a w szczególności ustaleniami obowiązującego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego i innymi aktami prawa miejscowego oraz nie narusza przepisów, w tym techniczno-budowlanych, w zakresie uniemożliwiającym doprowadzenie obiektu budowlanego lub jego części do stanu zgodnego z prawem, organ nadzoru budowlanego wstrzymuje postanowieniem prowadzenie robót budowlanych. Na postanowienie przysługuje zażalenie. W postanowieniu wydanym na podstawie art. 48 ust. 2 P.b., ustala się wymagania dotyczące niezbędnych zabezpieczeń budowy oraz nakłada obowiązek przedstawienia, w wyznaczonym terminie:

1) zaświadczenia wójta, burmistrza albo prezydenta miasta o zgodności budowy z ustaleniami obowiązującego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego albo decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, w przypadku braku obowiązującego planu zagospodarowania przestrzennego;

2) dokumentów, o których mowa w art. 33 ust. 2 pkt 1, 2 i 4 oraz ust. 3; do projektu architektoniczno-budowlanego nie stosuje się przepisu art. 20 ust. 3 pkt 2 P.b.

W świetle powyższego, przyjąć należy, że co do zasady budowa obiektu budowlanego, w tym prowadzenie robót budowlanych, bez wymaganego pozwolenia na budowę lub zgłoszenia zamiaru wykonania określonych robót budowlanych albo pomimo wniesionego sprzeciwu do takiego zgłoszenia, skutkuje nakazem rozbiórki obiektu budowlanego lub jego części (art. 48 ust. 1 P.b.). Nakaz rozbiórki obiektu budowlanego lub jego części jest najdalej idącą, najbardziej dolegliwą sankcją za naruszenie przepisów Prawa budowlanego, dlatego też należy rozważyć wcześniej wszystkie inne możliwości przewidziane przez przepisy prawne, aby nakaz rozbiórki był ostatecznością i to tylko w takim zakresie, jaki jest niezbędny do przywrócenia stanu zgodnego z prawem (por. wyr. WSA w Olsztynie z 29.08.2017 r., sygn. akt II SA/Ol 526/17, LEX nr 2350837). Takim przepisem jest właśnie art. 48 ust. 2 P.b., który wskazuje przesłanki jakie łącznie należy spełnić by samowolę budowlaną, o ile to możliwe, przy spełnieniu ustawowych przesłanek, przeprowadzić przez proces legalizacji celem doprowadzenia robót budowanych aż do stanu zgodnego z prawem. Przy czym podkreślić należy, że przed podjęciem decyzji o wszczęciu postępowania legalizacyjnego zawsze konieczne jest szczególnie staranne i dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy.

Zgodnie z art. 48 ust. 2 P.b. procedurę legalizacyjna otwiera wydanie postanowienia w przedmiocie wstrzymania prowadzenia robót budowlanych (gdy obiekt nie został jeszcze wybudowany) i nałożenia na inwestora określonych obowiązków – oczywiście w przypadku zaistnienia przesłanek, o których mowa w tym przepisie. Istotą postępowania legalizacyjnego jest sprawdzenie możliwości doprowadzenia, a następnie doprowadzenie budowy do stanu zgodnego z prawem.

Przed dokonaniem oceny prawidłowości wydania postanowienia o wstrzymaniu robót budowlanych w pierwszej kolejności należy dokonać oceny charakteru wykonanych prac.

W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwalał na prawidłowe ustalenie przez organy, że w przedmiotowej sprawie dokonano nadbudowy (podwyższenia poddasza) budynku mieszkalnego wielorodzinnego położnego w P. na działce o numerze geodezyjnym [...]. Słusznie wskazuje bowiem organ I instancji, że zgodnie z art. 3 pkt 6 P.b. pod pojęciem budowy mieści się między innymi nadbudowa obiektu budowlanego.

Wprawdzie skarżący kwestionował ustalenia organów nadzoru budowanego obu instancji, że doszło do nadbudowy przedmiotowego budynku, to w świetle zgromadzonego materiału dowodowego w sprawie ustalenia organów w ocenie Sądu są prawidłowe.

Najbardziej wymowne są w tym zakresie zdjęcia dostarczone przez Panią B. K. - dzierżawcę i zarządcę nieruchomości przy ul. [...], sąsiadującej z przedmiotową nieruchomością. Dokumentacja fotograficzna, w szczególności zdjęcia nr 8, 9, 10 i 12 (k. 8 – 10 akt adm. I inst.) przedstawiają stan dachu w budynku przy ul. [...] [...] przed wykonanymi robotami budowlanymi i stan na listopad 2017r. Wyraźnie na nich widać, że pierwotnie poziom dachu w obu sąsiednich budynkach był na podobnej wysokości, a na późniejszych zdjęciach wyraźnie widoczna jest drewniana konstrukcja poddasza górująca nad dachem budynku przy ul. [...], a także nad ścianą zewnętrzną (szczytową) od strony budynku przy ul. [...], zabezpieczona pordzewiałą blachą, która wskazuje, że ściana ta nie była podwyższana i znajduje się w pierwotnym stanie.

W ocenie Sądu gołosłowny jest zarzut skarżącego dotyczący możliwości zmontowania i podrobienia powyższych zdjęć, który poza podniesieniem wątpliwości co do ich prawdziwości nie wskazuje żadnych okoliczności pozwalających przyjąć, że zdjęcia te nie odzwierciedlają rzeczywistego podwyższenia poddasza przedmiotowego budynku ponad dotychczasowy poziom dachu. W istocie skarżący poza swoimi twierdzeniami nie podważył prawdziwości zdjęć dołączonych do materiału dowodowego sprawy.

Co więcej pozostały materiał dowodowy znajdujący się w aktach administracyjnych sprawy wskazuje, że inwestor dopuścił się nadbudowy przedmiotowego budynku. Nie znajduje zatem uzasadniania twierdzenie skarżącego, że organy oparły swoje ustalenia faktyczne jedynie na zdjęciach przedłożonych przez dzierżawcę sąsiedniej nieruchomości.

Doniosłe są bowiem w tym zakresie wyjaśnienia złożone przez P. A. K. , który jako osoba posiadająca uprawnienia do kierowania robotami budowlanymi w specjalności konstrukcyjno-budowlanej (uprawnienia nr [...]) i członek Polskiej Izby Inżynierów Budownictwa (nr ewidencyjny [...]) nadzorował roboty budowlane prowadzone w przedmiotowym budynku na zlecenie skarżącego. Po okazaniu mu zdjęć ostatecznie przyznał, że ściana pomiędzy budynkami uległa zwiększeniu, a jednocześnie została zwiększona wysokość poziomej części połaci dachowej na nieruchomości przy ul. [...] [...] (k. 48 v akt adm. I inst.). Słusznie zatem przyjęły organy nadzoru budowlanego, że dokonano nadbudowy przedmiotowego budynku.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że na skutek złego stanu technicznego poddasza zdemontowano strop poddasza i zdecydowano o wykonaniu nowego, co wynika z ekspertyzy technicznej wykonanej w grudniu 2017r. przez mgr. inż. M. G. w związku z odrębnym, toczącym się postępowaniem dotyczącym przebudowy i renowacji istniejącej kamienicy mieszkalno-usługowej na działce nr [...], na którą to ekspertyzę powoływał się skarżący. Przy czym Sąd zauważa, że z ekspertyzy tej nie wynika w żaden sposób wysokość budynku, czy wysokość poddasza, brak w tej ekspertyzie przekrojów pionowych budynku, gdyż była ona sporządzona na potrzeby innego postępowania dotyczącego przebudowy i renowacji przedmiotowego budynku (k. 25 – 27 ekspertyzy).

Nadto przedłożone do skargi kserokopie strony tytułowej projektu architektoniczno-konstrukcyjnego z 24 kwietnia 2017r. wraz z przekrojem KK przedmiotowego budynku oraz karty pomiaru wysokości z 07 lutego 2018r. na które powoływał się skarżący, jako dowodzące zachowania dotychczasowej wysokości budynku nie podważają w istocie ustaleń organu dotyczących wykonania nadbudowy na dachu budynku, a to z prostej przyczyny, że zdjęcia wykonano z dołu budynku w ten sposób, że w ogóle nie widać dachu budynku, trudno zatem w oparciu o te opracowania odmówić racji organom i przyznać je skarżącemu. Natomiast rysunek odzwierciedlający przekrój KK budynku został sporządzony na potrzeby odrębnego postępowania dotyczącego przebudowy i renowacji przedmiotowego budynku, dołączony do projektu budowlanego z kwietnia z 2017r. Trudno zatem doszukiwać się w nim umieszczenia nadbudowy poddasza, skoro inwestor tego formalnie, jak twierdził, nie planował i o taką nadbudową w tym postępowaniu nie występował. Jakkolwiek, wyrażony przez skarżącego brak zamiaru nadbudowy przedmiotowego budynku z oczywistych względów nie może być argumentem za tezą skarżącego, że do nadbudowy rzeczywiście nie doszło. Jest tylko gołosłownym twierdzeniem skarżącego. Przeczą temu, nadto zgromadzone w aktach administracyjnych inne dowody, o czym było powyżej.

Nie został, zatem uwzględniony przez Sąd zarzut naruszenia art. 7 K.p.a. w zw. z art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a. Kontrolowane organy prawidłowo bowiem wyjaśniły stan faktyczny i ustaliły, że w przedmiotowym budynku przeprowadzono prace wskazujące na jego nadbudowę i podwyższenie poddasza, a nie na przebudowę o jakiej mowa w art. 3 pkt 7a P.b, na co powoływał się skarżący.

Nie znalazł, zatem uzasadnienia zarzut naruszenia art. 3 pkt 6 P.b. Kwalifikacja prawna spornej nadbudowy przedmiotowego budynku w ocenie Sądu nie budzi wątpliwości. W ocenie Sądu przestawiony przez organy obu instancji materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy wskazuje w wystarczającym stopniu, że inwestor podwyższył poddasze przedmiotowego budynku ponad dotychczasowy poziom dachu.

Skoro, organy nadzoru budowlanego prawidłowo zakwalifikowały przeprowadzone roboty budowlane jako nadbudowę przedmiotowego budynku wymagającą pozwolenia na budowę, którym inwestor nie dysponował, zaistniały przesłanki do wszczęcia postępowania legalizacyjnego w trybie art. 48 ust. 2 P.b. Legalizacja obiektu budowlanego przebiega dwustopniowo. Wstępnie o ewentualności zalegalizowania samowoli budowlanej rozstrzyga organ nadzoru budowlanego, który musi zbadać, czy w ogóle zachodzą przesłanki wydania postanowienia na podstawie art. 48 ust. 2 P.b. Jeśli takie przesłanki zachodzą, organ musi stwierdzić, że legalizacja jest dopuszczalna, i wydać postanowienie nakładające określone obowiązki na inwestora. W dalszej kolejności inicjatywę przejmuje inwestor, który musi wywiązać się z nałożonych na niego obowiązków, pod rygorem nakazania rozbiórki (por. wyrok WSA w Poznaniu z 28 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Po 571/10, LEX nr 953362).

Pierwszą z przesłanek umożliwiających legalizację samowoli budowlanej, jest zgodność budowy z przepisami o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Z dołączonego do akt sprawy wyciągu z bazy ewidencji gruntów ZGiKM GEOPOZ (k. 18 akt adm. i inst.) wynika, że na przedmiotowym terenie obowiązuje miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego rejonu ul. Ślusarskiej, Wielkiej, Garbary i Woźnej przyjęty uchwałą z 20 stycznia 2015r., Nr V/20/VII/2015 (Dz. Woj. Wlkp. z 2015r., poz. 980). Przedmioty budynek znajduje się na terenie oznaczonym symbolem [...], co oznacza teren przeznaczony pod zabudowę mieszkaniową wielorodzinną z usługami. Z powyższego wynika, zatem prawidłowe ustalenie organów o wstępnej zgodności przedmiotowej nadbudowy z ustaleniami obowiązującego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Potwierdzeniem tych ustań ma być wymagane zaświadczenie o takiej zgodności, które inwestor winien przedłożyć zgodnie z treścią art. 48 ust. 2 pkt 1 P.b.

Drugą przesłanką umożliwiającą legalizację przedmiotowej samowoli budowlanej jest brak naruszenia przepisów, w tym techniczno-budowlanych, w zakresie uniemożliwiającym doprowadzenie obiektu budowlanego lub jego części do stanu zgodnego z prawem. Chodzi tu w ogólności o wszystkie przepisy Prawa budowlanego, jak art. 5, określający ogólne zasady prawidłowej budowy, ale w szczególności o warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać obiekty budowlane i ich usytuowanie, o których mowa w art. 7 ust. 1 P.b. Warunki takie określane są w drodze rozporządzenia przez właściwych ministrów na podstawie art. 7 ust. 2 P.b. Wyrazem zgodności nadbudowy z przepisami techniczno-budowlanymi będzie właśnie projekt budowany dotyczący nadbudowy opracowany przez osobę posiadającą stosowne uprawnienia budowlane.

Prawidłowo zobowiązano inwestora także do przedłożenia oświadczenia o prawie do dysponowania nieruchomością na cele budowlane, co wynika z art. 33 ust. 2 pkt 2 P.b.

Nadto, na wykonanie powyższych obowiązków organ I instancji zakreślił termin 60 dni zgodnie z art. 48 ust. 2 zd. 1 P.b.

W ocenie Sądu, organy obu instancji prawidłowo uzasadniły swoje rozstrzygnięcia w stopniu dostatecznym spełniające wymogi wynikające z art. 107 § 3 Kp.a. w zw. z art. 126 K.p.a. Część faktyczna uzasadnienia zawiera wskazanie faktów, które organy uznały za udowodnione, dowodów, na których się oparły, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówiły wiarygodności i mocy dowodowej. Część prawna uzasadnienia zawiera natomiast konieczne rozważania wyjaśniające podstawę prawną postanowienia, w tym wykładnię i sposób zastosowania relewantnych przepisów prawa materialnego.

Bezzasadny jest także zarzut naruszenia art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. Organ nadzoru II instancji rozpoznał bowiem co do istoty kwestie będące przedmiotem zaskarżonego postanowienia, jak również odniósł się do wszystkich zasadniczych zagadnień będących przedmiotem zarzutów zażaleniowych. W konsekwencji nie można zgodzić się z twierdzeniem, że skarżony organ w ogóle nie rozważył zarzutów zażalenia. Uważna analiza uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wskazuje, że organ drugiej instancji dokonał zbiorczej oceny powyższych zarzutów procesowych, a z całości uzasadnienia wynika, że organ ten w całości podzielił ustalenia faktyczne oraz sposób prowadzenia postępowania przez organ pierwszej instancji.

Odnosząc się do zarzutu skarżącego dotyczącego naruszenia art. 12 K.p.a. i przewlekłego prowadzenia postępowania, sąd wskazuje że dla oceny takiego zarzutu właściwy jest odrębny tryb skargi na przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ administracji publicznej.

Mając, zatem na uwadze treść powołanych na wstępie przepisów, a także okoliczności wynikające z przedstawionych akt administracyjnych w zakresie zgromadzonego materiału oraz przebiegu postępowania należy uznać, że zaskarżone oraz poprzedzające je postanowienie organu I instancji odpowiadają prawu. Oba kontrolowane akty zostały wydane przez organy właściwe do rozpatrzenia sprawy, w niezawierającym istotnych wad procesowych postępowaniu skutkujących ich uchyleniem, spełniają w szczególności wymogi wynikające z art. 7 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a., art. 80 K.p.a. oraz art. 107 § 1 i 3 K.p.a.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 151 P.p.s.a. skargę oddalił, jako nieuzasadnioną, jak orzekł w wyroku.