Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 736/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2020-11-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski Sędziowie WSA Marcin Kamiński /spr./ WSA Paweł Zaborniak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 listopada 2020 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi M. S. (skarżący) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (organ odwoławczy) z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta (organ I instancji) z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco.

Po rozpoznaniu wniosku skarżącego, organ I instancji decyzją z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.), art. 17, art. 24 ust. 2a i ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń – odmówił skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem A. S., w okresie od dnia [...] lutego 2020 r.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, że skarżący w dniu [...] lutego 2020 r. złożył w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w [...] wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem, A. S., który orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [....] z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe. Z treści orzeczenia wynika, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność A. S.

Dalej organ I instancji podał, że w oświadczeniu złożonym w dniu [...] lutego 2020 r. skarżący oświadczył, że mieszka w M. i sprawuje osobistą opiekę nad ojcem. W tym samym dniu skarżący złożył oświadczenie o warunkowej rezygnacji z prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego przyznanego decyzją Prezydenta Miasta z dnia [...] października 2019 r. nr [...] z tytułu sprawowania opieki nad A. S. na okres od [...] listopada 2019 r. do [...] października 2020 r. - w przypadku przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie skarżący nie wyraził zgody na wstrzymanie wypłaty specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Następnie organ I instancji podał, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z J. S., która zgodnie z oświadczeniem skarżącego, nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. J. S. jest emerytką, ze względu na swój stan fizyczny i stan zdrowia nie może opiekować się mężem, o potwierdza zaświadczenie lekarza internisty z dnia [...] lutego 2020 r. Natomiast z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z A. S. Ograniczenia w poruszaniu się związane z niepełnosprawnością A. S. uniemożliwiają jego samodzielne funkcjonowanie, wymaga on opieki i całodobowej pomocy osób drugich. W związku z powyższym skarżący sprawuję całodobową i długoterminową opiekę nad przewlekle chorym ojcem, która polega m. in. na nadzorowaniu podawania leków, przygotowywaniu posiłków, zapewnianiu czystości mieszkania, sprawach porządkowych, asyście przy codziennej toalecie, towarzystwie w spacerach, pomocy w czynnościach higienicznych, załatwianiu spraw urzędowych, organizowaniu konsultacji lekarskich oraz wszelkich innych niezbędnych czynnościach, które są konieczne do prawidłowego funkcjonowania.

Organ I instancji podał, że z oświadczenia skarżącego wynika, iż jest on jedyną osobą, która może sprawować opiekę nad ojcem. Żona A. S. ze względu na stan zdrowia nie może podjąć się opieki nad mężem. Skarżący jest kawalerem, nie posiada rodzeństwa. Zaistniała sytuacja rodzinna uniemożliwia skarżącemu podjęcie zatrudnienia. W ocenie organu skarżący sprawuje autentycznie opiekę i pielęgnację nad ojcem i nie zachodzi podejrzenie co do nieprawdziwości lub nieprawidłowości w wykonywanej opiece.

Organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Organ I instancji podkreślił, że z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że stwierdzenie niepełnosprawności oraz daty jej powstania powinno być zawarte w orzeczeniu wydanym w innym postępowaniu, poprzedzającym postępowanie w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji organy rozpoznające wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie są kompetentne do ustalenia we własnym zakresie daty powstania niepełnosprawności, ponieważ związane są - co do daty powstania niepełnosprawności i co do jej stopnia, orzeczeniem wydanym przez uprawnioną do tego jednostkę. Na poparcie stanowiska, organ przytoczył wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 16 października 2014 r., sygn. akt VIII SA/Wa 4/14.

Dalej organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 24 ust. 2a u.ś.r., jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności.

Natomiast zgodnie z art. 24 ust. 4 u.ś.r., prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony.

Analizując materiał dowodowy w sprawie organ I instancji uznał, że nie została spełniona przesłanka, o której mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. co uzasadnia wydanie decyzji odmownej. Zdaniem organu treść orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności A. S. wskazująca na datę powstania niepełnosprawności - "nie da się ustalić" wraz z zalegającym w aktach sprawy oświadczeniem skarżącego z dnia [...] lutego 2020 r., nie daje podstaw do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ I instancji nadmienił, że okoliczność pozostawania A. S. w związku małżeńskim jest kolejną przesłanką negatywną do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W związku z powyższym organ stwierdził, że skarżący nie może ubiegać się skutecznie o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad ojcem.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący zarzucił:

- naruszenie prawa materialnego mające wpływ na wydanie decyzji o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, poprzez zachowanie normy prawnej wyrażonej w przepisie art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie jakim różnicuje ona prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstałej niepełnosprawności osoby wymagającej opieki,

- naruszenie art. 7 oraz 190 Konstytucji RP,

- naruszenie art. 6 k.p.a.,

- odwołanie się do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w uzasadnieniu o niemożności przyznania świadczenia opiekunowi osoby niepełnosprawnej pozostającej w związku małżeńskim, jeżeli współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest krzywdzące dla osób pozostających w związkach małżeńskich. Przepis ten wywołuje negatywne skutki społeczne, stawia w trudnej sytuacji małżonków, wręcz dyskryminuje ich w porównaniu do osób po rozwodach, w separacji, samotnych lub żyjących w związkach nieformalnych.

Po rozpoznaniu odwołania organ odwoławczy decyzją z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego. Stosownie do treści art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Ustawa ta określa kolejność zobowiązanych do alimentacji, w związku z czym, w myśl art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z zapisem art. 17 ust. 5 pkt 1 - 5 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli:

1) osoba sprawująca opiekę:

a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno- rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym,

b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

2) osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;

3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;

5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów.

Odnosząc się do argumentu organu I instancji skutkującego odmową przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dotyczącą niespełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., organ odwoławczy stwierdził, iż jest on pozbawiony zasadności. Kluczowym dla rozpoznania sprawy jest bowiem wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. w sprawie K 38/13, w którym stwierdzono, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Nie może więc pominąć tego orzeczenia jako elementu kształtującego poddany tej ocenie stan prawny. Skoro Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności art. 17 ust. 1b u.ś.r. z Konstytucją RP we wskazanym wyżej zakresie, a organ I instancji odmawiając przyznania świadczenia rozstrzygnął na podstawie przepisu uznanego za niekonstytucyjny, to ta okoliczność nakazuje wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji.

Organ odwoławczy wskazał, że art. 17 ust. 5 u.ś.r. enumeratywnie wymienia przesłanki negatywne, których zaistnienie skutkuje odmową przyznania prawa do świadczenia. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje m. in., jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ stwierdził, że z literalnego brzmienia unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł bowiem z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny dalszych krewnych, w tym również dzieci osoby niepełnosprawnej.

Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na podmioty, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. W takiej sytuacji skarżący, składając stosowny wniosek do organu znalazłaby się bezsprzecznie w kręgu podmiotów uprawnionych do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Z akt sprawy wynika jednak, że małżonka A. S. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Organ odwoławczy powołując się na orzeczenia sądów administracyjnych. stwierdził, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w związku ze sprawowaniem opieki, nawet jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może zaś obejmować sytuacji, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki (pozwala mu na to wiek i stan zdrowia), lecz z własnego wyboru opieki tej nie sprawuje. Nie ma przy tym znaczenia, jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy, a więc czy wynika to z wzajemnych relacji między małżonkami, czy też z innych przyczyn, a wolę takiej opieki wyraża inny członek rodziny.

Zdaniem organu odwoławczego, żadne dyrektywy wykładni systemowej czy celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie mogą podważyć jasno wyrażonej intencji ustawodawcy, którą było wykluczenie możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 ustawy w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest w stanie skutecznie sprawować opiekę.

Skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na powyższą decyzję organu odwoławczego, zaskarżając ją w całości.

Zaskarżonej decyzji zarzucił:

1) naruszenie prawa materialnego, poprzez nieprawidłową wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w zakresie, w jakim wyklucza on możliwość przyznania uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, o które ubiega się skarżący, wyłącznie z tego względu, że osoba, nad którą sprawuje on opiekę pozostaje w związku małżeńskim, choć prawidłowa i dogłębna analiza stanu faktycznego sprawy prowadzi do wniosku, iż brak znacznego stopnia niepełnosprawności u współmałżonka osoby wymagającej opieki, sam w sobie, nie stanowi przeszkody w uzyskaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez inną osobę bliską niż współmałżonek w sytuacji, gdy współmałżonek nie jest w stanie takiej opieki wykonywać;

2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 71 § 1 Konstytucji RP, w zakresie nakazu szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, poprzez pozbawienie w niniejszej sprawie osoby faktycznie sprawującej opiekę, a zobowiązanej do alimentacji, prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;

3) naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na zebraniu, rozpatrzeniu oraz dokonaniu przez organ oceny materiału dowodowego wbrew regułom wynikającym z art. 7, art. 8 i art. 77 § 1 k.p.a., poprzez brak uznania przez organy obu instancji, że skarżący spełnia wszystkie przesłanki do tego, aby w świetle przepisów u.ś.r. otrzymać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, skoro jest jego jedynym i wyłącznym, faktycznym opiekunem i z tego też względu nie podejmuje pracy zarobkowej, a niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, która jednak nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niej i od jej woli.

Wobec powyższego skarżący wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji.

W uzasadnieniu skargi skarżący odnosząc się do argumentacji organu odwoławczego podniósł, że z akt sprawy wynika, iż żona A. S. ma 62 lata i jak wynika z dołączonego do akt sprawy zaświadczenia lekarskiego sama wymaga leczenia. Organy obu instancji błędnie więc przyjęły, iż małżonka osoby wymagającej opieki jest w stanie skutecznie opiekę tę sprawować. Skarżący przytoczył w tym miejscu wyroki: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 26 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Bk 649/19, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Go 254/19. Skarżący zwrócił uwagę, że zgodnie ze wskazaniami Światowej Organizacji Zdrowia, wiek kobiety podeszły przypada na lata 60 - 75 lat. Dodatkowo, wskazane zostało, że wymagający opieki A. S. waży około 85 kg. Informacja ta jest na tyle istotna z uwagi na czynności, jakie należy wykonywać w związku z faktyczną opieką. Ojciec skarżącego potrzebuje pomocy praktycznie przy każdej czynności życiowej z użyciem znacznej siły fizycznej. Skarżący podkreślił, że jego matka, pomimo że nie posiada orzeczenia o znacznej niepełnosprawności, to z uwagi na swój wiek, brak wystarczających sił fizycznych i konieczność własnego regularnego leczenia (osteoporoza) nie jest w stanie sprawować opieki nad mężem, co nie jest zależne od jej woli.

Zdaniem skarżącego, organy obu instancji nie wyjaśniły istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, związane z podnoszonym zaistnieniem przeszkód faktycznych do sprawowania opieki nad A. S. przez małżonkę – J. S. Skarżący stwierdził, że okoliczność ta mogła by zostać wyjaśniona przez wyczerpujący wywiad środowiskowy oraz dowody z dokumentacji lekarskiej. Skarżący zwrócił uwagę, że z materiału dowodowego nie wynika nawet, jakimi dochodami dysponuje J. S. i czy byłyby one wystarczające do pokrycia wydatku "wynajęcia" opiekuna dla A. S.

Skarżący na poparcie zarzutów skargi przytoczył również wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Sz 450/19 oraz z dnia 14 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Sz 494/17.

Skarżący nadmienił, że przeprowadzony w niniejszej sprawie wywiad środowiskowy odnosił się wyłączenie co do jego możliwości sprawowania opieki nad ojcem, ze stwierdzeniem jedynie, iż J. S. z uwagi na stan zdrowia nie może podjąć się opieki nad mężem. Z oceny sytuacji i wniosków pracownika socjalnego wynika, że skarżący zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z A. S. Kolejno organ uznał, że skarżący sprawuje autentycznie opiekę i pielęgnację nad ojcem. Nie podjęto jednak żadnych czynności w celu zbadania, czy J. S. jest w stanie opiekować się mężem, a wręcz przyjęto jedynie, że fakt nieposiadania przez z nią orzeczenia o znacznej niepełnosprawności automatycznie sprawia, że może ona samodzielnie opiekować się mężem. Organ nie ustosunkował, się również do faktu, że J. S. jest w podeszłym wieku, jej siły fizyczne nie pozwalają na wykonywanie niezbędnych czynności pielęgnacyjnych wobec męża, oraz do faktu, że sama wymaga leczenia.

W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Zarządzeniem z dnia [...] sierpnia 2020 r. Przewodniczący Wydziału II tut. Sądu skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.

W piśmie procesowym z dnia [...] września 2020 r. skarżący oświadczył, że nie wyraża zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym oraz wnosi o przeprowadzenie rozprawy. Ponadto skarżący wskazał, że stan zdrowia osoby wymagającej opieki uległ znacznemu pogorszeniu, natomiast czas opieki – wydłużeniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga została uwzględniona na podstawie przesłanek, które Sąd wziął pod rozwagę z urzędu, nie będąc związany granicami skargi, w tym podniesionymi w niej zarzutami (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

W ocenie Sądu przed wydaniem ostatecznego rozstrzygnięcia konieczne jest uzupełnienie postępowania wyjaśniającego (przez skorzystanie z kompetencji przewidzianej w art. 136 § 1 k.p.a.) w zakresie okoliczności i dowodów, które są istotne z punktu widzenia oceny możliwości przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Dopiero po wyczerpującym i szczegółowym wyjaśnieniu powyższych okoliczności (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.) sprawa stanie się ostatecznie dojrzała do merytorycznego rozstrzygnięcia. Powyższe braki w zakresie materiału procesowego są konsekwencją dokonania częściowo błędnej wykładni i w konsekwencji niewłaściwego zastosowania przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.).

Jak wskazał WSA w Rzeszowie w prawomocnym wyroku z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 230/20, z jednej strony jest oczywiste, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) cyt. ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak z drugiej jednak strony nie należy zapominać, że kategoryczne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) jest osłabione przez treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ten ostatni przepis stanowi bowiem, że osobom wymienionym w pkt. 1-3 oraz innym niż tam wymienione osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny (z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności), przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą tej opieki wymagającej (osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji). Racją wyłączenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby wymagającej opieki i pozostającej w związku małżeńskim jest przyjęte przez ustawodawcę założenie, że jeżeli współmałżonek osoby wymagającej opieki jest osobą zdolną do sprawowania tej opieki, to opieka ta powinna być sprawowana przez tego współmałżonka niezależnie od kwestii przysługiwania mu świadczeń rodzinnych z tego tytułu. Ustawodawca wyłącza jednak powyższą przesłankę negatywną w sytuacji, gdy współmałżonek sam jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pod tym względem unormowanie wynikające z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w zakresie przesłanki negatywnej znacznego stopnia niepełnosprawności osoby mającej sprawować opiekę jest treściowo zbliżone do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jednak pełni inną funkcję. O ile to ostatnie wyłącza możliwość nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle to pierwsze eliminuje przeszkodę do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez niebędącą współmałżonkiem osobę, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny. Z powyższego zestawienia należy wyprowadzić wniosek, że tak jak prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może nabyć osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym nad osobą wymagającą opieki, nie tylko taka, która jest dotknięta znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także taka, która nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub od której uzyskanie wymaganego świadczenia jest obiektywnie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (art. 132 k.r.o.), tak pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie tylko ze współmałżonkiem dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także takim, który nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki (osobiście lub za pośrednictwem innych osób), powoduje, że przesłanka negatywna nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. zostaje wyeliminowana. W takiej sytuacji trzeba przyjąć, że skoro współmałżonek osoby wymagającej opieki nie może jej sprawować, to należy rozważyć w dalszej kolejności możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w tym przez krewnych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

Odnosząc powyższe uwagi do stanu faktycznego przedmiotowej sprawy, należy zauważyć, że organy orzekające w przedmiotowej sprawie nie poczyniły wystarczająco szczegółowych ustaleń faktycznych w celu udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy i w jakim zakresie małżonka (J. S.) osoby wymagającej opieki (A. S.) jest w stanie realnie i efektywnie osobiście albo przez odpowiednie nakłady finansowe zapewnić swojemu choremu mężowi opiekę. Jakiejkolwiek odpowiedzi nie udziela na powyższe pytanie wywiad środowiskowy z dnia [...] marca 2020 r., jak również nie może być uznane za wystarczający materiał dowodowy w powyższym zakresie zaświadczenie lekarskie z dnia [...] lutego 2020 r., w którym stwierdzono, że J. S. nie jest stanie "zapewnić całodobowej opieki" choremu mężowi. Organ drugiej instancji stwierdził jedynie, że małżonka A. S. ma 62 lata i "wymaga leczenia" (w treści uzasadnienia na str. 5 decyzji odwoławczej znalazł się także niezrozumiały i wymagający wyjaśnienia fragment: "(...) nie posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności (...)"). Nie poczyniono natomiast żadnych ustaleń i konkretnych rozważań na temat możliwości realnego i efektywnego sprawowania opieki przez J. S. nad chorym mężem w świetle charakteru niepełnosprawności, cech osobistych osoby wymagającej opieki, zakresu koniecznych czynności związanych z opiekę nad tego rodzaju osobą oraz możliwości osobistych (w tym zdrowotnych) i finansowych osoby zobowiązanej do udzielenia pomocy w ramach ustawowego obowiązku alimentacyjnego. Zagadnienie te są w niniejszej sprawie o tyle istotne, że – jak wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] listopada 2018 r. – A. S. jest nie tylko dotknięty znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także pozostaje niezdolny do samodzielnej egzystencji. Ponadto – jak wskazuje skarżący (skarga oraz pismo procesowe z dnia [...] września 2020 r.) – ww. osoba wymaga pomocy przy wszystkich czynnościach życiowych, a z uwagi na wagę jej ciała udzielanie niezbędnej pomocy wiąże się z koniecznością użycia znacznej siły fizycznej. W tej sytuacji organ jest zobowiązany do oceny, czy małżonka chorego, która – jak wynika z akt sprawy – sama nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest w stanie ze względu na stan osobisty (w tym zdrowotny – zob. m.in. sygnalizowane w skardze schorzenie osteoporotyczne) i finansowy realnie i efektywnie sprawować osobistą, stałą i całodobową opiekę nad chorym mężem albo zapewnić mu realne finansowanie opieki innej, odpowiednio przygotowanej osoby. Dopiero tak uzupełnione ustalenia faktyczne i dokonana na ich tle ocena prawna organu pozwolą stwierdzić, czy świadczenie pielęgnacyjne może nabyć skarżący jako syn osoby wymagającej opieki, zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc o ile zostanie wykazane, że skarżący nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki.

Sąd zauważa ponadto, że skarżony organ w uzasadnieniu decyzji odwoławczej podzielił co do zasady prezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. "rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w związku ze sprawowaniem opieki, nawet jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może zaś obejmować sytuacji, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki (pozwala mu na to wiek i stan zdrowia), lecz z własnego wyboru opieki tej nie sprawuje. Nie ma przy tym znaczenia, jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy, a więc czy wynika to z wzajemnych relacji między małżonkami, czy też z innych przyczyn, a wolę takiej opieki wyraża inny członek rodziny" (s. 5 uzasadnienia decyzji odwoławczej). Pogląd ten jest w istocie zbieżny ze stanowiskiem zaprezentowanym powyżej przez Sąd. Skarżony organ po przytoczeniu powyższego poglądu w przedostatnim akapicie rozważań bez przytoczenia szerszego uzasadnienia zanegował go, opierając się na podważonej w orzecznictwie sądów administracyjnych literalnej wykładni przepisu 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Takie stanowisko organu jest błędne, gdyż pomija istnienie istotnych związków merytorycznych i funkcjonalnych między przepisami art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.

W tym stanie rzeczy, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.