Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1659/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-07-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2  ust. 1  lit. c
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Apostolidis Sędziowie WSA Bożena Marciniak WSA Joanna Skiba (spr.) Protokolant sekretarz sądowy Monika Bodzan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 lipca 2019 r. sprawy ze skargi Gminy [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju decyzją z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2016 r. nr [...].

Zaskarżone orzeczenie zostało wydane w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny sprawy.

Decyzją z dnia [...] października 2016 r. Wojewoda [...], po rozpoznaniu wniosku H. Z., stwierdził, że zespół pałacowo-parkowy położony w miejscowości L. (dawniej [...]), gm. [...], na działkach ewidencyjnych o nr [...], [...] i [...], nie podpadał pod działanie art. 2 ust. I lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ stwierdził, że położony w L. majątek ziemski przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa stanowił własność A. Z.. Objęta wnioskiem część majątku (dwór wraz z otaczającym go parkiem) miała charakter rezydencjalny, pełniła funkcję mieszkaniową, rekreacyjną i ozdobną, nie była wykorzystywana do prowadzenia produkcji rolnej i się do tego celu nie nadawała.. Przeprowadzone postępowanie nie wykazało istnienia tego rodzaju powiązań pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a pozostałą, rolną częścią nieruchomości, aby odrębne funkcjonowanie części rezydencjalnej i części gospodarczej majątku było niemożliwe.

Od decyzji odwołała się Miasto i Gmina [...].

Minister Rolnictwa i Rozwoju decyzją z dnia [...] lipca 2018r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2016 r. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie wskazał, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym zaświadczeń Sądu Rejonowego w T. z dnia [...] marca 2015 r. oraz z dnia [...] lipca 1998 r., poświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w K. z dnia [...] czerwca 1945 r., zaświadczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej [...] w T. z dnia [...] czerwca 1959 r. oraz "Sprawozdania kwartalnego z akcji wpisywania do ksiąg hipotecznych (grunt.) prawa własności nieruchomości przejętych na cele ref. roi. na mocy dekretu z 6.9.44 na rzecz Skarbu Państwa i nabywców, stan na dzień [...].11.49 r." wynika, że nieruchomość ziemska obejmująca dobra [...] i [...] (zwana też w tych dokumentach [...]), stanowiąca własność A. Z., przejęta została na rzecz Skarbu Państwa na cele reformy rolnej w myśl przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Wprawdzie treść zaświadczeń sądowych wskazuje, że Skarb Państwa został ujawniony w księgach tabularnych [...] i [...] gm. kat. [...] ([...]) na podstawie "art.2pkt.c ustęp 3 dekretu Polskiego Komietetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U.R.P. nr 3/45 poz. 13) ", jednak dekret o reformie rolnej nie zawiera takiej jednostki redakcyjnej, zaś obok wadliwego przywołania przepisu dekretu dokumenty te odsyłają do poświadczenia WUZ w K. z dnia [...] czerwca 1945 r., które potwierdza, że nacjonalizacji dokonano na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Znajdujące się w aktach sprawy dokumenty archiwalne różnie określają powierzchnię majątku A. Z.. Mimo rozbieżności z nich wynikających nie ulega wątpliwości, że cały majątek A. Z., zarówno z uwagi na jego powierzchnię ogólną, jak i na powierzchnię wchodzących w jego skład użytków rolnych, spełniał przesłanki obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Okoliczność przejęcia majątku na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN nie była kwestionowana przez żadną ze stron postępowania.

Organ wskazał, że dekret o reformie rolnej nie zawierał definicji legalnej pojęcia "nieruchomość ziemska". Rozumienie tego pojęcia zostało wypracowane w judykaturze. Pomocne jest stosowanie wykładni dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89, przyjętej powszechnie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym. W omawianej uchwale Trybunał Konstytucyjny stanął na stanowisku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. Aby ocenić czy określona nieruchomość podpadała pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej w trakcie postępowania administracyjnego należy zatem zbadać, czy była to nieruchomość ziemska, jaki miała obszar ogólny oraz jaki był obszar jej użytków rolnych. Natomiast – jak wynika z orzecznictwa sądowoadministracyjnego – w przypadku żądania stwierdzenia, że pod działanie dekretu nie podpadała nieruchomość stanowiąca zespół dworsko-parkowy (zamkowo-parkowy), należy zbadać związek funkcjonalny między tą częścią nieruchomości, której dotyczy żądanie a pozostałą częścią nieruchomości przejętej na własność Państwa. Z żądaniem takim mamy do czynienia w niniejszej sprawie.

Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych przez związek funkcjonalny należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym. Istotne jest to, czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą majątku.

Organ zaznaczył, że przedmiotem postępowania jest jedynie część dawnego majątku A. Z., stanowiąca zespół dworsko-parkowy, obejmująca obecnie działki numerach [...], [...] i [...] o łącznej powierzchni [...] ha, badaniu będzie podlegać charakter i faktyczne wykorzystanie tej części nieruchomości. W świetle zgromadzonych w aktach sprawy dowodów, w szczególności nadesłanych przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w K. i Narodowy Instytut Dziedzictwa "[...]", "[...]", protokołu z dnia [...].12.1947 r. w sprawie opisania i przekazania Gminnej Spółdzielni Samopomocy Chłopskiej w L. resztówki oraz inwentarzy żywych i martwych znajdujących się w rozparcelowanej nieruchomości ziemskiej w L., sporządzonego przez Komisję Powiatową w dniu [...].02.1950 r. protokołu oględzin resztówki w L., map i szkiców archiwalnych, a także z publikacji M. C. "[...]", ustalono, że budynek dworu zbudowany został w latach 1885-1892, na miejscu wcześniejszego dworu pochodzącego z XVII w., który uległ spaleniu w 1812 r. Pałac został wzniesiony na głównej osi kompozycyjnej założenia dworsko-parkowego i stanowi jego centralną część. Budynek dworu jest dwukondygnacyjny, podpiwniczony, z trójkondygnacyjną wieżą, nakryty dachem czterospadowym. Na środku znajduje się reprezentacyjne wejście, do którego prowadzą schody.

Budynek pałacu przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa pełnił funkcję mieszkalną. Mieszkał w nim właściciel pałacu – A. Z. wraz z żoną oraz [...] synami. Na piętrze znajdowało się [...] pokoi mieszkalnych oraz pokój z odgrodzoną częścią łazienkową i wc. Park podworski w P. został wpisany do rejestru zabytków na podstawie decyzji Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] kwietnia 1948 r., zaś całość ośrodka objęto ochroną konserwatorską na podstawie decyzji o wpisaniu zespołu pałacowo-parkowego do rejestru zabytków z dnia [...] stycznia 1979 r.

Park dworski został założony ok. II połowy XVIII w. W latach trzydziestych założenie dworskie od strony drogi głównej odgradzała siatka obrośnięta dzikimi różami. Do dworu prowadziła jedna droga, wysypana piaskiem i żwirem. Na północny zachód od podjazdu znajdowała się oranżeria, rozebrana po przejęciu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Na zachód od podjazdu znajdowały się krzaki bzu, na wschód klomby z kaliną. Z protokołu sporządzonego w dniu [...] grudnia 1947 r. wynika, że w momencie przekazania resztówki majątku Gminnej Spółdzielni Samopomocy Chłopskiej w L. na terenie parku znajdowały się drzewa ozdobne, w tym lipy i akacje, w wieku ok. 80 lat. W przytaczanej już dokumentacji ewidencyjnej sporządzonej w 1988/89 r. stwierdzono, że na terenie parku przeważały: robinia akacjowa, lipa drobnolistna, grab pospolity, wiąz i jesion wyniosły. Najstarsze drzewa pochodziły z końca XVIII w., ale wyodrębniono także drzewa pochodzące z I poł. XIX w. (jesiony), dwustuletnie dęby, graby w wieku powyżej 120 lat oraz stuletnią aleję klonową. Na terenie parku znajdowały się także krzewy: trzmielina pospolita, śliwa tarnina, jeżyna pachnąca i bez czarny.

Dawny folwark położony był na wschód od parku Do chwili obecnej nie zachowały się zabudowania gospodarcze majątku, jednak ze zgromadzonej dokumentacji archiwalnej wynika, że podwórze gospodarcze stanowiły: oficyna pochodząca z 1908 r. (rozebrana ok. 1999 r.), stodoła, czworak murowany w którym znajdowały się mieszkania, stajnia końska, stajnia bydlęca wraz ze spichlerzem, wozownia wraz z mieszkaniem oraz chlewnia. Z załączonego do dokumentacji konserwatorskiej planu założenia dworsko- ogrodowego w L. wynika, że część gospodarcza majątku od zespołu dworsko- parkowego była oddzielona szpalerem drzew. .

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, że objęty wnioskiem zespół dworsko-parkowy pochodzący z majątku [...] miał charakter ziemski w znaczeniu takim, jakie pojęciu temu przypisało orzecznictwo sądów administracyjnych. Nie był bowiem nieruchomością wykorzystywaną do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie, a jego charakter (zabytkowy pałac i park ozdobny) wskazuje, że nie nadawał się do prowadzenia takiej działalności. Pałac był budynkiem mieszkalnym, zajmowanym przez właściciela majątku i jego rodzinę, zaś otaczający go park miał charakter rekreacyjny i ozdobny. W dalszej części zaskarżonej decyzji organ centralny podzielił stanowisko Wojewody co do tego, że nieruchomość tworząca ów zespół nie ma charakteru rolnego i pomiędzy nią, a pozostałą częścią majątku ziemskiego brak związku funkcjonalnego uzasadniającego przejęcie jej na cele reformy rolnej.

W opinii Ministra zgromadzony materiał dowodowy jasno świadczy o tym, że pomiędzy zespołem dworsko- parkowym a częścią gospodarczą majątku nie istniał ścisły i nierozerwalny związek. Samo posiadanie przez właściciela kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego, czy też nawet bezpośrednie sprawowanie zarządu częścią rolną majątku nie może, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, przesądzać o tym, że pomiędzy obiema częściami majątku istniał związek funkcjonalny. Niemniej jednak w rozpatrywanej sprawie nawet nie można stwierdzić, że A. Z. osobiście prowadził gospodarstwo rolne, bowiem to ostatnie było prowadzone przez dzierżawcę (dzierżawców) z wykorzystaniem przystosowanych do tego celu zabudowań gospodarczych. Jak wynika z opracowania konserwatorskiego, teren parku był co najmniej w części ogrodzony, zaś granicę pomiędzy folwarkiem a parkiem wyznaczał szpaler drzew. Tym samym część mieszkalno- parkowa była wyraźnie oddzielona od pozostałej części majątku, a zespół budynków gospodarczych i inwentarskich z podwórzem gospodarczym znajdowały się po południowo-wschodniej stronie alei dojazdowej do dworu. W materiale dowodowym nie ma również wzmianki o tym, że pałac był zamieszkiwany przez osobę sprawującą bezpośredni zarząd nad gospodarstwem rolnym. Na terenie zespołu znajdowała się kancelaria, jednak nie zgromadzono dowodów, potwierdzających, że służyła ona do stałego zarządu doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej.

Skargę na powyższą decyzję wniosła Gmina [...] zarzucając jej następujące naruszenia :

art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i art. 6 Kodeksu postępowania administracyjnego w związku z przepisem art. 190 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 2010 r. sygnatura akt P 107/08 poprzez nieuwzględnienie wskazanego orzeczenia, z którego wynika, że przepis § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51, ze zm.) w zakresie, w jakim na jego mocy orzekanie w przedmiocie podpadania nieruchomości ziemskich pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przekazano do kompetencji organu administracji publicznej, nie może obecnie być dla organów administracji podstawą do wydania decyzji administracyjnej stwierdzającej podpadanie nieruchomości ziemskiej pod przepisy dekretu o reformie rolnej, której przez przeoczenie władze nie przejęły podczas przeprowadzania reformy rolnej w latach 40. i 50. XX wieku. Nie może on zatem służyć jako podstawa do wydawania decyzji administracyjnych o zwrocie całości lub części nieruchomości ziemskiej,

art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i art. 6 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez oparcie decyzji na wybranych orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wydanych w jednostkowych sprawach, zamiast na wnikliwej, szczegółowej i samodzielnej analizie i wykładni przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, ze zm.),

art. 7, art. 77 §1, art. 80 i art. 107 §3 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez zaniechanie wnikliwego wyjaśnienia dopuszczalności zastosowania w sprawie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w powiązaniu z przepisem art. 1 ust. 2 litera d i e tego dekretu,

3

4. art. 2 ust. 1 litera e w związku z art. 1 ust. 2 litera d i e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez uznanie, że działki ewidencyjne nr: [...], [...], [...], położone w L., gm. [...], powiat [...], nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 litera e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, gdy tymczasem działki te, ze względu na ich wykorzystywanie, zostały przejęte na podstawie art. 2 ust. 1 litera e powołanego dekretu właśnie na cele określone w przepisie art. 1 ust. 2 litera d i e dekretu, co wynika z przepisu art. 2 ust. 1 zdanie trzecie powołanego dekretu.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżąca wniosła o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

Odpowiadając na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Na rozprawie w dniu 2 lipca 2019 r. pełnomocnik skarżącej dodatkowo zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie art. 10 kpa oraz 75§1 kpa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z . 2018 r., poz. 2107 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej

pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności

z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.).

Rozpoznając przedmiotową sprawę według wskazanych wyżej kryteriów, Sąd doszedł do przekonania, że skarga jest nieuzasadniona, bowiem zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie narusza prawa.

Jakkolwiek zatem samo rozstrzygnięcie, jak i treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2018 r., budzi kategoryczny sprzeciw skarżącej Gminy, to jednak, zdaniem Sądu, nie można wyeliminować jej z obiegu prawnego, ponieważ nie zawiera ona takich wadliwości prawnych, które uprawniałyby Sąd do jej uchylenia.

Zgodnie z art. 2 ust 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945, Nr 3, poz. 13 ze zm.) – dalej: dekret o reformie rolnej, , przyjętym za podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji, na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e, przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu, część druga. Sięgając do przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu wskazać przyjdzie, że na cele reformy rolnej przejęciu podlegały stanowiące własność czy współwłasność osób fizycznych lub prawnych nieruchomości ziemskie o określonym areale. W pierwotnym brzmieniu art. 2 ust. 1 dekretu odwoływał się do "nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym". Nowelizacja tego przepisu, dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegała na skreśleniu słów "o charakterze rolniczym". Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej dotyczył więc nieruchomości określonego rodzaju - nieruchomości ziemskich. Dla ustalenia zakresu przedmiotowego tego pojęcia niezbędne było zatem wyjaśnienie pojęcia "nieruchomość ziemska", bowiem dekret ani rozporządzenie nie zawierały takiej definicji. W przedmiotowej sprawie zebrane dokumenty (Ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 5 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, Sprawozdanie kwartalne z akcji wpisywania do ksiąg hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej na mocy dekretu z 6.9.44 na rzecz Skarbu Państwa i nabywców, stan na [...] marca 1949 r., Wykaz rozparcelowanych majątków na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r., dla których nie były sporządzone w toku parcelacji miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego z uwzględnieniem przydatności wydzielonych działek dla racjonalnej zabudowy) wskazują na różną powierzchnię przejętej nieruchomości obejmującej dobra [...] i [...], stanowiącą własność A. Z. ( od [...] ha do [...] ha). Ze wszystkich tych dokumentów wynika jednak, że przedmiotowy majątek, przejęty na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu miał powierzchnię większą niż [...] ha. Spełnia zatem normy obszarowe do przejęcia przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej.

Następnie należy wskazać, że na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 ze zm.) można rozpatrywać wnioski dotyczące zarówno tego, czy cała nieruchomość, czy też jej część podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Przepisy dekretu, ani rozporządzenia nie definiowały pojęcia "nieruchomości ziemskiej" dlatego przyjęto rozumienie tego pojęcia wynikające z uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., W 3/89, ( pub. OTK 1990, nr 1, poz. 26). W uzasadnieniu powyższej uchwały oraz w uzasadnieniu uchwały z dnia 16 kwietnia 1996 r., sygn. akt W 15/95 (Dz. U. Nr 54, poz. 572) Trybunał Konstytucyjny przyjął, że przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej dotyczy nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym (nieruchomościami ziemskimi są obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy). Reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Chociaż uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw utraciły moc obowiązującą z dniem wejścia życie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (art. 239 ust. 3), to jednak miały zasadniczy wpływ na ukształtowanie praktyki co do rozumienia zakresu przedmiotowego art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Takie rozumienie przepisów dekretu oznaczało, że możliwy był spór nie tylko o to, czy nieruchomość ziemska podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu ze względu na przyjęte normy obszarowe. Spór mógł dotyczyć także tego, czy określona nieruchomość stanowiła nieruchomość o charakterze rolniczym, a źródłem takiego sporu było to, czy określona nieruchomość (jej część) przeszła na własność Skarbu Państwa w sytuacji, gdy zdaniem poprzedniego właściciela (jego następców prawnych) nieruchomość nie miała charakteru rolniczego (np. zespół pałacowo-parkowy). Istota takiego sporu sprowadzała się zatem do rozstrzygnięcia o żądaniu poprzedniego właściciela, który powoływał się na to, że określona nieruchomość nie jest nieruchomością rolną (o charakterze rolniczym), a więc nie podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i nie przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie tego dekretu. W oparciu o wskazane uchwały Trybunału Konstytucyjnego przyjęto, że na podstawie § 5 rozporządzenia można orzekać nie tylko w zakresie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit e dekretu o reformie rolnej, ale także powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej tej części nieruchomości, która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym, a więc nie mogła być przeznaczona na cele określone w dekrecie ( por. uchwała NSA z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 i uchwała NSA z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10 opubl. na stronie internetowej - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – dalej jako "CBOSA"). Co prawda pojęcie związku funkcjonalnego nie jest normatywnie definiowane, lecz w judykaturze wyrażany jest już ugruntowany pogląd, iż "związek funkcjonalny" zachodzi gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie.

Skarżący dowodzi, że zespół dworsko – parkowy [...], obejmujący obecnie działki nr [...], [...] i [...] o łącznej powierzchni [...] ha był funkcjonalnie powiązany z nieruchomością ziemską. Swoje stanowisko opiera przede wszystkim na osobie właściciela, który legitymował się wykształceniem rolniczym. Wbrew zarzutom skargi trafnie jednak organy uznały, iż z zebranego materiału dowodowego, w szczególności z dokumentacji konserwatorskiej (Ewidencji założenia parkowego w L. i Karty ewidencyjnej architektury i budownictwa), protokołu inwentaryzacyjnego z [...] grudnia 1947 r., protokołu oględzin z [...] lutego 1950 r. oraz map i szkiców archiwalnych wynika, że zespół dworsko - parkowy w L. pod względem przestrzennym i funkcjonalnym stanowił wyodrębnioną od pozostałego gospodarstwa rolnego część, a prowadzenie działalności rolniczej bez zespołu pałacowo-parkowego byłoby możliwe.

Dokonana w sprawie, przez organy ocena wyżej wskazanych dowodów, nie jest wybiórcza i nie stanowi naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów wyrażonej w art. 80 K.p.a.

Za tym, że budynek dworu wraz z parkiem nie był funkcjonalnie powiązany z nieruchomością ziemską przemawiają następujące okoliczności. Budynek pałacu przed przejęciem go na cele reformy rolnej pełnił funkcję mieszkalną , mieszkał w nim właściciel A. Z. wraz z rodziną. Położony był w centralnej części parku, prowadziła do niego droga wysypana żwirem oraz piaskiem. W parku przeważały drzewa ozdobne: robinia akacjowa, lipa drobnolistna, grab pospolity wiąz i jesion oraz krzewy: trzmielina pospolita, śliwa, tarnina, jeżyna pachnąca i bez czarny. Do parku wjeżdżało się przez żelazna bramę wjazdową. Zatem park miał charakter rekreacyjny i ozdobny, natomiast dwór mieszkalny. Zauważyć w tym miejscu należy, że w orzecznictwie sądowym wielokrotnie podkreślano, iż powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne zespołów pałacowo – parkowych z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej nie mogą przesądzić o istnieniu związku funkcjonalnego. Nie ma zatem znaczenia, czy został on fizycznie oddzielony od zabudowań gospodarczych, ani czy park graniczył z częścią gospodarczą majątku. Istotną rolę odgrywa natomiast, czy możliwe jest faktyczne określenie granic części nieruchomości ziemskiej, która nie służyła ze swej natury produkcji rolnej. Związek funkcjonalny to związek odpowiadający potrzebom, przydatny, użyteczny, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej. Związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie nie tylko zespołu pałacowo-parkowego bez gospodarstwa rolnego, ale też gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo-parkowego. Zgodnie z aktualnym orzecznictwem po podjęciu uchwały NSA I OPS 2/06, jednolicie prezentowany jest pogląd o znaczeniu związku funkcjonalnego zespołu dworsko- parkowego z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłance dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa w myśl dekretu o reformie rolnej. Wobec braku definicji związku funkcjonalnego, ustalenie co do występowania takiej zależności jest możliwe jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez ukształtowanych w orzecznictwie sądowym, które wskazuje, że o związku funkcjonalnym nie mogą decydować m.in. powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (wyrok NSA IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08, I OSK 906/08), brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, (wyroki NSA I OSK 287/08, I OSK 686/08, I OSK 27/09), nie oddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron (patrz wyrok NSA I OSK 532/07, I OSK 686/08), źródła dochodów właściciela (wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08, I OSK 27/09, I OSK 302/10), zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej (wyrok NSA I OSK 532/07, I OSK 686/08), korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (wyrok NSA I OSK 1014/08). Natomiast istotne znaczenie dla istnienia związku funkcjonalnego może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy oraz to, skąd prowadzony był zarząd nad gospodarstwem (wyrok NSA I OSK 287/08, I OSK 1014/08, I OSK 27/09).

Zdaniem sądu materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie wskazuje, że zespół dworsko-parkowy położony w L. w granicach aktualnych działek [...], [...] i [...] nie był wykorzystywany rolniczo, nie miał związku z gospodarką rolną, pełnił jedynie funkcje mieszkalno-rekreacyjne i reprezentacyjne. Wyraźne oddzielenie funkcji zespołu dworsko-parkowego i rolnej części majątku potwierdza terytorialne i przestrzenne oddzielenie ww. kompleksów, związanych ze sobą jedynie osobą właścicieli. Sama osoba właściciela, czy też sąsiednie położenie części gospodarczej majątku względem zespołu dworsko-parkowego nie przesądza o istnieniu takiego związku. Okoliczność, że z dworu nie był prowadzony zarząd gospodarstwem, wynika nie tylko z samego charakteru zabudowy dworu, ale również z wyjaśnień strony H. Z., syna ostatniego właściciela. Twierdził on, że gospodarstwo było wydzierżawione, co zostało także potwierdzone w umowie dzierżawy z [...] kwietnia 1936 r. złożonej do akt sprawy.

Odnosząc się do zarzutów skargi w zakresie naruszenia przepisów procedury, Sąd podnosi, że organ w toku postępowania zebrał, rozważył i prawidłowo ocenił obszerny materiał dowodowy, który przybrał postać dokumentów, w tym również dokumentacji konserwatorskiej. Pisemne oświadczenia oraz zeznania strony stanowiły i mogły bezsprzecznie stanowić element materiału dowodowego, który został poddany wnikliwej i odpowiadającej prawu ocenie w powiązaniu z innymi dowodami. W oparciu o zgromadzony materiał dowodowy nie sposób było dowieść faktu, że zespół dworsko-parkowy miał charakter rolniczy, ani funkcjonalnego związku tej części majątku z gruntami rolnymi. Wobec braku dowodów przeciwnych powyższym rozstrzygnięcie organu uznać należy za słuszne i prawidłowe.

Odnosząc się do kolejnego zarzutu skargi - przyjęcia w zaskarżonej decyzji jako podstawy prawnej rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN, pomimo stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z dnia 1 marca 2010 r., sygn. P 107/08, o utracie mocy prawnej tego aktu prawnego. Należy podnieść, że postanowieniem z dnia 1 marca 2010 r., sygn. akt P 107/08, Trybunał Konstytucyjny umorzył postępowanie ze względu na utratę mocy obowiązującej aktu normatywnego stwierdzając w uzasadnieniu, że § 5 ust. 1 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN nie może być obecnie dla organów administracji podstawą do wydania decyzji administracyjnej stwierdzającej podpadanie nieruchomości pod przepisy nacjonalizacyjne. Tym niemniej NSA uchwałą z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10 uznał, że § 5 ust. 1 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Należy pamiętać, że do tej uchwały składu siedmiu sędziów NSA ( podobnie jak w stosunku do każdej ) ma zastosowanie art. 269 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.). W tej uchwale NSA stwierdził, że ww. postanowienie Trybunału Konstytucyjnego nie jest orzeczeniem Trybunału, o którym mowa w art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, dlatego nie posiada mocy powszechnie obowiązującej i nie skutkuje koniecznością odmowy stosowania przez sądy i organy administracji publicznej § 5 ust. i rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN. Innymi słowy pogląd prawny Trybunału Konstytucyjnego, zgodnie z którym wymieniony przepis utracił moc obowiązującą nie wiąże sądów administracyjnych, a § 5 ust. 1 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN stanowiący element systemu prawa powszechnie obowiązującego powinien być więc stosowany przez organy administracji publicznej w toku postępowań administracyjnych przy rozpoznawaniu wniosków stron i sądy administracyjne rozpoznające skargi od decyzji tych organów.

Skarżąca nie wykazała również, by na skutek podnoszonego przez niego naruszenia art. 10 k.p.a. pozbawiona została możliwości przedstawienia jakichkolwiek twierdzeń i dowodów na ich poparcie. Sąd podkreśla, że również w skardze sporządzonej przez fachowego pełnomocnika nie zostały przywołane żadne ewentualne dowody pozwalające na ustalenie, że nieruchomość została przejęta w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.

Reasumując za niezasadne należało uznać zarzuty skargi, które stanowią jedynie polemikę z prawidłowymi ustaleniami organu.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 151 ppsa Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.

-----------------------

14