Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 393/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2022-11-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2022 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. H. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 18 marca 2022 r., nr SKO Gd/5347/21 w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

M. H. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 18 marca 2022 r., nr SKO Gd/5347/21, którą utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy Sulęczyno z 15 września 2021 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym

i prawnym:

M. H. złożył 2 sierpnia 2021 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Sulęczynie wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką K. H.

Decyzją z 15 września 2021 r. odmówiono przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką.

Jako powód odmowy przyznania ww. świadczenia wskazano wystąpienie negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. W uzasadnieniu organ wskazał, że niepełnosprawność K. H. orzeczono od 2019 r., co oznacza, że powstała ona po ukończeniu przez nią 18 roku życia.

Wobec wniesienia przez skarżącego odwołania decyzją z 18 marca 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

Kolegium nie podzieliło stanowiska Wójta w zakresie zaistnienia negatywnej przesłanki, wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Uznało natomiast, że w sprawie zaistniały inne okoliczności uniemożlwiające przyznanie świadczenia.

Organ II instancji wskazał, że z ustaleń poczynionych w niniejszej sprawie wynika, że matka skarżącego pozostaje w związku małżeńskim z R. H., który legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. W ocenie Kolegium jednoznaczne brzmienie art. 17 ust 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazuje, że świadczenie nie przysługuje, jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Wyjątkiem są sytuacje, gdy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co w niniejszej sprawie nie ma miejsca, bowiem mąż matki skarżącego legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca nie przewidział wyjątków od powyższej reguły, zatem organ II instancji jako związany zasadą legalizmu, winny jest odmówić przyznania świadczenia z uwagi na tę negatywną przesłankę.

Ponadto, w ocenie Kolegium brak jest związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Organ odwoławczy wskazał, że ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego (wniosku oraz przeprowadzonego wywiadu środowiskowego) wynika, że skarżący zamieszkuje wspólnie z wymagającą opieki matką, ojcem oraz bratem T. Matka jest osobą sześćdziesięciosześcioletnią, o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagającą stałej opieki innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (jak wynika z orzeczenia o niepełnosprawności z 23 stycznia 2020 r.). Z orzeczenia o niepełnosprawności wynika również, że niepełnosprawność powstała 15 listopada 2019 r., a orzeczenie wydano do 31 stycznia 2022 r. Matka skarżącego obarczona jest schorzeniami natury przewlekłej – chorobą zwyrodnieniową stawów kolanowych, chorobą nowotworową. Porusza się samodzielnie, ale wymaga asekuracji. Ze złożonego wniosku oraz wywiadu środowiskowego wynika, że czynności opiekuńcze skarżącego świadczone są w sposób ciągły i obejmują zarówno prowadzenie gospodarstwa domowego (zakupy, przygotowanie posiłków, pranie, sprzątanie, palenie w piecu), jak i czynności higieniczne, podawanie leków, pomiary ciśnienia, spacery. Skarżący towarzyszy matce w celu asekuracji z uwagi na częste zawroty głowy.

Kolegium podkreśliło przy tym, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodzinny, ale z tytułu niemożności podjęcia zatrudnienia spowodowanej faktem sprawowania tej opieki. Jeżeli osoba sprawująca opiekę nie podejmuje zatrudnienia z innych przyczyn, takich jak np. brak pracy, stan zdrowia, wiek, niepodejmowanie zatrudnienia od wielu lat, to świadczenie takie nie będzie przysługiwało.

Kolegium wskazało, że z ustaleń organu I instancji wynika, iż bezpośrednio przed podjęciem opieki nad matką skarżący był jedynie sporadycznie aktywny zawodowo. Wedle oświadczenia do roku 2012 zatrudniony był na umowę o pracę, po tym okresie pracował dorywczo, czego nie może udokumentować. Posiada wykształcenie podstawowe, pracował jako murarz lub pomocnik murarza.

W ocenie Kolegium, w świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego nie można przyjąć, że osoba, która nie pracuje stale od 10 lat, imając się dorywczych zajęć, chciałaby obecnie realnie podjąć zatrudnienie i nie podejmuje tego zatrudnienia jedynie z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Organ odwoławczy wskazał, że w toku postępowania skarżący na pytania dotyczące pracy jaką gotów byłby podjąć, gdyby nie konieczność sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny oraz co sprawiło, że zmienił zdanie odnośnie do własnej aktywności zawodowej, złożył jedynie oświadczenie, że nie stara się o podjęcie zatrudnienia, bo musi opiekować się mamą.

W ocenie organu, skarżący nie wyjaśnił dlaczego po wielu latach zmienił zdanie odnośnie do własnej aktywności zawodowej i chciałby aktualnie podjąć zatrudnienie, które uniemożliwia mu sprawowanie opieki nad matką. Nie wskazał również jaką pracę mógłby z posiadanymi kwalifikacjami podjąć, poprzestając na stwierdzeniu, że jakąkolwiek. Zdaniem Kolegium, powyższe okoliczności wskazują, że niepodejmowanie przez skarżącego aktualnie zatrudnienia nie ma faktycznego, realnego związku ze sprawowaniem opieki nad matką.

Skarżący wniósł skargę na opisaną wyżej decyzję organu II instancji, której zarzucił naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W związku z powyższym wniesiono o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 18 marca 2022 r. oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z 15 września 2021 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skarżący wskazał, że z normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Nie sposób zatem przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącego matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, abstrahując od kwestii, że w sprawowaniu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie.

Kolegium podkreśliło, że skarżący skoncentrował się w swej skardze na fakcie sprawowania stałej i ciągłej opieki nad niepełnosprawną matką, dokonując jednocześnie obszernego omówienia tych pojęć. Nie odniósł się jednak w żadnej mierze do negatywnej przesłanki, wykluczającej udzielenie świadczenia, jaką jest pozostawanie w związku małżeńskim z małżonkiem, wobec którego nie orzeczono o znacznym stopniu niepełnosprawności. Drugą przesłanką przemawiającą za odmową świadczenia był brak związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki. Do tej kwestii skarżący również nie odniósł się w treści skargi. Kolegium stoi na stanowisku, że jedynie istnienie związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z podejmowania zatrudnienia i osobistą opieką nad osobą niepełnosprawną w takim zakresie, że uniemożliwia to podjęcie zatrudnienia, stanowi podstawę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W okolicznościach niniejszej sprawy organ nie stwierdził, aby związek ten występował. Jak wskazał organ, w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Uzasadnieniem będzie natomiast konieczność rezygnacji z podejmowania pracy zawodowej , przy czym musi istnieć również związek czasowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaną opieką.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z 18 marca 2022 r., którą utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy Sulęczyno z 15 września 2021 r. w przedmiocie odmowy przyznania M. H. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W ocenie Sądu, wbrew zarzutom skargi, zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa w stopniu, który uzasadniałby uwzględnienie skargi i podjęcie rozstrzygnięcia na podstawie art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej jako p.p.s.a.). Sąd nie stwierdził istotnych nieprawidłowości zarówno co do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak i w zakresie zastosowania do niego przepisów prawa materialnego. Z tego też powodu Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. – dalej powoływanej w skrócie jako: "u.ś.r."), a w szczególności art. 17 tej ustawy, w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki pozytywne muszą być spełnione kumulatywnie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W rozpoznawanej sprawie organ I instancji odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia twierdząc, że w sprawie nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność matki skarżącego nie powstała do ukończenia przez nią 18. roku życia, nie powstała również w trakcie nauki w szkole albo w szkole wyższej, nie później jednak, niż do ukończenia 25. roku życia.

Kolegium uznało natomiast, że skarżącemu należało odmówić przyznania wnioskowanego świadczenia, bowiem nie spełnia on przesłanki pozytywnej z art. 17 ust. 1 u.ś.r., tzn. nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy zapewnieniem niepełnosprawnej matce opieki a rezygnacją/niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a także ze względu na treść art. 17 ust. 5 u.ś.r., tj. w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku z małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W zakresie spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium przychyliło się bowiem do stanowiska sądów administracyjnych, w których wskazywano, że mając na uwadze wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), należy stosować art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Zdaniem Sądu, organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że organ I instancji błędnie zastosował przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. K 38/13), przymiot konstytucyjności utraciło przewidziane w tym przepisie kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy. Z tych przyczyn w odniesieniu do opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Pomimo tego decyzja organu I instancji, jak zasadnie wskazał organ odwoławczy, ostatecznie jest zgodna z prawem. Nie może bowiem ujść uwadze, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie osobie, która spełnia łącznie przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., przy braku przesłanek negatywnych z art. 17 ust. 5 u.ś.r.

W niniejszej sprawie bezsporna jest zarówno okoliczność posiadania przez matkę skarżącego K. H. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z 23 stycznia 2020 r., jak i zaliczenia skarżącego do kręgu podmiotów zobowiązanych do opieki i uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem jest on jej synem. Sąd wskazuje zarazem, że jak wynika z okoliczności faktycznych, K. H. pozostaje w związku małżeńskim z R. H., co do którego organ odwoławczy ustalił, że legitymuje się on orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na okres do 28 lutego 2021 r. (pismo nr [...] – k. 6 akt administracyjnych). Orzeczenie to zostało wydane na czas określony. Do akt sprawy załączono następnie orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z 3 września 2021 r., w którym ustalono, że R. H. jest trwale niezdolny do egzystencji od 6 sierpnia 2021 r. Jak to uznało Kolegium, jednym z powodów odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia było, obok braku spełnienia przesłanki pozytywnej a art. 17 ust. 1 u.ś.r. (o czym będzie mowa w dalszej części uzasadnienia) - także niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium uznało bowiem, że małżonek K. H. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a ten rodzaj orzeczenia o niepełnosprawności nie wyklucza konieczności sprawowania opieki wyłącznie przez małżonka, stanowiąc negatywną przesłankę dla przyznania świadczenia innemu z członków rodziny osoby niepełnosprawnej. Zdaniem Sądu, powyższa ocena Kolegium w kwestii zaistnienia negatywnej przesłanki do przyznania świadczenia skarżącemu nie jest prawidłowa, dokonana bowiem została przedwcześnie, z pominięciem oceny, czy przedłożone orzeczenie R. H. z 3 września 2021 r. o trwałej jego niezdolności do samodzielnej egzystencji nie jest jednoznaczne z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu powołanego art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. Wadliwa ocena tej przesłanki jednak pozostaje bez wpływu na wynik sprawy, bowiem Sąd podziela stanowisko Kolegium co do tego, że skarżący nie spełnia pozytywnej przesłanki do przyznania mu wnioskowanego świadczenia, wynikającej z art. 17 ust. 1 u.ś.r., co ostatecznie czyni wydaną przez Kolegium decyzję prawidłową.

Z przytoczonego wyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika jednoznacznie, że osoba wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.

Omawiane świadczenie, co należy podkreślić, nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, powodowanych koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie wykonuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) z uwagi wyłącznie na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

W tej sytuacji obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu było ustalenie związku pomiędzy niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Do oceny w tym zakresie konieczne było stwierdzenie, czy istotnie powodem (celem) rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącego była konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (tutaj: matką), a jeżeli tak, to rozważenie również tego, czy to wymiar faktycznie sprawowanej przez skarżącego i koniecznej w związku ze specyfiką niepełnosprawności jego matki opieki rzeczywiście stoi na przeszkodzie możliwości podjęcia przez niego jakiegokolwiek – choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy – zatrudnienia.

Wskazać przy tym należy, że fakt posiadania przez matkę skarżącego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, z którego wynika, że wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji powoduje, że organ będąc związany treścią tego orzeczenia, nie może prowadzić własnych ustaleń dotyczących zakresu wymaganej opieki, rozstrzygając o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wprawdzie zarówno organy, jak i Sąd, nie są uprawnione do kwestionowania wskazanego powyżej orzeczenia o niepełnosprawności, to zarazem samo posiadanie takiego orzeczenia nie przesądza, że każdy zajmujący się osobą legitymującą się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uniemożliwia zatrudnienie, ani że uprawnia (wprost) do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidulanej sprawie. Nie zawsze bowiem osoba zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, będzie wymagać takiej opieki, która pozostawać będzie w stopniu wykluczającym podjęcie przez osobę bliską zatrudnienia. To właśnie rolą organów jest ustalenie, czy okoliczności danej sprawy stanowią rzeczywistą przeszkodę w podjęciu zatrudnienia (wykonywania innej pracy zarobkowej) i faktycznie uniemożliwiają wykonywanie aktywności zawodowej przez opiekuna.

W ocenie Sądu organ odwoławczy w sposób prawidłowy ocenił materiał dowodowy pod kątem istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy opieką sprawowaną przez skarżącego nad matką, w tym faktycznego zakresu tej opieki z uwagi na niepełnosprawność matki, a jednocześnie - koniecznością z tego powodu niepodejmowania przez skarżącego aktywności zawodowej stwierdzając, że w istocie całokształt okoliczności faktycznych sprawy wskazuje, iż nie zachodzi taki związek. Innymi słowy, w okolicznościach niniejszej sprawy nie zachodzi sytuacja, w której można by przyjąć, że skarżący, bez wątpienia sprawując opiekę nad swoją matką, nie jest w stanie podjąć żadnej aktywności zawodowej z powodu wykonywania tej opieki. W ocenie Sądu podzielić należy stanowisko organu odwoławczego, że powodem braku aktywności zawodowej skarżącego nie może być wyłącznie fakt sprawowania przez niego opieki nad matką.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez małą część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyroki NSA: z 23 października 2020 r., I OSK 1148/20; z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11 oraz z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przyjąć zatem należy, że okoliczności sprawy, pomimo istniejącej niepełnosprawności danego członka rodziny, wskazywać muszą na takie zaabsorbowanie czasu osoby sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawna, by podjęcie przez nią jakiejkolwiek aktywności zawodowej było niemożliwe (niewykonalne). Istotne jest też to, że wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, bowiem świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, jednakże powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok NSA z 7 listopada 2019 r., I OSK 1549/19, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jak wynika z przedstawionego w zaskarżonej decyzji i niekwestionowanego opisu czynności opiekuńczych, skarżący prowadzi gospodarstwo domowe, w którym zamieszkuje wraz z rodzicami, w tym – matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i bratem. Skarżący przygotowuje matce posiłki, robi zakupy, sprząta, pierze, pali w piecu, pomaga w utrzymaniu higieny osobistej mamy, podaje leki, mierzy ciśnienie, umawia wizyty lekarskie, towarzyszy w spacerach. Matka skarżącego jest osobą przewlekle chorą – cierpi na chorobę zwyrodnieniową stawów kolanowych i chorobę nowotworową. Porusza się samodzielnie, choć wymaga asekuracji. Z ustaleń organów poczynionych na podstawie oświadczenia skarżącego odnośnie do jego aktywności zawodowej wynika, że do 2012 roku skarżący był zatrudniony na umowę o pracę. Po tym czasie pracował wyłącznie dorywczo jako murarz lub pomocnik murarza. Z zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy w Kartuzach z 15 lutego 2022 r. (w aktach administracyjnych II instancji) wynika, że skarżący ma udokumentowany okres aktywności od 20 stycznia 2014 r. do 23 kwietnia 2015 r. W okresie od 1 marca 1995 r, do 11 czerwca 1997 r. skarżący miał status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku. Utracił ten status wobec nie stawienia się w organie w wyznaczonym terminie. Następnie w 2000 r. (od 11 stycznia do 4 kwietnia) skarżący nabył status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku, który ponownie utracił wobec nie stawienia się w organie w wyznaczonym terminie. Ten sam status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku skarżący nabywał w 2001 roku, następnie od 2003 do 2005 roku, w latach 2009 – 2010 oraz w 2014 i 2015 roku, przy czym w niektórych okresach we wskazanych latach posiadał prawo do zasiłku dla bezrobotnych. 24 kwietnia 2015 r. skarżący utracił status osoby bezrobotnej wobec nie stawienia się w organie w wyznaczonym terminie. Powyższe wskazuje, że aktywność zawodowa skarżącego, jak uznało to Kolegium, była sporadyczna. Skarżący bowiem od wielu lat nie posiada stałego zatrudnienia, pracując okresowo dorywczo. Jego oświadczenie o rezygnacji z podjęcia zatrudnienia wyłącznie ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką budzi wątpliwości, biorąc pod uwagę całokształt okoliczności sprawy.

W ocenie Sądu, podzielając stanowisko Kolegium w tym zakresie, nie można przyjąć, aby skarżący nie podejmował pracy zarobkowej wyłącznie ze względu na opiekę nad matką. Po pierwsze wskazać należy, że pomoc w czynnościach higienicznych, prowadzenie gospodarstwa domowego, robienie zakupów, sprzątanie, gotowanie, umawianie wizyt lekarskich i zapewnienie asysty podczas tych wizyt, towarzyszenie podczas spacerów nie stanowią czynności, które świadczą o konieczności sprawowania stałej lub długotrwałej opieki. Czynności te nie są wykonywane codziennie, a jeśli już są wykonywane codziennie, to nie zajmują tyle czasu, aby determinowało to u skarżącego potrzebę niepodejmowania zatrudnienia. Zatem nie są to czynności oznaczające stałą lub długotrwałą opiekę nad inną osobą w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Czynności wskazywane przez skarżącego stanowią de facto czynności zwykłego dnia codziennego. Zatem w istocie stanowią one codzienną rutynę osób, w tym takich, które również pracują zawodowo. Skarżący ponadto pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z ojcem i bratem, którzy w zakresie, na jaki pozwala im stan zdrowia (ojciec skarżącego), czy aktywność zawodowa (w przypadku brata) mogą go wspomóc w określonych czynnościach, np. zapewniając towarzystwo mamie skarżącego podczas, gdy on robi zakupy.

Ponadto, matka skarżącego nie jest osobą leżącą i wymagającą z tego tytułu całkowitej i całodobowej opieki (obejmującej choćby konieczność np. karmienia, pojenia, cewnikowania, pampersowania itp.). Jak ustalono, matka skarżącego ma problemy z samodzielnym poruszaniem się, dlatego wymaga czasami asekuracji i towarzystwa podczas spacerów, może jednak pozostać w domu sama przez kilka godzin albo w towarzystwie męża lub drugiego syna.

Zakres samodzielności matki skarżącego, choć ograniczony, to jednak nie jest tego rodzaju, by wykluczał podjęcie przez skarżącego zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zakres tych czynności, które skarżący wykonuje, opiekując się matką nie jest na tyle intensywny i absorbujący, by stanowił obiektywną przeszkodę do podjęcia przez niego zatrudnienia. Nie ma przeszkód, aby przy odpowiedniej organizacji czasu pracy skarżący podał matce śniadanie, a kolejne posiłki po powrocie z wykonywanej pracy. Co do samego przygotowywania posiłków, to nie ma przecież przeszkód, by je przyrządzać po pracy lub w czasie wolnym od pracy, tak jak to ma miejsce w większości gospodarstw domowych, prowadzonych przez osoby aktywne zawodowo. Nie ma również przeszkód, aby skarżący przygotował matce wcześniej leki, zwłaszcza że matka przyjmuje je samodzielnie i nie potrzebuje przy tym pomocy. Analogicznie należy odnieść się do podnoszonej przez skarżącą okoliczności wykonywania pozostałych prac domowych, jak robienie zakupów, sprzątanie. Podobnie spacery – mogą mieć miejsce po powrocie skarżącego z miejsca pracy albo też w tych czynnościach może wspomóc go mieszkający we wspólnym gospodarstwie domowym brat.

W okolicznościach faktycznych rozstrzyganej sprawy nie można pominąć, że ostatnie zatrudnienie skarżącego obejmuje jego pracę w okresie od 20 stycznia 2014 r. do 23 kwietnia 2015 r. Od tamtej pory skarżący nie podejmuje udokumentowanej aktywności zawodowej. Zatem trudno dać wiarę twierdzeniu skarżącego, że niepodejmowanie przez niego aktywności zawodowej obecnie wynika wyłącznie z konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Podsumowując, wbrew zarzutom skargi, przeprowadzone w sprawie postępowanie nie było obarczone wadami wynikającymi z naruszenia zasad i przepisów postępowania administracyjnego, w szczególności w zakresie prowadzonego postępowania dowodowego oraz zasady zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W rozpatrywanej sprawie organy w myśl zasad określonych w art. 7 k.p.a. i art. 77 k.p.a., w toku prowadzonego postępowania, nie naruszyły obowiązku zebrania wyczerpującego materiału dowodowego i dopełniły obowiązku wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy w stopniu koniecznym do rozstrzygnięcia i ustalenia wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności z punktu widzenia podstawy materialnoprawnej decyzji, a mianowicie spełnienia określonych w art. 17 ust. 1 ustawy przesłanek pozytywnych, od których łącznego spełnienia uzależnione jest przyznanie wnioskowanego przez stronę świadczenia. W ocenie Sądu ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organ II instancji wyprowadził merytorycznie uzasadnione i logiczne wnioski, będące wynikiem swobodnej, a nie dowolnej, oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Stwierdzone zaś naruszenie przepisów postępowania, o którym mowa była powyżej, nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy w świetle tego, że Sąd podzielił stanowisko organów co do braku spełnienia przez skarżącego pozytywnej przesłanki przyznania analizowanego świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Reasumując wywody w zakresie analizy tej przesłanki, w ocenie Sądu, mając na uwadze rozmiar sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką związany z jej niepełnosprawnością, przyjąć należy, że organ odwoławczy w sposób prawidłowy uznał, iż zakres tej opieki jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem aktywności zawodowej przez skarżącego. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego nie wynika, aby rozmiar opieki wymuszał na skarżącym całkowite niepodejmowanie pracy zarobkowej. Sprawowana opieka nad matką nie uniemożliwia wykonywania pracy zarobkowej, która może być także wykonywana chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Raz jeszcze należy podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane w sytuacji, gdy czas poświęcony na czynności opiekuńcze nie absorbuje, przy należytej jego organizacji, zdecydowanej większości dnia. Nie zachodzi bowiem wówczas wymagana ustawą przesłanka przyznania świadczenia, jaką jest konieczność rezygnacji z pracy lub niepodejmowanie pracy z uwagi na wymóg sprawowania koniecznej i wymaganej z uwagi na specyfikę niepełnosprawności opieki.

W niniejszej sprawie organ odwoławczy prawidłowo zatem ocenił, że zakres realizowanych przez skarżącego czynności opiekuńczych wobec matki, nie wykluczałby możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia (innej pracy zarobkowej), chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a tym samym brak jest wypełnienia przesłanki warunkującej przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. W tej sytuacji wadliwa ocena co do wystąpienia w odniesieniu do sytuacji skarżącego negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. nie miała wpływu na wynik sprawy, bowiem brak spełnienia przesłanki pozytywnej wykluczał możliwość uwzględnienia wniosku skarżącego o przyznanie mu wnioskowanego świadczenia.

Mając to na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku – na podstawie art. 151 p.p.s.a. – orzekł, jak w sentencji wyroku.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.