Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 698/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-10-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 30  ust. 2  pkt 1
journal: Dz.U. 2015 poz 114
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 145  par. 1  pkt 1  lit. c
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz Sędziowie WSA Elżbieta Lenart (spr.) WSA Bożena Marciniak Protokolant referent Marcin Sieradzki po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 października 2017 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego specjalnego zasiłku opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] marca 2017 r., nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] stycznia 2017 r. nr [...] uznającą, że kwota wypłacona K. K. w okresie od dnia [...] grudnia 2015 r. do dnia [...] lutego 2016 r. w wysokości [...] zł jest nienależnie pobranym specjalnym zasiłkiem opiekuńczym oraz zobowiązującą go do zwrotu tej kwoty.

Decyzja powyższa wydana została w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny sprawy.

W dniu [...] października 2015 r. K. K. złożył do Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wniosek o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Po rozpoznaniu tego wniosku Prezydent Miasta [...] – na podstawie art. 16 a ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 114) - decyzją z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] przyznał K. K. specjalny zasiłek opiekuńczy na żonę A. K., od dnia [...] listopada 2015 r. do dnia [...] października 2016 r. w kwocie [...] zł miesięcznie - w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad żoną legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Decyzję tę K.K odebrał w dniu [...] grudnia 2015 r.

Następnego dnia - [...] grudnia 2015 r. złożył on kolejny wniosek - tym razem do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - o przyznanie mu renty z tytułu niezdolności do pracy.

W oświadczeniu zawartym w pkt. 3 tego wniosku zawarte jest pytanie, czy został złożony wniosek lub czy jest pobierane jedno z podanych świadczeń m.in. zasiłek z opieki społecznej. K. K. nie zakreślił kwadratu, że pobiera świadczenie i drugiego kwadratu, iż jest to zasiłek z opieki społecznej. Zakreślił tylko kwadrat dotyczący złożenia wniosku oraz kwadrat, że jest to świadczenie przedemerytalne.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych pismem z dnia [...] marca 2016 r. zawiadomił Prezydenta Miast [...], iż zgodnie z decyzją z dnia [...] marca 2016 r. K. K. pobiera od dnia [...] grudnia 2015 r. (tj. od pierwszego dnia miesiąca złożenia wniosku) rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

W związku z tym Prezydent Miasta [...] pismem z dnia [...] marca 2016 r. zawiadomił K. K. o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia zasadności pobierania przez niego specjalnego zasiłku opiekuńczego.

W odpowiedzi na powyższe K.K.pismem z dnia [...] kwietnia 2016 r. zawiadomił Prezydenta Miasta [...], że [...] lutego 2016 r. zmarła jego żona – o czym poinformował Ośrodek Pomocy Społecznej w dniu [...] marca 2016 r.

Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] uchylił swoją decyzję z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] przyznającą specjalny zasiłek opiekuńczy.

K. K. odebrał tę decyzję w dniu [...] kwietnia 2016 r., nie złożył od niej odwołania - wobec czego stała się ona ostateczna.

Następnie Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...] orzekł, że kwota wypłacona w okresie od dnia [...] grudnia 2015 r. do dnia [...] lutego 2016 r. w wysokości [...] zł jest nienależnie pobranym specjalnym zasiłkiem opiekuńczym i zobowiązał K. K. do zwrotu tej kwoty w ciągu 30 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna.

Organ pierwszej instancji uznał, iż ww. okresie doszło do zbiegu świadczeń tj. renty z ZUS-u i specjalnego zasiłku opiekuńczego - a zgodnie z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenia takie nie mogą być wypłacane jednocześnie.

W dniu [...] sierpnia 2016 r., K. K. złożył do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] odwołanie od decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] sierpnia 2016 r.

Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją nr [...] z dnia [...] października 2016 r. uchyliło decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...] i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.

Kolegium uznało, że powyższa decyzja o przyznaniu świadczenia nie zawierała odpowiedniego pouczenia strony o przesłankach braku prawa do pobierania świadczenia. Zwróciło uwagę, iż pouczenie takie jest niezbędne dla uznania świadczenia za nienależnie pobranego - zgodnie z przepisem art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Podniosło, że z kopii decyzji znajdującej się w aktach sprawy wynika, iż K. K. nie był prawidłowo pouczony o braku prawa pobierania zasiłku pielęgnacyjnego w przypadku równoczesnego pobierania renty. W pouczeniu zamieszczonym w decyzji znajduje się wyłącznie pouczenie o prawie do wniesienia odwołania od decyzji, a także o obowiązku powiadamiania organu administracji o każdorazowej zmianie adresu - wynikającym z przepisu art. 41 § 1 i 2 Kpa.

Strona została pouczona o przesłankach uznania świadczenia za nienależne i o koniczności powiadamiania organu o faktach mających wpływ na prawo do świadczenia jedynie w dniu składania wniosku o przyznanie świadczenia. Treść pouczenia znajdowała się na formularzu wniosku i pozostała w aktach sprawy.

W konsekwencji pouczenie, o którym mowa we wskazanym przepisie ustawy o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które zostało sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego.

W dalszej części uzasadnienia Kolegium stwierdziło, iż jest bezsporne, że w decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] listopada 2015 r. nie zawarto jakiegokolwiek pouczenia o odpowiednich przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Wobec tego organ pierwszej instancji nie miał podstaw aby uznać, iż specjalny zasiłek opiekuńczy pobrany przez K. K. był świadczeniem nienależnie pobranym. Uznanie takie byłoby zasadne, gdyby został on poinformowany o braku podstaw do pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Jednakże w aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek dokumentu, na podstawie którego K. K. otrzymał rentę z ZUS-u. Nie wiadomo zatem czy był odpowiednio pouczony o treści art. 16 a ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Na zakończenie Kolegium stwierdziło, że rozpatrując sprawę ponownie, Prezydent Miasta [...] powinien zbadać czy K.K. był odpowiednio pouczony o treści odpowiednich przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności czy uczynił to Zakład Ubezpieczeń Społecznych. W przypadku ustalenia, iż strona nie została pouczona o treści ww. przepisu, uznanie pobranych zasiłków pielęgnacyjnych za świadczenia nienależnie pobrane nie może mieć miejsca.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...] orzekł, że kwota wypłacona w okresie od dnia [...] grudnia 2015 r. do dnia [...] lutego 2016 r. w wysokości [...] zł jest nienależnie pobranym specjalnym zasiłkiem opiekuńczym i zobowiązał K. K. do zwrotu tej kwoty w ciągu 30 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna.

W uzasadnieniu podniósł, że zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Zaś z art. 30 ust. 2 tej ustawy wynika, iż za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Następnie stwierdził, że w chwili składania wniosku o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego K. K.i nie miał przyznanego z ZUS prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Niemniej jednak składając wniosek zapoznał się z warunkami, na podstawie których przysługuje prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego oraz z warunkami, w jakich to prawo przyznane być nie może. Został również pouczony o konieczności zgłaszania każdej zmiany, mającej wpływ na przyznane prawo do zasiłku - co potwierdził własnoręcznym podpisem we wniosku.

Jednakże wnioskodawca nie poinformował Prezydenta Miasta [...] o uzyskaniu decyzją ZUS-u z dnia [...] marca 2016r. prawa do renty od [...] grudnia 2015 r.

Wypłata renty została dokonana z wyrównaniem od grudnia 2015 r. - co skutkuje tym, iż K.K., nie był uprawniony do pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego od chwili uzyskania prawa do renty - o czym winien poinformować organ. Prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego - zgodnie z art. 16 a ust. 8 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo renty.

Wobec powyższego Prezydent Miasta [...] zobowiązał K. K. do zawrotu nienależnie pobranych świadczeń.

Ponieważ Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...]. uchyliło tę decyzję i w uzasadnieniu zawarło stosowne zalecenia, dlatego też organ I instancji przesłuchał K. K. w charakterze strony. Ustalił, że wnioskodawca, składając wniosek o specjalny zasiłek opiekuńczy, zapoznał się z warunkami w jakich możliwe jest pobieranie tego zasiłku, zapoznał się z pouczeniem zawartym we wniosku oraz oświadczył, iż nie został poinformowany przez pracownika ZUS-u o tym, że prawo do renty uniemożliwi pobieranie specjalnego zasiłku opiekuńczego.

W dalszej części uzasadnienia Prezydent podniósł, że wystąpił do ZUS-u z wnioskiem o udostępnienie danych.

W odpowiedzi na to pismo Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował, że: "K.K. w dniu [...].12.2015 r. złożył wniosek o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy. W oświadczeniu zawartym w p.k.t 3 wniosku zawarte jest pytanie czy został złożony wniosek o zasiłek z opieki społecznej. Ww. nie uzupełnił tego punktu, w załączniku do wniosku ZUS-Rp-6 dotyczącym okresów składkowych i nieskładkowych, nie poinformował również o pobieraniu zasiłku z OPS. W dniu [...]03.2016r. została wydana decyzja o przyznaniu renty z tytułu niezdolności do pracy z informacją, iż renta przysługuje od [...].12.2015r. tj. od pierwszego dnia miesiąca, w którym zgłoszono wniosek".

W związku z tym Prezydent stwierdził, że - biorąc pod uwagę powyższe fakty - nie zgadza się ze stanowiskiem organu II instancji, iż K. K. nie wiedział o niemożności pobierania jednocześnie specjalnego zasiłku opiekuńczego i renty.

Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że składając w dniu [...] października 2015 r. wniosek o przyznanie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego złożył on oświadczenie i własnoręcznym podpisem to potwierdził, iż zapoznał się z warunkami uprawniającymi do tego świadczenia. Jeżeli strona nie zrozumiała zawartych tam warunków - to nie powinna składać podpisu, lecz domagać się szerszego wyjaśnienia. Złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi natomiast dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Jeżeli osoba ubiegająca się o świadczenia rodzinne składa w tym celu wniosek, będąc właściwie pouczoną o braku prawa do pobierania świadczenia - to warunek z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy uznać za spełniony.

Żaden przepis z powołanej ustawy nie nakłada na organ obowiązku ustalenia, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia rodzinnego zrozumiała treść pouczenia, które podpisała. Takiej powinności organu nie da się także wyprowadzić z przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa (por wyr. NSA z 16 grudnia 2011r. sygn. akt. I OSK 1325/11). Zarówno pouczenie zawarte w formularzu wniosku jak i w decyzji przyznającej świadczenie, zostało sformułowane w sposób zwięzły i zrozumiały, zatem ich zrozumienie nie wymagało znajomości przepisów prawa.

Podsumowując Prezydent Miasta [...] uznał, że K. K. został prawidłowo pouczony o obowiązku powiadomienia o wszelkich zmianach swojej sytuacji oraz o warunkach w jakich przysługuje prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

W odwołaniu złożonym od tej decyzji K. K. podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i podnoszone argumenty oświadczając, iż w całości przychyla się do poglądów wyrażonych w wyroku Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...].

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...]. decyzją z dnia [...] marca 2017 r., nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] stycznia 2017 r. Nr [...].

Uzasadniając swoje stanowisko Kolegium przytoczyło stosowne przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2015 r., poz. 114 ze zm.) - dalej jako "ustawa" oraz stan faktyczny sprawy.

Następnie analizując ponownie sprawę - w tym nowe dowody - Kolegium uznało, że K. K. miał pełną świadomość braku prawa do pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego na żonę A. K. w przypadku jednoczesnego pobierania renty z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Wskazują na to dokumenty przesłane przez ZUS - dotyczące postępowania w sprawie przyznania mu renty z tytułu niezdolności do pracy.

We wniosku o rentę, złożonym do ZUS-u w dniu [...] grudnia 2015 r., K. K. nie zaznaczył w odpowiedniej rubryce, że złożył wniosek o zasiłek (część III pkt 1 wniosku). Należy przy tym podkreślić, iż w dniu [...] grudnia 2015 r. K. K. odebrał decyzję Prezydenta Miasta [...] o przyznaniu mu specjalnego zasiłku opiekuńczego, o który wnioskował w dniu [...] października 2015 r. Zatem trudno uznać, że jeden dzień po odebraniu decyzji o przyznaniu zasiłku, zapomniał on, iż o niego wnioskował.

W dalszej części uzasadnienia Kolegium podniosło, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.

W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 czerwca 2016 r. sygn. akt I OSK 2234/14 (publ. LEX nr 2106437) Sąd stwierdził m.in., że: "Błąd" w art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych stanowi następstwo świadomego działania pobierającego świadczenie, determinowanego wolą wywołania przekonania po stronie organu, iż zostały spełnione warunki przyznania do niego prawa. Stosując cywilistyczną konwencję pojęciową, można przyjąć, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie wnioskodawcy przyjmujące postać dolus directus lub dolus eventualis. Świadomym wprowadzeniem w błąd jest sytuacja, w której osoba ubiegająca się o świadczenie dąży do wywołania mylnego wyobrażenia organu o stanie jego uprawnień lub się na to godzi, podając nieprawdziwe fakty lub zatajając istotne dla sprawy okoliczności."

W związku z tym Kolegium uznało, że K.K. działał w złej wierze, a takie działanie nie może zasługiwać na ochronę ze strony organów administracji. Nie dało też wiary jego wyjaśnieniom z dnia [...] listopada 2016 r., iż nie ponosi on winy za zaistniałą sytuację.

Podsumowując stwierdziło, że specjalny zasiłek opiekuńczy wypłacony K. K. w okresie od dnia [...] grudnia 2015 r. do dnia [...] lutego 2016 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Na powyższą decyzję K. K. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Stwierdził w niej, iż podtrzymuje wszystkie swoje dotychczasowe argumenty i nie zgadza się z argumentami przedstawionymi przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...].

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto, co wymaga podkreślenia, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.).

Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga jest uzasadniona, lecz z innych przyczyn niż wskazane w skardze.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] marca 2017 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] stycznia 2017 r. uznającą, że kwota wypłacona K. K. w okresie od dnia [...] grudnia 2015 r. do dnia [...] lutego 2016 r. w wysokości [...] zł jest nienależnie pobranym specjalnym zasiłkiem opiekuńczym oraz zobowiązującą go do zwrotu tej kwoty.

Stan faktyczny w niniejszej sprawie nie był sporny, gdyż żadna ze stron nie kwestionuje faktu, iż od [...] grudnia 2015 r. do [...] lutego 2016 r. K.K pobierał specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad żoną oraz za ten sam okres pobrał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

Kwestią sporną jest ustalenie, czy wnioskodawca miał świadomość pobierania przez trzy miesiące nienależnego świadczenia rodzinnego w postaci specjalnego zasiłku opiekuńczego, czy był on odpowiednio pouczony o przesłankach braku prawa do pobierania tego świadczenia, gdyż tylko takie pouczenie jest niezbędne dla uznania świadczenia za nienależnie pobranego - zgodnie z przepisem art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 114), dalej jako "ustawa".

W myśl powołanego przepisu, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego - zgodnie z art. 16 a ust. 8 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych - nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo renty.

Nie ulega zatem wątpliwości, że dla oceny legalności decyzji wydanej w oparciu o cytowany przepis decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie, którego podstawą jest spoczywający na organach administracji obowiązek prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenie o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania. Okoliczność ta wielokrotnie podnoszona była w orzecznictwie sądowym i nie budzi sporów (por. wyrok NSA z dnia 1 kwietnia 2011 r. sygn. akt I OSK 2078/10). Zatem ustalenie, że świadczeniobiorca pobrał nienależne świadczenie i jest zobowiązany do jego zwrotu, musi zostać poprzedzone oceną istnienia przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. Innymi słowy mówiąc, osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać należycie pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania.

W pierwszej kolejności wskazać trzeba, iż zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie poglądem wspomniane pouczenie powinno być adekwatne do obowiązujących przepisów, odnosić się do konkretnie otrzymywanego świadczenia i operować zwrotami zrozumiałymi dla adresata tak, aby mógł je uwzględnić w ocenie własnej sytuacji (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1979 r. sygn. akt II URN 51/80, publ. OSNCP z 1980 r. nr 10. poz. 202, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2006 r. sygn. akt I UK 161/05, publ. OSNP 2007, nr 5-6, poz. 78).

Ponadto, w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, iż dla oceny, czy w danym przypadku został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał bowiem do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji, pouczenie, o którym mowa w ww. przepisie ustawy o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 lutego 2013 r., I OSK 1525/12, niepublikowany).

Z powyższego wynika, iż aby pouczenie było skuteczne powinno być ono dostosowane do konkretnej osoby. Tylko bowiem zindywidualizowane pouczenie, dostosowane do osobistych właściwości osoby uzyskującej świadczenie, to jest do jej cech osobowościowych, stopnia rozwoju intelektualnego oraz sytuacji faktycznej może właściwie wypełniać swoją rolę. Innymi słowy mówiąc, skuteczne może okazać się wyłącznie pouczenie uwzględniające stopień wiedzy i percepcji zainteresowanego.

W ocenie Sądu, w przedmiotowej sprawie organy orzekające w sprawie nie wyjaśniły należycie tej sprawy. Powinny bowiem w sposób nie budzący wątpliwości dokładnie wyjaśnić, czy skarżący został należycie poinformowany o przyczynach powodujących utratę prawa do pobieranego świadczenia rodzinnego, czy pouczenie go o okolicznościach powodujących utratę tego prawa spełniło powołane wyżej wymogi.

W tym miejscu należy podnieść, że oczywistym jest fakt, iż świadczeniem nienależnie pobranym przez K.K. (a wręcz świadczeniem nienależnym) jest specjalny zasiłek opiekuńczy od dnia [...] do [...] lutego 2016 r. - bowiem w dniu [...] lutego 2016 r. zmarła jego żona - zatem ustała konieczność sprawowania stałej opieki nad nią.

Ponownie rozpoznając sprawę organy orzekające w sprawie powinny dokładnie wyjaśnić przyczynę wypełnienia przez skarżącego wniosku o rentę niezgodnie ze stanem faktycznym - dlaczego nie poinformował on ZUS-u o pobieraniu zasiłku z opieki społecznej poprzez zakreślenie odpowiedniego kwadratu we wniosku.

Następnie powinny ocenić, czy całe jego postępowanie w tej sprawie (np. poinformowanie OPS-u dopiero w dniu [...] marca o śmieci żony w dniu [...] lutego), a w szczególności fakt nie poinformowania ZUS-u o pobieranym zasiłku (i to następnego dnia po otrzymaniu decyzji przyznającej mu specjalny zasiłek opiekuńczy) może świadczyć o tym, że wiedział on, iż nie należą mu się dwa świadczenia - a więc pouczenie było dla niego zrozumiałe.

Jak już wskazano powyżej, aby można było uznać pouczenie za prawidłowe, musi być ono jasne, czytelne i powinno zawierać wszelkie informacje o obowiązujących zasadach. Pouczenie powinno być przy tym dostosowane do konkretnej osoby – adresata pouczenia. Tylko bowiem zindywidualizowane pouczenie, uwzględniające osobiste właściwości osoby uzyskującej świadczenie, to jest jej cechy osobowościowe, stopień rozwoju intelektualnego oraz sytuację faktyczną może właściwie wypełniać swoją rolę.

Zauważyć trzeba, iż w rozpatrywanej sprawie adresatem pouczenia jest osoba z wyższym wykształceniem (inżynier), będąca od 1991 r. do 2004 r. vice-prezesem, a następnie do końca 2010 roku prezesem zarządu spółki, zaś w latach 2011 – 2014 likwidatorem - co obrazuje stopień jej wiedzy i percepcji.

Należy zatem ocenić, czy możliwości intelektualne skarżącego pozwalały mu należycie zrozumieć treść pouczenia. Czy można uznać to pouczenie za skuteczne w rozumieniu art. 30 ust. 1 pkt 2 ustawy, czy też nie – a w konsekwencji ustalić, czy pobierając dwa świadczenia działał on w złej wierze.

Tylko bowiem w sytuacji działania w złej wierze świadczenie można byłoby uznać za nienależnie pobrane.

W wyrokach z dnia 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 826/0 oraz z dnia 27 października 2010 r. sygn. akt I OSK 981/10, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślał, że ustawa o świadczeniach rodzinnych posługuje się pojęciem "świadczeń nienależnie pobranych". Obowiązek zwrotu nie dotyczy zatem "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.

Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji publicznej winny dokonać oceny prawidłowości pouczenia K. K. - mając na uwadze przedstawioną powyżej argumentację.

Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.