Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 182/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-06-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 par 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 7, art. 77 par 1, art. 80, art. 107 par 3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: par 3 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Dnia 29 czerwca 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski, Sędziowie Sędzia WSA Ewa Alberciak (spr.), Sędzia WSA Paweł Dańczak, po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2022 roku na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 grudnia 2021 roku nr UP-1062/2021 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Decyzją z 3 grudnia 2021 r. nr UP-1062/2021 Zakład Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.) zwanej dalej K.p.a. w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 423 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s. - po rozpoznaniu wniosku A. G. o ponowne rozpatrzenie sprawy -utrzymał w mocy własną decyzję z 26 sierpnia 2021 r. nr 2022/2021 o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny.

J. S. prowadziła pozarolniczą działalność gospodarczą od 1 lipca 1994 r. do 5 lutego 2016 r. i z tego tytułu podlegała obowiązkowi opłacania składek. Na koncie ww. jako płatnika składek powstały zaległości, ponieważ nie wywiązywała się z tego obowiązku. 16 czerwca 2018 r. J. S. zmarła (w decyzji wskazano 16 czerwca 2020 r.).

Zgodnie z aktem poświadczenia dziedziczenia (Repertorium A nr [...]) z 16 czerwca 2018 r. oraz protokołem dziedziczenia (Repertorium A nr [...]) z 28 maja 2019 r. spadek po zmarłej z dobrodziejstwem inwentarza w całości nabyła matka A. G.. Natomiast zgodnie ze złożonym w Urzędzie Skarbowym Łódź - Polesie formularzem SD-Z2 stan czynny spadku wynosi 175.000,00 zł.

Decyzją z 9 września 2020 r. nr 43/2020/RED/ZIS Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeniósł na A. G. odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek po zmarłej J. S.. Na skutek odwołania A. G. od ww. decyzji, Sąd Okręgowy w Łodzi postanowieniem z 23 marca 2021r. sygn. akt VIII U 2356/20 umorzył postępowanie w sprawie oraz zawarty w piśmie z 23 listopada 2020 r. wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne przekazał do rozpoznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddziałowi w Łodzi.

ZUS po przeprowadzeniu postępowania w sprawie umorzenia decyzją z 26 sierpnia 2021 r. odmówił skarżącej umorzenia należności z tytułu składek uznając, że nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Ponadto ZUS stwierdził, że wnioskodawczyni nie wykazała zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że: ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego; powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń; stan zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni wskazała, że organ nie dostrzega, że jej przypadek jest szczególnie drastyczny, bowiem "praktycznie z dnia na dzień" straciła córkę w niewyjaśnionych okolicznościach, które były przedmiotem postępowań prokuratorskich i sądowych. Poinformowała, że nie była świadoma, że córka jest zadłużona, a spadek przyjęła z dobrodziejstwem inwentarza, tylko po to, aby zapewnić sobie dach nad głową. Oświadczyła, że ewentualna egzekucja będzie bezskuteczna, oraz że organ ZUS w Rzeszowie niesłusznie uznał, że jest w stanie, bez uszczerbku na zdrowiu, spłacić zadłużenie. Poinformowała, że egzekwowanie należności postawi ją w krytycznej sytuacji uniemożliwiającej zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych ze względu na wiek i stan zdrowia. Oświadczyła, że spłata ratalna nie jest możliwa, ponieważ z uzyskiwanego świadczenia musi uregulować wszelkie opłaty, kupić lekarstwa oraz zapewnić sobie wyżywienie.

Zaskarżoną decyzją Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy powyższą decyzję. Organ wskazał, że ZUS dokonał rozpoznania sytuacji rodzinnej i materialnej, rodzaju, okresu i wysokości należności oraz przyczyn ich powstania na podstawie wszystkich uzyskanych i przedłożonych do sprawy dokumentów, także uwzględnionych w decyzji ZUS z 26 sierpnia 2021 r. nr 2022/2021.

ZUS wyjaśnił, że z przedłożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z 5 lipca 2021 r. wynika, że skarżąca jest wdową, nie pracuje zarobkowo, pobiera świadczenie emerytalne nr [...] w wysokości 2 325,00 zł brutto, tj. 1.944,62 zł netto, nie posiada dochodów z innych źródeł, nie pobiera świadczenia z Urzędu Pracy i pomocy społecznej, nie korzysta z innych form pomocy, ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 798,70 zł z tytułu: miesięcznych opłat - 439,14 zł, z tytułu opłat eksploatacyjnych (prąd, gaz) - 119,56 zł, koszty związane z leczeniem - ok. 200,00 zł oraz inne - 40,00 zł, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, zobowiązania pieniężne są egzekwowane przez Komornika A. S. w miesięcznej kwocie 581,21 zł, jest współwłaścicielem w 1/4 części mieszkania o powierzchni 46,6 m2, położonego w Ł. przy ul. [...] m. [...], dla którego jest prowadzona księga wieczysta nr [...]. Ponadto wnioskodawczyni wskazała, że nie przewiduje poprawy sytuacji majątkowej w innej formie niż spłacanie ich do śmierci, z uwagi na dużą ilość wierzycieli nie wypełniła rubryki w wymaganym zakresie, ale wysłała komplet dokumentów potwierdzających ten fakt, przeszła chorobę nowotworową, a dla wiarygodności załączyła stosowne dokumenty określające stan zdrowia.

ZUS wyjaśnił, że strona jest zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego jako emeryt i pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 2 423,43 zł brutto, tj. 1 419. 47 zł netto. Ze świadczenia dokonywane są potrącenia komornicze w miesięcznej kwocie 605,85 zł, współwłaścicielem w 1/4 części lokalu mieszkalnego o powierzchni 46,6 m2 położonego w Ł., nieruchomość jest zabezpieczona hipotecznie przez ZUS oraz innych wierzycieli - Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji osób niepełnosprawnych, ww. zabezpieczenia dotyczą zmarłej J. S.. Nie posiada pojazdów, aktualnie ZUS nie prowadzi wobec strony przymusowej egzekucji należności składkowych po zmarłej córce.

Organ odwołał się do treści art. 28 ust. 2 u.s.u.s. i wskazał, że w toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że:

- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ J. S. zmarła, jednak istnieje następca prawny, na którego ZUS przeniósł odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu składek;

- przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 3, 4 i 4b u.s.u.s. nie mają zastosowania w niniejszej sprawie, ponieważ nie prowadziła działalności gospodarczej, z tytułu której powstały zaległości składkowe, ale została na stronę przeniesiona odpowiedzialność za zobowiązania po zmarłej córce;

- przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

- przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4c u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ nie ogłoszono upadłości, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi dlatego, że Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

- przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi - nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ dotychczas postępowanie egzekucyjne w stosunku do strony, zmierzające do wyegzekwowania należności po zmarłej córce nie zostało wszczęte; pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 2 423,43 zł brutto, tj. 1 419,47 zł netto; ze świadczenia dokonywane są potrącenia komornicze w wysokości 605,85 zł, po stronie ZUS istnieje możliwość przyłączenia się do prowadzonej egzekucji; na posiadanej nieruchomości ZUS posiada zabezpieczenie hipoteczne na należności z tytułu składek.

Ponadto organ odwołał się do treści art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek. ZUS podjął czynności zmierzające do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w cytowanym rozporządzeniu oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W zakresie wystąpienia przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia organ stwierdził, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej bądź szczególnego zdarzenia. Za takie zdarzenie nie może być uznane powstanie odpowiedzialności za długi spadkowe, jak również określenie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych zakresu odpowiedzialności, gdyż takie działanie organu wynika z przepisów prawa - art. 100 oraz art. 97 § 1, art. 98 § 1 i § 2 z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa oraz art. 31 i 32 u.s.u.s..

Wystąpienie zaś przestanki § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. ZUS wskazał, że strona powołała się na swoją sytuację zdrowotną. Wskazała, że jest po chorobie nowotworowej. Do akt sprawy przedłożyła dokumentację medyczną potwierdzającą problemy zdrowotne. ZUS stwierdził, że nie neguje problemów zdrowotnych strony i podchodzi do nich ze zrozumieniem, jednak zaznaczono, że strona pobiera świadczenie emerytalne, które jest wypłacane niezależnie od stanu zdrowia. W sprawie nie odnotowano informacji o konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Dlatego przesłanka zdrowotna nie ma zastosowania.

W kontekście powyższego brak jest podstaw do stwierdzenia, że sytuacja zdrowotna uniemożliwia bądź ogranicza pozyskiwanie dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia. Organ wskazał, że ograniczone możliwości płatnicze strony, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.

Analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania, itp.). Trudna sytuacja materialna, uniemożliwiająca spłatę długów, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały. Organ wskazał, że do oceny sytuacji finansowej gospodarstwa domowego dłużnika należy przyjąć dochód przed potrąceniami egzekucyjnymi, które są konsekwencją nieregulowania zobowiązań i nie są uwzględniane przez praktykę orzeczniczą w ocenie sytuacji dla potrzeb umorzenia zaległości publicznoprawnych. Egzekucja należności jest jedną z ostatecznych form odzyskiwania należności. Wynikająca z tego uciążliwość nie zmienia faktu, ze egzekucja jest prowadzona zgodnie z zasadą poszanowania minimum egzystencji, która stanowi wyraz ochrony dłużnika w procesie dochodzenia zaległości. Zasada ta dopuszcza prowadzenie egzekucji z majątku zobowiązanego tylko w zakresie, w którym nie zostanie zagrożone minimum utrzymania, a kwoty wolne od zajęć są ustalone przepisami prawa. Wskaźnikiem służącym do oceny kryterium ubóstwa jest kwota określająca minimum socjalne. Organ wskazał, że budżet wynosi 2 025,32 zł, zatem przewyższa kwotę minimum socjalnego ustaloną 30 sierpnia 2021 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych za I kwartał 2021 r. dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego na 1 282,74 zł. Osiągany budżet nie wskazuje na konieczność sięgania po pomoc z opieki społecznej, która dedykowana jest tylko osobom w bardzo trudnej, zagrażającej egzystencji sytuacji materialnej. ZUS analizując wysokość dochodów będących w dyspozycji strony stwierdził, że ma możliwość, aby zaspokoić podstawowy poziom potrzeb życiowych, zatem w niniejszej sprawie nie można stwierdzić przesłanki ubóstwa.

Strona poinformowała, że ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej wysokości 798,70 zł, w tym koszty leczenia w wysokości ok. 200,00 zł miesięcznie. W stałych miesięcznych kosztach utrzymania nie uwzględniono podstawowych wydatków ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym, czyli zakupu żywności, ubrań, itp. Zdaniem ZUS nie są to nadzwyczajne koszty, a ZUS nie może umarzać zaległości każdej osobie, która ponosi, podobnie jak ogół społeczeństwa, zwykłe koszty utrzymania. Strona oświadczyła, że jest wdową, oraz że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Na uwagę zasługuje fakt, że pomimo powoływanej trudnej sytuacji materialnej nie zaznaczyła, że korzystała z pomocy społecznej, co pozwala sądzić, że jest w stanie zaspokajać swoje potrzeby materialne bez pomocy państwa.

W ocenie organu strona nie udowodniła, że sytuacja materialno-bytowa, rodzinna i zdrowotna definitywnie uniemożliwiają spłatę należności z tytułu składek. Podkreślono, że aktualnie ZUS nie prowadzi wobec strony przymusowej egzekucji należności składkowych po zmarłej córce, dlatego istniejąca zaległość nie ma wpływu na poziom zaspokajania potrzeb bytowych. Kluczowe znaczenie dla omawianej sprawy ma przyjęcie przez stronę spadku po zmarłej córce – J. S. z dobrodziejstwem inwentarza. Nabycie praw do spadku zostało potwierdzone aktem poświadczenia dziedziczenia z 28 maja 2019 r., Repertorium A nr [...]. Notariusz J. S. stwierdziła, że na podstawie ustawy spadek po zmarłej J. S. z dobrodziejstwem inwentarza nabyła wnioskodawczyni w całości. Oznacza to że odpowiada za długi spadkowe do wysokości masy czynnej spadku. Przyjęcie spadku oznacza, że odpowiada za długi spadkowe, tj. wyraża zgodę na nabycie wszystkich praw i obowiązków związanych ze spadkiem. Brzmienie art. 98 § 1 Ordynacji podatkowej jednoznacznie wskazuje, że w zakresie odpowiedzialności spadkobierców stosuje się bezpośrednio przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe. Powyższe oznacza, że odpowiedzialność za zobowiązania składkowe powstaje niezależnie od wydania decyzji, o której mowa w art. 100 Ordynacji podatkowej, lecz wynika z przepisów Kodeksu cywilnego. Wydając decyzję o odpowiedzialności spadkobiercy, ZUS orzeka wyłącznie o zakresie odpowiedzialności, a nie przesądza o samej odpowiedzialności, bowiem ta powstaje z chwilą otwarcia spadku. Wartość nabytego spadku była bezsprzecznie wyższa niż kwota zaległości z tytułu nieopłaconych składek.

Organ wskazał także, że w świetle przepisu art. 24 u.s.u.s. nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone. Umorzenie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności w sytuacji, gdy organ dotychczas nie wdrożył postępowania egzekucyjnego byłoby działaniem przedwczesnym oraz sprzecznym z interesem publicznym.

Organ wyjaśnił, że w rozpoznawanej sprawie nie została również spełniona przesłanka interesu publicznego. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2018 r. (Dz. U. z 2018 r poz. 1358) w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej od 1 października 2018 r. obowiązuje kwota kryterium dochodowego z pomocy społecznej dla osoby samotnie gospodarującej w wysokości 701,00 zł. Korzystanie z form wsparcia, jakie oferuje pomoc społeczna nie jest obowiązkowe, jednak stanowi dodatkowe potwierdzenie, że dana osoba znajduje się w ciężkiej sytuacji materialnej, ponieważ jej dochody nie pozwalają na opłacenie składek. Strona nie udokumentowała ani nie oświadczyła, aby korzystała z pomocy opieki społecznej. Na podstawie analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia żądanych należności w oparciu o zapisy rozporządzenia oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W ocenie organu okoliczności w nich wymienione nie zachodzą.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi A. G. zarzuciła naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. przez błędne ustalenie, że w jej sprawie nie wystąpił uzasadniony przypadek pozwalający na umorzenie należności, pomimo faktu, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że wszczęcie egzekucji należności doprowadzi ją do utraty możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

Strona wyjaśniła, że obecnie komornik sądowy pobiera już maksymalną cześć jej emerytury, zostawiając jej po potrąceniach ok. 1 400 złotych miesięcznie. W przypadku wystąpienia z wnioskiem o wszczęcie egzekucji, w ramach której należy spodziewać się m.in. egzekucji z nieruchomości, zostanie osobą bezdomną, a kwota 1 400 złotych w żadnym przypadku nie pozwoli na zapewnienie niezbędnych potrzeb życiowych. Organ błędnie zinterpretował także wpływ choroby na jej zdolność zarobkową. Choroba nowotworowa doprowadziła do stanu, w którym obecnie nie ma możliwości podjęcia żadnego dodatkowego zatrudnienia i jedynym źródłem utrzymania jest jej emerytura.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm. dalej: "p.p.s.a."), który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem skargi jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 3 grudnia 2021 r. utrzymująca w mocy własną decyzję z 26 sierpnia 2021 r. o odmowie umorzenia A. G. należności z tytułu składek na ubezpieczenie. Rozpoznając skargę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania w stopniu, który mógł mieć wpływ na wynik sprawy, co obligowało Sąd do jej wyeliminowania z obrotu prawnego.

Na wstępie wskazać należy, że w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. ustalona została zasada, zgodnie z którą należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Stosownie zaś do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność tych składek zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228 i 2320);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednakże w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności według zasad określonych w rozporządzeniu (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.).

Wskazać przy tym należy, że przedstawione powyżej reżimy prawne umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, o których mowa w art. 28 ust. 2 i art. 28 ust. 3a u.s.u.s., nie są od siebie niezależne i oderwane.

W przepisie art. 28 ust. 2-3 u.s.u.s. uregulowane zostały podstawowe kwestie w zakresie umorzenia należności z tytułu tych składek oraz przypadki ich całkowitej nieściągalności. Art. 28 ust. 3a u.s.u.s. dotyczy kwestii umarzania należności ubezpieczonych, będących równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. Oba reżimy prawne umarzania należności z tytułu tych składek nawiązują jednak do siebie, co wynika z takich sformułowań, jak "z zastrzeżeniem ust. 3a" oraz "(...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności". Przypadki całkowitej nieściągalności uregulowane zostały wyczerpująco w powołanym wyżej art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Z uwagi zatem na użyty w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "pomimo braku ich całkowitej nieściągalności" uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od ich całkowitej nieściągalności dotyczy także ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. W konsekwencji oznacza to zatem, że przy umarzaniu nieopłaconych przez te podmioty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne zastosowanie będzie miał wymóg wystąpienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, a w sytuacji ich niewystąpienia sytuacja majątkowa i rodzinna wnioskodawcy podlegać będzie ocenie organu z punktu widzenia przesłanek określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s.

Zgodnie z treścią § 3 ww. rozporządzenia, zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z powołanych regulacji wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, mimo braku ich całkowitej nieściągalności podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyty w powołanym wyżej art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "należności z tytułu składek (...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane". Oznacza to zatem, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, przy czym wybór ten może być swobodny, ale nie dowolny (por. wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, Lex nr 368197, a także wyrok WSA w Łodzi z dnia 3 listopada 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 584/09, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Podkreślić przy tym należy, że proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, w tym także ubezpieczenie zdrowotne, ma charakter dwuetapowy. Najpierw organ, ustalając istotne okoliczności faktyczne sprawy związane przede wszystkim z sytuacją majątkową, osobistą i rodzinną wnioskodawcy, ocenia czy okoliczności te odpowiadają choćby jednej z przesłanek określonych w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. lub w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Stwierdzenie, że okoliczności ustalone w sprawie nie odpowiadają żadnej z przesłanek umorzenia zaległości wyklucza możliwość pozytywnego rozstrzygnięcia dla ubezpieczonego. Z kolei drugi etap ma miejsce jedynie wówczas, gdy organ stwierdzi, że przesłanki te przemawiają za umorzeniem ww. należności. Jednak nawet pozytywna ocena występowania tych przesłanek nie obliguje organu do skorzystania z instytucji umorzenia należności z tytułu tych składek. Odmawiając w takiej sytuacji umorzenia zaległości organ działa w zakresie przyznanego mu uznania administracyjnego.

W kontekście przesłanek określonych w powołanym wyżej § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia szczególne znaczenie ma wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. A zatem strona w treści złożonego wniosku o umorzenie należności, a następnie w toku postępowania powinna wskazać takie konkretne okoliczności, które będą przemawiały za zastosowaniem wobec niej instytucji umorzenia. Także i Zakład Ubezpieczeń Społecznych w toku postępowania powinien wnikliwie ustalić istnienie (lub brak) takich okoliczności, podejmując w tym zakresie, o ile jest to możliwe, także działania z urzędu, niezależnie od informacji uzyskanych od wnioskodawcy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 K.p.a. i zasadą zupełności postępowania dowodowego, o której stanowi art. 77 § 1 K.p.a.. Oczywiste jest jednak, że w toku takiego postępowania, to głównie na stronie spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia, świadczy bowiem o tym użyty przez ustawodawcę w § 3 ust. 1 rozporządzenia zwrot "jeżeli zobowiązany wykaże". Wszakże to wnioskodawca, a nie organ, ma pełną wiedzę o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej, osobistej i o przeszkodach w spłacie zadłużenia.

Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie art. 28 ust. 3a w związku z § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia nie odnosi się do ustalania przesłanek warunkujących umorzenie należności. W tym zakresie Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie działa na podstawie uznania administracyjnego. Ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie tych należności organ jest związany określonymi w Kodeksie postępowania administracyjnego zasadami oraz regułami logiki. Postępowanie organu w tym zakresie podlega kontroli sądu administracyjnego, a więc sąd ocenia czy został w sprawie zebrany kompletny materiał dowodowy, czy w procesie oceny dowodów nie naruszono reguł logiki i czy zastosowano właściwe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Uznanie administracyjne odnosi się natomiast do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić ich umorzenia) w razie prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe, bowiem przemawiają za tym przesłanki wskazane w § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia. Wybór tej konsekwencji prawnej, to właśnie drugi etap postępowania organu w procesie wydawania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

W ocenie Sądu w niniejszej sprawie ZUS naruszył przepisy postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności w oparciu § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Jak już wyżej wskazano, zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w takim przypadku zostały określone w powołanym wyżej rozporządzeniu. Zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 1 tego aktu, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Rozpoznając sprawę w tak określonym zakresie kognicji, Sąd uznał, że dokonana w przedmiotowej sprawie ocena organu, co do nieistnienia przesłanek do zastosowania uznania administracyjnego, została dokonana pobieżnie, na skutek braku pogłębionej analizy skutków wykonania przez skarżącą istniejącego zobowiązania w jej obecnej sytuacji finansowej i życiowej. Niewątpliwie najważniejsze znaczenie w sprawie ma okoliczność, że decyzją z 9 września 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeniósł na skarżącą odpowiedzialność za zobowiązania zmarłej córki J. S. z tytułu nieopłaconych składek. Decyzja jest prawomocna. Organ w treści zaskarżonej decyzji wskazał, że stan czynny spadku wynosi 175.000 zł.

Z akt sprawy wynika także, że skarżąca znajduje się w ciężkiej sytuacji materialnej, mianowicie otrzymuje emeryturę w wysokości netto 1 419,47 zł, bowiem z kwoty brutto 2 423,43 zł potrącana jest kwota 605,85 zł, która stanowi potrącenie komornicze. Ustalono także, że skarżąca jest współwłaścicielem ¼ części lokalu mieszkalnego o powierzchni 46,6 m² położonego w Ł.. Lokal jest zabezpieczony hipotecznie przez ZUS oraz Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Miesięczne wydatki skarżąca oszacowała na kwotę 798,70 zł.

Zdaniem Sądu organ pobieżnie ocenił przesłankę wynikającą z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, a więc sytuację finansową skarżącej w kontekście możliwości zaspokojenia sobie niezbędnych potrzeb życiowych w odniesieniu do osiąganego dochodu. Organ nie uwzględnił także wieku skarżącej - 75 lat, a także choroby nowotworowej w zestawieniu z jej możliwościami płatniczymi.

Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wyjaśniał, iż interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspakajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyroki NSA z 25 czerwca 2003 r., III SA 3118/01, POP 2004/4/77; z 20 marca 2007 r., II GSK 345/06; z 21 maja 2009 r., II GSK 1045/08; z 8 lipca 2015 r., II GSK 1502/14, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Jeżeli z ustalonych okoliczności wynika, iż opłacenie należności z tytułu składek pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, brak jest podstaw do wydania decyzji o odmowie umorzenia składek (por. wyrok NSA z 26 stycznia 2010 r., II GSK 349/09).

Wskazana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego przesłanka uzależnia ocenę zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych od tego, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny przy uwzględnieniu jego sytuacji majątkowej i rodzinnej. Charakter uznaniowy decyzji wymaga zatem przeprowadzenia analizy sytuacji materialnej zobowiązanego, oczywiście z uwzględnieniem zaspokojenia podstawowych potrzeb, przy czym przy tej analizie nie można oderwać się od istoty ubezpieczenia społecznego, a w szczególności jego funkcji ochronnej.

Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyrok NSA z dnia 24 stycznia 2017 r., II GSK 1234/15).

Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji (por. wyroki NSA: z 25 sierpnia 2010 r., II GSK 724/09; z 19 lutego 2015 r., II GSK 2366/13 i II GSK 2377/13). Istotną dyrektywę stanowi to, że zawsze należy brać pod uwagę, z punktu widzenia omawianych przesłanek umorzenia, nie tyle przyczyny powstania zadłużenia, co sytuację finansową wnioskodawcy, a przede wszystkim jej wpływ na możliwość spłaty zadłużenia (por. wyroki NSA: z 14 maja 2014 r., II GSK 384/12; z 8 lipca 2015 r., II GSK 1502/14).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy, Sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja nie zawiera przekonywującego uzasadnienia podjętego rozstrzygnięcia w kontekście powyższych rozważań. W ocenie Sądu, argumentacja organu nie zasługuje na aprobatę. Istotne znaczenia dla rozpoznania sprawy ma bowiem faktyczna sytuacja finansowa skarżącej. W treści zaskarżonej decyzji organ co prawda wskazał, że kwota minimum socjalnego ustalona na dzień 30 sierpnia 2021 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 1 282,74 zł, a budżet skarżącej wynosi 2 025,32 zł.

W ocenie Sądu organ nie uwzględnił, że skarżąca otrzymuje emeryturę netto w kwocie 1 419,47 zł, bowiem 605,85 zł jest comiesięcznie potrącane przez komornika. Skarżąca dysponuje zatem kwotą 1419,47 zł, z czego 798,70 zł pochłaniają stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem. Kwota ta nie obejmuje kosztów zakupu żywności. Nie można zaś nie zauważyć, że koszty żywności znacznie wzrosły.

Zdaniem Sądu, na podstawie powyższego organ nie mógł stwierdzić, że strona ma możliwość, aby zaspokoić podstawowy poziom potrzeb życiowych, zatem nie występuje przesłanka ubóstwa. Powyższa ocena ZUS ma charakter dowolny. Organ nie dokonał oceny, czy faktycznie kwota otrzymywana przez skarżącą jest wystarczająca na pokrycie kosztów jej utrzymania. Organ nie uwzględnił także wieku skarżącej, tj. 75 lat w stosunku do możliwości zarobkowania. Niewątpliwie jedynym źródłem dochodu skarżącej jest jej emerytura i nie ma rokowań na przyszłość, że ta sytuacja się zmieni. Skarżąca udokumentowała stwierdzoną u niej chorobę nowotworową.

Ponadto organ nie ustalił, jaki wpływ na sytuację materialną skarżącej miał otrzymany przez stronę spadek. Organ nie przeanalizował bowiem, jakie składniki wchodziły w skład masy spadkowej, a jak wynika z akt sprawy stan czynnego spadku oszacowano na kwotę 175 000,00 zł. Sąd nie neguje, że kwota ta może stanowić podstawę do przymusowej egzekucji, lecz z akt sprawy nie wynika, jakie składniki majątkowe wchodzą w jej skład. W ocenie Sądu, organ nie rozważył, czy istnieje realna możliwość wyegzekwowania ciążącego na skarżącej zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek po zmarłej córce. Organ nie wziął również pod uwagę, że wobec skarżącej jest już prowadzone postępowanie egzekucyjne z innego tytułu. Skarżąca otrzymuje jedynie emeryturę, zatem kwota potrąceń, w związku z ewentualnym prowadzeniem egzekucji, nie będzie mogła przekroczyć kwoty wolnej od potrąceń.

Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że nie negując uprawnienia organu orzekającego w sprawach umorzenia należności z tytułu składek do swobodnego wyboru rozstrzygnięcia, nie można tracić z pola widzenia faktu, że ocena ta nie może być sprzeczna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Organy nie zgromadziły materiału dowodowego i nie oceniły go w sposób prawidłowy, a wywiedzione wnioski naruszają zasadę swobodnej oceny dowodów, czego konsekwencją jest formułowanie nielogicznych wniosków, jako efektu przeprowadzonego postępowania. Pomimo porównania dochodu skarżącej do obowiązującego, w dacie składania wniosku, minimum socjalnego organ doszedł do dowolnych wniosków. Należy tu podkreślić, że przy rozważaniu przesłanek umorzenia zaległych składek trzeba zawsze oceniać, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego przy uwzględnieniu stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej. Przy ocenie zaistnienia omawianej przesłanki organ administracji powinien rozważyć zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Podkreślić należy, że chodzi tu o niezbędne minimum, a nie o zabezpieczenie zaspokojenia potrzeb na przeciętnym uśrednionym poziomie. Minimum socjalne jest kategorią wyznaczającą próg, poniżej którego istnieje obszar niedostatku, czy ubóstwa. Zatem stanowisko organu, że przy takich dochodach widzi możliwość egzekwowania zaległych składek, w świetle zasad doświadczenia życiowego, nie znajduje uzasadnienia.

Również fakt, że skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej nie oznacza, że przy takim stanie jej dochodów egzekwowanie należnych składek w efekcie spowoduje konieczność sięgnięcia przez zobowiązaną, pozbawioną możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa. Tymczasem zgodnie z ugruntowanym już poglądem przyjętym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyrok NSA z dnia 25 czerwca 2003r., sygn. akt III SA 31118/01, z dnia 20 marca 2007r., sygn. akt II GSK 345/06). NSA podkreślił, że "(...) gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności - w uzasadnionych wypadkach - organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowanie jej w sposób szczególny (...) Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa, nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (...) norma prawna, która dopuszcza umorzenie należności w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, wobec permanentnie niezadowalającego stanu finansów ubezpieczeń społecznych, nie znalazłaby w praktyce w ogóle zastosowania. Takie rozumienie byłoby natomiast sprzeczne ze społeczną funkcją omawianej instytucji prawnej".

Reasumując powyższe rozważania należy wskazać, że organ nie rozważył możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącej, dając z nieuzasadnionych powodów prymat interesowi publicznemu. Podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga natomiast by interes społeczny i słuszny interes obywatela zostały należycie wyważone. Temu celowi służy analiza sytuacji materialnej zobowiązanego, uwzględniająca również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego. Należy przy tym wziąć pod uwagę, że od kwoty należności głównej naliczane są odsetki, co powoduje dalsze zwiększanie kwoty zobowiązania pomimo wdrożonego postępowania egzekucyjnego.

Sąd zwraca uwagę, że w wyroku z dnia 21 maja 2009 r. w sprawie sygn. akt II GSK 1045/08 NSA stwierdził, że "ubezpieczenie społeczne jest to system ustawowo zagwarantowanych świadczeń związanych z pracą, służących zaspokajaniu potrzeb wywołanych przez zdarzenia losowe i finansowanych przez ubezpieczonych na zasadzie rozłożenia ich ciężaru na osoby do nich następnie uprawnione. Mieszcząca się w tym systemie również funkcja ochronna ubezpieczenia społecznego nie pozwala na egzekwowanie niespłaconych składek w każdej sytuacji, bez względu na konsekwencje dla zobowiązanego i jego rodziny".

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brak jest rozważań, jak na tle ustalonego w sprawie stanu faktycznego obejmującego sytuację rodzinną, zdrowotną, majątkową skarżącej, organ widzi realną możliwość spłaty zadłużenia bez zagrożenia jej egzystencji. Wyjaśnienia w tym zakresie są niezbędne, nie tylko z uwagi na konstrukcję art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., ale również ze względu na wymagania stawiane przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (określone w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80). W orzecznictwie wielokrotnie podkreślano bowiem, że rozstrzygnięcia spychające obywatela na margines i powodujące konieczność korzystania przez niego z pomocy społecznej naruszają prawo, gdyż celem omawianych uregulowań jest ochrona interesów jednostki i rodziny, nie zaś finansów ZUS (por. wyrok NSA z dnia 19 czerwca 2015r. w sprawie sygn. akt II GSK 1124/14).

Wprawdzie, co do zasady, Sąd zgadza się ze stanowiskiem organu, że spłata zadłużenia może stanowić dla strony, jako spadkobiercy ustawowego, obciążenie finansowe. Niemniej jednak ustawodawca nakazał w toku postępowania w sprawie umorzenia należności względem ZUS analizować sytuację zobowiązanych w aspekcie przesłanek wynikających z ww. rozporządzenia, mimo braku całkowitej nieściągalności, co oznacza, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia zaległości wskazanych osób w sytuacji szczególnie uzasadnionej i niezawinionej przez osobę chcącą z tej instytucji skorzystać.

Zdaniem Sądu odmowa umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek z powołaniem się na uznaniowy charakter decyzji jest w tym wypadku przedwczesna i narusza art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 K.p.a. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ przed podjęciem decyzji w sprawie umorzenia należności składkowych powinien dokonać oceny możliwości płatniczych zobowiązanej w aspekcie realnych i faktycznych możliwości spłaty zadłużenia bez zagrożenia jej egzystencji oraz uwzględniając wiek strony. Należy bowiem podkreślić, że ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych (także ściągalnych), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2017 roku, sygn. akt II GSK 1979/15). Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz dokonując wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 8 września 2005 r., sygn. akt II GSK 1807/14). Natomiast wypaczeniem stosowania instytucji umorzenia składek jest stanowisko, że składki powinny być za wszelką cenę ściągane z uwagi na stan finansów ZUS, podczas gdy prawodawca wyraźnie wskazuje, że granicą, której przekraczać nie wolno jest doprowadzenie do niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego (por. wyrok NSA z dnia 19 czerwca 2015r., sygn. akt II GSK 2757/14).

Wobec powyższego, Sąd stwierdził, że ZUS nie przeprowadził szczegółowego postępowania wyjaśniającego dotyczącego ww. okoliczności. Przede wszystkim nie wykazał, że istnieje realna możliwość spłaty zadłużenia przez skarżącą, a zatem doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. i art. 107 § 3 K.p.a. W ocenie Sądu, organ dokonał dowolnej oceny materiału dowodowego. Nie można takiej ocenie przypisać znamion swobodnej oceny dokonanej na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględniając przedstawione powyżej wywody powinien raz jeszcze szczegółowo przeanalizować stan faktyczny sprawy. Ocena przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji.

Z powyższych względów, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji.

Niniejszą sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 2 i ust. 3 ustawy COVID-19. Zgodne z przepisem art. 15 zzs4 ust. 2 w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu, chyba że przeprowadzenie rozprawy bez użycia powyższych urządzeń nie wywoła nadmiernego zagrożenia dla zdrowia osób w niej uczestniczących. Z kolei art. 15 zzs4 ust. 3 stanowi, że przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Przeprowadzenie rozprawy zdalnej w rozpoznawanej sprawie nie było możliwe z uwagi na brak możliwości technicznych uczestnictwa stron w rozprawie zdalnej, więc sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym.

eg