Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 81/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-04-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6111 Podatek akcyzowy
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: Art. 246 par.1 pkt 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Andrzej Kuba po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. z dnia 25 stycznia 2010 r. sygn. akt III SA/Kr 827/09 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. C. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] maja 2009 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego za miesiąc wrzesień 2003 r. postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 25 stycznia 2010 r., sygn. akt III SA/Kr 827/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. przyznał skarżącemu – J. C. prawo pomocy w zakresie częściowym i ustalił wpis od skargi w kwocie 100 zł, zaś w pozostałym zakresie oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.

W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych skarżący wskazał, iż z prowadzonej działalności gospodarczej w 2008 r. nie osiągnął dochodów do opodatkowania, nie ma możliwości spieniężenia posiadanych nieruchomości z uwagi na prowadzone wobec niego postępowania egzekucyjne, nie ma żadnych oszczędności, akcji, obligacji, wartościowego majątku nadającego się do spieniężenia. Ponadto skarżący wskazał, że jest obciążony kredytami bankowymi, a także ma zadłużenie wobec ZUS na kwotę 450000 zł i wobec Skarbu Państwa na kwotę 7144121,48 zł. Rodzina, w skład której wchodzi także żona i córka J. C., utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę skarżącego w wysokości 1001,79 zł i z dochodów żony z tytułu prowadzonej przez nią działalności gospodarczej (który w okresie styczeń – maj 2009 r. wyniósł 11168,58 zł). Pomiędzy małżonkami istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, na podstawie umowy majątkowej małżeńskiej z 2001 r. Posiadane przez skarżącego nieruchomości w O., Ch. i B. zostały zabezpieczone na rzecz Banku Pekao S.A., w Cz. – na rzecz B.Ś.K., zaś położone w K., J. i Ł.– na rzecz Urzędu Skarbowego. Skarżący mieszka w domu stanowiącym własność teściowej. Na wezwanie Sądu skarżący uzupełnił wniosek o przyznanie prawa pomocy o dokumenty: zaświadczenie o zatrudnieniu w K. C. Sp. z o.o. (od dnia 1 marca 2009 r. na umowę na czas nieokreślony), kopię zeznania podatkowego za 2008 r. z pozarolniczej działalności gospodarczej w formie usług hotelarskich i gastronomicznych (z którego wynika, że dochód strony wyniósł 204776,41 zł, z tym że z uwagi na zaliczenie straty powstałej w 2006 r. dochód po odliczeniu tejże straty wyniósł 10975,34 zł), dokument księgowy o ustaleniu dochodu osiągniętego w 2009 r. w miesiącach od stycznia do sierpnia (z którego wynika poniesienie straty na kwotę 48507,28 zł), deklarację PITL z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w formie usług hotelarsko-gastronomicznych za czerwiec 2009 r. (dochód: 7343,67 zł), lipiec 2009 r. (strata: 6236,57 zł) i sierpień 2009 r. (dochód: 27665,52 zł). Skarżący oświadczył, że konta bankowe w Banku Pekao S.A. są zablokowane i służą jedynie do wypłaty wynagrodzenia pracownikom, które są dotowane przez PFRON. Strona przedstawiła także wydruk bankowy z dnia 31 grudnia 2008 r. ujmujący zestawienie jego rachunków bieżących i lokat terminowych (cztery rachunki z kwotami: 171759,39 zł, 9200,02 zł, 0 zł, 47,40 euro) oraz rachunek kredytowy, na którym widnieje kwota udzielonego kredytu w wysokości 1445000 zł. W sprzeciwie na postanowienie referendarza sądowego z dnia 5 listopada 2009 r. oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, że jest na utrzymaniu żony, od której otrzymuje 500 zł miesięcznie (przy czym pieniądze te przeznacza na zakup lekarstw), zaś od syna otrzymuje pomoc w wysokości 700 zł miesięcznie. Podniósł, że nie ponosi kosztów utrzymania gospodarstwa domowego. Ma natomiast na utrzymaniu studiującą córkę.

Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący wykazał, iż spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy, jednakże nie w całym wnioskowanym zakresie. Sąd stwierdził, że na dochody skarżącego składa się wynagrodzenie za pracę w wysokości 1001,79 zł brutto, pomoc żony w kwocie 500 zł oraz kwota 700 zł otrzymywana od syna. Zatem skoro J. C. dysponuje co miesiąc stałą kwotą około 1900 zł i jednocześnie nie ponosi żadnych kosztów utrzymania gospodarstwa domowego, to nie może być uznany za osobę ubogą – nawet mając na uwadze ogromne zobowiązania wobec Urzędu Skarbowego, ZUS, Urzędu Miasta i nieruchomości zabezpieczone na rzecz banków czy Urzędu Skarbowego. Sąd pierwszej instancji wziął jednak pod uwagę, że skarżący wniósł łącznie osiemnaście skarg, od których suma wpisów stanowi kwotę ponad 28000 zł – a więc suma na tyle duża, że odmowa zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych mogłaby spowodować pozbawienie go konstytucyjnego prawa do sądu. Uzasadniało to zwolnienie J. C. od kosztów sądowych w tak znacznej części. Sąd stwierdził jednak, że skarżący – mimo trudnej w obecnej chwili sytuacji finansowej – powinien i może ponieść koszty sądowe w pewnym stosunkowo niewielkim zakresie, biorąc pod uwagę posiadane przez niego środki finansowe.

Zażalenie na powyższe postanowienie złożył J. C., wnosząc o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i rozpoznanie sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym, bądź częściowym: polegającym na zwolnieniu go od obowiązku ponoszenia opłat sądowych w toku postępowania w wymiarze przekraczającym 10 zł, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, a także o wstrzymaniu wykonania zaskarżonego postanowienia do czasu rozstrzygnięcia niniejszego zażalenia. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; zwanej dalej: p.p.s.a.) poprzez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, iż skarżący jest w stanie uiścić wpis sądowy od skargi w wysokości 100 zł bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podniósł, że w drodze postępowania sądowoadministracyjnego zakwestionował 30, a nie 18 decyzji Dyrektora Izby Celnej, a w związku z tym suma wpisów, jakie skarżący powinien uiścić znacznie przekracza wskazaną przez Sąd kwotę 28000 zł. Nawet przy uwzględnieniu udzielonego przez Sąd prawa pomocy w zakresie częściowym, suma wpisów od wniesionych skarg wynosiłaby 3000 zł, a więc trzykrotność miesięcznego wynagrodzenia skarżącego otrzymywanego ze stosunku pracy. Środki otrzymywane ze stosunku pracy, a także darowizny od żony i syna skarżący w całości przeznacza na pokrycie kosztów swojego miesięcznego utrzymania oraz pomoc uczącej się córce, co mając na względzie ceny żywności, odzieży, edukacji (w tym materiałów edukacyjnych, przejazdów i kosztów kształcenia) oraz wizyt lekarskich i leków sprawia, że nie był i nie jest w stanie poczynić oszczędności, które mógłby przeznaczyć na pokrycie opłat sądowych. Ewentualne opłacenie wpisów – nawet w wysokości ustalonej w zaskarżonym postanowieniu – odbyłoby się kosztem zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych skarżącego i jego rodziny, co jest niedopuszczalne i sprzeczne z konstytucyjnie zagwarantowanym prawem do sądu. Ponadto, przyznane prawo pomocy swoim zakresem obejmuje jedynie wpis od skargi (ustalając go na poziomie 100 zł), a nie wszystkie obciążające skarżącego opłaty, w tym np. opłatę od ewentualnej skargi kasacyjnej. W przypadku nieuwzględnienia przez Sąd pierwszej instancji wniesionych skarg, skarżący będzie faktycznie pozbawiony możliwości wniesienia skarg kasacyjnych, bowiem jego sytuacja majątkowa uniemożliwi mu wniesienie wpisów od tych środków zaskarżenia, a to w istocie jest pozbawieniem prawa do sądu.

Wnoszący zażalenie stwierdził, że działalność gospodarcza skarżącego generuje straty, które J. C. obowiązany jest pokrywać. Strona ma także znaczne zobowiązania finansowe, które wymagają regulowania. Ocena sytuacji materialnej skarżącego nie powinna sprowadzać się tylko do stwierdzenia, czy uzyskuje on dochody, ale również polega na zbadaniu, czy skarżący posiada majątek oraz obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia środków finansowych – a tych J. C. nie posiada, skoro składniki tego majątku w postaci nieruchomości obciążone są hipotekami. Dochody i majątek uniemożliwiają skarżącemu na wniesienie wpisu we wskazanej wysokości w kilkudziesięciu sprawach bez zaciągania kolejnych zobowiązań, bądź wegetowania poniżej minimum socjalnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; zwanej dalej: p.p.s.a.) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspakajają tylko podstawowe potrzeby życiowe.

Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Podkreślić w tym miejscu należy, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dopiero, gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na współobywateli. To bowiem z ich środków pochodzą dochody budżetu Państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (zob. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04, dostępne na: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania skarżącemu prawa pomocy uznając, że J. C. jest w stanie ponieść część kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z nadesłanych przez skarżącego dokumentów oraz oświadczeń wynika, że uzyskuje on miesięcznie dochód w kwocie ok. 1900 zł netto (wynagrodzenie za pracę, darowizny od syna i od żony, z którą posiada rozdzielność majątkową). Skarżący oświadczył także, iż nie ponosi kosztów utrzymania gospodarstwa domowego, zaś uzyskane środki przeznacza na utrzymanie siebie i studiującej córki. Zauważyć jednak należy, że z akt sprawy nie wynika, by córka skarżącego pozostawała na jego wyłącznym utrzymaniu. W takiej sytuacji uzasadnione jest twierdzenie, że wskazana wyżej kwota uzyskiwanych miesięcznie przez J. C. środków pozwala na utrzymanie skarżącego oraz partycypację w utrzymaniu studiującej córki, a także na częściowe pokrycie wpisów sądowych, od których w znacznej części Sąd pierwszej instancji skarżącego zwolnił.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceny tej nie zmienia fakt wniesienia znacznej liczby skarg na rozstrzygnięcia organu administracji. Wpisy sądowe w osiemnastu sprawach, w których zostały wniesione zażalenia do Naczelnego Sądu Administracyjnego zostały ustalone przez Sąd pierwszej instancji w sumie na 1800 zł, zaś pokrycie tej kwoty nie przekracza możliwości finansowych strony. Zasadnie podnosi wnoszący zażalenie, że przed wszczęciem postępowania sądowego strona nie ma obowiązku zabezpieczania środków na koszty związane z ewentualnymi procesami sądowymi. Niemniej jednak 18 skarg J. C. zostało wniesionych w lipcu 2009 r., a zatem od tego okresu skarżący winien liczyć się z obowiązkiem uiszczenia wpisów sądowych i od tego czasu, w miarę możliwości (to jest po zabezpieczeniu jedynie wydatków koniecznych dla utrzymania) winien zabezpieczać środki na pokrycie przynajmniej części wpisów sądowych. Co do pozostałych 12 spraw wnoszący zażalenie nie wykazał, czy i w jakiej wysokości opłaty sądowe obowiązany jest uiścić oraz czy w sprawach tych zostały złożone wnioski o przyznanie prawa pomocy i czy prawo pomocy zostało mu w tych sprawach przyznane.

Na ocenę sytuacji majątkowej skarżącego w kontekście obowiązku uiszczenia wpisu sądowego w części nie ma także wpływu podnoszona w zażaleniu okoliczność, że strona musi pokrywać straty w prowadzonej działalności gospodarczej i regulować znaczne zobowiązania finansowe. Tego rodzaju wydatki nie są wydatkami koniecznymi dla utrzymania siebie i rodziny, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i nie ma powodów do traktowania ich z pierwszeństwem wobec ustawowego obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, w tym uiszczenia wpisu sądowego od skargi, od którego – co należy po raz kolejny podkreślić – skarżący został w znacznej części zwolniony zaskarżonym postanowieniem Sądu pierwszej instancji.

Wbrew twierdzeniom strony wnoszącej zażalenie, nie stanowi naruszenia prawa do sądu zwolnienie skarżącego jedynie z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi powyżej kwoty 100 zł, a brak zwolnienia go od pozostałych kosztów sądowych, w tym od wpisu od ewentualnej skargi kasacyjnej. Zgodnie z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Jeśli zatem w toku postępowania sądowego zmieni się sytuacja majątkowa skarżącego, to może on wystąpić z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy.

Z powyższych względów, skoro zaskarżone postanowienie odpowiada prawu, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a.