Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, sygn. akt U 15/92
Trybunał Konstytucyjny
Data orzeczenia: 1993-10-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Działalność gospodarcza
Zatrudnienie
Pracownicy urzędów państwowych
Powołane przepisy: article: art. 1, art. 3, art. 6, art. 56, art. 68
journal: Dz.U. 1976 nr 7 poz. 36
law: Obwieszczenie Przewodniczącego Rady Państwa z dnia 16 lutego 1976 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r.
article: art. 13, art. 78 i art. 80
journal: Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141
law: Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy.
article: art. 21 ust. 1
journal: Dz.U. 1982 nr 31 poz. 214
law: Ustawa z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych.
journal: Dz.Urz. MS 1990 nr 2 poz. 9 par. 8 ust. 2 i 3, par. 46 ust. 1, par. 47 ust. 1, par. 48, par. 48[1-3] oraz par. 50
article: art. 759, art. 769, art. 770
journal: Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
law: Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
article: art. 121 par. 3, art. 125 pkt 2
journal: Dz.U. 1990 nr 23 poz. 138
law: Obwieszczenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 marca 1990 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych.
article: art. 4 ust. 2
journal: Dz.U. 1991 nr 109 poz. 470
law: Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 października 1991 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym.
article: art. 1, art. 2 ust. 1
journal: Dz.U. 1988 nr 41 poz. 324
law: Ustawa z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej.
journal: Zarządzenie Nr 14 MPiPS z dnia 17 czerwca 1992 r. par. 1 ust. 2-4 /nie publikowane/
Teza: I.

- przepisy par. 1 ust. 2, 3 i 4 zarządzenia nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. w sprawie wynagrodzenia prowizyjnego komorników sądowych za czynności egzekucyjne /nie publikowane/,

- przepisy par. 8 ust. 1 i par. 47 ust. 2 zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 1990 r. w sprawie szczegółowych zasad tworzenia i organizacji kancelarii komorniczych oraz ich systemu finansowo-księgowego /Dz.Urz. MS nr 2 poz. 9 ze zm./;

nie są zgodne z:

- art. 1, art. 3, art. 6, art. 56 ust. 1 i art. 68 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, utrzymywanymi w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 84 poz. 426/,

- art. 13, art. 78 i art. 80 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy /Dz.U. nr 24 poz. 141 ze zm./,

- art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych /Dz.U. nr 31 poz. 214 ze zm./ oraz

- art. 770 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego /Dz.U. nr 43 poz. 296 ze zm./;

II.

- przepisy par. 8 ust. 2 i 3, par. 46 ust. 1, par. 47 ust. 1, par. 48, par. 48[1], par. 48[2], par. 48[3] oraz par. 50 zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 1990 r. w sprawie szczegółowych zasad tworzenia i organizacji kancelarii komorniczych oraz ich systemu finansowo - księgowego /Dz.Urz. MS nr 2 poz. 9 ze zm./;

nie są niezgodne z:

- art. 759 i art. 769 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego /Dz.U. nr 43 poz. 296 ze zm./, oraz

- art. 121 par. 3 i art. 125 pkt 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych /t.j. Dz.U. 1990 nr 23 poz. 138 ze zm./.

III.

Postępowanie - w części zaskarżonego przepisu par. 1 ust. 5 zarządzenia Nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. w sprawie wynagradzania komorników sądowych za czynności egzekucyjne /nie publikowane/ - na podstawie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym /t.j. Dz.U. 1991 nr 109 poz. 470/ umarza, wobec utraty mocy obowiązującej tego aktu normatywnego.

TEZY

I.

- przepisy par. 1 ust. 2, 3 i 4 zarządzenia nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. w sprawie wynagrodzenia prowizyjnego komorników sądowych za czynności egzekucyjne /nie publikowane/,

- przepisy par. 8 ust. 1 i par. 47 ust. 2 zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 1990 r. w sprawie szczegółowych zasad tworzenia i organizacji kancelarii komorniczych oraz ich systemu finansowo-księgowego /Dz.Urz. MS nr 2 poz. 9 ze zm./;

nie są zgodne z:

- art. 1, art. 3, art. 6, art. 56 ust. 1 i art. 68 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, utrzymywanymi w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 84 poz. 426/,

- art. 13, art. 78 i art. 80 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy /Dz.U. nr 24 poz. 141 ze zm./,

- art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych /Dz.U. nr 31 poz. 214 ze zm./ oraz

- art. 770 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego /Dz.U. nr 43 poz. 296 ze zm./;

II.

- przepisy par. 8 ust. 2 i 3, par. 46 ust. 1, par. 47 ust. 1, par. 48, par. 48[1], par. 48[2], par. 48[3] oraz par. 50 zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 1990 r. w sprawie szczegółowych zasad tworzenia i organizacji kancelarii komorniczych oraz ich systemu finansowo - księgowego /Dz.Urz. MS nr 2 poz. 9 ze zm./;

nie są niezgodne z:

- art. 759 i art. 769 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego /Dz.U. nr 43 poz. 296 ze zm./, oraz

- art. 121 par. 3 i art. 125 pkt 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych /t.j. Dz.U. 1990 nr 23 poz. 138 ze zm./.

III.

Postępowanie - w części zaskarżonego przepisu par. 1 ust. 5 zarządzenia Nr 14 Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 czerwca 1992 r. w sprawie wynagradzania komorników sądowych za czynności egzekucyjne /nie publikowane/ - na podstawie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym /t.j. Dz.U. 1991 nr 109 poz. 470/ umarza, wobec utraty mocy obowiązującej tego aktu normatywnego.


UZASADNIENIE

1. Wnioskodawca zarzucając kwestionowanym przepisom zarządzenia MPiPS oraz zarządzeń MS niezgodność z art. 1 Konstytucji stwierdził, że naruszają one zasadę sprawiedliwości społecznej, opierającą się na "ideale równowagi obciążeń i korzyści". Z tak rozumianej formuły sprawiedliwości społecznej Wnioskodawca "wydobywa" dyrektywę nakazującą Ministrom Pracy i Polityki Socjalnej oraz Sprawiedliwości "obowiązek ustalania wynagrodzenia i pobierania opłat na potrzeby biura według zasług i potrzeb". Analizując ujęte we wniosku Stowarzyszenia Komorników Sądowych stwierdzenia łatwo spostrzec ich opisowe cechy o bardzo dużej ogólności, wyrażające faktycznie subiektywne odczucia środowiskowe, co do gorszej, własnej sytuacji - w tym niedowartościowania nakładów pracy, wynikające z charakteru pracy i zakresu obowiązków /w tym organizacyjno-administracyjnych/. Minister sprawiedliwości zarządzeniem z dnia 8 lutego 1992 r. w par. 8 ust. 1 ograniczył pułap wydatków związanych z utrzymaniem kancelarii, zaś w par. 47 ust. 2 zobowiązał komorników do dokumentowania wydatków pokrywanych z ryczałtu kancelaryjnego. Wprowadzając te ograniczenia w zakresie swobodnego wydatkowania ryczałtu kancelaryjnego na prowadzenie biura komornika - zdaniem wnioskodawcy - "Minister sprawiedliwości nie uwzględnił specyfiki pracy komornika rozliczanego osobiście, jak i prowadzonego przezeń biura z efektów postępowania egzekucyjnego" stąd jest ono właśnie niezgodne z art. 1 Konstytucji.

Skarżąc wspomniane przepisy Ministrów Pracy i Polityki Socjalnej oraz Sprawiedliwości z punktu widzenia art. 1 Konstytucji Wnioskodawca nie wykazał jednak, że poprzez fakt, iż "komornik mógł w coraz mniejszym zakresie prowadzić samodzielną gospodarkę finansową", została naruszona zasada sprawiedliwości społecznej w rozumieniu "równowagi obciążeń i korzyści". Podkreślić w tym miejscu należy, iż ogólna formuła równowagi obciążeń i korzyści stwarza jedynie ramy, które trzeba uzupełnić treścią dotyczącą miar tychże obciążeń i korzyści. Wnioskodawca nie udowadnia również, że została naruszona zasada sprawiedliwości zawarta w art. 1 Konstytucji w rozumieniu wyrażonym w dotychczasowym orzecznictwie TK. Nie zostało wykazane naruszenie tej zasady w znaczeniu dystrybutywnym /sprawiedliwości rozdzielczej/, której założeniem jest idea jednakowego traktowania wszystkich ludzi w obrębie określonej klasy /kategorii/ oraz podobnego traktowania podobnych. Nie został wykazany brak proporcji między istotnymi cechami poszczególnych kategorii osób, a należnym im traktowaniem /zob. zasada relewantności: U 7/87 OTK 1987 poz. , K 1/88 OTK 1988 poz.  , K 7/90 OTK 1990 poz.   /.

2. Wnioskodawca podkreślił także, "(...) iż wyrażona w art. 1 Konstytucji ogólna koncepcja sprawiedliwości społecznej ściśle łączy się z wyrażoną w art. 3 Konstytucji, zasadą przestrzegania praw Rzeczypospolitej Polskiej", przy czym nie wyjaśnił expressis verbis na czym polega ten związek.

Rozwijając tak postawioną tezę Wnioskodawca z jednej strony podniósł zagadnienie prawnych wymogów efektywności i sprawności egzekucji, wskazując na przepisy par. 46 zarządzenia Nr 6 z dnia 31 stycznia 1990 r. nakładające na komornika obowiązek sprawnego działania i na przepisy części drugiej - księgi drugiej Kpc "postępowanie egzekucyjne", u podstaw których leży zasada efektywności egzekucji, a z drugiej strony zwrócił uwagę na przesłankę realizacji tych wymogów przekonując, że skutkiem ograniczenia ryczałtu kancelaryjnego będzie brak skuteczności i efektywności egzekucji, a nawet że niedowartościowany materialnie komornik będzie "realnym zagrożeniem dla praworządności". Powyższe stwierdzenie Wnioskodawcy nie przekonuje o naruszeniu konstytucyjnej zasady praworządności formalnej i legalności /art. 3 ust. 1 i 2/.

Komornik sądowy jako urzędnik państwowy ma określone obowiązki służbowe, których nie może nie wykonywać, natomiast ograniczenie ryczałtu kancelaryjnego do wysokości faktycznych potrzeb biura, nie oznacza ani restrykcyjnego kształtowania wynagrodzenia komorników /gdyż ryczałt nie jest częścią wynagrodzenia za pracę/, ani tym bardziej nie jest zagrożeniem dla praworządności.

Wnioskodawca postawił też zarzut sprzeczności kwestionowanych przepisów zarządzeń Ministra Pracy i Polityki Socjalnej oraz Ministra Sprawiedliwości z art. 6 Konstytucji wyrażających zasadę swobody gospodarczej. Ustawa z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej /Dz.U. nr 41 poz. 324 ze zm./ stanowi, że podejmowanie i prowadzenie działalności gospodarczej jest wolne i dozwolone każdemu na równych prawach, z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa /art. 1/, zaś działalnością gospodarczą jest działalność wytwórcza, budowlana, handlowa i usługowa prowadzona w celu zarobkowym i na własny rachunek podmiotu prowadzącego taką działalność /art. 2 ust. 1/; natomiast podmiotem gospodarczym może być zarówno osoba fizyczna, osoba prawna, a także jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej. Wspomniany art. 6 Konstytucji zawierając gwarancje wolności obywatelskich jednocześnie określa, że ustawa może ograniczyć swobodę działalności gospodarczej. Wnioskodawca nie wskazuje, że z wydaniem kwestionowanych zarządzeń nastąpiło ograniczenie swobody konkretnej działalności gospodarczej, nie uzasadnia argumentacją prawną, iż działalność egzekucyjna komornika sądowego - urzędnika państwowego mieści się w definicji działalności gospodarczej w rozumieniu art. 2 ust. 1 wymienionej ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r.

Analiza treści wspomnianego przepisu skłania do odmiennej oceny, a dostrzeganie w pracy komornika jednego z elementów /warunków/ charakteryzujących działalność gospodarczą jest założeniem nietrafnym.

Skarżąc przedmiotowe zarządzenia z punktu widzenia ich niezgodności z art. 56 ust. 1 Konstytucji RP - z zasadą sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez sądy, wnioskodawca zauważa, iż "Istotnym elementem sądowej zasady wymiaru sprawiedliwości zapisanej w art. 56 Konstytucji jest skuteczne wyegzekwowanie prawomocnego orzeczenia sądowego", jednakże ograniczenie wysokości prowizyjnego wynagrodzenia sprawia, "iż przeważająca większość spraw nie będzie załatwiona przez komornika, albowiem nie będzie mógł on pobrać legalnie wynagrodzenia za wykonane czynności egzekucyjne". Wnioskodawca nie argumentuje postawionej tezy, a tylko przewiduje pewien przyszły stan, gdy pisze, iż "większość spraw nie będzie załatwiona. Analizując postawioną przez Wnioskodawcę tezę nie można dopatrzyć się, że skutkiem wprowadzenia obu kwestionowanych zarządzeń nastąpiło ograniczenie sądów w zakresie sprawowania wymiaru sprawiedliwości, /w części dotyczącej egzekwowania prawomocnego orzeczenia sądowego/, zwłaszcza że utrzymana nadal w rozsądnej skali zasada prowizyjnego wynagradzania komorników motywuje do właściwego wykonywania obowiązków służbowych. Trybunał Konstytucyjny nie dopatrzył się zatem naruszenia art. 56 ust. 1 Konstytucji RP.

Ostatni zarzut zawarty we wniosku, podnosi sprawę  niezgodności obu kwestionowanych zarządzeń z art. 770 Kpc to jest z wyrażoną w nim zasadą "zasadnych kosztów egzekucji". Zgodnie bowiem z art. 770 Kpc koszt egzekucji ustala postanowieniem komornik, jeżeli przeprowadzenie egzekucji należy do niego. Wnioskodawca poza ogólną oceną o niezgodności w tej sferze, nie przedstawia argumentów na rzecz przedstawionej tezy. W szczególności nie wskazuje, które przepisy obu zarządzeń, dotyczących przecież zróżnicowanych spraw, naruszają wspomniany art. 770 Kpc. Trybunał Konstytucyjny analizując podniesiony zarzut nie stwierdził, że zaskarżone zarządzenie MPiPS oraz MS naruszają zasadę określoną w art. 770 Kpc.

Ostatni zarzut Wnioskodawcy, podnosząc kolizję skarżonych przepisów zarządzenia MS z dnia 31 stycznia 1990 r. z zasadą odpowiedzialności komornika, jako organu egzekucyjnego, za szkodę wyrządzoną umyślnie lub przez niedbalstwo /art. 769 par. 1 Kpc/ - opiera się na ocenie, że zaskarżone przepisy zarządzenia MS nie umożliwiają wyrównania poziomu zamożności podmiotów solidarnie odpowiadających za szkodę wyrządzoną podczas egzekucji, a co więcej - zdaniem Wnioskodawcy - wskutek ograniczeń wprowadzonych zaskarżonymi przepisami odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez komornika przerzucona została na Skarb Państwa, dlatego też zaskarżone przepisy kolidują z zasadą solidarnej odpowiedzialności komornika i Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przez komornika. W przedstawionej motywacji Wnioskodawca wskazuje, że Skarb Państwa ma interes w tym, aby komornik był, jako jeden z podmiotów odpowiedzialności solidarnej regulowanej art. 769 par. 2 Kpc, w odpowiedniej kondycji materialnej. Zdaniem TK pogląd Wnioskodawcy, że konstrukcja solidarnej odpowiedzialności komornika i Skarbu Państwa wymaga "wyrównania poziomu zamożności", co jednakże zostało jakoby naruszone przepisami skarżonego zarządzenia MS, nie znajduje uzasadnienia.

Wspomniane "wyrównanie poziomu zamożności" - jak trafnie zauważa Prokurator Generalny - nie wynika ani z art. 769 par. 2 Kpc, ani z żadnego innego przepisu przewidującego solidarność dłużnika, gwarancją bowiem możliwości uzyskania przez poszkodowanego odszkodowania za szkodę wyrządzoną przez komornika jako organu egzekucyjnego jest przyjęta w art. 769 par. 2 Kpc zasada solidarnej odpowiedzialności komornika i Skarbu Państwa. Trzeba tu zauważyć, iż konstrukcja "wyrównania poziomu zamożności", aby komornik mógł zrealizować zasadę skuteczności egzekucji w postaci szybkiego i pełnego naprawienia szkody wierzycielowi, którą sam wyrządził podczas postępowania egzekucyjnego umyślnie lub przez niedbalstwo jest swoistym ubezpieczeniem na wypadek ryzyka. Takie "ubezpieczenie szkód" wywołanych z winy umyślnej i niedbalstwa komornika poprzez wzrost zamożności komornika, a tym samym większe obciążenie obywateli nie znajduje żadnego uzasadnienia. Co więcej konstrukcja "wyrównanie poziomu zamożności" nie działałaby pozytywnie na sumienne i staranne wykonywanie jego obowiązków, a raczej jej wpływ miałby znaczenie antyspołeczne. Gromadzenie środków na potencjalne wyrządzenie szkody z winy umyślnej lub niedbalstwa komornika stanowiłoby nawet rodzaj premiowania za to, że nie zaszkodził.