Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA 5088/03
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2004-09-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Cysek Sędzia NSA Joanna Kabat - Rembelska Asesor WSA Tomasz Wykowski (spr.) Protokolant Dominik Niewirowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 września 2004r. sprawy ze skargi K. W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2003 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia, czy nieruchomość podpada pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

IV SA 5088/03

U Z A S A D N I E N I E

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2003 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2002 r., odmawiającą stwierdzenia, że zespół pałacowo-parkowy w C. /w granicach określonych w decyzji o wpisaniu do rejestru zabytków/, odpowiadający w aktualnej ewidencji gruntów działkom ewidencyjnym nr [...] położonym w obrębie C., gm. Z., stanowiący przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własność Z. W., nie podpada pod działanie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zapadła w wyniku rozpatrzenia przez ten organ odwołań od decyzji organu I instancji, wniesionych przez K. W. oraz P.

W ocenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nieruchomość z zespołem pałacowo-parkowym podlegała przejęciu na własność Państwa na podstawie art.2 ust.1 lit.e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej albowiem wykazywała ścisły i nierozerwalny związek z przejętą na własność Państwa nieruchomością ziemską Z. W., położoną w gminie C.

Organ zaznaczył, iż powiązanie pałacu z resztą nieruchomości rolnych nie sprowadzało się jedynie do tego, iż właścicielem obu była ta sama osoba. Materiał dowodowy daje bowiem podstawy do stwierdzenia, iż pałac nie był jedynie miejscem zamieszkania właściciela majątku ale stanowił także ośrodek zarządzania nieruchomością rolną. Dowodzi tego usytuowanie pałacu oraz charakter otaczających go zabudowań i gruntów rolnych w folwarku C. Powyższe obrazuje protokół z dnia [...] lipca 1950 r. z oględzin i opisu "resztówki C." - wyłączonej spod parcelacji nieruchomości o powierzchni 127,03 ha. Z załączonych do protokołu wykazu nieruchomości oraz planu resztówki wynika, iż w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu otoczonego parkiem, ogrodami owocowo-warzywnymi oraz gruntami ornymi były posadowione 3 budynki mieszkalne oraz budynki gospodarcze: 2 magazyny, 2 obory, 2 spichrze, 3 chlewy i chlewiki, drwalnia, kurnik, stodoła, kurnik, stajnia, wozownia, szopa oraz budynki służby folwarcznej, tj. 4 budynki mieszkalne i 2 budynki gospodarcze. Ponadto ze szkicu gruntów ordynacji C. sporządzonego w 1937 r. przez mierniczego przysięgłego W. wynika, iż folwark C. przylegał do pozostałych nieruchomości ziemskich Z. W. położonych w gminie C.

W oparciu o powyższe Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uznał, iż pałac był "miejscem planowania zagospodarowania gruntów, organizacji pracy siły roboczej przez samego właściciela lub osobę przez niego upoważnioną itp.", co przesądza o funkcjonalnej i gospodarczej łączności obiektu pałacowego z pozostałym majątkiem. Organ podkreślił, iż niemożliwe byłoby prawidłowe zorganizowanie i funkcjonowanie nieruchomości ziemskiej bez ośrodka centralnego i na odwrót istnienie ośrodka centralnego bez dochodów z produkcji w gospodarstwie rolnym.

W konkluzji organ stwierdził, iż niewątpliwie pałac wchodził w skład nieruchomości ziemskiej i przeszedł z mocy samego prawa na rzecz Skarbu Państwa wraz z całym majątkiem. Organ podkreślił przy tym, powołując się na przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (art.1 ust.2) oraz rozporządzenia wykonawczego do dekretu (art.6), iż przejmowanie na własność Państwa nieruchomości pałacowych było w pełni dopuszczalne.

Skargi na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wnieśli K. W. oraz P.

W swojej skardze K. W. podniósł, iż rozstrzygnięcie oparto na błędnym poglądzie o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a gospodarstwem rolnym. Skarżący zaznaczył przy tym, iż dla oceny, czy związek ten istniał czy też nie znaczenie może posiadać wyłącznie stan zespołu pałacowo-parkowego z dnia wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (13 września 1944 r.). W dniu tym w ocenie skarżącego nastąpiło jednorazowe i ostateczne skonsumowanie tego aktu. W skardze podnosi się, iż wskazane przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi usytuowanie budynków mieszkalnych i gospodarczych w pobliżu pałacu nie ma żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia, skoro budynki te znajdowały się poza terenem zespołu pałacowo-parkowego, co wynika niezbicie zarówno z planów znajdujących się w materiale dowodowym, jak również z zeznań świadków L. i B. Uzasadnienie decyzji całkowicie pomija te zeznania, chociaż ich wiarygodność nie może budzić wątpliwości. Bezzasadne są także i niezgodne z linią orzeczniczą Naczelnego Sądu Administracyjnego stwierdzenia organu odwoławczego w kwestii powiązania zespołu pałacowo-parkowego z majątkiem poprzez osobę właściciela. W dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej właściciel nie zarządzał majątkiem albowiem ten od 1941 r. podlegał zarządowi okupanta niemieckiego. Właściciel natomiast ukrywał się przed aresztowaniem. Jednakże również w okresie przedwojennym zarząd majątku prowadził nie właściciel ale administrator p. R., zamieszkujący w budynku administracyjnym, położonym poza zespołem pałacowo-parkowym. W C. ośrodkiem zarządzania nieruchomością był nie pałac, lecz znajdujący się poza terenem zespołu pałacowo-parkowego budynek administracyjny. W ocenie skarżącego zaskarżone orzeczenie jest całkowicie sprzeczne z ustaloną linią orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Z powyższymi zarzutami koresponduje druga ze skarg, złożona przez P. Poza argumentacją pokrywającą się z twierdzeniami K. W. P. stwierdziło, iż zespół rezydencjonalny w C. niewątpliwie nie był wykorzystywany do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie ale służył wyłącznie osobistym potrzebom właściciela. Sytuacja taka była normą w majątkach o dużym obszarze należących do rodzin arystokratycznych i znajdujących się od wielu pokoleń w ich posiadaniu. Inną wadą zaskarżonego orzeczenia jest to, iż w nieuzasadniony sposób operuje ono rozszerzającą wykładnią postanowień dekretu, posługując się nieznanym temu aktowi prawnemu pojęciem "majątku". W dekrecie natomiast mowa jest wyłącznie o "nieruchomościach ziemskich o charakterze rolniczym".

W odpowiedziach na wskazane wyżej skargi organ odwoławczy wniósł o ich oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zarówno zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji uchybiają prawu. Żaden z organów orzekających w postępowaniu nadzorczym nie wyjaśnił w prawidłowy sposób, czy zespół pałacowo-parkowy w C. (w granicach określonych w decyzji o wpisaniu do rejestru zabytków, odpowiadający w aktualnej ewidencji gruntów działkom ewidencyjnym nr [...], położonym w obrębie C., gm. Z.) pozostawał w związku funkcjonalnym z resztą nieruchomości ziemskich Z. W., podlegających przejęciu przez Państwo na podstawie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W ocenie Sądu organ I instancji dopuścił się przy tym naruszenia art.2 ust.1 lit e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz.13 z późn.zm.), błędnie stwierdzając brak podstaw prawnych do przyjęcia aby istnienie lub nieistnienie wskazanego wyżej powiązania funkcjonalnego przesądzało o tym, czy zespół pałacowo-parkowy podlega przejęciu na podstawie art.2 ust.1 lit.e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej czy też. Konsekwencją dokonania przez organ I instancji błędnej wykładni przepisów było zaniechanie poczynienia ustaleń faktycznych w prawidłowym zakresie. Z kolei organ odwoławczy słusznie przyjął, zgodnie z kierunkiem wytyczonym przez uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., W 3/89, OTK 1999/1/26 oraz późniejsze orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż wspomniany wyżej związek funkcjonalny ma bezspornie doniosłość prawną a ustalenie jego istnienia lub nieistnienia jest kluczowym elementem postępowania (stanowisko to w pełni podziela Sąd orzekający w niniejszej sprawie), niemniej konkluzje, jakie sformułował na podstawie ustalonego przez siebie stanu faktycznego, są gołosłowne.

Gołosłowność tę spowodowało niewyjaśnienie przez organ odwoławczy wszystkich elementów stanu faktycznego sprawy, które w sposób oczywisty wpływają na ocenę, czy wspomniany wcześniej związek funkcjonalny istniał, czy też nie. W postępowaniu odwoławczym nie rozpatrzono ponadto i nie oceniono całego materiału dowodowego sprawy. Powyższym uchybiono przepisom art.7, 77§1 oraz 107§3 k.p.a.

Nie ulega wątpliwości, iż istnienie lub nieistnienie związku funkcjonalnego pomiędzy nieruchomością z zespołem pałacowo-parkowym a nieruchomościami rolnymi jest kwestią złożoną i wymagającą wzięcia pod uwagę szeregu różnorodnych uwarunkowań faktycznych. Chodzi bowiem o odpowiedź na pytanie, czy zespół pałacowo-parkowy oraz reszta majątku ziemskiego były elementami w stosunku do siebie odrębnymi czy też przeciwnie, współzależnymi. Sąd podziela przy tym stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, iż dla wyodrębnienia części nieruchomości z przeznaczeniem na inny niż rolny cel nie był niezbędny wpis w księdze wieczystej (hipotecznej, gruntowej). Słusznie stwierdza Trybunał, iż oznaką wyodrębnienia fizycznego są w zasadzie granice działki. Nie muszą być one uwidocznione w terenie. Wystarczy, gdy są one uwidocznione na urzędowych mapach albo też gdy mogą być ustalone na innej podstawie.

W ocenie organu odwoławczego związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo- parkowym a resztą nieruchomości ziemskich polegał na tym, iż pałac ten stanowił ośrodek zarządzania nieruchomościami ziemskimi. Takiej funkcji pałacu dowodzą w ocenie organu odwoławczego takie okoliczności faktyczne, jak usytuowanie pałacu w niedalekiej odległości od zabudowań gospodarczych oraz położenie całego majątku C. w centrum posiadłości ziemskich Z. W.

Nie negując trafności założenia, iż ulokowanie w pałacu funkcji ośrodka zarządzania nieruchomościami ziemskimi może stanowić istotny argument na rzecz istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy oboma składnikami majątku Z. W., Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdza jednakże, iż fakt rzeczywistego ulokowania wskazanych wyżej funkcji w pałacu nie został przez organ w przekonujący sposób wykazany. Powyższe łączy się z nierozważeniem przez organ odwoławczy kwestii, które należy uznać za istotne z punktu widzenia badania istnienia lub nieistnienia wskazanej wyżej okoliczności faktycznej a które podniesione zostały przez świadków G. L. oraz W. B.

W zeznaniach obu wyżej wymienionych osób podkreślić należy zgodność co do tego, iż: 1) pałac należący do Z. W. był wyraźnie wyodrębniony fizycznie od reszty nieruchomości, 2) czynności z zakresu administrowania majątkiem dokonywano nie w pałacu a w budynku administracyjnym, znajdującym się poza obrębem zespołu pałacowo-parkowego.

G. L. zeznał, iż w ordynacji C. przebywał zarówno w okresie przedwojennym, jak i w czasie wojny. Świadek stwierdził w szczególności, iż pałac znajdował się w ogrodzie otoczony murem, administracja natomiast znajdowała się poza zespołem w bliskim sąsiedztwie. Pałac pełnił wyłącznie funkcję rezydencji a w otoczeniu zespołu pałacowego nie było ani gospodarstwa ani zabudowań rolnych a jedynie inspekty na potrzeby kuchni.

Z powyższymi twierdzeniami korespondują zeznania W. B., który zeznał, iż jego ojciec L. B. dzierżawił od O. C. gospodarstwo (folwark) K. położone w odległości 3 km od C. Świadek bywał w majątku C., początkowo jako dziecko a następnie jako osoba dorosła, kiedy to załatwiał w imieniu ojca sprawy związane z dzierżawą. Świadek podkreślił, iż w trakcie pobytów w majątku C. nigdy nie przebywał na terenie zespołu pałacowo-parkowego. Wiązało się to z faktem, iż zespół pałacowo-parkowy był w sposób widoczny oddzielony od reszty majątku murowanym ogrodzeniem i zamkniętą bramą. Świadek zaznaczył, iż administracja całej ordynacji C. znajdowała się poza zespołem pałacowo-parkowym.

Każdy ze świadków sporządził ponadto szkic otoczenia pałacu, załączony do protokołu przesłuchania.

Poruszone w streszczonych wyżej zeznaniach tak istotne kwestie jak to, czy zespół pałacowo-parkowy był w sposób wyraźny wyodrębniony fizycznie z reszty nieruchomości oraz to, czy administrowanie majątkiem odbywało się w pałacu, czy też w budynku administracji położonym poza zespołem pałacowo-parkowym, winny były być wnikliwie zbadane przy ocenianiu, czy pałac stanowił centrum zarządzania nieruchomościami ziemskimi należącymi do Z. W. W ramach powyższego na organach orzekających przede wszystkim spoczywał obowiązek szczegółowego odniesienia się do twierdzeń świadków.

Na podkreślenie zasługuje fakt, iż organ I instancji zeznania te uznał za wiarygodne a twierdzenia świadków co do faktycznego oddzielenia pałacu i parku murowanym ogrodzeniem od reszty majątku za udowodnione. Błędnie wykładając przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej organ uznał natomiast, iż okoliczności te nie mogą mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Organ drugiej instancji natomiast nie tylko nie wypowiedział się w przedmiocie ewentualnego fizycznego wyodrębnienia zespołu pałacowo-parkowego oraz administrowania nieruchomościami ale w ogóle nie ocenił zeznań G. L. i W. B.

Konkludując całość dotychczasowych rozważań Sąd stwierdza, iż organ drugiej instancji dopuścił się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, natomiast organ pierwszej instancji dopuścił się naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy.

Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art.145 §1 pkt 1 lit.a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270) w związku z art.97 ust.1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1271).