Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 694/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-11-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1,  art. 124
journal: Dz.U. 2015 poz 748
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.
article: art. 7,  art. 10,  art. 77 par. 1,  art. 80
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Sędziowie WSA Danuta Kania (spr.), Andrzej Góraj, , Protokolant sekretarz sądowy Agnieszka Wiechowicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 listopada 2017 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...], stosując art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 887 ze zm.), odmówił przyznania M. G. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu organ podał, że zgodnie z ww. przepisem świadczenie w drodze wyjątku - w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie - może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania.

Prezes ZUS zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

Następnie organ wskazał, iż z akt rentowych wynika, że na przestrzeni 39 lat życia wnioskodawczyni udokumentowała 10 lat, 3 miesiące i [...] dzień łącznych okresów ubezpieczenia. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono jedynie 1 rok, 1 miesiąc i [...] dzień okresów składkowych.

W latach 1987-1994, 1995-1997 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne.

W świetle powyższego, w ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, ponieważ w podanych przerwach w zatrudnieniu strona nie miała orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy, uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia, została ustalona dopiero od [...] grudnia 1997 r. Nie istniały zatem do tego dnia przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

Z tych względów organ stwierdził brak podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia w trybie wyjątkowym.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. G. wskazała, że w 1981 r. urodziła córkę B., u której rozpoznano poważną wadę serca. W 1984 r. córka poddana została operacji, jednak po jakimś czasie wystąpiły zaburzenia rytmu serca. Częste wizyty kontrolne u specjalistów kończyły się pobytem dziecka na oddziale kardiologii w Centrum Zdrowia Dziecka. Zaznaczyła, że ze względu na stan zdrowia córki nie podjęła dalszej pracy zarobkowej. W 1997 r. wraz z córką uległa wypadkowi komunikacyjnemu, na skutek którego córka doznała ciężkiego urazu głowy. Po operacji nie odzyskała przytomności i zmarła w dniu [...] stycznia 1998 r. Sama również poddana została operacji, w wyniku której stwierdzono całkowite przerwanie rdzenia kręgowego na odcinku piersiowym, co oznacza paraliż ciała od pasa w dół.

Wnioskodawczyni podniosła nadto, że powyższa sytuacja życiowa zmusiła jej męża do rezygnacji z pracy w celu sprawowania nad nią opieki. Podała, że wspólnie z mężem utrzymują się z zasiłków: pielęgnacyjnego (153 zł), opiekuńczego (520 zł) i stałego oraz z dodatku mieszkaniowego (265,35 zł).

Do wniosku zostały dołączone: karta informacyjna leczenia szpitalnego B.G. z dnia [...] czerwca 1984 r. oraz wypis z treści orzeczenia Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...] w R. z dnia [...] lutego 1983 r.

Decyzją z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] Prezes ZUS, mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ wskazał, iż po ponownym rozpatrzeniu wniosku nie stwierdził istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Wskazał, iż pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb, niedostatku, czy sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienia w sprawie "szczególnych okoliczności" usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym.

Organ zaznaczył, że orzeczeniem z dnia [...] listopada 2016 r. lekarz orzecznik ZUS ustalił, iż M.G. jest trwale, całkowicie niezdolna do pracy i niezdolna do samodzielnej egzystencji od dnia [...] grudnia 1997 r.

Na przestrzeni 39 lat życia - na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy - udokumentowała 10 lat, 3 miesiące i [...] dzień okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Ponadto w okresach od dnia [...] lipca 1987 r. do dnia [...] maja 1994 r. i od dnia [...] lipca 1995 r. do dnia [...] grudnia 1997 r., tj. do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji, strona nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Z "Oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej" z dnia [...] grudnia 2016 r. wynika, że przerwy w ubezpieczeniu były spowodowane opieką nad dziećmi. Rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dziećmi (w tym nad córką B. G., która wymagała stałej opieki i pielęgnacji) nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

W świetle powyższego, brak jest podstaw do uznania, że zaistniały szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawczyni nie nabyła prawa do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych, co wyklucza możliwość przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Końcowo organ wskazał, że sytuacja materialna strony jest niewątpliwie trudna, jednakże nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania wnioskowanego świadczenia. Renta z tytułu niezdolności do pracy przewidziana w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] marca 2017 r. M. G. zarzuciła naruszenie:

- art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie okoliczności faktycznych, istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy,

- art. 107 § 3 k.p.a. poprzez zdawkowe uzasadnienie zaskarżonej decyzji, zwłaszcza w zakresie przedstawienia poczynionych ustaleń faktycznych,

- art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie.

W motywach skargi skarżąca podniosła, iż uzasadnienie faktyczne zaskarżonej decyzji ogranicza się w istocie do trzech zdań. Organ pominął rodzaj i ilość poszczególnych okresów składkowych i nieskładkowych, a także okoliczność, że obniżenie aktywności zawodowej skarżącej wynikało z faktu urodzenia dziecka tzw. specjalnej troski (według nomenklatury przepisów o ubezpieczeniu społecznym obowiązujących przed 1998 r.). Pominięto również fakt, iż krótki okres zatrudnienia w latach 90-tych został zakończony z przyczyn dotyczących pracodawcy, tj. z powodu likwidacji stanowiska pracy.

Skarżąca wskazała, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stworzono wrażenie, iż brak aktywności zawodowej był jedynie jej osobistym wyborem. Tymczasem wynikało to z konieczności udziału innej osoby nie tylko w leczeniu, ale także w życiu codziennym niepełnosprawnego dziecka w zakresie znacznie wykraczającym poza sprawowanie opieki nad dzieckiem zdrowym. Ciężka wada serca (zespół [...]), którą wykryto u córki B. obejmowała: bardzo znaczny ubytek w przegrodzie międzykomorowej, zwężenie zastawki, zwężenie lewej tętnicy płucnej oraz przerost prawej komory. Tego rodzaju wada, nawet po korekcji operacyjnej, stanowi istotne ryzyko nagłego zgonu, wiąże się z występowaniem dolegliwości kardiologicznych, których nie sposób bagatelizować. Po operacji u córki występowała arytmia serca, nie mogła więc wykonywać większego wysiłku fizycznego, miewała zasłabnięcia, omdlenia. Skarżąca musiała stale kontrolować stan jej zdrowia oraz konsultować wszelkie niepokojące symptomy u specjalistów z zakresu kardiologii dziecięcej. Z tych powodów nie mogła polegać na osobach postronnych w zakresie opieki nad córką.

Skarżąca wskazała nadto, że w 1989 r. w R., gdzie wówczas mieszkała, istniało bezrobocie na ogromną skalę. Problem ten w sposób szczególny dotknął kobiety, zwłaszcza po przerwie w aktywności zawodowej, obarczone nadto obowiązkami opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Pomimo tego skarżąca znalazła zatrudnienie pozwalające jej pogodzić powinności wobec chorej córki i obowiązki domowe z pracą zawodową. Podjęła pracę, jednakże została zwolniona z przyczyn leżących po stronie pracodawcy. Z tych względów nie można sugerować, jak uczynił to organ, że brak ustawowych okresów składkowych i nieskładkowych w okresie 10 lat przed powstaniem niezdolności do pracy był wynikiem osobistych wyborów skarżącej, a tym samym, że nie istniały zdarzenia lub stany wykluczające trwale - w pewnych okresach - jej aktywność zawodową.

Skarżąca podkreśliła, że tragedia rodzinna i osobista (wypadek z 1997 r.) odebrała jej córkę i spowodowała, iż jest osobą całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji. W chwili powstania niezdolności do pracy miała zaledwie 39 lat, zatem biorąc pod uwagę sam wiek można założyć, że w przyszłości byłaby w stanie wypracować świadczenie emerytalne. Nie sposób zatem pominąć relatywnie młodego wieku skarżącej przy ocenie okoliczności powstania całkowitej niezdolności do pracy.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jako w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647), dalej: "p.u.s.a." oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 780 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej.

Stosownie do art. 134 § 1 i § 2 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności.

Skarga analizowana w świetle powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 887 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Podkreślenia wymaga, iż świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego, przy czym dopiero łączne spełnienie wszystkich przesłanek może stanowić podstawę przyznania przedmiotowego świadczenia.

Zgodnie z art. 124 ww. ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach organ jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Oznacza to, że podstawowym obowiązkiem organu jest dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Ustalenie okoliczności faktycznych jest bowiem zawsze zagadnieniem kluczowym i pierwszoplanowym, a także niezbędnym elementem zastosowania normy prawa materialnego. Prowadząc postępowanie administracyjne organ winien zatem realizować zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.) oraz zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a związku z tym winien wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz starannie uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie - zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.

Podkreślić należy, że uzasadnienie decyzji stanowi jej integralną część, a jego zadaniem jest wyjaśnienie podjętego rozstrzygnięcia. Powinno ono zawierać wskazanie okoliczności faktycznych i prawnych, którymi organ się kierował przy podejmowaniu decyzji w konkretnej, indywidualnej sprawie. Obowiązkiem organu rozstrzygającego sprawę w podstępowaniu odwoławczym (z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) jest ponowne rozpatrzenie sprawy oraz ustosunkowanie się do wszystkich zarzutów i wniosków strony skarżącej, co wynika z zasady dwuinstancyjności postępowania określonej w art. 15 k.p.a. Jak najstaranniejsze wyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia wypływa także z zasad ogólnych wyrażonych w art. 8 k.p.a. (zasada zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej), art. 9 k.p.a. (zasada informowania o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na sytuację prawną strony) oraz w art. 11 k.p.a. (zasada przekonywania, czyli wyjaśniania stronie "zasadności przesłanek" rozstrzygnięcia). Zaniechanie dopełnienia przez organ powyższych obowiązków skutkuje naruszeniem art. 107 § 3 k.p.a.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy wszystkich okoliczności faktycznych sprawy oraz zarzutów i argumentów podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zaskarżona decyzja została więc wydana co najmniej przedwcześnie, z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.

W sprawie bezspornym jest, że skarżąca M.G. podlegała ubezpieczeniu społecznemu, zaś orzeczeniem z dnia [...] listopada 2016 r. lekarz orzecznik ZUS stwierdził u skarżącej trwałą, całkowitą niezdolność do pracy oraz niezdolność do samodzielnej egzystencji od dnia [...] grudnia 1997 r. Jednocześnie określił, że niezdolność do pracy pozostaje w związku ze stanem narządu ruchu. Według opinii lekarskiej z dnia [...] listopada 2016 r. skarżąca w wyniku urazu wielonarządowego w dniu [...] grudnia 1997 r. doznała złamania trzonów kręgowych z uszkodzeniem rdzenia kręgowego, porusza się na wózku inwalidzkim.

Z akt sprawy wynika, że skarżąca podjęła zatrudnienie od dnia [...] września 1976r. (w wieku 18 lat) i kontynuowała je z niewielkimi przerwami do dnia [...] lipca 1983r. Następnie, od dnia [...] lipca 1983 r. do dnia [...] lipca 1987 r., przebywała na urlopie wychowawczym opiekując się córką B., urodzoną w 1981 r. Z "Karty informacyjnej leczenia szpitalnego" wystawionej przez Centrum Zdrowia Dziecka w dniu [...] czerwca 1984 r. (Nr ks. gł. [...]) wynika, że u B. G. rozpoznano wadę wrodzoną serca pod postacią zespołu [...]. W dniu [...] maja 1984 r. dziecko zostało poddane operacji. W aktach sprawy znajduje się również "Wypis z treści orzeczenia z dnia [...] lutego 1983 r. Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w R., z którego wynika, że wobec B. G. - w świetle § 16 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia [...] maja 1974 r. w sprawie zasiłków rodzinnych (Dz. U. Nr 21, poz. 121 ze zm.) - zachodzi konieczność stałej pielęgnacji i opieki innej osoby. Powyższy stan określono jako czasowy - na okres do marca 1997 r. Podkreślenia wymaga, że powołany § 16 rozporządzenia dotyczy dziecka w wieku do lat 16, które ze względu na stan fizyczny, psychiczny lub psychofizyczny wymaga stałej opieki innej osoby, polegającej na konieczności pielęgnacji lub na systematycznym współdziałaniu w postępowaniu leczniczym i rehabilitacyjnym.

Z materiału aktowego wynika również, że w grudniu 1997 r. miał miejsce wypadek komunikacyjny, w następstwie którego córka skarżącej została poddana operacji i zmarła, zaś sama skarżąca utraciła na trwałe zdolność do pracy oraz do samodzielnej egzystencji.

Orzekając o odmowie przyznania skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku Prezes ZUS stwierdził, iż w stanie faktycznym niniejszej sprawy brak jest podstaw aby uznać, że skarżąca nie posiada wymaganego ustawowo okresu ubezpieczenia w ostatnim dziesięcioleciu przed postaniem całkowitej niezdolności do pracy (1987 - 1997) na skutek "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Organ stwierdził, że rezygnacja skarżącej z zatrudnienia na rzecz opieki nad dzieckiem nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. "Niezależnie bowiem od tego jak wielkie znaczenie ma dla dzieci ciągła obecność i opieka rodzica, czas spędzony w domu nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Nie czyni bowiem osoby sprawującej opiekę niezdolną do pracy".

Jednakże Prezes ZUS całkowicie pominął okoliczność, że zaprzestanie świadczenia pracy - jak wskazywała skarżąca - nie było jej osobistym wyborem, lecz koniecznością z racji na zapewnienie stałej opieki nad ciężko chorym dzieckiem. Organ w istocie nie uwzględnił faktu poważnej choroby dziecka, nie rozważył przy tym, czy zapewnienie opieki nad córką skarżącej w inny sposób (np. przez inną, bliską osobę lub przez specjalistyczną placówkę) było w ówczesnych realiach w ogóle możliwe, czy też nie. Tej kwestii organ w ogóle nie poddał analizie i ocenie traktując okoliczności w jakich znalazła się skarżąca analogicznie jak sytuację innych matek, które rzeczywiście dokonały świadomego, życiowego wyboru rezygnując z aktywności zawodowej na rzecz opieki i wychowania dzieci, których stan zdrowia nie wymagał stałej kontroli i specjalistycznej opieki lekarskiej. Przy czym, o ile rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad dziećmi nie może być - co do zasady - rozpatrywana w kategorii "okoliczności szczególnych" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, o tyle zaprzestanie świadczenia pracy w sytuacji przymusowej, w jakiej znalazła się skarżąca, w której w istocie chodziło o życie dziecka, powinna zostać rozważona przez organ ze szczególną wnikliwością w kontekście ww. przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS pominął również okoliczność, że skarżąca zamieszkiwała w miejscowości dotkniętej we wskazanym okresie wysokim poziomem bezrobocia. Nie uwzględnił faktu, że bezrobocie stanowiło dodatkowy czynnik znacznie utrudniający znalezienie zatrudnienia, które pozwoliłoby jej pogodzić pracę zarobkową z opieką nad chorym dzieckiem. Organ nie dostrzegł faktu, że skarżąca pomimo ww. trudności podjęła zatrudnienie w czerwcu 1994 r., lecz utraciła je - jak wyjaśniła w skardze - na skutek likwidacji miejsca pracy, w więc z przyczyn leżących po stronie pracodawcy.

Stanowisko organu wskazuje na powierzchowne i niejako "mechaniczne" podejście do sytuacji skarżącej, która wymaga wnikliwej analizy w świetle art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wszak żaden przepis ww. ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie. Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się tym zwrotem ustawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo podkreśla cel powołanej regulacji. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", a więc zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

Szczególne okoliczności to zarówno zdarzenia o charakterze siły wyższej, jak i wszelkiego rodzaju sytuacje, które powodują, że dana osoba pozostaje w istocie poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Przepis art. 83 ust. 1 ww. ustawy nie może być - jak czyni to organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji - interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania tego świadczenia, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, obejmujące zarówno przyczyny zdrowotne, jak i wszelkie inne okoliczności zmniejszające, czy wręcz niweczące możliwość zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2003 r., sygn. akt II SA 3594/02, publ. LEX nr 142639). Sytuacja osobista skarżącej, uniemożliwiająca jej w istocie mobilność na rynku pracy w poszukiwaniu zatrudnienia, niewątpliwie powodowała znaczące ograniczenie w poszukiwaniu pracy, zwłaszcza w miejscu dotkniętym wysokim poziomem bezrobocia.

Zaznaczyć również należy, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem utrzymując się z zasiłków otrzymywanych z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Nie posiada przy tym niezbędnych środków utrzymania, bowiem dochód na osobę w rodzinie wynosi 629,21 zł. W związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad skarżącą, mąż nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia.

Konkludując stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ pominął bowiem okoliczności podnoszone przez skarżącą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie wyjaśnił i nie rozważył w sposób pełny i wnikliwy sytuacji skarżącej z punktu widzenia "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Pominął również fakt, że skarżąca stała się niezdolna do pracy w wieku 39 lat, a więc na długo przed osiągnięciem wieku emerytalnego, co pozwala przyjąć, że miałaby możliwość wypracowania stażu ubezpieczeniowego niezbędnego do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie, gdyby na skutek wypadku nie doznała urazu, który trwale wykluczył jej powrót do aktywności zawodowej.

Rozpatrując sprawę ponownie Prezes ZUS rozważy i oceni zasadność przyznania skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku poddając dokładnej analizie wskazane powyżej aspekty jej sytuacji osobistej i zdrowotnej w kontekście przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Odniesie się przy tym do wszystkich zarzutów i argumentów wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, w tym w szczególności do konieczności sprawowania przez skarżącą stałej opieki nad poważnie chorym dzieckiem. W razie potrzeby uzupełni materiał dowodowy o dodatkowe wyjaśnienia skarżącej, ewentualnie o dokumenty dotyczące jej ostatniego miejsca zatrudnienia. Weźmie również pod uwagę fakt, że Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w R., w wyniku dokonania analizy stanu faktycznego niniejszej sprawy, wnioskował o przyznanie skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku z uwagi na jej chorobę oraz ciężką sytuację materialną rodziny.

Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.