Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 202/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-02-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 24 ust. 1, art. 25 ust. 1 pkt 2 i pkt 4
journal: Dz.U. 2002 nr 123 poz 1059
law: Obwieszczenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o radcach prawnych.
article: art. 10
journal: Dz.U. 2009 nr 37 poz 286
law: Ustawa z dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy - Prawo o notariacie.
article: art. 1 par. 1 i 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
article: art. 3 par. 2, art. 141 par. 4
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Anna Stec Sędzia NSA Jan Bała Sędzia del. WSA Jacek Kuza (spr.) Protokolant Piotr Mikucki po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 2011 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. L. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 22 października 2009 r. sygn. akt VI SA/Wa 1279/09 w sprawie ze skargi A. L. L. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wpisu na listę radców prawnych 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W.; 2. zasądza od Ministra Sprawiedliwości na rzecz A. L. L. 337 (trzysta trzydzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 22 października 2009 r., sygn. akt VI SA/Wa 1279/09, oddalił skargę A. L. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] kwietnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wpisu na listę radców prawnych.

Sąd orzekał w następującym stanie sprawy.

A. L. w dniu 27 listopada 2008 r. złożył wniosek do Okręgowej Izby Radców Prawnych w W. o wpisanie jej na listę radców prawnych.

Rada Okręgowej Izby Radców Prawnych w W. uchwałą z dnia [...] stycznia 2009 r. odmówiła wpisu skarżącej na listę radców prawnych uznając, że nie daje ona rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego, z uwagi na brak odpowiedniej praktyki w zawodzie prawniczym, nabytej po złożeniu we wrześniu 2008 r. egzaminu sędziowskiego. Zdaniem Rady, dotychczasowa wiedza zdobyta na studiach, aplikacji sędziowskiej oraz w czasie krótkiego zatrudnienia nie dawała rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego. Praktyka zdobywana przez stronę na stanowisku nauczyciela przedmiotów zawodowych jak i asystenta prawnego przez okres trzech miesięcy od złożenia egzaminu sędziowskiego była zbyt krótka i nie pozwalała zdobyć należytego przygotowania do wykonywania zawodu radcy prawnego. Również doświadczenie zdobyte w ramach wąskiej obsługi prawnej przedsiębiorstwa "H." Sp. z o.o. z siedzibą w L. uznano za niewystarczające. Nie mając odpowiedniego stażu pracy pod nadzorem radcy prawnego strona nie miała możliwości poznania praktycznych reguł wykonywania zawodu radcy prawnego.

Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych (dalej: Prezydium KRRP) orzekające na skutek odwołania skarżącej, uchwałą z dnia [...] lutego 2009 r. utrzymało w mocy uchwałę Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w W. podzielając w pełni przedstawioną w niej argumentację.

A. L. wniosła odwołanie od uchwały Prezydium KRRP, wnosząc o jego rozpoznanie w oparciu o przepisy ustawy o radcach prawnych w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą z dnia 20 lutego 2009 r. (Dz. U. Nr 37/09 poz. 286).

Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r., utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę. W uzasadnieniu organ dokonał ponownej oceny sytuacji prawnej A. L. przy uwzględnieniu treści art. 25 ustawy o radcach prawnych zarówno przed, jak i po wskazanej nowelizacji. Przytaczając stan faktyczny sprawy Minister wyjaśnił, że strona ukończyła Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu [...]. Następnie od dnia 14 lipca 2004 r. do dnia 30 września 2004 r. była zatrudniona na 1/2 etatu na stanowisku asystentki w Kancelarii Radcy Prawnego J. D. w K. W okresie od dnia 1 lipca 2004 r. do dnia 20 października 2005 r. pracowała na podstawie umowy o pracę w "E." Sp. z o.o. z siedzibą w M. na stanowisku asystenta prawnego oraz tłumacza języka angielskiego (w okresie od dnia 1 lipca 2004 r. do dnia 15 lipca 2005 r. na pełnym etacie, a od dnia 16 lipca 2005 r. do dnia 20 października 2005 r. na 1/2 etatu). Od 14 lipca 2004 r. do 31grudnia 2005 r. skarżąca była zatrudniona w Kancelarii Prawniczej J. P., T. P. w K. na stanowisku asystentki. Następnie od dnia 1 stycznia 2006 r. do dnia 30 listopada 2006 r. A. L. pracowała na stanowisku asystentki w Kancelarii Adwokackiej T. P. w K. W okresie od czerwca do sierpnia 2006 r. pracowała na podstawie umowy zlecenia w Kancelarii Radców Prawnych A. B., A. O. z siedzibą w K., gdzie wykonywała czynności z zakresu obsługi prawnej. Następnie od dnia 2 kwietnia 2007 r. do dnia 30 czerwca 2007 r. pracowała na podstawie umowy zlecenia w Kancelarii Adwokackiej R. K. z siedzibą we W., gdzie również wykonywała czynności z zakresu obsługi prawnej. Od dnia 1czerwca 2007 r. do dnia 30 września 2007 r. A. L. zatrudniona była na 1/2 etatu w Sądzie Okręgowym w L. na stanowisku asystenta sędziego. Następnie w okresach: 5 październik 2007 r. – 26 styczeń 2008 r., 22 luty – 1 lipca 2008 r. i od dnia 19 września 2008 r. do chwili obecnej świadczyła usługi edukacyjne w AP. E. – P. szkoła Zawodowa dla Dorosłych w Ł. Oddział w L. Ponadto do chwili obecnej skarżąca zatrudniona jest na stanowisku asystentki w spółce z o.o. "H." z siedzibą w L. A. L. w okresie od 2005 r. do 2008 r., odbyła pozaetatową aplikację sądową i w dniach: 1, 2 oraz 16 września 2008 r. złożyła egzamin sędziowski z wynikiem dobrym. Mając takie ustalenia na uwadze Minister uznał, że w ramach wykazanego zatrudnienia A. L. w większości wykonywała czynności asystenta, które nie dotyczyły bezpośredniej praktyki z zakresu świadczenia pomocy prawnej. Organ podkreślił, że zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. Akt K 30/06, do oceny rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego, decydującym był wyłącznie okres po dniu 16 września 2008 r., tj. od chwili zdania przez A. L. egzaminu sędziowskiego. Minister uznał jednak również, że skarżąca nie spełniała przesłanek wskazanych w art. 25 ust. 1 pkt 4 w zw. z ust. 5 ustawy o radcach prawnych, który wszedł w życie z dniem 25 marca 2009 r. A. L. co prawda zdała bowiem egzamin sędziowski po dniu 1 stycznia 1991 r., ale w okresie 5 lat przed złożeniem wniosku o wpis na listę radców prawnych, łącznie przez okres co najmniej 3 lat nie wykonywała wymagających wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związanych z świadczeniem pomocy prawnej przez radcę prawnego na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej w kancelarii lub spółce, o których mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych.

W skardze na powyższą decyzje A. L. podniosła, że zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego organy wpisowe powinny brać pod uwagę nie tylko okres praktyki po zdaniu egzaminu sędziowskiego, lecz również praktykę przed zdaniem tego egzaminu. Skarżąca natomiast przed zdaniem egzaminu wykonywała czynności zaliczające się do świadczenia pomocy prawnej, a także po podjęciu uchwały przez Prezydium KRRP świadczyła pomoc prawną w kancelarii radcy prawnego. W ocenie skarżącej w okresie od lipca 2004 r. do czerwca 2009 r. wykonywała w ramach stałej współpracy z kancelariami prawniczymi obowiązki związane ze stosowaniem prawa. W efekcie okres jej praktyki wynosił 46 miesięcy, co zgodnie z art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b ustawy o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym od dnia 25 marca 2009 r. wystarczy aby przyjąć, iż legitymuje się wystarczającym okresem pracy w stosowaniu prawa. W piśmie z dnia 15 października 2009 r. skarżąca wniosła o przeprowadzenie przez Sąd dowodu uzupełniającego z załączonych dokumentów, tj. umowy o dzieło z dnia 1 maja 2009 r., oświadczenia z dnia 10 czerwca 2009 r., komunikatu z dnia 13 stycznia 2009 r., pisma z dnia 30 lipca 2009 r., zaświadczenia z dnia 8 czerwca 2009 r., zaświadczenia z dnia 19 września 2009 r., zaświadczenia z dnia 26 września 2009 r. i pisma z dnia 15 czerwca 2009 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalając skargę A. L. wyjaśnił, że w sprawie miał zastosowanie przepis art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu sprzed nowelizacji. Uchwała Prezydium KRRP z dnia [...] lutego 2009 r. utrzymująca w mocy uchwałę Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w W., została bowiem podjęta przed wejściem w życie nowelizacji ustawy o radcach prawnych.

Następnie Sąd przytoczył wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt K 30/06, w którym stwierdzono, że art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 6 lit. a ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 163, poz. 1361 ze zm.), jest niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim stwarza możliwość dopuszczenia do wykonywania zawodu radcy prawnego osób, które po złożeniu wskazanych w nim egzaminów nie wykazują się odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym. Z wyroku tego wynika, że na podstawie art. 24 i art. 25 ust.1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych, mogą być wpisane na listę radców prawnych osoby, które wprawdzie nie odbyły aplikacji radcowskiej i nie złożyły egzaminu radcowskiego, ale zdały egzamin sędziowski, prokuratorski, adwokacki lub notarialny, o ile wykazują się odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym, a także spełniają pozostałe wymogi określone w art. 24 ust. 1 pkt 3-5 tej ustawy. Trybunał wyjaśnił również, że choć możliwy jest przepływ z jednego zawodu prawniczego do innego, to jednak nie może on następować automatycznie , bez oceny umiejętności niezbędnych do należytego wykonywania nowego zawodu. W związku z tym, a także z uwagi na utrwalone orzecznictwo, samorząd radcowski powinien badać, czy konkretna osoba ubiegająca się o wpis na listę radców prawnych daje rękojmię należytego wykonywania zawodu. Przesłankami oceny winny być m.in. czas trwania aplikacji, zakres przedmiotowy szkolenia oraz praktyczny kontakt z wykonywaniem danego zawodu prawniczego. Za zasadne Sąd uznał argumenty organów, że skarżąca zdobyła kwalifikacje zasadniczo odmienne od kwalifikacji radcowskich, skoro odbyła aplikację sądową i zdała egzamin sędziowski. Czas aplikacji sądowej nie jest praktyką w rozumieniu praktyki w kancelariach radcowskich. Nie jest to bowiem samodzielna praca w zawodzie prawniczym. Jest to czas nauki, w czasie którego w sposób praktyczny przygotowuje się do jego wykonywania. Reguła odpowiedniej praktyki oznacza sprawdzenie, czy kandydat nabył w drodze bezpośredniego wykonywania pomocy prawnej , znajomość zagadnień wykonywania zawodu radcy prawnego. Sąd zgodził się z oceną organów, że umiejętności nabywane uprzednio przez skarżącą w czasie praktyki w kancelariach prawniczych, czy też w pozostałych miejscach zatrudnienia oraz podczas odbywania aplikacji sądowej, nie mogą być kwalifikowane równoważnie jako praktyka odpowiednia dla radcy prawnego. Ponadto organy prawidłowo ustaliły, że w ramach wykazanego zatrudnienia skarżąca w większości wykonywała czynności asystenta, które nie dotyczyły bezpośrednio praktyki z zakresu świadczenia pomocy prawnej, przez co nabyła doświadczenie prawnicze w ograniczonym, co do praktyki radcowskiej zakresie. Z uwagi na to, że istotną kwestią dla organów korporacyjnych jest charakter pracy, jaką wykonuje radca prawny będąc w pełni samodzielnym, Sąd podkreślił, że skarżąca nie zajmowała stanowisk gwarantujących jej pełną niezależność podejmowanych decyzji działań, bowiem była asystentką prawną wykonującą zadania zlecone przez przełożonych. Praktykę skarżącej potwierdzała natomiast dokumentacja złożona wraz z pismem z dnia 15 października 2009 r., ale praktyka ta dotyczyła okresu po zakończeniu postępowania przed organami administracji.

Sąd uznał również, że przed dokonaniem wpisu na listę radców prawnych należy zbadać, czy osoba ubiegająca się o wpis może wykazać się stażem i doświadczeniem zawodowym, profilującym umiejętności praktyczne wymagane dla zawodu radcy prawnego. Najpierw bowiem należy nabyć odpowiednie kwalifikacje, które następnie mogą być dostosowywane do innego profilu powinności zawodowych. Sąd pierwszej instancji powołał się również na pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w wyroku z dnia 18 grudnia 2008 r., II GSK 552/08, zgodnie z którym "niekonstytucyjność normy prawnej pomijającej w swej części praktyczne doświadczenie zawodowe kandydata po zdanym egzaminie, o którym mowa w art. 25 ust. 1 pkt 2, w stanie prawnym w chwili wydania zaskarżonej decyzji, nakazywała dostosować ocenę rękojmi należytego wykonywania zawodu przez kandydata w rozumieniu art. 24 ust. 1 pkt 5 cytowanej ustawy poprzez jej rozszerzenie o staż praktyczny w innym zawodzie po zdanym egzaminie, o którym mowa w art. 25 ust. 1 pkt 2". Za podobną uznał Sąd sytuację skarżącej, która po zdaniu we wrześniu 2008 r. egzaminu sędziowskiego, do dnia podjęcia uchwały przez Prezydium KRRP, pracowała na stanowisku dającym gwarancję wykazania się odpowiednią praktyką prawniczą zbyt krótko, bo tylko 4 miesiące. Oznacza to brak odpowiedniej wymaganej praktyki, do której odwołuje się wyrok Trybunału Konstytucyjnego. W tym kontekście nie ma znaczenia odwoływanie się przez skarżącą do doświadczenia prawniczego nabytego w toku aplikacji sędziowskiej, jako asystent sędziego, a także przy wykonywaniu prac w poszczególnych kancelariach prawniczych, czy też w spółce "H." na stanowiskach związanych z obsługą prawną, bowiem miało to miejsce przed zdaniem egzaminu sędziowskiego. Za potwierdzenie takiej wykładni sąd uznał pogląd wyrażony w powoływanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r., że wadą art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą jest brak ustawowego wymogu jakiegokolwiek stażu zawodowego, a nadto nieokreślenie maksymalnego okresu, jaki upłynął od momentu złożenia przez ubiegającego się o wpis na listę radców prawnych, innego niż radcowski egzaminu prawniczego. Powyższe potwierdza w ocenie Sądu pierwszej instancji, iż osoby o których mowa w art. 25 ust. 1 pkt 2 cyt. ustawy muszą zdobyć odpowiednią praktykę po złożeniu innego egzaminu zawodowego.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniosła A. L., domagając się jego uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W., ewentualnie - w razie nie stwierdzenia naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ale stwierdzenia naruszenia prawa materialnego - uchylenia zaskarżonego wyroku i rozpoznania skargi zgodnie z jej żądaniem, na podstawie art. 188 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej: p.p.s.a) oraz zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła:

I. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego poprzez:

a). niewłaściwe zastosowanie art. 24 ust. 1 i art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982r. o radcach prawnych w brzmieniu sprzed 25 marca 2009r. (Dz. U. z 2002r. Nr 123 poz. 1059 z późn. zm.) w związku z art. 10 ustawy z dnia 20 lutego 2009r. o zmianie ustawy Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy - Prawo o notariacie (Dz. U. z 2009r. Nr 37 poz. 286) poprzez przyjęcie, że skoro uchwały organów korporacyjnych rozpoznających sprawę zostały podjęte w datach [...] stycznia 2009 r. oraz [...] lutego 2009 r., to do przedmiotowej sprawy mają zastosowanie w/w przepisy ustawy o radcach prawnych, a nie art. 24 i 25 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym od dnia 25 marca 2009 r.,

b). błędną wykładnię art. 24 ust. 1 i art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 24 marca 2009 r. poprzez przyjęcie, że:

- staż zawodowy kandydata na radcę prawnego winien być liczony od daty złożenia egzaminu sędziowskiego,

- zachowanie kandydata na radcę prawnego, w tym staż zawodowy nabyty po złożeniu egzaminu sędziowskiego oraz zakres w/w stażu zawodowego, jest jedynym kryterium mającym znaczenie dla oceny rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego,

- staż zawodowy mający znaczenie dla przedmiotowego postępowania powinien być realizowany przez kandydata na radcę prawnego na stanowiskach, które wyłączają jakąkolwiek podległość służbową i na tej podstawie przyjęcie, że skoro skarżąca wykonywała czynności asystenta prawnego realizując zadania zlecone przez przełożonych, a nadto posiada staż pracy 4 miesięcy po egzaminie sędziowskim, nie daje rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego, przez co jej skarga winna być oddalona;

II. w oparciu o art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało wpływ na wynik sprawy tj.:

a). art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz art. 1 i art. 3 p.p.s.a. poprzez niedokonanie kompleksowej kontroli administracyjnej pod względem zgodności z prawem kwestionowanej decyzji Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] kwietnia 2009 r. polegającej m.in. na nieustaleniu we własnym zakresie stanu faktycznego, a w konsekwencji oparcie wydanego w sprawie rozstrzygnięcia na ustalonym przez Ministra Sprawiedliwości stanie faktycznym, w świetle którego skoro skarżąca wykonywała czynności zawodowe na stanowiskach asystenta czy asystenta prawnego, to wykonywane przez nią czynności nie dotyczyły bezpośrednio praktyki z zakresu świadczenia pomocy prawnej, w konsekwencji czego nabyła doświadczenie prawnicze w ograniczonym zakresie;

b). art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez rozpoznanie skargi w granicach zakreślonych jej zarzutami, a nie poprzez kompleksową ocenę kwestionowanej decyzji, w tym i przyjętego przez Ministra w skarżonej decyzji stanu faktycznego, w świetle którego skoro skarżąca wykonywała czynności zawodowe na stanowiskach asystenta czy asystenta prawnego, to wykonywane przez nią czynności nie dotyczyły bezpośrednio praktyki z zakresu świadczenia pomocy prawnej, w konsekwencji czego nabyła doświadczenie prawnicze w ograniczonym zakresie;

c). art. 141 § 4 p.p.s.a. przez niedokonanie własnych ustaleń faktycznych, lecz oparcie się na stanie faktycznym z kwestionowanej decyzji Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] kwietniu 2009 r. i w konsekwencji przyjęcie za własne ustalenia Ministra, że skoro skarżąca wykonywała czynności zawodowe na stanowiskach asystenta czy asystenta prawnego, to wykonywane przez nią czynności nie dotyczyły bezpośrednio praktyki z zakresu świadczenia pomocy prawnej, w konsekwencji czego nabyła doświadczenie prawnicze w ograniczonym zakresie;

d). art. 145 § 1 pkt 1 lit. a). i c). oraz art. 151 p.p.s.a poprzez przyjęcie, iż kwestionowana decyzja nie narusza prawa zarówno materialnego jak i formalnego w stopniu mającym wpływ na prawidłowość wydanego rozstrzygnięcia i na tej podstawie oddalenie skargi.

W uzasadnieniu zarzutów naruszenia prawa materialnego skarżąca wyjaśniła, że w jej ocenie zastosowanie w sprawie powinny mieć przepisy art. 24 i 25 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym od dnia 25 marca 2009 r. Skoro bowiem ustawa zmieniająca nie zawiera przepisów przejściowych odnoszących się do przedmiotowej sprawy (nakaz stosowania dotychczasowych przepisów ustawy o radcach prawnych zawarty w art. 10 ustawy zmieniającej, dotyczy jedynie odwołań wniesionych do Ministra Sprawiedliwości w sprawie skreślenia aplikanta radcowskiego z listy takich aplikantów), to należy przyjąć, że nowy stan prawny będzie miał zastosowanie do odwołań wniesionych do Ministra Sprawiedliwości w innych sprawach, niż wskazane powyżej. Takie stanowisko znajduje w ocenie skarżącej usprawiedliwienie w orzecznictwie sądów administracyjnych, na dowód czego wskazano uchwałę NSA z dnia 10 kwietnia 2006 r., I OPS 1/06 i wyrok WSA w Warszawie z dnia 21 marca 2008 r., VII SA/Wa 7/08. W związku z tym niezastosowanie art. 24 i 25 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym od dnia 25 marca 2009 r. oraz niezastosowanie art. 10 ustawy z dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie m. in. ustawy o radcach prawnych (Dz. U. Nr 37/09 poz. 286) skarżąca zarzuciła na wstępie. Wskazała przy tym, że dopuszczalne jest podnoszenie zarzutu niezastosowania przepisu prawa, który winien być zastosowany, mimo niewymienienia takiego zarzutu w treści art. 174 p.p.s.a. Jeżeli bowiem w konkretnym stanie faktycznym istniały podstawy do dokonania subsumcji, to niezastosowany przez sąd przepis prawa może stanowić podstawę skargi kasacyjnej, za czym opowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 14 kwietnia 2004 r., OSK 121/04.

Uzasadniając zarzut naruszenia art. 24 ust. 1 i art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 24 marca 2009 r., skarżąca zakwestionowała pogląd Sądu pierwszej instancji, że tylko zachowanie po egzaminie sędziowskim, w tym i staż zawodowy ma znaczenie dla oceny zdolności skarżącej do wykonywania zawodu radcy prawnego, a ponadto staż ten winien być wykonywany na stanowiskach samodzielnych, nie związanych z podległością służbową. Analiza wywodu Trybunału Konstytucyjnego zawartego w uzasadnieniu wyroku z dnia 8 listopada 2006 r. winna skłaniać do przyjęcia, iż dla oceny zachowania kandydata, odnieść się należy do praktyki kandydata bez względu na to, kiedy tę praktykę zdobył, o ile wspomniana praktyka pozostaje w ścisłym związku czasowym z datą złożenia egzaminu sędziowskiego. W świetle ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych w/w przepis winien być interpretowany w sposób, który w konsekwencji prowadzi do badania kandydata przy uwzględnieniu nie tylko stażu zawodowego po egzaminie sędziowskim, lecz także przy uwzględnieniu takich okoliczności jak: rodzaj przygotowania zawodowego, czas trwania aplikacji, zakres przedmiotowy szkolenia, praktyczny kontakt z zawodem, dotychczasowe umiejętności kandydata wynikające z dotychczasowej praktyki w stosowaniu prawa, ewentualne podnoszenie kwalifikacji oraz aktualizowanie zdobytej wiedzy oraz uzyskane doświadczenie zawodowe i dorobek zawodowy w dotychczas wykonywanym zawodzie prawniczym z uwzględnieniem czy polegał on na stosowaniu prawa. W związku z tym koncentrowanie się przez Sąd pierwszej instancji wyłącznie na stażu zawodowym i jego zakresie po złożonym egzaminie sędziowskim, a nadto przyjęcie, że istotny z punktu widzenia w/w regulacji staż zawodowy winien być realizowany na stanowiskach niezwiązanych podległością służbową, stanowi w ocenie skarżącej naruszenie prawa materialnego wskazanego w pkt II ppkt 1 lit. b). petitum skargi.

Wyjaśniając zarzuty naruszenia przepisów postępowania skarżąca zauważyła, że skoro w art. 141 § 4 p.p.s.a. ustawodawca wprowadza obowiązek dokonania własnych ustaleń faktycznych, to Sąd nie może się ograniczyć do stwierdzenia co ustalił organ, lecz powinien wskazać, które ustalenia zostały przez niego przyjęte, a które nie. W konsekwencji przyjęcie przez WSA stanu faktycznego, który organ administracji ustalił bez wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego i bez właściwej jego oceny, stanowi naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. Organy bowiem, a za nimi Sąd ustaliły wadliwie, że A. L. jako asystent wykonywała tylko czynności nie dotyczące bezpośrednio praktyki z zakresu świadczenia pomocy prawnej. Tymczasem materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy dawał podstawę do przyjęcia, że skoro skarżąca wykonywała takie czynności jak: sporządzanie projektów pism procesowych oraz pism z zakresu postępowania administracyjnego, w tym pozwów, wniosków w postępowaniu nieprocesowym, pism odwoławczych od rozstrzygnięć sądowych i administracyjnych oraz sądowo - administracyjnych, uczestniczenie w spotkaniach z klientami Kancelarii i przeprowadzanie negocjacji, opracowywanie projektów umów cywilnoprawnych, opracowywanie uchwał zgromadzeń wspólników oraz projektów wniosków składanych do KRS, sporządzanie projektów opinii prawnych, monitorowanie przepisów prawa, analiza bieżącego orzecznictwa, zapoznawanie się z literaturą prawniczą oraz dokonywanie interpretacji przepisów prawa w kwestiach budzących wątpliwości, a w PHUP "H." sp. z o.o. - poza powyższymi czynnościami także reprezentowanie spółki przed sądami i organami administracji publicznej, to miała bezpośrednią styczność z czynnościami z zakresu pomocy prawnej, co w konsekwencji daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego.

Uchybienie w/w przepisowi art. 141 § 4 p.p.s.a. stanowi też w ocenie skarżącej naruszenie statuowanego w art. 1 Prawa o ustroju sądów administracyjnych oraz w art. 1 i 3 p.p.s.a. obowiązku kontroli pod względem legalności rozstrzygnięcia administracyjnego, która to kontrola winna obejmować także weryfikację czy przyjęty przez organ stan faktyczny został ustalony zgodnie z przepisami kpa.

Skarżąca zakwestionowała też pogląd wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku dotyczący charakteru stażu zawodowego mającego znaczenie dla oceny zdolności skarżącej do wykonywania zawodu radcy prawnego. Stwierdziła bowiem, że z przedłożonych przez nią zaświadczeń radcy prawnego J. D., adwokata T. P. i adwokata R. K. wynika, że swoje czynności wykonywała samodzielnie i sumiennie. Poza tym zdaniem skarżącej budzi zdziwienie kwestionowanie podległości w jakiej pozostawała w czasie wykonywania przez nią czynności zawodowych, przy jednoczesnym aprobowaniu odbywania aplikacji radcowskiej czy adwokackiej pod patronatem przedstawiciela tych zawodów, który to stan zakłada zależność aplikanta od jego patrona i wykonywanie zadań przez niego zleconych.

Zarzucone w skardze kasacyjnej naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. jest w ocenie skarżącej konsekwencją orzekania, wbrew przepisowi art. 134 § 1 p.p.s.a. w granicach skargi i zawartych w niej zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej. Gdyby bowiem Sąd nie ograniczył się jedynie do kwestionowanej przez stronę wykładni art. 24 i 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 24 marca 2009 r., z pewnością ustaliłby stan faktyczny we własnym zakresie. Obraza art. 141 § 4 p.p.s.a. doprowadziła z kolei do naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 oraz art. 151 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153/02 poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.), skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;

2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Wyjątkiem od tej zasady jest obowiązek wzięcia z urzędu pod uwagę jedynie okoliczności wymienionych w § 2, stanowiących podstawę nieważności postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w rozpoznawanej sprawie przesłanki nieważności postępowania nie wystąpiły.

Spośród złożonych w skardze kasacyjnej zarzutów rozstrzygające dla oceny zasadności skargi kasacyjnej były zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 24 ust. 1 i 25 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 24 marca 2009 r., dalej u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r. (Dz. U. Nr 123/02 poz. 1059 ze zm.), w zw. z art. 10 ustawy z dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy – Prawo o notariacie, dalej ustawa zmieniająca (Dz. U. Nr 37/09 poz. 286). Od oceny bowiem, który stan prawny miał w sprawie zastosowanie, a także czy praktyka z okresu poprzedzającego zdany przez A. L. egzamin sędziowski ma znaczenie dla oceny spełniania przez nią wymogu z art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy o radcach prawnych, zależał zakres ustaleń niezbędnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a więc i odpowiedź na pytanie, czy istotnie Sąd pierwszej instancji dopuścił się zarzucanych mu naruszeń przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarga kasacyjna jest zasadna, chociaż nie wszystkie podniesione w niej zarzuty okazały się trafne.

Niezasadny był zarzut naruszenia prawa materialnego dotyczący niewłaściwego zastosowania art. 24 ust. 1 i art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r. Wywód skargi kasacyjnej mający uzasadniać zasadność tego zarzutu oparty był na twierdzeniu, że ustawa zmieniająca nie zawiera przepisów przejściowych dotyczących spraw wpisu na listę radców prawnych, w związku z czym zgodnie z ogólną zasadą bezpośredniego działania przepisów nowych, w sprawie powinny być zastosowane przepisy ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym od dnia 25 marca 2009 r., dalej u.r.p. w brzmieniu obowiązującym po 24 marca 2009 r. (Dz. U. Nr 123/02 poz. 1059 ze zm., w tym ze zmianą wynikającą z Dz. U. Nr 37/09 poz. 286). Skarżąca w szczególności wyraziła pogląd, że ustawa zmieniająca nie zawiera przepisów przejściowych odnoszących się do przedmiotowej sprawy, ponieważ nakaz stosowania dotychczasowych przepisów ustawy o radcach prawnych dotyczy jedynie odwołań wniesionych do Ministra Sprawiedliwości w sprawie skreślenia aplikanta radcowskiego z listy aplikantów radcowskich – art. 10 ustawy zmieniającej. Z poglądem takim nie można się jednak zgodzić.

Zgodnie z art. 10 ustawy zmieniającej, postępowania w sprawach wniesionych do Ministra Sprawiedliwości na podstawie art. 31 ust. 2a w związku z art. 37 ust. 3 ustawy, o której mowa w art. 2 (tj. u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r.), przed dniem wejścia w życie ustawy i niezakończone do dnia wejścia w życie tej ustawy prowadzone są na dotychczasowych zasadach. Według art. 31 ust. 2a u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r., "Od uchwały Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych odmawiającej wpisu na listę radców prawnych służy zainteresowanemu odwołanie do Ministra Sprawiedliwości, zgodnie z Kodeksem postępowania administracyjnego". Stosownie natomiast do brzmienia art. 37 ust. 3 u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r., "Do skreślenia aplikanta radcowskiego z listy aplikantów radcowskich stosuje się odpowiednio przepisy art. 31".

Rekonstrukcja normy prawnej zawartej w budzącym wątpliwości interpretacyjne przepisie art. 10 ustawy zmieniającej, wymaga szczegółowej analizy tego przepisu. Wątpliwość dotyczy przede wszystkim tego, czy sformułowanie "sprawy wniesione do Ministra Sprawiedliwości na podstawie art. 31 ust. 2a w zw. z art. 37 ust. 3 ustawy" odnosi się do spraw wymienionych w tym przepisie w znaczeniu materialnym (tj. do spraw odmowy wpisu na listę radców prawnych i spraw skreślenia aplikanta radcowskiego z listy aplikantów radcowskich), czy też do procedury, o jakiej mowa w art. 31 ust. 2a, (tj. do odwołań do Ministra Sprawiedliwości od uchwał Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych). Za pierwszą wykładnią przemawiają dwa argumenty.

Gdyby w odtwarzanej normie intertemporalnej chodziło o prowadzenie na dotychczasowych zasadach spraw w znaczeniu proceduralnym, to niezrozumiałe byłoby odwoływanie się w art. 10 ustawy zmieniającej do art. 37 ust. 3 u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r., skore ten przepis nie zawiera żadnych regulacji dotyczących procedury odwoławczej od uchwał organów samorządu radcowskiego, a tylko normę przewidującą odpowiednie stosowanie procedury opisanej w art. 31 tej ustawy, do spraw skreślania aplikanta z listy aplikantów radcowskich. Gdyby natomiast intencją ustawodawcy było, tak jak to interpretuje autor skargi kasacyjnej, odniesienie art. 10 ustawy zmieniającej wyłącznie do spraw skreślenia aplikanta radcowskiego z listy aplikantów radcowskich, to przepis ten brzmiałby w sposób odmienny i nie pozostawiający wątpliwości interpretacyjnych, a także stosowany w innych unormowaniach międzyczasowych; np. "postępowania w sprawach skreślenia aplikanta radcowskiego z listy aplikantów radcowskich, wniesionych do Ministra Sprawiedliwości na podstawie art. 31 ust. 2a w związku z art. 37 ust. 3 ustawy przed dniem wejścia w życie ustawy i niezakończone do dnia wejścia w życie tej ustawy prowadzone są na dotychczasowych zasadach" (por. przykładowo sformułowanie przepisów przejściowych zawarte w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy - Prawo budowlane Dz. U. Nr 93/04 poz. 888 ze zm.).

Podsumowując tę część rozważań należy przyjąć, że norma intertemporalna zawarta w art. 10 ustawy zmieniającej, dotyczy zarówno spraw odmowy wpisu na listę radców prawnych, jak i spraw skreślenia aplikanta radcowskiego z listy aplikantów radcowskich. W konsekwencji postępowanie w sprawie odwołania od uchwały Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych o odmowie wpisu A. L. na listę radców prawnych, wniesione w dniu 15 marca 2009 r., a więc przed wejściem w życie ustawy zmieniającej, powinno być prowadzone przez Ministra Sprawiedliwości na dotychczasowych zasadach. Oznacza to konieczność rozpatrywania tej sprawy na podstawie art. 24 i 25 u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r.

Należy również wyrazić pogląd, że nawet przy przyjęciu wykładni art. 10 ustawy zmieniającej zaprezentowanym w skardze kasacyjnej, nie byłoby podstaw do stosowania w rozpatrywanej sprawie art. 24 i 25 u.r.p. w brzmieniu obowiązującym po 24 marca 2009 r. Przy takiej wykładni należałoby dojść bowiem do wniosku, że skoro ustawodawca nie zawarł wyraźnych przepisów przejściowych dotyczących spraw odmowy wpisu na listę radców prawnych, to należy przyjąć, że przepisy dotychczasowe, czyli ustawa o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym do 24 marca 2009 r. ma zastosowanie do zdarzeń prawnych powstałych przed wejściem w życie ustawy zmieniającej. Ponieważ więc przedmiotem analizy w niniejszej sprawie była ocena, czy odpowiednia była praktyka skarżącej w zawodzie radcy prawnego sprzed daty uchwały Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych, utrzymującej uchwałę Rady Okręgowej Radców Prawnych w W. odmawiającą wpisu A. L. na listę radców prawnych, które to uchwały zapadły przed nowelizacją ustawy o radcach prawnych obowiązującą od dnia 25 marca 2009 r., to zastosowanie w takiej sprawie miały przypisy ustawy o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 24 marca 2009 r.

Odnosząc się do uchwały NSA z dnia 10 kwietnia 2006 r., I OPS 1/06, LEX 182508 powołanej w uzasadnieniu omawianego zarzutu skargi kasacyjnej, należy zauważyć, że uchwała ta dotyczy innych przepisów, niż analizowane w niniejszej sprawie. Natomiast wyrażony w jej uzasadnieniu pogląd, że w sytuacjach, kiedy ustawodawca nie wypowiada się wyraźnie w kwestii przepisów przejściowych, należy przyjąć, że nowa ustawa ma z pewnością zastosowanie do zdarzeń prawnych powstałych po jej wejściu w życie, jak również do zdarzeń, które miały miejsce wcześniej, lecz trwają dalej - po wejściu w życie nowej ustawy - nie narusza przedstawionej wyżej wykładni zastosowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Ponieważ zdarzeniem prawnym, które było oceniane w niniejszej sprawie przez organy korporacyjne, było istnienie po stronie skarżącej odpowiedniej praktyki w zawodzie prawniczym w okresie do daty podjęcia uchwały z dnia [...] lutego 2009 r. przez Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych (co nastąpiło przed wejściem w życie ustawy zmieniającej), to nie zachodzi w sprawie sytuacja pozwalająca na zastosowanie przepisów ustawy o radcach prawnych w brzmieniu obowiązującym od dnia 25 marca 2009 r. do oceny wniosku strony o wpis na listę radców prawnych.

Z powyższych rozważań wynika, że omówiony zarzut skargi kasacyjnej nie był usprawiedliwiony.

Trafny natomiast okazał się drugi zarzut skargi kasacyjnej dotyczący błędnej wykładni art. 24 ust. 1 i art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r. Kwestią interpretacji powyższych przepisów zajmował się już Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 4 listopada 2009r., sygn. akt II GSK 819/09, z dnia 7 lipca 2010r., sygn. akt 496/10 oraz z dnia 6 października 2010 r., sygn. akt II GSK 813/10 (przy czym dwa ostatnio wymienione wyroku dotyczyły analogicznej regulacji zawartej w ustawie z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze). Stanowisko w tych wyrokach wyrażone Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela.

W stanie prawnym wiążącym w sprawie powołany w skardze kasacyjnej przepis art. 25 ust. 1 u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r. stanowił, że wymogu odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego nie stosuje się do osób, które zdały egzamin sędziowski, prokuratorski, adwokacki lub notarialny. Z przytoczonego unormowania wynika, że nie odnosi się on do kwestii rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu. Powiązanie treści art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r. ze spełnieniem przez osobę ubiegającą się o wpis na listę radców prawnych z wymogiem dawania rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego, jest efektem przyjęcia poglądu wyrażonego przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 19 kwietnia 2006 r., sygn. akt K 6/06 o niekonstytucyjności regulacji art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.), do którego odwołał się Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 8 listopada 2006 r. w odniesieniu do orzeczenia o niezgodności art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r. - z art. 17 ust. 1 Konstytucji. W powołanym wyroku z dnia 8 listopada 2006 r. Trybunał Konstytucyjny uznał, że umożliwienie dostępu do zawodu radcy prawnego osobom bez jakiegokolwiek praktycznego doświadczenia prawniczego, w tym - profilującej umiejętności praktyczne aplikacji zakończonej egzaminem "stwarza niebezpieczeństwo nienależytego wykonywania zawodu i w tym zakresie pozostaje w sprzeczności z art. 17 ust. 1 Konstytucji." Z powyższego wynika, że Trybunał Konstytucyjny wiąże praktyczne doświadczenie prawnicze z przesłanką rękojmi należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Niezależnie jednak od tego, czy kwestia odbycia odpowiedniej praktyki zawodowej będzie oceniana z punktu widzenia wymogu określonego w art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r., jaki musi spełniać osoba ubiegająca się o wpis na listę radców prawnych, czy też w aspekcie stosowania art. 25 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, niewątpliwym jest, że warunek zdobycia doświadczenia zawodowego musi być spełniony przez kandydata, który zdał inny niż radcowski egzamin prawniczy.

W ocenie NSA nietrafny jest pogląd zaprezentowany w zaskarżonym wyroku, że osoby, o których mowa w art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r., muszą zdobyć odpowiednią praktykę po złożeniu innego egzaminu zawodowego. Ocena istnienia przesłanek warunkujących wpis na listę radców prawnych, powinna bowiem uwzględniać praktykę w zawodzie prawniczym nabytą zarówno przed rozpoczęciem aplikacji zakończonej egzaminem, w trakcie jej trwania, jak i po zakończeniu kształcenia aplikacyjnego.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Trybunał Konstytucyjny w powołanych wcześniej wyrokach nie wskazał, że warunek odbycia praktyki zawodowej może być spełniony tylko wówczas, gdy praktyka ta ma miejsce po złożeniu, innego niż radcowski egzaminu prawniczego. Trybunał Konstytucyjny stwierdził jedynie, że umożliwienie dostępu do zawodu radcy prawnego osobom bez jakiegokolwiek praktycznego doświadczenia prawniczego pozostaje w sprzeczności z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny nie wypowiadał się natomiast w kwestii terminu odbycia praktyki zawodowej.

Dodatkowo wskazać należy, że art. 1 pkt 5 ustawy z dnia 20 lutego 2009 r.

o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy - Prawo o notariacie, nadał nowe brzmienie art. 25 ustawy o radcach prawnych.

Zgodnie z art. 25 ust. 1 pkt 4 ustawy o radcach prawnych w nowym brzmieniu, wymogu odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego nie stosuje się do osób, które zdały egzamin sędziowski lub prokuratorski po dniu 1 stycznia 1991 r. oraz w okresie 5 lat przed złożeniem wniosku o wpis na listę radców prawnych, łącznie przez okres co najmniej 3 lat zajmowały stanowisko asesora sądowego, asesora prokuratorskiego, referendarza sądowego, starszego referendarza sądowego, aplikanta sądowego, aplikanta prokuratorskiego, aplikanta sądowo-prokuratorskiego, asystenta sędziego, asystenta prokuratora lub wykonywały wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej w kancelarii adwokackiej, zespole adwokackim, spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej, komandytowej, o których mowa w art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188, Nr 166, poz. 1317, Nr 210, poz. 1628 i Nr 216, poz. 1676), lub kancelarii radcy prawnego, spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej, komandytowej, o których mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Powyższe unormowanie, wprowadzone w efekcie powoływanego wcześniej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r., potwierdza słuszność stanowiska, że w przypadku osób, które zdały egzamin sędziowski i ubiegają się o wpis na listę radców prawnych, odbycie praktyki zawodowej nie musi nastąpić po zdaniu egzaminu sędziowskiego.

Tym samym omawiany zarzut naruszenia prawa materialnego przez Sąd I instancji uznać należało za zasadny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. niesłusznie bowiem zaakceptował stanowisko Ministra Sprawiedliwości, że wymóg zdobycia doświadczenia zawodowego dotyczy okresu po egzaminie sędziowskim, nie dostrzegając tym samym wydania zaskarżonej decyzji z naruszeniem art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r.

Konsekwencją przedstawionej wyżej przyjętej przez Naczelny Sąd Administracyjny wykładni przepisów art. 24 ust. 1 i art. 25 ust. 1 pkt 2 u.r.p. w brzmieniu sprzed 25 marca 2009 r., jest uznanie zasadności naruszenie przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W efekcie bowiem błędnej oceny znaczenia dla wyniku sprawy wykazywanej przez skarżącą praktyki w zawodzie prawniczym nabytej przed zdanym przez nią egzaminem sędziowskim, Sąd pierwszej instancji wadliwie zaakceptował pogląd organów administracji, że nie mają w sprawie znaczenia podnoszone w skardze okoliczności dotyczące doświadczenia prawniczego skarżącej nabytego w toku aplikacji sędziowskiej, a następnie jako asystenta sędziego przez okres 4 miesięcy, a także przy wykonywaniu pracy w poszczególnych kancelariach prawniczych, czy też w spółce "H." na stanowiskach związanych z obsługą prawną.

Nie można również zgodzić się z poglądami wyrażonymi w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, dotyczącymi oceny praktyki wykazywanej w sprawie przez skarżącą przed zdaniem egzaminu sędziowskiego. Należy przy tym zauważyć, że przy przyjętym przez Sąd pierwszej instancji poglądzie o braku znaczenia tej praktyki dla oceny istnienia po stronie skarżącej przesłanek warunkujących wpis na listę radców prawnych, co najmniej niekonsekwencją było czynienie rozważań dotyczących oceny tego okresu pracy A. L. Spośród tych wyrażonych – jak należy przypuszczać - tylko ubocznie poglądów, nie można zaakceptować twierdzenia, że istotną kwestią dla organów korporacyjnych, które dokonują analizy sylwetek zawodowych poszczególnych kandydatów, jest charakter pracy, jaką wykonuje radca prawny, będąc w pełni samodzielny, w związku z czym skarżącą dyskwalifikuje okoliczność, że dotychczas nie zajmowała stanowisk gwarantujących jej pełną niezależność podejmowanych działań, bowiem była asystentką prawną wykonującą zadania zlecone przez przełożonych. Wymogu zrealizowania wymaganego stażu zawodowego na stanowiskach niezwiązanych z podległością służbową nie ma bowiem wśród przyjmowanych w orzecznictwie sądów administracyjnych okoliczności, podlegających uwzględnieniu przy badaniu kandydata na radcę prawnego. Do okoliczności tych należą bowiem: rodzaj przygotowania zawodowego, czas trwania aplikacji, zakres przedmiotowy szkolenia, praktyczny kontakt z zawodem, dotychczasowe umiejętności kandydata wynikające z dotychczasowej praktyki w stosowaniu prawa, ewentualne podnoszenie kwalifikacji oraz aktualizowanie zdobytej wiedzy, uzyskane doświadczenie zawodowe i dorobek zawodowy w dotychczas wykonywanym zawodzie prawniczym z uwzględnieniem, czy polegał on na stosowaniu prawa. Należy podzielić przy tym pogląd zaprezentowany w skardze kasacyjnej, że niezrozumiałe jest kwestionowanie podległości skarżącej w czasie wykazywanych przez nią czynności zawodowych, przy jednoczesnym aprobowaniu odbywania aplikacji radcowskiej czy adwokackiej pod patronatem przedstawiciela jednego z tych zawodów, co mieści w sobie zależność aplikanta od patrona i wykonywanie tylko zadań przez niego zleconych.

Budzi wątpliwości również przyjęcie przez Sąd za organami administracji, że wykonywane przez A. L. czynności asystenta w większości nie dotyczyły bezpośredniej praktyki świadczenia pomocy prawnej. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, (w tym zaświadczeń o zakresie obowiązków skarżącej w zatrudniających ją jednostkach oraz zaświadczeń radcy prawnego J. D. i adwokatów T. P. i R. K.), można bowiem również wywieść odwrotny wniosek. Skoro bowiem skarżąca wykonywała takie czynności jak: sporządzanie projektów pism procesowych oraz pism z zakresu postępowania administracyjnego, w tym pozwów, wniosków w postępowaniu nieprocesowym, pism odwoławczych od rozstrzygnięć sądowych i administracyjnych oraz sądowoadministracyjnych, uczestniczyła w spotkaniach z klientami kancelarii radcowskich i adwokackich, w których była zatrudniona, opracowywała projekty umów cywilnoprawnych, projekty uchwał zgromadzeń wspólników oraz projekty wniosków do KRS, sporządzała projekty opinii prawnych, monitorowała przepisy prawa, analizowała bieżące orzecznictwo, zapoznawała się z literaturą prawniczą oraz dokonywała interpretacji przepisów prawa w kwestiach budzących wątpliwości, a w spółce "H." także reprezentowała spółkę przed sądami i organami administracji publicznej, przy czym czynności swe wykonywała samodzielnie i sumiennie – to za usprawiedliwiony można uznać wniosek, że czynności skarżącej w istotnej części dotyczyły bezpośredniej praktyki świadczenia pomocy prawnej.

Wskazane wadliwości przeprowadzonego w sprawie postępowania wyjaśniającego, które nie zostały dostrzeżone przez Sąd pierwszej instancji świadczą o naruszeniu przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit c). p.p.s.a. przez jego niezastosowanie, mimo istnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie.

Niezasadne były pozostałe zarzuty naruszenia przepisów postępowania zawarte w skardze kasacyjnej. Dotyczy to w szczególności zarzutu naruszenia art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 98/2001 poz. 1070 ze zm.) i art. 1 oraz 3 p.p.s.a. Zgodnie z art. 1 § 1 p.u.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami, a organami administracji rządowej. W myśl natomiast § 2 kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei powołany przez skarżącą przepis art. 1 p.p.s.a. określa zakres regulacji tej ustawy definiując pojęcie sprawy administracyjnej. Art. 3 § 2 p.p.s.a. określa natomiast zakres działania sądów administracyjnych.

Wprawdzie przytoczone wyżej i zakwestionowane w skardze kasacyjnej przepisy mają charakter ustrojowy i bezpośrednio nie mieszczą się w żadnej z dwóch podstaw kasacyjnych określonych w art. 174 p.p.s.a., jednak z uwagi na fakt, że w wyniku działania danego organu w oparciu o przepisy prawa ustrojowego mogą powstać, ustać lub przekształcić się stosunki prawne, uprawnionym jest przyjęcie, że zarzuty naruszenia przepisów ustrojowych mogą być, jak uczynił to autor skargi kasacyjnej, powołane w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2 p.p.s.a.

Ustosunkowując się do ich zasadności podkreślić jednak należy, że Sąd I instancji nie naruszył żadnego z przytoczonych przepisów, ponieważ skontrolował, czy organy administracji w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mającym lub mogącym mieć wpływ na wynik sprawy i władczo rozstrzygnął spór co do treści stosunku publicznoprawnego, a tym samym wymierzył sprawiedliwość w zakresie kognicji wyznaczonej sądom administracyjnym. Dlatego zarzut naruszenia omawianych przepisów ustrojowych nie może być uznany za uzasadniony.

Naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. skarżąca upatrywała w niedokonaniu przez Sąd własnych ustaleń faktycznych i w konsekwencji przyjęciu za własne ustaleń Ministra. Oceniając ten zarzut należy zauważyć, że co do zasady sąd administracyjny nie dokonuje ustaleń faktycznych w zakresie objętym sprawą administracyjną (art. 133 § 1 p.p.s.a.). Sąd ten bada bowiem, czy ustalenia faktyczne dokonane przez organy administracji publicznej, których decyzje zostały zaskarżone, odpowiadają prawu (wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2007 r., II FSK 72/06 LEX 369019). Wyjątkowe dokonywanie przez ten sąd ustaleń faktycznych przewidziane w art. 106 § 3 p.p.s.a., jest dopuszczalne w zakresie uzasadnionym celami postępowania administracyjnego i powinno umożliwiać sądowi dokonywanie ustaleń, które będą stanowiły podstawę oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Oznacza to, że sąd w istocie nie może dokonywać ustaleń, które mogłyby służyć merytorycznemu rozstrzygnięciu sprawy załatwionej zaskarżoną decyzją. Jeżeli zachodzi potrzeba dokonania ustaleń, które mają służyć merytorycznemu rozstrzygnięciu, sąd powinien uchylić zaskarżoną decyzję i wskazać organowi zakres postępowania dowodowego, które organ ten powinien uzupełnić (por. wyr. NSA z dnia 7 lutego 2001 r., V SA 671/00, Lex nr 50129).

W sprawie nie zostały spełnione przedstawione wyżej przesłanki umożliwiające poczynienie przez Sąd pierwszej instancji własnych ustaleń faktycznych. Wprawdzie skarżąca w piśmie z dnia 15 października 2009 r. skierowanym do WSA w W. wniosła o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentów, ale Sąd pierwszej instancji dowodu takiego nie przeprowadził uznając słusznie, że dokumentacja przedstawiona wraz z tym pismem potwierdzała praktykę strony skarżącej, ale już po zakończeniu postępowania przed organami administracji. Ponieważ sąd administracyjny co do zasady rozpoznaje sprawę na podstawie stanu faktycznego istniejącego w dacie zaskarżonego rozstrzygnięcia, Sąd pierwszej instancji nie mógł poczynić własnych ustaleń faktycznych w żądanym przez stronę zakresie. Dlatego też omawiany zarzut skargi kasacyjnej nie miał usprawiedliwionych podstaw.

Uwzględniając powyższe rozważania Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.