Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 676/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2020-11-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 24 ust.4 i 5b
journal: Dz.U. 2020 poz 266
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Dnia 24 listopada 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Krzyżaniak Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski Asesor WSA Małgorzata Kowalska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 24 listopada 2020 roku na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi E.K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z [...] w przedmiocie odmowy umorzenia E. K. należności z tytułu składek.

Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z 20 grudnia 2019 r. E. K. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu składek, powołując się na przedawnienie należności z tytułu składek za okres od 2006 do 2010 roku. Zdaniem wnioskodawczyni przedmiotowe składki uległy przedawnieniu co najmniej od 1 stycznia 2017 r., a ostatnie działanie organu co do tych składek miało miejsce 29 listopada 2019 r.

W dniu 9 stycznia 2020 r. wnioskodawczyni złożyła w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej, z którego wynikało, że jest stanu wolnego, nie pracuje zarobkowo, pobiera świadczenie emerytalne w miesięcznej wysokości 2.655,39 zł brutto, tj. 2.214,40 zł netto, nie posiada dochodów z innych źródeł, nie pobiera zasiłku lub świadczeń z Urzędu Pracy, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy. Ponadto ze wskazanego oświadczenia wynikało, że E. K. prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe i ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem: z tytułu czynszu w kwocie 100 zł, opłat eksploatacyjnych w wysokości 200 zł, kosztów leczenia w kwocie 400 zł. W oświadczeniu wnioskodawczyni wskazała również, że posiada zobowiązania pieniężne wobec Spółdzielni Mieszkaniowej, które są przez komornika sądowego ze świadczenia emerytalnego w kwocie 663,84 zł, nie posiada natomiast majątku nieruchomego, ruchomego i innych praw majątkowych.

Decyzją z [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił stronie umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 26.325,72 zł, w tym na ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 16.075,26 zł, ubezpieczenia zdrowotne w łącznej 8.896,63 zł, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej kwocie 1.353,83 zł (pkt 1); umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek na ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 7.779, 63 zł (pkt 2). Organ uznał, że nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266 ze zm.) - dalej "u.s.u.s.", jak również nie wystąpiły uzasadnione przypadki umożliwiające umorzenie składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności określone w wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365) - dalej "rozporządzenie".

20 marca 2020 r. E. K. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. W piśmie z 22 czerwca 2020 r. oświadczyła, że jedynym źródłem jej utrzymania jest świadczenie emerytalne. Wskazała, że aktualny stan zdrowia i przyznanie grupy inwalidzkiej uniemożliwia podjęcie dodatkowego zatrudnienia. Wyjaśniła, że operacja częściowego usunięcia guza mózgu spowodowała trwałe uszkodzenie nerwów twarzy i nerwów odpowiedzialnych za wzrok, co jest powodem utraty wzroku w lewym oku, ograniczenia w poruszaniu się oraz zakazu dźwigania. Dodała, że ograniczenia w funkcjonowaniu wynikają również z niewydolności kory nadnerczy, bólów kręgosłupa i prawego kolana. Wnioskodawczyni zaznaczyła, że ze względu na ograniczone środki finansowe nie przyjmuje żadnych leków. Podniosła, że nowe dolegliwości zdrowotne zmusiły ją do wynajęcia samodzielnego mieszkania, ponieważ dotychczas korzystała z pokoju w mieszkaniu swojej 87-letniej mamy. Miesięczny koszt wynajmu lokalu mieszkalnego wynosi 950 zł, a opłaty stałe wynoszą 350 zł. E. K. wskazała, że aktualna wysokość emerytury wynosi 1.600 zł netto i na życie pozostaje jej 300 zł. Zaznaczyła, że w czasie, gdy była aktywna zawodowo płaciła wszelkie zobowiązania.

Decyzją z [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z [...] odmawiającą wnioskodawczyni umorzenia należności z tytułu składek. Uzasadniając rozstrzygnięcie wskazał, że zgodnie z PIT-40A za 2018 r. E. K. osiągnęła dochód w wysokości 12.907,80 zł. Wnioskodawczyni pobiera świadczenie emerytalne w miesięcznej wysokości 2.749,92 zł brutto, ze świadczenia dokonywane są potrącenia na rzecz ZUS w kwocie 687,48 zł; zatem do wypłaty pozostaje 1.603,95 zł, od 28 lutego 1994 r. E. K. jest rozwiedziona; nie posiada nieruchomości. W Centralnej Ewidencji Pojazdów figuruje jako właściciel samochodu ciężarowo - osobowego FSO Warszawa Truck z 1998 r., samochodu ciężarowego Daewoo Motor Polonez Truck Plus z 1998 r. (rynkowa wartość została oszacowana na kwotę 500 zł) oraz samochodu ciężarowego FSO Warszawa Truck z 1994 r. (rynkowa wartość została oszacowana na kwotę 500 zł), przy czym ZUS przyjął oświadczenie strony, że nie jest już właścicielem wymienionych pojazdów.

Odnosząc się do kwestii przedawnienia organ wyjaśnił, że tytuły wykonawcze obejmujące należności z tytułu składek na: ubezpieczenia społeczne za okres: 1/2006, 12/2006, 1-2/2007, 4/2007, 7-8/2008, 10-12/2008, 1-3/2009, 5-10/2009, ubezpieczenie zdrowotne za okres: 12/2006-1/2007, 6-12/2009, 1-9/2010, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres: 7/2006, 12/2006, 6/2008, 9/2008, 11-12/2008, 3/2009, 6-8/2009 zostały wystawione 23 września 2011 r. W ramach prowadzonego postępowania egzekucyjnego zastosowano środek w postaci zajęcia rachunku bankowego w A S.A. Odpisy tytułów wykonawczych o nr: [...] dłużnik zajętej wierzytelności, tj. bank odebrał w dniu 7 października 2011 r. Natomiast przesyłka skierowana do E. K. zawierająca powyższe tytuły została uznana za doręczoną w trybie art. 44 § 4 k.p.a. W związku z ustaleniem nowego składnika majątku w dniu 29 listopada 2019 r. organ egzekucyjny dokonał na podstawie powyższych tytułów wykonawczych zajęcia świadczenia emerytalnego strony. Zawiadomienia o zajęciu zostały doręczone matce wnioskodawczyni M. M. 9 grudnia 2019 r. W ocenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wszczęcie postępowania egzekucyjnego na podstawie doręczonych tytułów wykonawczych o nr [...] spowodowało zawieszenie biegu terminu przedawnienia należności do czasu zakończenia postępowania egzekucyjnego, a zatem zadłużenie E. K. jest aktualne i wymagalne.

Oceniając wystąpienie w sprawie przesłanek całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, organ stwierdził, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. - nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowania upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe; nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, jak również nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym. W ocenie organu nie zachodzi również przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., ponieważ wnioskodawczyni uzyskuje dochód z tytułu świadczenia emerytalnego w wysokości 2.749,92 zł brutto oraz nie zostało spełnione kryterium braku następców prawnych. Poza tym przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. także nie ma zastosowania w sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wnosi strona przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Ponieważ komornik sądowy bądź naczelnik urzędu skarbowego nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję nie zachodzi również przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. Ponadto nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ ze świadczenia emerytalnego wnioskodawczyni prowadzone jest skuteczne postępowanie egzekucyjne, a zatem nie została spełniona przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.

W ocenie organu w sprawie nie wystąpiły również przesłanki umorzenia określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej. Powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej bądź szczególnego zdarzenia lecz nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej przez stronę. Podejmując się wykonywania działalności gospodarczej wnioskodawczyni wzięła na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawa i ich respektowania ich. Powinna być świadoma, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej zobowiązuje się do opłacenia należnych składek za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Organ podkreślił, że za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, jak również negatywnymi skutkami oraz za wszelkie rozliczenia odpowiada podmiot prowadzący działalność.

Odnosząc się do przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia organ podkreślił, że w toku postępowania wnioskodawczyni powoływała się na swoje problemy zdrowotne, w tym częściowy paraliż twarzy i utratę wzroku w lewym oku, i przedłożyła stosowną dokumentację, potwierdzającą powoływane schorzenia. Jednak w przedstawionym przez stronę orzeczeniu o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z 9 października 2019 r stwierdzono, że E. K. nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W ocenie organu wskazane problemy zdrowotne mogą być dodatkowym utrudnieniem w codziennej egzystencji wnioskodawczyni, lecz nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności z tytułu składek. Organ podkreślił również, że nie posiada informacji o konieczności sprawowania przez wnioskodawczynię ewentualnej opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Ponadto strona pobiera świadczenie emerytalne, które jest stałym źródłem dochodu i którego wysokość nie jest uzależniona od jej stanu zdrowia.

W dalszej kolejności organ wskazał, że przesłanka umorzenia należności, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia związana z trudną sytuacją materialną uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a więc występować w dłuższym okresie czasu. Zakład Ubezpieczeń Społecznych podkreślił, że nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem a wydatki wskazane przez wnioskodawczynię są wydatkami ponoszonymi przez ogół społeczeństwa. Ponadto zobowiązania wobec innych wierzycieli również nie mogą być argumentem przemawiającym za umorzeniem należności z tytułu składek. Organ zauważył, że dochody wnioskodawczyni po potrąceniach na rzecz ZUS przewyższają kwotę minimum socjalnego za IV kwartał 2019 r. ustalonego 30 marca 2020 r. przez Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych, dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego na 1.194,75 zł netto. Kwota ta nie wskazuje na stan ubóstwa i konieczność sięgania po pomoc z opieki społecznej. Ponadto brak jest informacji, aby wnioskodawczyni korzystała z instytucji wsparcia skierowanych do osób znajdujących się w niedostatku, co pozwala stwierdzić, że jest w stanie zaspokajać swoje potrzeby materialne bez pomocy państwa. ZUS zwrócił uwagę, że przesłanka trudnej sytuacji materialnej oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. W ocenie organu podjęcie decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek w niniejszej sprawie z uwagi na trudną sytuację materialną strony byłoby przedwczesne i nieuzasadnione. Organ wskazał ponadto, że przy ocenie sytuacji materialnej dłużnika wziął również pod uwagę możliwość odzyskania należności w toku postępowania egzekucyjnego i możliwość udzielenia ulgi w spłacie w postaci układu ratalnego, zawartego na dogodnych warunkach. Podkreślił, że skarżąca świadomie od wielu lat nie regulowała zobowiązań z tytułu składek, naruszając przepisy prawa a akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza określoną w art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 u.s.u.s. zasadę równego traktowania ubezpieczonych.

E. K. wystąpiła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi ze skargą na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie do ponownego rozpatrzenia sprawy zadłużenia w opłacaniu składek ze szczególnym uwzględnieniem faktycznej ich wysokości i ewentualnego przedawnienia roszczenia.

W uzasadnieniu skargi podniosła, że decyzja ZUS nie powinna zostać wydana przed wszechstronnym zbadaniem wszelkich okoliczności jej zadłużenia, w tym faktycznej i realnej wysokości salda oraz ewentualnego jego przedawnienia. W posiadanych przez nią notatkach znajdują się adnotacje o terminach wystawienia i odbioru zaświadczeń ZUS o niezaleganiu z opłaceniem składek w terminach: 2006-02-24, 2006-09-11, 2007-03-22, 2007-11-19, 2008-03-12, 2008-06-11, 2008-11-14, 2009-02-26. W ocenie skarżącej takie zaświadczenia jednoznacznie potwierdzają brak należności na dzień ich wystawienia i nie powinny być w późniejszym okresie kwestionowane. Z tego powodu wszelkie zaległości, wykazane w wydruku ZUS z 1 września 2018 r. a dotyczące okresów od stycznia 2006 r. do co najmniej deklaracji z lutego 2009 r. winny zostać uznane za wątpliwe. E. K. wskazał również, że nie otrzymała przesyłki zawierającej tytuły wykonawcze wystawione 23 września 2011 r. obejmujące należności z tytułu składek, przesłanej na adres Ł., ul. B 25, bowiem w 2011 r. nie przebywała pod tym adresem.

Wnosząca skargę podkreśliła ponadto, że w okresie od października 1994 r. do 31 grudnia 2010 r., kiedy to rozwiązano z nią umowę o pracę opłacała wszystkie należne składki wynikające z umowy o pracę. Mimo ograniczeń zdrowotnych stara się codziennie pomagać swojej 87-letniej matce. Ograniczenia zdrowotne skarżącej oraz sprawowanie opieki nad przewlekle chorą mamą pozbawiają ją możliwości uzyskania jakiegokolwiek dodatkowego dochodu, umożliwiającego opłacenie należności.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna bowiem zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej wyeliminowanie z obrotu prawnego.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że niniejsza sprawa skierowana była do rozpoznania na rozprawie jednak w związku z ogłoszeniem siedziby sądu i terenu całego kraju czerwoną strefą zagrożenia epidemiologicznego wynikającego z wirusa SARS-CoV-2, sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art.15zzs ze znaczkiem "4" ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jednolity Dz. U poz. 1842) przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Stosowne zarządzenie Przewodniczącego Wydziału III Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi zostało wydane 28 października 2020 r. i doręczone stronom. Z uwagi na sytuację epidemiczną - zaliczenie całego kraju do tzw. czerwonej strefy - przeprowadzenie rozprawy stanowiłoby nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi nie ma możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległości z powodów technicznych, dlatego sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola, o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 art. 1 tej ustawy). W myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) – dalej "p.p.s.a" sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Wskazać również należy, że zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy. Orzekanie "na podstawie akt sprawy" oznacza, iż sąd przy ocenie legalności decyzji bierze pod uwagą okoliczności, które z akt tych wynikają i które legły u podstaw zaskarżonego aktu. Podstawą orzekania przez sąd administracyjny jest zatem materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, że "skoro wyrok wydawany jest na podstawie akt sprawy, to tym samym badając legalność zaskarżonej decyzji Sąd ocenia jej zgodność z prawem materialnym i procesowym w aspekcie całości zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowego" (wyrok NSA z 9 lipca 2008 r., sygn. II OSK 795/07, LEX nr 483232).

Zdaniem sądu zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 2 marca 2020 r. naruszają przepisy postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, co skutkuje koniecznością ich uchylenia.

W niniejszej sprawie kluczową kwestią dla oceny prawidłowości rozstrzygnięć organów obu instancji jest przedawnienie należności z tytułu składek, podnoszone konsekwentnie przez skarżącą w toku postępowania.

Jak podkreśla się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wniosek strony o umorzenie zaległości nie rozstrzyga ani o istnieniu zaległości, ani o ich wysokości – organ powinien samodzielnie zweryfikować w toku postępowania w przedmiocie umorzenia, czy zaległości w należnych wpłatach w ogóle istnieją. Jeżeli w jakiejś części zaległości nie istnieją – zostały zapłacone, nie powstały lub uległy przedawnieniu – postępowanie w tej części jest bezprzedmiotowe i powinno zostać umorzone na zasadzie art. 105 § 1 k.p.a. (por. wyroki: WSA w Gliwicach z 15 lipca 2009 r. sygn. akt III SA/Gl 442/09; WSA w Krakowie z 28 maja 2014 r. sygn. akt I SA/Kr 129/14; WSA w Gliwicach z 12 listopada 2014 r. sygn. akt I SA/Gl 485/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej "CBOSA").

Wygasanie zobowiązań podatkowych na skutek przedawnienia oznacza, że pomimo niezaspokojenia wierzyciela stosunek zobowiązaniowy przestaje istnieć z mocy prawa (art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej). Dotyczy to nie tylko należności głównej, lecz wszelkich roszczeń pieniężnych wierzyciela, a więc także tych, które powstały jako odsetki za zwłokę. Wraz z upływem terminu przedawnienia stosunek prawny zobowiązania podatkowego wygasa bez względu na to, czy dłużnik podatkowy powołał się na tę okoliczność. Przedawnienie uwzględniane jest bowiem z urzędu, na każdym etapie postępowania. Powyższe uwagi dotyczą wprawdzie zobowiązań podatkowych, lecz uwagi te można i należy odnosić również do zobowiązań z tytułu składek na obowiązkowe ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, bowiem zgodnie z art. 31 u.s.u.s, art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej, traktujący o wygaśnięciu zobowiązań na skutek ich przedawnienia, znajduje odpowiednie zastosowanie do zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 9 maja 2014 r. sygn. akt III AUa 697/13 LEX nr 1477376).

Zaległości w zobowiązaniach z tytułu składek, które wygasły wskutek przedawnienia i w związku z tym już nie istnieją nie mogą być zatem przedmiotem decyzji w sprawie udzielenia stronie ulgi w spłacie tych zobowiązań, polegającej na ich umorzeniu. Wobec powyższego niedopuszczalne jest objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. W każdym przypadku przy rozpatrzeniu wniosku o umorzenie zaległych należności z tytułu składek niezbędne jest więc ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Warunkiem prawidłowości decyzji w przedmiocie umorzenia zaległości składkowych jest z ustalenie wysokości zobowiązań faktycznie ciążących na wnioskodawcy, bowiem podstawy umorzenia odnoszące się do nieściągalności lub sytuacji majątkowej dłużnika i jego zdolności do zapłaty zaległości muszą być analizowane z uwzględnieniem kwoty rzeczywiście ciążących na dłużniku zobowiązań. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. Stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia bowiem prowadzenie postępowania w sprawie z wniosku o ich umorzenie i powoduje konieczność umorzenia postępowania z uwagi na bezprzedmiotowość na podstawie art. 105 k.p.a. Tylko wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygnięcie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty.

Zatem podstawowym obowiązkiem organu w sprawie dotyczącej umorzenia należności składkowych z których najstarsze dotyczą stycznia 2006 roku ostatnie zaś września 2010 roku było wykazanie, że niezapłacone przez stronę postępowania składki objęte decyzją nie uległy przedawnieniu. W tym okresie przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-5d. Z kolei art. 24 ust. 5b u.s.u.s. przewidywał, że bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Od 1 stycznia 2012 r. została wprowadzona zmiana okresu przedawnienia. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia ust. 2 powołanego przepisu, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego przepisu.

Uwzględniając powyższe regulacje, stwierdzić należy, że należności z tytułu składek za lata 2006-2010, których umorzenia domaga się skarżąca, o ile nie doszło do przerwania lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia, mogły być przedawnione już w lutym 2016 r, a najdalej w styczniu 2017r. Tymczasem decyzje rozpatrujące wniosek skarżącej wydane zostały 2 marca 2020 r. i 6 lipca 2020 r. Koniecznym więc było dokładne rozważenie, czy składki objęte wnioskiem skarżącej nie uległy przedawnieniu. W rozpatrywanej sprawie organ rentowy wypowiedział się wprawdzie w kwestii przedawnienia, jednak stanowisko organu w tym zakresie nie zostało poparte dokonaniem jakichkolwiek ustaleń w odniesieniu do mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa, a ponadto nie znajduje odzwierciedlenia w materiale dowodowym sprawy. W ocenie sądu organ odniósł się do kwestii przedawnienia w sposób niedbały. W aktach sprawy brak jest dokumentów dotyczących prowadzonego wobec skarżącej postępowania egzekucyjnego, na które powołał się organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ załączył do akt jedynie wydruk informacji komputerowej dotyczący skarżącej zatytułowany "Informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym". Z informacji tej wynika, że w odniesieniu do zaległych składek objętych przedmiotowym postępowaniem wystawione zostały przez ZUS w 2011 r. tytuły wykonawcze dotyczące zaległości za poszczególne miesiące w 2006, 2007, 2008, 2009 i 2010 roku, zaś odpisy tych tytułów wykonawczych zostały doręczone zobowiązanej w dniu 21 października 2011 r. W toku postępowania zastosowano środki egzekucyjne w postaci zajęcia rachunku bankowego w październiku 2011 roku oraz zajęcia świadczenia emerytalnego w listopadzie 2019 roku. Wskazać należy, że druga z tych czynności egzekucyjnych, jeśli wcześniej nie doszło do skutecznego zawieszenia biegu terminu przedawnienia nastąpiła już po jego upływie. Postanowieniem z [...] Dyrektor ZUS I Oddział w Ł. odmówił umorzenia postępowania egzekucyjnego. Postanowienie to zostało jednak uchylone postanowieniem Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Ł. z [...], w którym organ II instancji zakwestionował prawidłowość stanowiska ZUS o doręczeniu skarżącej tytułów wykonawczych w 2011 roku. W aktach sprawy brak dowodów potwierdzających dokonanie wyżej wskazanych czynności postępowania egzekucyjnego, zaś sama załączona do akt informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym nie może stanowić dowodu potwierdzającego, że w sprawie doszło do skutecznego zawieszenia biegu terminu przedawnienia zaległych składek. Skoro nie można ustalić terminu powiadomienia strony o dokonanych czynnościach egzekucyjnych nie sposób stwierdzić, czy doszło do zawieszenia biegu terminu przedawnienia zaległości, na które powołał się organ w zaskarżonej decyzji, uzasadniając wymagalność należności skarżącej z tytułu składek.

Mając powyższe na względzie uznać należy, że zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy nie pozwala na kontrolę poprawności ustalenia organów, że zaległości skarżącej z tytułu składek wraz z odsetkami istniały we wskazanej w decyzji wysokości na dzień wydania zaskarżonej decyzji. W aktach sprawy brak bowiem dokumentów potwierdzających okoliczności zawieszenia biegu terminu przedawnienia. Brak tych ustaleń oznacza, że organ nie dysponował materiałem dowodowym pozwalającym na rozstrzygnięcie w zakresie istnienia oraz wysokości umarzanych zaległości, a zatem w sprawie nie został w sposób prawidłowy ustalony stan faktyczny. Podkreślić należy, że w postępowaniu w sprawie umorzenia należności z tytułu składek ZUS związany jest zasadami zawartymi w art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Zobowiązany jest więc do dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz ich oceny, która powinna zostać przedstawiona w uzasadnieniu decyzji. Organ, nie dołączając do akt sprawy dokumentów obrazujących przebieg postępowania egzekucyjnego, pozwalających na ocenę zaistnienia przesłanki zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych, naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Natomiast nienależyte uzasadnienie decyzji, w tym brak wyczerpującego wyjaśnienia jej podstawy prawnej polegający na pominięciu analizy zmieniających się regulacji dotyczących przedawnienia należności składkowych, jest dowodem na nieprawidłowy proces stosowania prawa, poprzedzający samo wydanie decyzji i stanowi naruszenie art. 107 § 3 k.p.a.

Wobec braku prawidłowego ustalenia wysokości obciążających stronę zaległości z tytułu składek za przedwczesną uznać należy kontrolę prawidłowości zastosowania przez organ uznania administracyjnego w ramach orzekania o odmowie umorzenia zaległych składek. Warunkiem bowiem prawidłowego rozstrzygnięcia, także tego wydawanego w ramach uznania administracyjnego, jest prawidłowe ustalenie kwoty zaległości obciążających wnioskującą o ulgę w ich spłacie skarżącą.

Reasumując wskazać należy, że rozpatrując sprawę Zakład Ubezpieczeń Społecznych naruszył art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 2 marca 2020 r.

Rozpoznając ponownie sprawę organ będzie zobowiązany ocenić, czy w sprawie doszło do przedawnienia należności skarżącej i ewentualnie w jakim zakresie. W tym celu organ przeprowadzi analizę mających zastosowanie regulacji prawnych, z uwzględnieniem zmian w tych przepisach i jeśli będzie zamierzał powołać się na instytucję przerwania czy zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych dołączy do akt sprawy dokumenty, które będą obrazować wszystkie istotne w tej mierze okoliczności faktyczne i prawne. Dopiero po ustaleniu, że zaległości skarżącej nie uległy przedawnieniu i w jakiej wysokości istnieją organ rozważy wystąpienie przesłanek do ich umorzenia, uwzględniając aktualną sytuację materialną i zdrowotną skarżącej oraz jej możliwości zarobkowe w kontekście wysokości obciążających stronę zaległości.

d.j.