Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1733/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-02-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Dnia 18 lutego 2015 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk /spr/ sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz sędzia del. NSA Anna Żak Protokolant starszy asystent sędziego Dominika Człapińska po rozpoznaniu w dniu 18 lutego 2015 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 18 kwietnia 2013 r. sygn. akt II SA/Łd 186/13 w sprawie ze skargi I.P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] stycznia 2013 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Łd 186/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi po rozpoznaniu skargi I.y P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 14 stycznia 2013 r. w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego – uchylił zaskarżoną decyzję.

Wyrok powyższy zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po rozpoznaniu wniosku I.y P., decyzją z dnia 1 czerwca 2010 roku, odmówił jej przyznania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ decyzją z dnia 23 sierpnia 2010 roku, utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie.

Na późniejszym etapie postępowania organ, po rozpoznaniu wniosku strony, odmówił zmiany własnej wcześniejszej decyzji z dnia 23 sierpnia 2010 roku w trybie art. 154 Kodeksu postępowania administracyjnego (decyzja z dnia 8 czerwca 2011 roku i decyzja z dnia 28 listopada 2011 roku).

Następnie I.a P. pismem z dnia 31 lipca 2012 roku ponownie wystąpiła o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego w trybie ustawy z dnia 31 maja 1996 roku. Po rozpoznaniu powyższego wniosku, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 8 sierpnia 2012 roku, umorzył postępowanie administracyjne w sprawie wniosku z dnia 31 lipca 2012 roku. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ decyzją z dnia 11 września 2012 roku, uchylił własną wcześniejszą decyzję z dnia 8 sierpnia 2012 roku i przekazał sprawę wniosku z dnia 31 lipca 2012 roku do rozpoznania.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych pismem z dnia 23 października 2012 roku zwrócił się do I.y P. o sprecyzowanie w jakim trybie należy rozpoznać jej wniosek z dnia 31 lipca 2012 roku. W treści pisma organ wskazał stronie możliwe tryby prowadzenia postępowania.

W piśmie z dnia 30 października 2012 roku strona oświadczyła, iż wniosek z dnia 31 lipca 2012 roku należy rozpoznać w trybie przepisów ustawy z dnia 25 lutego 2011 roku o zmianie ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym.

Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 17 grudnia 2012 roku odmówił przyznania I.ie P. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 25 lutego 2011 roku o zmianie ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W motywach rozstrzygnięcia organ wyjaśnił merytoryczne przesłanki przyznania prawa do świadczenia pieniężnego i opisał ustalony w sprawie stan faktyczny związany z deportacją i pracą I.y P. wykonywaną w okresie drugiej wojny światowej.

I.a P. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 14 stycznia 2013 roku uchylił własną wcześniejszą decyzję z dnia 17 grudnia 2012 roku i umorzył postępowanie administracyjne w przedmiocie przyznania stronie uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W motywach rozstrzygnięcia organ opisał dotychczasowy przebieg postępowania wskazując następnie, iż zgodnie z art. 105 Kodeksu postępowania administracyjnego, organ umarza postępowania, jeśli stało się ono z jakiejkolwiek przyczyny bezprzedmiotowe. W ocenie organu brak jest podstaw do merytorycznego rozpoznania wniosku strony zarówno w trybie art. 154 k.p.a., jak i w trybie art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 roku. Nadto, strona kierując do organu wniosek nie powołała się na przesłanki wzruszenia ostatecznej decyzji w trybie art. 145 lub art. 156 k.p.a.

W skardze skierowanej do sądu administracyjnego I.a P. wskazała, iż trudno zrozumieć 3 strony języka prawniczego osobie, która przez wywiezienie do pracy przymusowej nie miała możliwości zdobyć wykształcenia. Skarżąca jest osobą starszą i schorowaną.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując zarzuty zaprezentowane w uzasadnieniu kwestionowanego rozstrzygnięcia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny uwzględniając skargę na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – dalej jako p.p.s.a. ( t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270) podał, że w sprawie została już wydana w dniu 1 czerwca 2010 roku przez Kierownika Urzędu ostateczna decyzja odmawiająca przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, która jak wynika z akt sprawy nie była przedmiotem kontroli sądu administracyjnego. Późniejsze rozstrzygnięcia wydawane w sprawie miały charakter procesowy. Jak wynika z treści decyzji datowanej na dzień 1 czerwca 2010 roku decyzja ta została wydana na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Tymczasem wniosek inicjujący postępowanie na obecnym etapie został oparty na treści art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 roku o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 72, poz. 380).

Zdaniem Sądu, w sprawie niniejszej po wydaniu dotychczasowej decyzji nastąpiła zmiana obowiązującego prawa powodująca powstanie nowej sprawy. Jak wynika z powyższego, ostateczna decyzja Kierownika Urzędu z dnia 23 sierpnia 2010 roku, utrzymująca w mocy decyzję z dnia 1 czerwca 2010 roku, podjęta została na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej. Nowelizacja tego przepisu dokonana ustawą z dnia 25 lutego 2011 roku weszła w życie od dnia 20 kwietnia 2011 roku. W tej sytuacji organ rozpoznając sprawę zainicjowaną wnioskiem z dnia 31 lipca 2012 roku miał do czynienia z nową sprawą, którą winien rozpoznać i rozstrzygnąć w trybie zwykłym.

Niezależnie od powyższego zarzutu Sąd I instancji ocenił, że nie można zaakceptować i uznać za prawidłową wykładni art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu, zaprezentowanej przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w wydanych decyzjach. W myśl wspomnianego przepisu represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Warunkiem przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego jest łączne spełnienie następujących przesłanek: po pierwsze, powinna nastąpić deportacja zainteresowanej osoby, czyli innymi słowy wywiezienie, w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub też z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Po drugie, celem deportacji powinno być wykonywanie pracy pod przymusem, czy też inaczej mówiąc z nakazu okupacyjnych władz niemieckich. Po trzecie, minimalny okres świadczenia pracy przymusowej na deportacji winien wynosić 6 miesięcy.

Sąd Wojewódzki dalej podał, że w przedmiotowej sprawie, Kierownik Urzędu odmówił stronie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, argumentując że wysiedlenie rodziny strony z miejsca zamieszkania nie było spowodowane deportacją do pracy przymusowej, wobec czego nie jest spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej. Powyższe stanowisko, w ocenie Sądu, nie zasługuje na aprobatę, albowiem sam fakt wysiedlenia z rodzinnej miejscowości nie daje jeszcze wystarczających podstaw do wykluczenia możliwości jednoczesnego skierowania wysiedlanych z tych obszarów rodzin do pracy przymusowej w innych miejscowościach. Dla jednoznacznego stwierdzenia, czy w danym wypadku zachodzą przesłanki z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu konieczne jest rzetelne ustalenie okoliczności dotyczących wywiezienia, jego przyczyny i warunków pracy rodziców wnioskodawczyni, jej organizacji oraz sposobu kierowania do niej. Nie ulega bowiem wątpliwości, że pod pojęciem pracy przymusowej powinno się rozumieć pracę podejmowaną w wykonaniu wyraźnych zarządzeń, czy nakazów władz okupacyjnych, nie zaś pracę podejmowaną z konieczności zdobycia środków na utrzymanie. Jednak z akt niniejszej sprawy nie wynika, by praca podejmowana przez rodziców strony wynikała z potrzeby zapewnienia egzystencji rodzinie, a nie z przymusowego skierowania, co sugeruje organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Sąd podniósł następnie, że ustawa z 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej, nie uzależnia stwierdzenia deportacji od takich okoliczności, jak odległość na jaką deportowany został wywieziony do pracy przymusowej, jego wiek, czy też rozdzielenie z rodziną. Kryterium pozostaje natomiast wywiezienie na okres co najmniej 6 miesięcy. Zatem prowadząc ponownie postępowanie administracyjne Kierownik Urzędu w pierwszej kolejności winien przeanalizować, czy zachodzą podstawy prawne do weryfikacji ostatecznej decyzji o odmowie przyznania prawa do świadczenia pieniężnego. Kierownik Urzędu winien zbadać, czy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy i obowiązujące w tym zakresie przepisy prawa przemawiają za zmianą decyzji. Wyniki tych ustaleń winny znaleźć odzwierciedlenie w kompletnym materiale dowodowym, zaś ich ocena winna zostać zaprezentowana w odpowiadającej przepisom obowiązującego prawa, decyzji administracyjnej, uwzględniającej stosownie do art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania.

Sąd pierwszej instancji zarzucił też organowi naruszenie art. 9 i 11 k.p.a. Wskazał, że strona skarżąca, czyli osoba starsza, bez wykształcenia prawniczego, jak podała w skardze nie była w stanie w pełni zrozumieć treści uzasadnienia decyzji organu. Według Sądu Wojewódzkiego lektura uzasadnienia decyzji potwierdza ten argument strony. Organ formułując uzasadnienie decyzji powinien mieć na uwadze, iż kieruje je do osoby starszej, bez prawniczego wykształcenia, zatem rzeczone uzasadnienie nie może wyczerpywać się wyłącznie na formułowaniu tez w języku ściśle prawniczym. Niezbędne jest również wyjaśnienie przesłanek jakimi kierował się organ w sposób jak najbardziej zrozumiały dla adresata decyzji.

W skardze kasacyjnej Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zaskarżył powyższy wyrok w całości i zarzucił Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego, to jest art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 marca 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że represje doznane przez stronę postępowania stanowią represje w myśl wskazanego przepisu materialnego, podczas gdy strona doznała innego rodzaju represji niż określonych przez ustawodawcę w ustawie z dnia 31 marca 1996 r. oświadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, a ponadto skarżona decyzja ma charakter formalny i organ administracji prowadząc postępowanie umorzeniowe nie dokonywał wykładni przepisu prawa materialnego w sposób określony przez Sąd I instancji.

Skarżący kasacyjnie zarzucił również naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 7 i 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone, co skutkowało uwzględnieniem zamiast oddaleniem skargi, a w konsekwencji uchyleniem decyzji organu administracji w przedmiotowej sprawie, pomimo iż organ zebrał i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny do załatwienia sprawy oraz naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 9 i 11 i 107 § 3 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone, podczas gdy organ administracji uzasadnił swoją decyzję prawidłowo pod względem merytorycznym i prawnym. W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi oraz zwrot kosztów postępowania za obie instancje.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji dokonał nieprawidłowej wykładni art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w brzmieniu nadanym mu art. 1 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie powyższej ustawy (Dz. U. nr 72, poz. 380). W konsekwencji tego niezasadnie nakazał Kierownikowi Urzędu rozpoznać i rozstrzygnąć sprawę zainicjowaną wnioskiem I.y P. z dnia 31 lipca 2012 r. ponownie w trybie zwykłym.

Reguły przyznawania świadczenia pieniężnego, o jakie zwracała się I.a P. regulują przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zgodnie z art. 1 ust. 1 i 2 cyt. ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie, świadczenie przysługuje wyłącznie osobom, które nie mają ustalonego prawa do dodatku: 1) kombatanckiego, określonego w przepisach o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, 2) za tajne nauczanie, przysługującego na podstawie odrębnych przepisów. W dacie orzekania przez Kierownika Urzędu o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego I.ie P. tj. w dniu 23 sierpnia 2010 r. art. 2 ustawy o świadczeniu definiował represję jako: "1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach". Świadczenie to przysługuje za każdy miesiąc pracy przymusowej, maksymalnie za 20 miesięcy (art. 3 ustawy o świadczeniu), Uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych, i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji (art. 4 ust. 1 ustawy o świadczeniu), w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisy k.p.a. (art. 4 ust. 4 ustawy o świadczeniu). Nie ulega wątpliwości, że świadczenie przyznawane w tym trybie nie jest uzależnione od aktualnej sytuacji zdrowotnej czy materialnej wnioskodawcy, nie jest ono zadośćuczynieniem za wszelkie szkody i krzywdy, jakie obywatele polscy doznali w wyniku II wojny światowej.

Podkreślić należy, że w sprawie jest bezsporne iż w chwili wydawania przez organ zaskarżonej decyzji tj. w dniu 14 stycznia 2013 r. obowiązywała prawomocna i ostateczna decyzja administracyjna odmawiająca I.ie P. świadczenia pieniężnego. Sąd Wojewódzki potraktował podanie strony, jako domagające się rozstrzygnięcia w oparciu o art. 2 noweli do ustawy o świadczeniu pieniężnym. Decyzjom ostatecznym ustawodawca przydaje określoną cechę trwałości i względnej niezmienialności, skoro w art. 16 § k.p.a. dopuszcza ich uchylenie lub zmianę, stwierdzenie ich nieważności lub wznowienie postępowania tylko w przypadkach przewidzianych w kodeksie lub w "ustawach szczególnych". Nowela do ustawy o świadczeniu może być potraktowana właśnie jako "ustawa szczególna" w rozumieniu cyt. art. 16 § 1 k.p.a. Należy w takim razie zwrócić szczególną uwagę na cel, jaki przyświecał prawodawcy, który nowelizował ustawę o świadczeniu, a w dalszej kolejności podjąć próbę ustalenia kryteriów wzruszania i zakresu przedmiotowego decyzji ostatecznych, o których stanowi art. 2 cyt. ustawy.

Zgodnie z art. 1 noweli z dnia 25 lutego 2011 r. do ustawy o świadczeniu ( Dz. U. Nr 72, poz. 380) w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym wprowadzono do zawartego tam wyliczenia następujące brzmienie: "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:...". Jednocześnie art. 2 noweli do ustawy o świadczeniu stanowi, że "Zmiana decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 1, w jej dotychczasowym brzmieniu, osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. następuje na wniosek strony". Nowela do ustawy o świadczeniu weszła w życie 20 kwietnia 2011 r. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego brzmienie art. 2 noweli do ustawy o świadczeniu nie powinno pozostawiać wątpliwości, że uzasadnieniem dla zmian decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia, wydanych na podstawie przepisów ustawy o świadczeniu, w brzmieniu sprzed wejścia w życie cyt. noweli do ustawy o świadczeniu, było przekonanie o nietrafności konstrukcji zawartej w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym ograniczającej do tej pory to prawo, w odniesieniu do kwantyfikowania obszaru, na który musiała nastąpić deportacja do pracy przymusowej, jako warunku przyznania świadczenia pieniężnego. Ratio legis art. 2 noweli do ustawy o świadczeniu pieniężnym, to chęć prawodawcy, aby osoby którym uprzednio odmówiono świadczenia pieniężnego z powodu określonego brzmienia art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, gdzie zawarto pewnego rodzaju geograficzne kryterium, uzależniające prawo do takiego świadczenia, mogły jednak uzyskać to świadczenie. Motyw nowelizacji ustawy o świadczeniu dostrzegł wprawdzie WSA w Łodzi ale nie wyprowadził z tego faktu, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego poprawnych konkluzji, bowiem uznał możliwość ponownego rozpoznania sprawy zakończonej już ostateczną decyzją. Zwrócić należy uwagę na to, że nowela do ustawy o świadczeniu wynikała z wytycznych zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. K 49/07 (OTK-A 2009/11/169). W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Z uzasadnienia do projektu rządowego zmiany ustawy o świadczeniu pieniężnym (druk nr 3599 z 3 listopada 2010 r.) wynika wyraźnie, że projektując nowelę do ustawy o świadczeniu pieniężnym chodziło o realizację cyt. wyroku Trybunału Konstytucyjnego i zmianę art. 2 ustawy o świadczeniu w ten sposób, aby przyznać prawo do świadczenia osobom, do których odnosił się ten wyrok. Projektowaną konstrukcję umożliwiającą zmianę dotychczasowych decyzji ostatecznych odmawiających świadczenia wyraźnie dedykowano osobom, którym prawa tego odmawiano z powodu braku spełnienia wymogu deportacji do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego na terytorium III Rzeczy lub terytorium ZSRR. W konsekwencji po nowelizacji ustawy o świadczeniu z możliwości ubiegania się o nie, jak wskazywano w uzasadnieniu projektu rządowego noweli ustawy, mogły także skorzystać osoby, które do tego momentu nie występowały z wnioskami z uwagi na dotychczasową treść art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu.

Powyższe uwagi wskazują na to, że art. 2 noweli do ustawy o świadczeniu nie stanowi podstawy normatywnej do weryfikacji wszystkich decyzji odmawiających świadczenia pieniężnego, jakie zapadły przed 20 kwietnia 2011 r. (tj. przed datą wejścia w życie noweli do ustawy o świadczeniu), ale odnosi się wyłącznie do tych decyzji, w których przyczyną odmowy było deportowanie do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. Innymi słowy, odnosi się do tych decyzji Kierownika Urzędu, w których motywem odmowy było zastosowanie kryterium "geograficznego" miejsca deportowania. Takie stanowisko zaprezentowano także m.in. w wyrokach NSA z dnia 1 lutego 2013 r. o sygn. akt II OSK 2327/12 i sygn. akt II OSK 1874/12 a także w wyroku WSA w Łodzi z dnia 8 listopada 2012 r. o sygn. akt II SA/Łd 733/12.

Podsumowując tą część rozważań należy stwierdzić, że w sprawie niniejszej po wydaniu dotychczasowej decyzji nie nastąpiła zmiana obowiązującego prawa powodująca powstanie nowej sprawy. Ostateczna decyzja Kierownika Urzędu z dnia 23 sierpnia 2010 r., utrzymująca w mocy własną decyzję z dnia 1 czerwca 2010 r. podjęta została na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej, w rozumieniu nakreślonym wyrokiem Trybunał Konstytucyjny z dnia 16 grudnia 2009 r. Późniejsza nowelizacja tego przepisu w istocie nie zmieniła treści normatywnej stanowiącej podstawę rozstrzygania organu ostateczną decyzją z dnia 23 sierpnia 2010r. Organ, rozpoznając sprawę po raz drugi w trybie zwykłym musiałby zastosować prawo materialne w takim samym brzmieniu, zatem prawidłowo przyjął, że ma do czynienia z tą samą sprawą, której nie powinien ponownie rozpoznawać i rozstrzygać w trybie zwykłym. Dlatego prawidłowo umorzył postępowanie na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 105 § 1 k.p.a. W tej sytuacji rozpatrzenie złożonego przez stronę w dniu 31 lipca 2012 r. ponownego wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej i ewentualne wzruszenie ostatecznego rozstrzygnięcia w tym przedmiocie było możliwe tylko w drodze jednego z trybów nadzwyczajnych, które są wobec siebie niekonkurencyjne, a zatem w drodze wznowienia postępowania, stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej bądź też uchylenia lub zmiany decyzji w trybie art. 154 K.p.a. Wybór jednego z tych trybów postępowania jest pozostawiony stronie, bowiem to na jej wniosek organ wszczyna postępowanie (art. 61 § 1 k.p.a.). Inaczej mówiąc, skoro strona jest inicjatorem postępowania administracyjnego, to ona też jest władna określić treść żądania, które wyznaczy rodzaj sprawy będącej przedmiotem postępowania. Na wezwanie organu I.a P. pomimo pouczenia o trybach nadzwyczajnych potwierdziła, że żąda rozpoznania sprawy ponownie w zwykłym trybie.

Powyższe stanowisko doprowadziło Naczelny Sąd Administracyjny do przekonania, że uzasadniony okazał się także zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 9, 11 i 107 § 3 k.p.a., ponieważ to stanowisko ma także zasadnicze znaczenie dla koniecznego zakresu prowadzenia postępowania wyjaśniającego w sprawie która była rozstrzygana wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną. WSA w Łodzi uznając sprawę za nową w wytycznych dla Kierownika Urzędu nakazał ponownie ocenić zebrany materiał dowodowy, po ewentualnym jego uzupełnieniu, przyjmując, że dopiero to pozwoli ocenić, czy przymusowa praca rodziców skarżącej wynikała z potrzeby zapewnienia egzystencji rodzinie, a nie z przymusowego skierowania jak to uprzednio przyjął organ.

Skoro istota sprawy administracyjnej poddanej kontroli WSA w Łodzi odnosiła się do zmiany decyzji ostatecznej odmawiającej świadczenia pieniężnego w trybie art. 2 noweli do ustawy o świadczeniu, to wobec faktu prawomocnego rozstrzygnięcia co do charakteru represji, jakim poddana była I.a P., gdy przesłanką odmowy przyznania świadczenia w decyzji Kierownika Urzędu z 23 sierpnia 2010 r. nie było zastosowanie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu w brzmieniu zakwestionowanym przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku K 49/07, wykonanie wytycznych sądu I instancji prowadziłoby do obejścia zakazu rozstrzygania ponownie w sprawie już uprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną. Nie można zatem przypisać Kierownikowi Urzędu zarzutu naruszenia przepisów odnośnie obowiązków organu w zakresie nakazu wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i ponownej jego oceny odnośnie do okoliczności dotyczących wywiezienia, jego przyczyn, charakteru i rodzaju pracy rodziców skarżącej, sposobu kierowania do niej - w okresie II wojny światowej, skoro praca ta nie miała bezpośredniego związku z wysiedleniem i była tak potraktowana w ostatecznej decyzji organu z 23 sierpnia 2010 r.

Sąd Wojewódzki zarzucając organowi w sprawie prowadzonej w trybie art. 2 noweli do ustawy o świadczeniu brak podjęcia postępowania wyjaśniającego i przeprowadzenia w sposób określony przepisami k.p.a. dowodów co do charakteru pracy rodziców skarżącej w okresie jej wywiezienia oraz nieprawidłowe uzasadnienie swojego stanowiska, wskazał na naruszenie art. 9, 11 i 107 § 3 k.p.a. Jednak w tych przypadkach, gdy prowadzenie postępowania wyjaśniającego, biorąc pod uwagę kontekst materialnoprawny sprawy administracyjnej, co do określonych faktów jest zbędne, brak jest uzasadnienia, aby nakazywać organowi jego podejmowanie w takim zakresie. Bowiem stosownie do art. 12 § 1 k.p.a. organy zobowiązane są działać w sprawie posługując się możliwie najprostszymi środkami. Brak przeprowadzenia dowodów co do faktów relewantnych z punktu widzenia prawidłowości rozstrzygnięcia, nie można uznawać za naruszenie prawa ze strony organu administracji publicznej. Reguła ta tym bardziej musi być przestrzegana w sprawach, w których z ich istoty brak jest uzasadnienia dla konieczności przeprowadzania dowodów co do określonych faktów.

Z tych względów, biorąc pod uwagę to, że wskazane naruszenia przepisów postępowania były jedynie konsekwencją naruszenia prawa materialnego i nie miały istotnego wpływu na wynik sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 188 p.p.s.a. uwzględnił skargę kasacyjną i uchylił zaskarżony wyrok oraz na podstawie art.151 p.p.s.a. oddalił skargę.

Biorąc pod uwagę sytuację osobistą i zdrowotną skarżącej, wyczerpującą, zdaniem Sądu, kwalifikację "przypadku szczególnie uzasadnionego", Sąd na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. odstąpił od zasądzenia od niej zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.