Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 732/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-03-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6053 Obywatelstwo
Hasła tematyczne: Obywatelstwo
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu administracji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 4
journal: Dz.U. 1962 nr 10 poz 49
law: Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zygmunt Niewiadomski Sędziowie sędzia NSA Zofia Flasińska /spr./ sędzia NSA Bożena Walentynowicz Protokolant Marcin Sikorski po rozpoznaniu w dniu 13 marca 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej H. W. i I. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 stycznia 2008 r., sygn. akt IV SA/Wa 2367/07 w sprawie ze skargi H. W. i I. W. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] września 2007 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] września 2007 r., nr [...], 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz H. W. i I. W. kwotę 750 (siedemset pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z 24 stycznia 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę H. W. i I. W. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] września 2007 r. w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego.

Wyrok wydany został w następujących okolicznościach sprawy. W wyniku rozpoznania wniosku H. W. i I. W., Wojewoda Opolski decyzją z [...] stycznia 2007 r. odmówił poświadczenia posiadania obywatelstwa polskiego przez F. W. (dziadka wnioskodawców, urodzonego w O. w 1882 r.), wskazując, że przeprowadzone postępowanie dowodowe nie wykazało, by nabył on kiedykolwiek obywatelstwo polskie, a następnie je utracił.

Decyzją z [...] września 2007 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., uchylił w całości decyzję Wojewody Opolskiego z dnia [...] stycznia 2007 r. i umorzył postępowanie przed organem I instancji. Organ odwoławczy podał, że powyższe rozstrzygnięcie jest wynikiem uznania, iż okoliczności powołane przez składających wniosek w rozpoznawanej sprawie nie pozwalają na uznanie ich za stronę postępowania w sprawie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez zmarłego F. W., w rozumieniu jakie nadaje temu pojęciu art. 28 k.p.a.

Oddalając skargę na powyższą decyzję, Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że wystąpić z żądaniem wydania decyzji w przedmiocie obywatelstwa osoby nieżyjącej, stosownie do art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 10, poz. 49 ze zm.), może nie tylko podmiot, którego obywatelstwo wynika ze statusu państwowego osoby zmarłej (wówczas orzeczenie dotyczy praw osobistych wnioskodawcy, a więc ma on interes prawny w sprawie) ale także osoba, której udział w postępowaniu uzasadniony jest szczególnymi względami, np. ma związek z kwestiami dotyczącymi roszczeń majątkowych. W ocenie Sądu, w przypadku gdy orzekanie związane jest z interesem majątkowym wnioskodawcy, jego status strony postępowania nie wynika z indywidualnego interesu prawnego w rozumieniu art. 28 k.p.a., skoro status obywatelstwa jest prawem osobistym, a kwestia ochrony roszczeń majątkowych osób trzecich nie należy do kompetencji organów administracji. Brak jest bowiem przepisów prawa materialnego, z których można by wywieść dla takich osób roszczenie do organu administracji o ochronę konkretnego prawa w trybie orzekania w drodze decyzji administracyjnej. Natomiast źródłem uzyskania statusu strony może być konkretna sytuacja prawna wnoszącego o orzeczenie w przedmiocie obywatelstwa. Według Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, chodzi tu o przypadek wskazany w art. 28 in fine k.p.a., gdy status strony wynika z żądania skierowanego do organu administracji, w związku z obowiązkiem ciążącym na wnioskodawcy. Źródłem tego obowiązku może być zarówno przepis powszechnie obowiązujący (obowiązek wynikający ex lege), jak i konkretne rozstrzygnięcie procesowe, skierowane do strony przez organ administracji lub sąd.

Mając na uwadze powyższe, Sąd I instancji wskazał, że samo twierdzenie skarżących o możliwym wpływie orzeczenia w przedmiocie statusu państwowego ich dziadka na ich własną sytuację majątkową nie stanowi o istnieniu interesu prawnego. Nie mając interesu prawnego w sprawie skarżący nie mogli więc skutecznie żądać wszczęcia postępowania (art. 61 ust. 1 k.p.a.), a o ile postępowanie takie zostało wszczęte, należało je umorzyć (art. 105 § 1 k.p.a.). Według Sądu, uzyskanie statusu strony może wynikać z uwarunkowań procesowych w konkretnych postępowaniach toczących się przed innymi organami bądź sądami. I tak w przypadku wszczęcia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, o ile sąd powszechny uzna, iż wyjaśnienie kwestii obywatelstwa jest niezbędne w drodze orzeczenia stosowną decyzją, może zawiesić postępowanie na zasadzie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. Sąd podkreślił, że z uwagi na brak ustawowego obowiązku przedkładania łącznie z wnioskiem o nabycie spadku po osobie, która posiada również obywatelstwo obce, decyzji o posiadaniu obywatelstwa polskiego, wydanej na zasadzie art. 17 ust. 4 ustawy o obywatelstwie polskim, nieprzedłożenie takiego dokumentu nie powinno prowadzić do odrzucenia wniosku z uwagi na brak formalny. Analogicznie, w przypadku postępowania administracyjnego, gdy dla orzeczenia w określonej sprawie konieczne jest przesądzenie statusu państwowego określonej osoby, a do orzekania w tym przedmiocie właściwy jest inny organ administracji, organ prowadzący postępowanie jest z kolei zobligowany do zawieszenia postępowania, na zasadzie art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. Stosowne rozstrzygnięcia procesowe, o ile z ich treści wynika konieczność orzeczenia w przedmiocie obywatelstwa, mogą być podstawą dla zainteresowanych do żądania wydania decyzji w przedmiecie obywatelstwa osoby nieżyjącej stosownie do treści art. 28 in fine k.p.a. W rozpoznawanej sprawie prawidłowo więc oceniono, że wnioskodawcy nie byli obowiązani do wykazania w drodze decyzji statusu państwowego konkretnej osoby nieżyjącej. Bezsporne jest, iż postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku nie zostało dotąd wszczęte, a w świetle stanowiska organu prowadzącego postępowanie administracyjne, na które powoływali się skarżący - SKO w Opolu - nie było również konieczne ustalenie stosowną decyzją statusu państwowego F. W.

Zdaniem Sądu, trafnie podniesiono w skardze, że uchybieniem treści art. 10 k.p.a. był brak możliwości zaznajomienia strony postępowania ze stanowiskiem SKO przed wydaniem zaskarżonego orzeczenia. Uchybienie to nie mogło mieć jednak wpływu na wynik sprawy, skoro kwestia prawidłowości dokonanej przez SKO oceny, czy obywatelstwo F. W. ma znaczenie dla toczącej się przed Kolegium sprawy, pozostaje poza gestią organu orzekającego w przedmiocie obywatelstwa. W tej sytuacji uchybienie przepisom postępowania, jako niemogące mieć wpływu na wynik sprawy, nie może skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji, co wynika a contrario z treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a.

Na powyższy wyrok skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożyli H. W. i I. W., wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Skarżący zaskarżonemu wyrokowi zarzucili:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), tj.:

- art. 28 k.p.a. w związku z art. 17 ust. 4 ustawy o obywatelstwie polskim oraz art. 64 Konstytucji RP, poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie przez Sąd, iż strona skarżąca jako spadkobierca zmarłego F. W. nie posiada interesu prawnego w uzyskaniu decyzji w przedmiocie poświadczenia posiadania obywatelstwa polskiego przez wymienionego zmarłego, a jedynie interes faktyczny w uzyskaniu takiej decyzji, dlatego też nie można jej przypisać przymiotu strony postępowania, pomimo, iż decyzja ta ma bezpośredni wpływ na stosunki własnościowe i prawo dziedziczenia strony skarżącej, a więc na ich sytuację prawną,

naruszenie przepisów postępowania (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), tj.:

- art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), dalej: p.u.s.a., art. 3 § 1, art. 141 § 4, art. 145 § 1 lit. c oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 1108 § 1, art. 1102 § 2 oraz art. 1099 k.p.c. i w zw. z art. 24 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. Nr 46, poz. 290 ze zm.), poprzez pominięcie przez Sąd faktu, iż brak wykazania obywatelstwa polskiego zmarłego F. W. uniemożliwia przeprowadzenie postępowania spadkowego po tejże osobie w Polsce, a to z uwagi na brak jurysdykcji krajowej sądów polskich, zaś stwierdzenie braku jurysdykcji krajowej powoduje, że sąd odrzuca złożony wniosek, albowiem w sprawie nie ma innego łącznika normy kolizyjnoprawnej (np. nieruchomość, innych praw majątkowych), na podstawie którego sąd polski mógłby wniosek rozpoznać;

- art. 1 p.u.s.a., art. 3 § 1, art. 141 § 4, art. 145 § 1 lit. c oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 10, art. 77, art. 78 i art. 81 k.p.a., poprzez błędne uznanie Sądu, że brak zapewnienia stronie skarżącej czynnego udziału w każdym stadium postępowania, jak i uniemożliwienie jej wypowiedzenia się co do zebranego w sprawie materiału dowodowego nie mogło mieć wpływu na wynik sprawy, gdyż kwestia prawidłowości dokonanej przez SKO oceny, czy obywatelstwo F. W. ma znaczenie dla toczącego się przed tym organem, pozostaje poza gestią organu orzekającego w przedmiocie obywatelstwa, gdy w rzeczywistości jest to okoliczność mająca istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy toczącej się przed SKO, albowiem potwierdza fakt nieważności wydanych w latach 40- tych ubiegłego wieku decyzji administracyjnych pozbawiających F. W. – obywatela polskiego, przysługującego mu prawa własności, co ma bezpośredni wpływ na prawa strony skarżącej jako spadkobierców zmarłego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Jak wynika z analizy skargi kasacyjnej, zaistniały w rozpoznawanej sprawie problem prawny koncentruje się na określeniu, czy skarżący w okolicznościach rozpoznawanej sprawy mają przymiot strony w postępowaniu o stwierdzenie, czy zmarły F. W. posiadał obywatelstwo polskie.

Rozważenie powyższej kwestii, pomimo że pozornie odnosi się ona przede wszystkim do problematyki procesowej – zaistnienia w sprawie przesłanek umorzenia postępowania (w trybie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. przez organ odwoławczy) oraz wykładni art. 28 k.p.a. – powinno rozpocząć się od analizy regulacji materialnoprawnej, której zastosowanie stanowiło źródło sporu. Uzasadnione jest to faktem, że pojęcie strony w postępowaniu administracyjnym, niezależnie od niewątpliwego aspektu procesowego, jest przede wszystkim zagadnieniem o charakterze materialnoprawnym. Powyższy charakter decyzji wynika przede wszystkim z tego, że o ile procesowe znaczenie "bycia stroną" polega na przyznaniu danemu podmiotowi uprawnień strony postępowania, o tyle tylko "bycie stroną" w znaczeniu materialnym pozwala stać się adresatem rozstrzygnięcia konkretyzującego uprawnienie lub obowiązek wynikający z normy prawa administracyjnego materialnego.

Ustawa o obywatelstwie polskim w art. 17 ust. 4 przewiduje możliwość stwierdzenia przez wojewodę posiadania lub utraty obywatelstwa. Charakter prawny takiego aktu nie został określony w ustawie, gdyż w świetle jej postanowień jedynie odmowa stwierdzenia posiadania lub utraty obywatelstwa wymaga wydania decyzji administracyjnej. W stwierdzeniu posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego zawarte są zarówno elementy zaświadczenia, jak i aktu administracyjnego (decyzji administracyjnej). Tego rodzaju akty są aktami deklaratoryjnymi - poświadczenie posiadania obywatelstwa polskiego oznacza, że do dnia wydania tego rodzaju aktu administracyjnego nie miały miejsca zdarzenia lub akty prawne powodujące utratę obywatelstwa (wyrok NSA z 4 grudnia 1996 r., sygn. V SA 958/95; wyrok NSA z 20 lutego 1996 r., sygn. V SA 1345/95; wyrok NSA z 20 grudnia 1994 r., sygn. V SA 2237/93). Jak się przyjmuje w orzecznictwie, stwierdzenie posiadania lub utraty obywatelstwa wymaga zawsze wydania deklaratoryjnej decyzji administracyjnej, gdy posiadanie lub utrata obywatelstwa nie wynika z posiadanych danych, a wojewoda musi ustosunkować się do zgłoszonego w tym względzie żądania. Decyzja administracyjna o charakterze deklaratoryjnym nie tworzy wprawdzie nowej sytuacji prawnej, ale stwierdza w odniesieniu do konkretnego adresata, czy i jaki jest, w danej sytuacji faktycznej, jego stan prawny w sferze prawa administracyjnego (por. wyrok NSA z 19 kwietnia 2007 r., sygn. II OSK 573/06).

W odniesieniu do kręgu stron postępowania prowadzonego na podstawie regulacji zawartej w art. 17 ust. 4 ustawy o obywatelstwie polskim, nie może budzić wątpliwości to, że z wnioskiem w przedmiocie stwierdzenia posiadania (nieposiadania) obywatelstwa polskiego może wystąpić każdy, kto żąda wiążącego rozstrzygnięcia przez organ administracji o swojej sytuacji prawnej (rozumianej jako pozostawanie obywatelem polskim). To, czy z tego rodzaju wnioskiem może wystąpić inny podmiot, aniżeli osoba, której obywatelstwo ma być przedmiotem orzeczenia wojewody, było ujmowane w dotychczasowym orzecznictwie sądowym niejednolicie. Wojewódzkie sądy administracyjne w części swoich orzeczeń przyjmowały, że rozstrzygnięcie wojewody podejmowane na gruncie art. 17 ust. 4 ustawy dotyczyć mogą "stwierdzenia" stanu co do obywatelstwa danej osoby w chwili jej podejmowania, co oznacza, że wykluczone jest prowadzenie postępowania i wydawanie decyzji w stosunku do osoby nieżyjącej na wniosek jej następców prawnych (por. wyrok WSA z 15.07.2005 r., sygn. IV SA/Wa 778/05). Obywatelstwo jest prawem osobistym ściśle związanym z osobą której dotyczy, w związku z czym uprawnionym do występowania z wnioskiem we wskazanych kategoriach spraw może być jedynie podmiot zainteresowany rozstrzygnięciem w kwestii swojego obywatelstwa. Wyłączone jest inicjowanie w takim przypadku postępowania w zakresie spraw obywatelskich przez inne osoby, nawet jeżeli są one krewnymi osoby, której wniosek dotyczy (por. wyrok WSA z 18.01.2006 r., sygn. IV SA/Wa 1556/05). Tę ocenę prawną zakwestionował Naczelny Sąd Administracyjny, który przyjął, że z wnioskiem o stwierdzenie obywatelstwa może wystąpić każdy podmiot, który wykazał, że stwierdzenie obywatelstwa innej osoby ma wpływ na jego sytuację prawną (por. wyrok NSA z 14.09.2006 r., sygn. II OSK 353/06, ONSAiWSA 2007/1, poz. 11). Stanowisko wyrażone w omawianym wyroku zostało powtórzone w innych orzeczeniach, w których wskazano, że osobisty charakter obywatelstwa określonej osoby nie oznacza, iż inne osoby, w tym dzieci osoby zmarłej, nie mają interesu prawnego w sprawie dotyczącej obywatelstwa polskiego ojca lub matki (por. wyrok z 19.04.2007 r., sygn. II OSK 573/06; wyrok NSA z 19.04.2007 r., sygn. II OSK 636/06).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym orzeczeniu co prawda nie uznał, że interesem prawnym w stwierdzeniu obywatelstwa polskiego może dysponować jedynie podmiot, który wystąpił z żądaniem odnoszącym się do ustalenia posiadania własnego obywatelstwa, niemniej przywołane wyżej tezy orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji poddał określonej interpretacji znaczeniowej. Wykładnia ta polegała na tym, że Sąd podzielając generalnie ujętą przez Naczelny Sąd Administracyjny zasadę, stwierdził jednocześnie, że doznaje ona ograniczenia z tego względu, iż przyjmowanie interesu prawnego podmiotu, w przypadku normy zawartej w art. 17 ust. 4 ustawy o obywatelstwie polskim, powinno być zawężone do sytuacji wykazania ciążącego na wnioskodawcy obowiązku, którego źródłem jest albo przepis powszechnie obowiązujący, albo konkretne rozstrzygnięcie procesowe wymagające stwierdzenia posiadania obywatelstwa osoby zmarłej.

Tak formułowane stanowisko Naczelny Sąd Administracyjny uznaje jednakże za nieprawidłowe.

Zgodnie z przepisem art. 28 k.p.a. stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Stwierdzenie istnienia interesu prawnego wymaga ustalenia związku o charakterze materialnoprawnym między obowiązującą normą prawa, a sytuacją prawną konkretnego podmiotu prawa, polegającego na tym, że akt stosowania tejże normy może mieć wpływ na sytuację prawną tego podmiotu w zakresie prawa materialnego. Interes taki powinien być bezpośredni, konkretny, realny i znajdować potwierdzenie w okolicznościach faktycznych, które uzasadniają zastosowanie konkretnej normy prawa materialnego. Powyższe oznacza, że interes prawny mają tylko te podmioty, których sytuacja prawna wynika wprost z normy prawa materialnego, a nie powstaje za pośrednictwem drugiego podmiotu. Interes prawny musi rzeczywiście istnieć w dacie stosowania danych norm prawa administracyjnego. Nie może to być więc interes tylko przewidywany w przyszłości, ani hipotetyczny (por. wyrok NSA z 19 marca 2002 r., sygn. IV SA 1132/00; wyrok NSA z 19 kwietnia 2007 r., sygn. II OSK 573/06). Podkreśla się, że interes prawny może mieć swoje źródło nie tylko w przepisach prawa administracyjnego materialnego, ale również w normach prawa cywilnego. W takim przypadku norma materialna prawa cywilnego wiązać się powinna z sytuacją określonego podmiotu kształtowaną decyzją administracyjną. Interes prawny nie może, co do zasady, wynikać natomiast z przepisów prawa procesowego. Stanowisko powyższe prezentowane jest zarówno w piśmiennictwie (por. H. Knysiak-Molczyk, glosa do wyroku NSA z 6 czerwca 2006 r., sygn. II GSK 59/06, OSP 2007/4, poz. 42), jak również w orzecznictwie sądowym. W wyroku z 19 stycznia 1995 r., sygn. I SA 1326/93 (Glosa 1996, nr 1, s. 5) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że pojęcie strony, jakim posługuje się art. 28 k.p.a., może być wyprowadzone tylko z przepisów prawa materialnego, czyli normy prawnej, która stanowi podstawę ustalenia uprawnienia lub obowiązku. Pogląd powyższy przeważa również w najnowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok z 11 marca 2008 r., sygn. II OSK 197/07; wyrok NSA z 29 czerwca 2007 r., sygn. II OSK 990/06; postanowienie NSA z 14 grudnia 2006 r., sygn. I OSK 1890/06; wyrok z 14 lutego 2006 r., sygn. II OSK 950/05). W kontekście przepisów prawa administracyjnego procesowego podkreśla się, że legitymacja procesowa strony może wynikać z norm prawnych o tym charakterze, jednakże w takim przypadku chodzić będzie jedynie o weryfikację w postępowaniu administracyjnym zagadnienia posiadania przez określony podmiot interesu materialnoprawnego (por. A. Wróbel, [w:] M. Jaśkowska, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Kraków 2005, s. 250-251; A. Matan [w:] G. Łaszczyca, Cz. Martysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Kraków 2005, t. 1, s. 326).

Sąd I instancji poddając analizie art. 28 k.p.a. swoją uwagę skupił na prawnym charakterze obowiązku, o którym mowa w przywołanym przepisie. Wbrew temu, co zdaje się jednakże twierdzić Wojewódzki Sąd Administracyjny, odniesienie abstrakcyjnie pojmowanego "obowiązku" wymienionego w art. 28 k.p.a. do konkretnych okoliczności faktycznych nie miało znaczenia rozstrzygającego dla wyniku niniejszej sprawy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, przesądzające znaczenie nadać bowiem należało nie tyle obowiązkom nałożonym na skarżących, których in concreto Sąd nie stwierdził, co prawidłowemu rozumieniu "interesu prawnego" w znaczeniu, jakie nadaje temu pojęciu Kodeks postępowania administracyjnego.

Należy zauważyć, że pojęcie "obowiązku", którego faktyczne zaistnienie, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, było koniecznym wymogiem traktowania skarżących jako strony w znaczeniu art. 28 k.p.a. rozumiane jest w sposób odmienny od zaprezentowanego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. W piśmiennictwie podkreśla się, że powyższy termin oznacza powinność zachowania się określonego nakazem lub zakazem. Nie ma pełnej zgodności co do wzajemnej relacji łączącej interes prawny i obowiązek, niemniej uznaje się, że przy przyjęciu rozumienia interesu prawnego jako uprawnienia albo obowiązku, odrębne formułowanie w art. 28 k.p.a. wymogu wykazania obowiązku może być traktowane jako zbędne (por. A. S. Duda, Interes prawny w polskim prawie administracyjnym, Warszawa 2008, s. 101-104, wraz z przywołaną tam szczegółową analizą omawianego zagadnienia). Konieczność odróżniania interesu prawnego od obowiązku - w świetle art. 28 k.p.a. - może być uzasadnione, jak się wskazuje, jedynie tym, że redukcja znaczeń omawianych terminów prowadziłaby do zniekształcenia języka prawnego i prawniczego (por. J. Borkowski [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 224). Podkreśla się w piśmiennictwie jednocześnie, że w odróżnieniu od uprawnień (interesu prawnego), stanowiących o udziale konkretnego podmiotu w postępowaniu, podstawą obowiązku mogą być wyłącznie normy materialnego prawa administracyjnego (por. A. Matan [w:] G. Łaszczyca, Cz. Martysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Kraków 2005, t. 1, s. 324; J. Borkowski [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 224). Chodzi tu o przypadki, gdy norma prawa administracyjnego materialnego nakłada na dany podmiot określony obowiązek (np. obowiązek rozbiórki budynku), który powoduje, że zobowiązany do jego wykonania podmiot musi być traktowany za stronę postępowania. Inne podmioty mogą uczestniczyć w tego rodzaju postępowaniu w charakterze strony, niemniej ich udział w nim oparty będzie bezpośrednio na interesie prawnym, a nie obowiązku, o którym jednocześnie stanowi art. 28 k.p.a.

W świetle przedstawionych uwag, odrzucić należy jako nietrafną tę część stwierdzeń przedstawionych przez Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, która umiejscawia obowiązek nałożony na skarżących, w znaczeniu jakie nadaje temu sformułowaniu art. 28 k.p.a., w określonych "uwarunkowaniach procesowych" wynikających z konkretnych postępowań administracyjnych lub sądowych prowadzonych z ich udziałem. Należy przyjąć, że rozstrzygnięcia procesowe, z których wynikać ma obowiązek przedłożenia dokumentu urzędowego stwierdzającego obywatelstwo osoby zmarłej (w tym przypadku dziadka) nie może stanowić o tym, że na określonym podmiocie ciąży materialnoprawny obowiązek o charakterze administracyjnym, wymagany przepisem art. 28 k.p.a. Nie można mieć wątpliwości odnośnie do tego, że czynności prawne typu sprzedaż lub darowizna rzeczy, czy zdarzenia prawne jak śmierć osoby fizycznej, oddziaływują na sytuację prawną podmiotów w ten sposób, że w wyniku zaistnienia szczególnych okoliczności faktycznych, z których wystąpieniem prawo wiąże określony skutek prawny, dany podmiot nabywa lub traci status strony postępowania administracyjnego. Interes prawny danej osoby w konkretnym postępowaniu administracyjnym może w oczywisty sposób wynikać z orzeczenia sądowego lub decyzji administracyjnej, jednakże źródłem interesu prawnego w takim przypadku nigdy nie będzie określone rozstrzygnięcie procesowe – jak to przyjął Sąd I instancji – ale norma prawa materialnego, w oparciu o którą można wywieść status prawny strony w stosunku do danej osoby. Rozstrzygnięcie procesowe będzie stanowiło o określonej sytuacji prawnej danego podmiotu, natomiast to, czy z zaistnieniem tego stanu wiązać się będzie jednocześnie nabycie interesu prawnego, w znaczeniu nadanym temu terminowi przez art. 28 k.p.a, zależeć już będzie od normy prawa powszechnie obowiązującego. Tak jak nie można zasadnie twierdzić, że podstawą udziału następców prawnych osoby zmarłej w postępowaniu administracyjnym jest postanowienie sądu stwierdzające nabycie spadku, a nie przepisy prawa cywilnego materialnego odnoszące się do określenia uprawnień spadkobierców, tak i nie można uznać, że uprawnienie zstępnych do wystąpienia z żądaniem określenia obywatelstwa zmarłego wstępnego może wynikać ze skierowanego przez sąd powszechny do wnioskodawców (spadkobierców) wezwania do przedłożenia dokumentów świadczących, że w chwili śmierci posiadał on obywatelstwo polskie.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, o ile zatem nie można było zgodzić się ze stanowiskiem Sądu I instancji, że podstawą udziału strony skarżącej w rozpoznawanej sprawie mógł być tylko nałożony na nią "obowiązek procesowy", tak mają rację wnoszący skargę kasacyjną twierdząc, że przysługujący im interes prawny wywieść należy z tych przepisów prawa materialnego, które określają uprawnienia następców prawnych (spadkobierców) osoby, której obywatelstwo miało podlegać stwierdzeniu w trybie art. 17 ust. 4 ustawy o obywatelstwie polskim. Łatwo dostrzec, że decyzja stwierdzająca, czy F. W. pozostawał obywatelem polskim, dotycząc bezpośrednio uprawnień osoby zmarłej, wpływa jednocześnie na uprawnienia jego następców prawnych. Trafnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 19 kwietnia 2007 r., sygn. II OSK 573/06 na związek pomiędzy obywatelstwem wstępnego i jego spadkobiercy, który wynika z przepisów prawa materialnego uzależniających istnienie określonych praw i obowiązków prawnych od posiadania obywatelstwa polskiego (np. art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn /Dz. U. z 2004 r. Nr 142, poz. 1514/, art. 34 i 35 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. - Prawo prywatne międzynarodowe /Dz. U. Nr 46, poz. 290 ze zm./).

Z uwagi na to, że sytuacja prawna zstępnych osoby zmarłej, zgodnie z przepisami prawa materialnego w bezpośredni sposób uzależniona jest od posiadania przez zmarłego obywatelstwa polskiego, przyjąć trzeba, iż podmioty te nie mogą zostać pozbawione uprawnienia do potwierdzenia na drodze urzędowej określonego stanu prawnego dotyczącego tejże osoby. Mając na uwadze, że decyzja administracyjna ma dotyczyć okresu, kiedy osoba ta żyła, zdaniem Naczelnego Sąd Administracyjnego, nic nie stoi na przeszkodzie, by uznać, że uzasadnionym jest domaganie się od właściwego organu (wojewody) rozstrzygnięcia potwierdzającego posiadanie bądź utratę przez zmarłego wstępnego obywatelstwa polskiego jako okoliczności wpływającej na uprawnienia osób zstępnych. Nie można przyjąć, że uprawnienia wymienionej kategorii podmiotów nie mają charakteru indywidualnego, konkretnego, bezpośredniego i realnego, skoro od obywatelstwa wstępnego zależy nabycie przez zstępnych obywatelstwa przez urodzenie, będące – co należy podkreślić - okolicznością co do zasady niezależną od woli podmiotu prawa (art. 4 pkt. 1-2 i art. 6 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim). Uprawnienia do występowania w postępowaniu może wynikać również z przepisów prawa spadkowego. Przepis art. 1025 Kodeksu cywilnego w § 2 wskazuje, że uzyskanie stwierdzenia nabycia spadku stwarza domniemanie prawne, iż osoba ta jest spadkobiercą. W myśl z kolei art. 922 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego, spadek stanowi ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego, które z wyłączeniem praw i obowiązków ściśle związanych z jego osobą, jak również praw przechodzących z chwilą śmierci na oznaczone osoby – przechodzą na jego spadkobierców. W świetle okoliczności niniejszej sprawy, przyjąć trzeba, że wnoszący skargę kasacyjną wykazali, iż mają interes prawny w ustaleniu, że zmarły F. W. posiadał obywatelstwo polskie, albowiem potwierdzenie posiadania przez wymienionego obywatelstwa polskiego, w oparciu o przytoczone w podstawie skargi kasacyjnej przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, wpływa na możliwość ustalenia przez sąd polski sytuacji prawnej, w jakiej znajdują się skarżący. Bez znaczenia dla przyjęcia tejże oceny pozostaje wynik sprawy administracyjnej toczącej się przed Samorządowym Kolegium Odwoławczym w Opolu w przedmiocie stwierdzenia nieważności aktu nadania Powiatowej Komisji Osadnictwa Rolnego w Opolu z [...] 1947 r. i orzeczenia Starosty Opolskiego z [...] 1948 r. o wykonaniu aktu nadania, jak również kwestionowana przez skarżących prawidłowość stanowiska organu nadzoru odnośnie do tego, że ustalenie obywatelstwa polskiego F. W. nie jest niezbędne do wydania rozstrzygnięcia kończącego postępowanie nadzorcze. Uzasadnione jest to przede wszystkim tym, że powyższe okoliczności mają znaczenie dla określenia majątku wchodzącego w skład spadku po zmarłym. Decydować one mogą zatem jedynie o zaspokojeniu roszczeń majątkowych zstępnych do nieruchomości położnej w Opolu. Interes prawny w niniejszej sprawie ma natomiast swoje źródło w niekwestionowanym uprawnieniu skarżących jako zstępnych do stwierdzenia nabycia spadku po zmarłym dziadku przed sądem polskim (art. 1108 § 1 i 2 k.p.c.), co powoduje, że interes ten nie jest uzależniony od tego, czy i jakie składniki majątkowe wchodzić miałyby w skład masy spadkowej po zmarłym.

Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego – art. 17 ust. 4 ustawy o obywatelstwie polskim w związku z art. 28 k.p.a. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, skutkujące wadliwym przyjęciem przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, że skarżący nie mieli materialnoprawnego interesu w rozstrzygnięciu przez wojewodę o stwierdzeniu posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego przez F. W.

Stwierdzenie powyższego naruszenia koresponduje jednocześnie z przyjęciem, że w rozpoznawanej sprawie za nieuzasadnione uznać należało część zgłoszonych zarzutów skargi kasacyjnej odnoszących się do naruszenia przepisów postępowania (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Nie ulega wątpliwości, że przyjęcie, iż w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym wystąpiła wadliwość w wykładni i zastosowaniu prawa materialnego, powoduje, że Sąd I instancji nie miał podstaw do zastosowania art. 151 p.p.s.a. Powyższe naruszenie należy traktować jako konsekwencję naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.). Powyższe naruszenie uzasadnia jednocześnie przyjęcie, że w sprawie doszło do nieprawidłowej kontroli działalności administracji publicznej. Wymienionej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. wadliwości nie można natomiast odnosić w sposób uzasadniony do naruszenia przez Sąd pozostałych przepisów procesowych, w tym przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, które miały zostać naruszone poprzez niezapewnienie stronie skarżącej czynnego udziału w postępowaniu. Prezentowane przez wnoszących skargę kasacyjną rozumowanie nie jest bowiem trafne z tego powodu, że organ odwoławczy zapewnił stronie możliwość złożenia wyjaśnień na temat deklarowanego przez skarżących źródła interesu prawnego w rozstrzyganej sprawie administracyjnej. Skarżący wypowiedzieli się co do tej kwestii, organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji odniósł się zaś do przedstawionych wyjaśnień, wobec czego trudno przyjąć, że skarżący zostali faktycznie pozbawieni prawa do czynnego udziału w postępowaniu, które to naruszenie miałoby wpływ na wynik sprawy. Powyższy zarzut oceniony być musi za nieuzasadniony z tego względu, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym istotne naruszenie art. 10 § 1 k.p.a. przez niezawiadomienie strony o zebraniu materiału dowodowego i możliwości składania wniosków może wystąpić jedynie wtedy, gdy stawiająca taki zarzut strona wykaże, iż zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych (por. wyrok NSA z 18 maja 2006 r., sygn. II OSK 831/05, ONSAiWSA 2006/6/157). W niniejszej sprawie wnoszący skargę kasacyjną nie wykazał tego rodzaju okoliczności, ograniczając się jedynie do zakwestionowania stanowiska Sądu I instancji, który nie stwierdził w postępowaniu administracyjnym naruszenia art. 10 § 1 k.p.a, uzasadniającego uchylenie zaskarżonej decyzji.

W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok. Ponieważ Sąd nie stwierdził naruszeń przez Sąd I instancji przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 188 p.p.s.a., rozpoznał skargę. Rozpoznając skargę H. W. i I. W. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] września 2007 r., Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że zaskarżona decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, jak i decyzja ją poprzedzająca zostały wydane z naruszeniem art. 17 ust. 4 ustawy o obywatelstwie polskim, co uzasadnia ich uchylenie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.

O zwrocie kosztów postępowania od organu na rzecz skarżących Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. oraz art. 200 w związku z art. 193 p.p.s.a. Koszty te obejmują zwrot kosztów postępowania sądowego, w tym postępowania kasacyjnego. Zostały one określone zgodnie z art. 205 § 2 p.p.s.a.