Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2078/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-04-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 20 ust. 2 pkt 1 i 2
journal: Dz.U. 2003 nr 228 poz 2255
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 185, art. 145 § 1 pkt 1 lit. e, art. 188 i art. 193
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Janina Antosiewicz Sędzia NSA Wojciech Chróścielewski Sędzia WSA del. Iwona Kosińska (spr.) Protokolant: sekretarz sądowy Rafał Jankowski po rozpoznaniu w dniu 1 kwietnia 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 23 marca 2010 r. sygn. akt II SA/Rz 789/09 w sprawie ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia [...] czerwca 2009r. nr [...] w przedmiocie zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza L. z dnia [...] maja 2009 r. o nr [...].


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 23 marca 2010 r. sygn. akt II SA/Rz 789/09, po rozpatrzeniu skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego, oddalił skargę.

W uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny przedstawił następujący stan faktyczny sprawy:

B. B. wystąpił do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L., działając z upoważnienia Burmistrza L., decyzją z dnia [...] stycznia 2009 r. przyznał wnioskodawcy zasiłek pielęgnacyjny bezterminowo od dnia 1 grudnia 2008 r. Następnie Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r. uchylił od miesiąca grudnia przysługujące B. B. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział R. - Inspektorat w L. z dnia [...] marca 2009 r. B. B. nabył prawo do dodatku pielęgnacyjnego. Zgodnie zaś z treścią art. 16 ust. 6 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255, ze zm.) zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Kolejną decyzją z dnia [...] maja 2009 r. Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej zobowiązał B. B. do zwrotu nienależnie wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od dnia 1 grudnia 2008 r. do 30 kwietnia 2009 r. łącznie z odsetkami. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że przyznanie B. B. decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r. dodatku pielęgnacyjnego od dnia 1 października 2008 r., stosownie do treści art. 16 ust. 6 w związku z art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czyni pobrany przez niego zasiłek pielęgnacyjny świadczeniem nienależnym, a to przesądza, że podlega on zwrotowi.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Rzeszowie, rozpatrując odwołanie B. B., decyzją z dnia [...] czerwca 2009 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Podzielając argumenty zawarte w kwestionowanej odwołaniem decyzji, Kolegium wyeksponowało, że B. B. składając wniosek o zasiłek pielęgnacyjny podpisał oświadczenie, że zapoznał się z warunkami uprawniającymi do jego przyznania oraz że zobowiązuje się do niezwłocznego powiadomienia podmiotu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do tego świadczenia. Nie można więc uznać, że nie był pouczony o braku prawa do pobierania tego świadczenia.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem B. B. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie. W jej uzasadnieniu wywodził, że brak jest przesłanek do uznania pobranego przez niego zasiłku pielęgnacyjnego jako "nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego" w myśl art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Organy obu instancji nie wskazały konkretnej podstawy prawnej zasadności wydanych decyzji. W okresie wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego nie zaistniały żadne okoliczności powodujące ustanie, zawieszenie czy wstrzymanie wypłaty świadczenia; okoliczności te zdaniem skarżącego pojawiły się w kwietniu 2009 r., po otrzymaniu decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego. W tej sytuacji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji jako naruszającej prawo. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Rzeszowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w uzasadnieniu wyroku z dnia 23 marca 2010 r. sygn. akt II SA/Rz 789/09 uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd I instancji wyjaśnił, że materiał aktowy rozpoznawanej sprawy wykazuje, że na podstawie wniosku skarżącego z dnia [...] grudnia 2008 r. Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej decyzją z dnia [...] stycznia 2009 r. przyznał B. B. bezterminowo zasiłek pielęgnacyjny. Z kolei wniosek skarżącego o przyznanie dodatku pielęgnacyjnego, skierowany przez niego do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, pochodzi z dnia [...] stycznia 2009 r., a więc został złożony po uzyskaniu decyzji przyznającej zasiłek pielęgnacyjny. W dniu [...] kwietnia 2009 r. organ I instancji uchylił własną decyzję z dnia [...] stycznia 2009 r., wyjaśniając, że skarżący na podstawie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r. nabył prawo do dodatku pielęgnacyjnego od dnia 1 października 2008 r. i świadczenie to zostało wypłacone wraz z emeryturą za kwiecień. Następnie decyzją organu I instancji z dnia [...] maja 2009 r. skarżący został zobowiązany do zwrotu nienależnie wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od dnia 1 grudnia 2008 r. do dnia 30 kwietnia 2009 r. Podstawą prawną zarówno tej, jak i zaskarżonej decyzji z dnia 22 czerwca 2009 r. stanowiły, powołane w tych decyzjach, przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, ze zm.). Sąd I instancji przywołał treść art. 16 ust. 6 oraz art. 30 ust. 1 i 2 i art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i wyjaśnił, że właściwy organ może bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych albo osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne. Z treści powyższego wynika zatem uprawnienie dla organów do zmiany lub uchylenia ostatecznej decyzji administracyjnej w sytuacjach ściśle określonych w tym przepisie prawa. Mając na uwadze regulacje zawarte w przytoczonych przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych Sąd stwierdził, że organy obu instancji słusznie przyjęły, że w ustalonej sytuacji, znajdującej potwierdzenie w zebranym w sprawie materiale dowodowym, powstały materialnoprawne przesłanki do wydania decyzji nakładającej na skarżącego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego (art. 30 ust. 2 pkt 1 cytowanej ustawy). Skoro bowiem zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego, a skarżącemu uprawnienie do takiego dodatku przysługuje od dnia 1 października 2008 r. (niespornym jest, że ten dodatek został skarżącemu wypłacony wraz z emeryturą za kwiecień 2009 r.), to nie ma podstaw do uznania, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszyły prawo w zakresie, o jakim mowa na wstępie niniejszych wywodów. Sąd zauważył, że składając wniosek o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego skarżący własnoręcznym podpisem potwierdził fakt zapoznania się z warunkami uprawniającymi do tego świadczenia oraz treścią pouczenia zamieszczonego na druku przedmiotowego wniosku i wobec powyższego uznał, że skarżący został prawidłowo pouczony o okolicznościach powodujących brak prawa do tego świadczenia. Sąd I instancji nie podzielił zarzutu skargi, że organy "nie określiły, który pkt z art. 30 ust. 2 wym. ustawy ma decydować o nienależnie pobranym świadczeniu rodzinnym". W podstawie prawnej zaskarżonej decyzji wskazany został bowiem przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zaś w uzasadnieniu decyzji pierwszoinstancyjnej treść tego przepisu została dosłownie przytoczona (z podkreśleniem) i nie znajduje w ocenie Sądu I instancji podstaw zarzut zaniedbania organu w tym zakresie. Mając powyżej na uwadze Sąd oddalił złożoną skargę.

Skargę kasacyjną od tego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie wniósł B. B. W złożonej skardze, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), skarżący zarzucił kwestionowanemu rozstrzygnięciu:

- naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

art. 1 § 1 i art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (p.u.s.a.) i art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 7 i art. 9 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego, poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy postępowanie organów rozpatrujących sprawę dotknięte było wadami, polegającymi na braku należytego poinformowania skarżącego o okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy, w tym mających wpływ na przyznanie i ustanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, braku udzielenia niezbędnych wyjaśnień i wskazówek dotyczących możliwości poniesienia przez niego szkody, w tym w postaci nałożenia obowiązku zwrotu nienależnie wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego, braku podjęcia wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia okoliczności sprawy, w tym ustalenia, czy po stronie Skarżącego istniało uprawnienie do dodatku pielęgnacyjnego, a także poprzez błędne przyjęcie, że zasada informowania stron postępowania administracyjnego oraz dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego nie zostały naruszone, oraz

- naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255, ze zm.), poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że zasiłek pielęgnacyjny przyznany skarżącemu miał charakter świadczenia nienależnego w sytuacji, gdy okoliczności mogące powodować ustanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego zaistniały dopiero wraz z chwilą, kiedy decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r. stała się ostateczna.

W obszernym uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w granicach skargi kasacyjnej. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Skarga podlegała uwzględnieniu, ponieważ Naczelny Sąd Administracyjny za uzasadnione uznał zarzuty dotyczące naruszenia przepisów prawa materialnego, t.j. art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255, ze zm.). Artykuł 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych zawiera upoważnienie ustawowe dla organów administracji do wydawania decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych pod warunkami określonymi w tym przepisie. Oznacza to, że tylko w wypadku wypełnienia wszystkich przesłanek w nim określonych organ administracji może wydać decyzję o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Przepis ten zawiera również definicję ustawową pojęcia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, zgodnie z którą za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się:

- świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1),

- świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (art. 30 ust. 2 pkt 2).

Dokonując zatem oceny legalności zaskarżonej decyzji Sąd I instancji winien był wykazać, że organy orzekające w sprawie prawidłowo wywiodły, że spełnione zostały określone w powołanym wyżej przepisie przesłanki umożliwiające uznanie pobranego przez skarżącego świadczenia za nienależnie pobrane, a ustalenia te znajdują pełne potwierdzenie w zebranym w sprawie materiale dowodowym. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w rozpatrywanej sprawie ani Sąd I instancji, ani organy orzekające nie dokonały takiej oceny prawidłowo.

Zgodnie z treścią art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie, którego podstawą jest spoczywający na organach obowiązek prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenia o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania. Oznacza to, że w sprawie o ustalenie, że świadczeniobiorca pobrał nienależne świadczenie i ciąży na nim obowiązek jego zwrotu zachodzi konieczność dokonania oceny istnienia przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, to jest zaistnienia okoliczności należytego pouczenia osoby pobierającej świadczenie rodzinne o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania. Takiej zaś oceny nie dokonał prawidłowo ani Sąd I instancji, ani organy administracyjne orzekające w sprawie. Podkreślić należy, że pouczenie stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot zasiłku. Zgodnie z utrwalonym w judykaturze poglądem wspomniane pouczenie powinno być adekwatne do obowiązujących przepisów, odnosić się do konkretnie otrzymywanego świadczenia i operować zwrotami zrozumiałymi dla adresata tak, aby mógł je uwzględnić w ocenie własnej sytuacji (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1979 r. sygn. akt II URN 51/80, publ. OSNCP z 1980 r. nr 10. poz. 202, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2006 r. sygn. akt I UK 161/05, publ. OSNP 2007, nr 5-6, poz. 78). Pouczenie nie może zaś być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia. Pouczenie winno być zatem jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Nie może ono odnosić się do wszystkich hipotecznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Oznacza to, że pouczenia zamieszczane standartowo na drukach wniosków o przyznanie konkretnego rodzaju pomocy, z którym świadczeniobiorca ma możliwość zapoznania się jedynie w momencie składania wniosku, a które następnie pozostawione są w aktach administracyjnych sprawy lub pouczenia zawarte w decyzjach, lecz dotyczące wszystkich możliwych sytuacji, w odniesieniu do konkretnego świadczenia, nie mogą być uznane za należyte, w szczególności gdy przytaczają one jedynie przepis ustawy, bez nawet jakiejkolwiek próby jego wyjaśnienia. Takie sformułowania są bowiem dla większości osób nie posiadających wykształcenia prawniczego zupełnie nieczytelne i nie mogą być traktowane jako pouczenie o tym, kiedy i jakie okoliczności osoba taka winna wziąć pod uwagę w toku pobierania świadczenia. Ponieważ prawidłowe pouczenie stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot zasiłku, brak prawidłowego pouczenia powoduje zatem, że świadczeniobiorca nie ma obowiązku zwrotu pobranych kwot, choćby nawet z innych źródeł mógł powziąć wiadomość o tychże okolicznościach (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2005 r., sygn. akt II UK 440/03, publ. OSNPUiSP z 2005 r., nr 18, poz. 291). Celem pouczenia nie jest bowiem tylko wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. Dlatego też pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń musi odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie normy ogólne, nie odnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego analiza akt sprawy w aspekcie przytoczonych wyżej wyjaśnień prowadzi do wniosku, że nie można stwierdzić, że skarżący został prawidłowo powiadomiony o przyczynach utraty prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. W aktach sprawy brak jest wywiadu środowiskowego (lub jego aktualizacji), z treści którego wynikałoby, ze pracownik socjalny powiadomił skarżącego, w aspekcie indywidualnym, o przyczynach i skutkach ewentualnego równoczesnego pobierania zasiłku i dodatku pielęgnacyjnego. Brak jest również odpowiedniego (nie sprowadzającego się jedynie do powołania treści konkretnego przepisu prawa) pouczenia w treści decyzji przyznającej skarżącemu świadczenie. Nie ma także żadnego odrębnego pisma, ulotki wydawanej stronie za potwierdzeniem odbioru, która zawierała by odpowiednie pouczenie zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Nadto w uzasadnieniu decyzji zarówno I, jak i II instancji kwestia wykazania, że skarżący został należycie pouczony o sytuacjach, w których następuje brak po jego stronie prawa do pobierania otrzymanego świadczenia, nie została w ogóle wyjaśniona. Obie decyzje w swej treści powołują się jedynie na treść art. 16 ust. 6 i art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w żaden sposób nie odnosząc tych regulacji prawnych do konkretnej sytuacji skarżącego, czym naruszają przepisy art. 7, 77, 80 i 107 § 3 kpa. Sąd I instancji (jak też organy obu instancji) bez żadnej analizy powołanych przepisów w odniesieniu do konkretnej sytuacji skarżącego i refleksji dotyczącej stanu świadomości skarżącego i jego cech psychofizycznych, mimo że takie argumenty były podnoszone przez pełnomocnika skarżącego w trakcie postępowania administracyjnego, uznał, że stan faktyczny sprawy spełnił dyspozycję art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Okolicznością mającą świadczyć o prawidłowości w ustaleniu stanu faktycznego sprawy i subsumcji, czyli jego przypisania do zastosowanej podstawy prawnej, zdaniem Sądu miał być fakt złożenia przez skarżącego własnoręcznego podpisu pod wnioskiem o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, w którym zobowiązał się do powiadomienia podmiotu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Takie stanowisko Sądu nie jest właściwe. Wyjaśnić więc należy, że świadczenia rodzinne kierowane są do różnych osób, w różnym wieku, o różnym stopniu sprawności fizycznej i psychicznej i zróżnicowanym poziomie rozwoju intelektualnego oraz niejednakowych zdolnościach percepcyjnych. Oczywistym wydaje się być, że pouczenia, które są do nich kierowane, powinny być zatem zindywidualizowane i zrozumiałe dla konkretnego świadczeniobiorcy. Szczególnej zaś staranności w tym zakresie wymaga skierowanie odpowiedniego pouczenia do osoby, która, jak to ma miejsce w rozpatrywanej sprawie, ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, a przyczyną tej niepełnosprawności jest choroba neurologiczna (symbol 10-N). Do chorób tego rodzaju zalicza się bowiem m.in. padaczkę, chorobę i zespół Parkinsona, chorobę Alzheimera, chorobę Huntingtona, chorobę Creutzfeldta-Jakoba, zespół Guillaina-Barrégo, udar mózgu, czy zapalenie opon mózgowych, czyli choroby, które obiektywnie mogą w ogóle uniemożliwić zrozumienie pouczenia skierowanego do osoby na taką chorobę cierpiącą. Ma to szczególne znaczenie również dlatego, że jak wynika ze znajdującego się w aktach sprawy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności skarżący obecnie nie jest zdolny do samodzielnej egzystencji i wymaga stałej opieki i pomocy innej osoby. Ocena zatem, czy świadczeniobiorca został prawidłowo pouczony, wymaga więc pełnego zindywidualizowania. Nadto, jak to już było podniesione wcześniej, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego pouczenie powinno być zawarte bezpośrednio w treści decyzji ustalającej prawo do świadczenia albo w odrębnej ulotce wydawanej stronie za potwierdzeniem odbioru, czyli w takiej formie, która umożliwia świadczeniobiorcy bezpośredni, wielokrotny dostęp do treści pouczenia. Pouczenie dotyczy bowiem zmian w stanie faktycznym w stosunku do stanu istniejącego w dacie przyznania świadczenia, pobierający świadczenie musi mieć zatem pełną możliwość skonfrontowania zmian, jakie zaszły w jego przypadku, z treścią pouczenia. Dopiero wówczas można uznać, że osoba pobierająca świadczenia została prawidłowo pouczona, ma świadomość i zrozumienie pojęcia nienależnie pobranego świadczenia oraz skutków i przyczyn, a także możliwości powstania takiej sytuacji. Całkowicie niewystarczającym jest, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, złożenie jedynie podpisu pod wnioskiem, który znajduje się w aktach administracyjnych. W takiej sytuacji świadczeniobiorca nie ma bowiem możliwości skonfrontowania zmian, jakie zaszły w jego przypadku, z treścią pouczenia. Zważywszy na podniesione okoliczności, w tej konkretnej sprawie nie sposób podzielić argumentacji Sądu I instancji, że skarżący został prawidłowo pouczony o sytuacjach, które powodują brak prawa do pobierania przyznanych świadczeń na etapie składania wniosku o przyznanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Konsekwencją zaś braku właściwego pouczenia jest niemożność nałożenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Nadto, jeżeli strona podnosiła w trakcie postępowania, że nie miała świadomości tego, że pobiera nienależne świadczenie, organ winien okoliczność tę wyjaśnić nie tylko przez oparcie się na wypełnionym druku wniosku, lecz także przez odebranie stosownych oświadczeń od strony oraz pracownika socjalnego przyjmującego wniosek.

Wszystkie podniesione powyżej okoliczności rozpatrywanej sprawy w całości umknęły uwadze Sądu I instancji oraz organów orzekających w niniejszej sprawie. Dlatego też wniesiona skarga kasacyjna uznana zostało za zasadną w części dotyczącej zarzutu naruszenia art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Za niezasadne natomiast należy uznać zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd I instancji powołanych w niej przepisów postępowania. Zdaniem skarżącego zaskarżony wyrok Sądu I instancji narusza przepis art. 1 § 1 i 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz przepis art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.). Stosownie do art. 1 § 1 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Natomiast przepis art. 1 § 2 tej ustawy nakazuje sądom administracyjnym w ramach dokonywanej kontroli stosować środki przewidziane ustawą. Przepis art. 1 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych jest zatem przepisem prawa ustrojowego. Jego treść wyjaśnia funkcje pełnione przez sądy administracyjne. Nie jest to przepis, który regulowałby postępowanie przed sądem administracyjnym. Z tej przyczyny art. 1 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych nie mieści się w zakresie podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 tej ustawy. Podobnie jak wcześniej powołany przepis art. 1 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych, przepis art. 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wskazuje jedynie cele działania sądów administracyjnych oraz zakres ich kognicji. Żadna z jednostek redakcyjnych art. 3 nie odnosi się, przynajmniej wprost, do obowiązku sądu administracyjnego w zakresie sposobu procedowania przed tym sądem. Z tej przyczyny art. 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie mieści się w zakresie podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 tej ustawy.

Wymienione powyżej naruszenia prawa materialnego w zaskarżonym wyroku musiały jednak skutkować jego uchyleniem oraz uchyleniem na podstawie art. 188 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) zaskarżonych decyzji.

W tej sytuacji ponownie rozpatrując sprawę, zgodnie z przedstawioną powyżej oceną prawną, organ dokona ponownej analizy zaistnienia w rozpatrywanej sprawie przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w szczególności przesłanki prawidłowego pouczenia skarżącego. Swoje zaś rozstrzygnięcie organ zawrze w szczegółowym uzasadnieniu wydanego orzeczenia zgodnie z treścią art. 107 § 3 kpa. Organ weźmie również pod uwagę, że ustawa o świadczeniach rodzinnych posługuje się pojęciem "świadczeń nienależnie pobranych". Obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są natomiast pojęciami tożsamymi. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co w niniejszej sprawie dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (por. np. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. I OSK 826/09).

Mając powyższe na względzie Sąd na podstawie art. 185 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 188 i 193 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznał wniosku dotyczącego przyznania wynagrodzenia ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącego. Przepisy art. 209 i 210 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za udzieloną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 tej ustawy) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, po złożeniu przez tego pełnomocnika stosownego oświadczenia.