Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2194/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-03-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2009 nr 1 poz 7
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 184, art. 250, art. 258 § 2 pkt 8 i § 3, art. 256, art. 260
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie : Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędziowie: Sędzia NSA Jan Paweł Tarno Sędzia NSA del. Jolanta Sikorska (spr.) Protokolant asystent sędziego Anna Dziosa-Płudowska po rozpoznaniu w dniu 25 marca 2015 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 13 marca 2013 r. sygn. akt IV SA/Po 1199/12 w sprawie ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia 20 sierpnia 2012 r., nr SKO.PS.FA.4040.T.1019.2012 w przedmiocie odmowy rozłożenia na raty oraz umorzenia ustawowych odsetek od należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt IV SA/Po 1199/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, po rozpoznaniu skargi R. S., dalej skarżący, na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia 20 sierpnia 2012 r., nr SKO.PS.FA.4040.T.1019.2012 w przedmiocie odmowy rozłożenia na raty oraz umorzenia ustawowych odsetek od należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego: oddalił skargę.

Wyrok powyższy zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wydaną w niniejszej sprawie w pierwszej instancji decyzją z dnia 4 kwietnia 2012 r., nr OPS.III.4611.32.2012.BD Burmistrz S. odmówił skarżącemu rozłożenia na raty oraz umorzenia odsetek w kwocie 649 zł od należności głównej z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej - K. S. świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie świadczeniowym 2008/2009. W uzasadnieniu decyzji podał, że decyzją z dnia 1 grudnia 2009 r., nr OPS.III.81924-2-129/09 Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w S. zobowiązał dłużnika alimentacyjnego - skarżącego do zwrotu należności w łącznej wysokości 1931,76 zł wraz z ustawowymi odsetkami.

Skarżący wnioskiem z dnia 14 marca 2012 r. zwrócił się do organu I instancji o rozłożenie na raty (w wysokości 50,00 zł miesięcznie) odsetek od powyższego zobowiązania. Natomiast w dniu 2 kwietnia 2012 r. złożył wniosek o umorzenie przedmiotowych odsetek w związku z bezrobociem. Organ I instancji wskazał, że należność powstała z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej. Należność została pomniejszona o kwoty wyegzekwowane na poczet zadłużenia. Kwota odsetek została naliczona zgodnie z art. 27 ust. 1a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty.

Na podstawie wywiadu środowiskowego dotyczącego sytuacji rodzinnej, materialnej i zawodowej oraz stanu zdrowia skarżącego organ ten ustalił, że skarżący prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe i nie ma osób pozostających na jego utrzymaniu. Ponadto jest osobą długotrwale bezrobotną, obecnie zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy, bez prawa do zasiłku. Skarżący otrzymał w ostatnim czasie dwie oferty pracy, jednakże w obu przypadkach ze strony potencjalnego pracodawcy miała miejsce odmowa zatrudnienia. Skarżący wywiązał się z zaleceń zawartych w kontrakcie socjalnym spisanym w dniu 20 lutego 2012 r. dotyczącym aktywizacji zawodowej. W sprawie ustalono, że skarżący nie uzyskuje żadnych dochodów z pracy dorywczej. Korzysta z pomocy społecznej. W lutym 2012 r. otrzymał zasiłek okresowy w kwocie 418,00 zł. Otrzymał też zasiłek celowy z przeznaczeniem na zakup żywności w kwocie 50,00 zł. W trakcie wywiadu środowiskowego podał, że ponosi stałe wydatki na poziomie: czynsz 245,37 zł, energia elektryczna 50,00 zł za okres dwóch miesięcy, gaz ok. 30,00 zł za okres dwóch miesięcy. Ustalono także, że wnioskodawca jest osobą w wieku produkcyjnym i nie został zaliczony do osób niezdolnych do pracy z uwagi na stan zdrowia. Legitymuje się wykształceniem średnim technicznym - technik elektronik, posiada prawo jazdy kategorii A i B. Ponadto przed Sądem Rejonowym w S. od 2009 r. toczy się sprawa o podział majątku pod sygn. akt [...] pomiędzy skarżącym, a jego byłą żoną.

Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ I instancji podkreślił uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie umorzenia należności, odroczenia terminu płatności, czy rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W ocenie organu I instancji, w przypadku skarżącego kwota zadłużenia nie ulegnie zwiększeniu o zaległe skapitalizowane odsetki, natomiast poprawi się zdolność do zatrudnienia oraz podnoszenie poziomu aktywności zawodowej poprzez związanie kontraktem socjalnym oraz udziałem w projekcie "Aktywność się opłaca".

Skarżący złożył odwołanie od powyższej decyzji. W wyniku rozpatrzenia powyższego odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu zaskarżoną decyzją utrzymało w mocy ww. decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu podało, że nie kwestionuje trudnej sytuacji życiowej skarżącego. Zauważyło jednak, że umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego, czy rozłożenie ich na raty powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy biorąc pod uwagę obiektywną sytuację dochodową i rodzinną, zobowiązany nie ma możliwości wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Ponadto organ odwoławczy wskazał, że po wydaniu przez Burmistrza S. decyzji z dnia 1 grudnia 2009 r. ustalającej kwotę w wysokości 1931,76 zł do zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami, skarżący zapłacił w okresie od 28 września 2011 r. do 16 marca 2012 r. łącznie 1931,76 zł, natomiast pozostałe do zapłaty odsetki ustawowe stanowią przedmiot niniejszej sprawy. Organ II instancji podał, że skarżący jest osobą bezrobotną, jednak zdrową, posiadającą wykształcenie średnie techniczne oraz nie posiadającą żadnych osób na utrzymaniu. W ocenie organu odwoławczego wskazywane przez skarżącego okoliczności nie czynią jego sytuacji wyjątkowej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych. Podkreślono, że skarżący jest osobą bezrobotną, co nie oznacza jednak, że nie może pracować w ogóle i nie może postarać się o takie zarobkowanie, które umożliwi mu utrzymanie i spłatę zobowiązań. Skarżący złożył skargę na powyższe rozstrzygnięcie, w której podniósł, że przebywa obecnie w zakładzie karnym, odbywając 79 dni kary pozbawienia wolności za przestępstwo z art. 267 k.k.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Oddalając powyższą skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu powołał się na przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t.: Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 z późn. zm.) stanowiącej podstawę prawną zaskarżonej decyzji, w szczególności na art. 30 ust. 2 ww. ustawy. Wskazał, że decyzja wydawana na podstawie ww. przepisu prawa jest decyzją wydawaną w ramach tzw. uznania administracyjnego. Jednakże właściwy organ podejmuje ją w ramach konkretnej sprawy i z uwzględnieniem naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 k.p.a., uzupełnionej postanowieniami art. 77 § 1 k.p.a., jak również zasadami i celami określonymi w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Kontrola sądu administracyjnego powyższych decyzji prowadzona z punktu widzenia ich legalności sprowadza się do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione istotne w sprawie okoliczności, a organ nie uchybił wskazanym wyżej przepisom. Istotne znaczenie ma przy tym uzasadnienie wydanej przez organ decyzji rozstrzygającej sprawę.

W ocenie Sądu I instancji, ustalenia faktyczne i motywy, które legły u podstaw zaskarżonego rozstrzygnięcia, nie dawały podstaw do stwierdzenia przekroczenia przez organ granic uznania administracyjnego. Zdaniem tego Sądu, organy dokonały prawidłowej wykładni użytego przez ustawodawcę w art. 30 ust. 2 ustawy pojęcia "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną". Sąd ten podzielił pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07 (niepubl.), w którym wprost wskazano, że na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności - stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Są to kwestie istotne. Działając bowiem w ramach uznania administracyjnego organ winien rozważyć, czy sytuacja dłużnika rzeczywiście zmusza go do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać. Na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie, czy prowadzi samodzielne gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz.

W ocenie Sądu I instancji, rozpoznając sprawę organy dokonały należytej analizy sytuacji materialnej i życiowej skarżącego oraz trafnie przyjęły, że oceniając możliwość umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego należy mieć na względzie fakt, że wprawdzie skarżący jest osobą bezrobotną, to jednak zdrową oraz nie posiadającą żadnych osób na utrzymaniu. Sąd ten podkreślił, że sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy może co do zasady stanowić przesłankę umorzenia przez organ właściwy wierzyciela tego rodzaju należności, jednakże wybór rozstrzygnięcia, po dokonaniu jej analizy, należy ostatecznie do organu administracji, który w rozpatrywanej sprawie przedstawił swoje stanowisko w sposób wyczerpujący i logiczny w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.). W ocenie Sądu I instancji, istnieją przesłanki ku temu, że skarżący spłaci przedmiotowe zadłużenie w przyszłości. Tym bardziej, że jak wynika z akt administracyjnych sprawy, spłacił należność główną w wysokości 1931,76 zł. Obecnie skarżący ma 46 lat, jest osobą zdrową, posiadającą wykształcenie średnie techniczne, co umożliwia mu podejmowanie działań zmierzających do poprawy jego sytuacji. Sąd ten wskazał także, że po opuszczeniu zakładu karnego sytuacja dochodowa skarżącego może ulec zmianie na jego korzyść. Po wyjściu z zakładu karnego skarżący będzie miał bowiem możliwość podjęcia pracy zarobkowej pozwalającej na spłatę odsetek od zaległości alimentacyjnych. Nadto Sąd I instancji wskazał, że okoliczność odbywania przez skarżącego kary pozbawienia wolności nie stanowi sama w sobie wystarczającej przesłanki do uwzględnienia jego wniosku, gdyż stanowi efekt zabronionych działań. W tym względzie Sąd ten powołał się na ugruntowane w tej mierze orzecznictwo (wyrok WSA w Łodzi z dnia 12 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 1111/10, wyrok NSA z dnia 14 stycznia 2010 r., sygn. akt I OSK 1166/09, wyrok NSA z dnia 24 stycznia 2008 r., sygn. akt I OSK 544/07, dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Niezależnie od powyższego Sąd I instancji przyznał, że niewątpliwie sytuacja skarżącego jest trudna, ale umarzanie zaległych należności każdemu dłużnikowi z powodu bezrobocia prowadziłoby do przerzucania obowiązku utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych przez wszystkich podatników, co byłoby sprzeczne z interesem społecznym. W tej sytuacji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, powołując się na art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.

Skarżący złożył skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zaskarżając wyrok w całości. Powołując się na art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.), powoływanej dalej jako: p.p.s.a., zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to:

1) art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez ich błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, że w toku postępowania administracyjnego zebrano wystarczający materiał dowodowy i wnikliwie wyjaśniono istotne okoliczności sprawy, podczas gdy organ nie zbadał i nie uwzględnił, że:

a) należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego zwrócone organowi "w kwocie 2000,00 zł" nie pochodziły z jego środków własnych, a zostały zapłacone przez członków rodziny skarżącego w jego imieniu;

b) świadczenia alimentacyjne, do których zobowiązany był skarżący, były faktycznie uiszczane w jego imieniu przez członków jego rodziny;

2) art. 80 k.p.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny zebranego materiału dowodowego, a mianowicie niezachowanie zasady wszechstronnej oceny materiału dowodowego poprzez nieuwzględnienie jako okoliczności świadczącej o złej sytuacji majątkowej skarżącego faktu, iż skarżący odbywał zastępczą karę pozbawienia wolności w wymiarze 75 dni, która została orzeczona w miejsce kary grzywny w wymiarze 150 stawek dziennych po 10 zł.

Powołując się na art. 174 pkt 1 p.p.s.a. podniósł także zarzut naruszenia prawa materialnego, do którego doszło w jego ocenie w wyniku ww. uchybień procesowych, tj. naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. poprzez jego błędną wykładnię i zastosowanie polegające na przekroczeniu granic uznania administracyjnego, a w konsekwencji odmowie uwzględnienia wniosku skarżącego, podczas gdy przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy zasługiwał on na uwzględnienie.

Powołując się na powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

Jednocześnie na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. wniósł o przeprowadzenie dowodu z dokumentów w postaci postanowienia Sądu Rejonowego w S. z dnia 26 kwietnia 2012 roku, [...] wraz z uzasadnieniem oraz 27 potwierdzeń przelewów alimentów z rachunku bankowego D. S. dokonanych w imieniu R. S.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej, po przedstawieniu dotychczasowego przebiegu postępowania, autor skargi kasacyjnej podniósł, że w niniejszej sprawie organ powinien był zbadać okoliczności związane z majątkiem skarżącego, jego dochodami, wydatkami i środkami utrzymania, a także sytuacją rodzinną, w tym pomocą świadczoną przez dłużnika na rzecz członków rodziny i od nich otrzymywaną.

W ocenie skarżącego kasacyjnie organ pominął dwie istotne okoliczności, które wskazują na sytuację finansową skarżącego oraz pomoc, jaką uzyskuje od rodziny. Po pierwsze, organ przyjął, że skarżący zapłacił kwotę 2000 zł tytułem zwrotu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. W istocie należność ta została uiszczona w imieniu skarżącego przez członków jego rodziny. Skarżący nie dysponował środkami finansowymi pozwalającymi na spłatę zadłużenia. Chcąc uniknąć ciągłego zwiększania się zobowiązań wskutek narastania odsetek, wobec braku perspektyw na zmianę własnej sytuacji finansowej, zwrócił się o pomoc do rodziny i ją uzyskał. Po drugie, organ w ogóle nie badał okoliczności związanych z łożeniem przez skarżącego na jego dzieci, tj. z wywiązywaniem się przez niego z obowiązku alimentacyjnego. Zebranie materiału dowodowego na tą okoliczność pozwoliłoby na stwierdzenie, że świadczenia alimentacyjne w imieniu skarżącego płaci D. S. - członek jego rodziny.

Skarżący kasacyjnie zwrócił także uwagę, że zobowiązania, o których mowa powyżej, w obu przypadkach są związane ze świadczeniami alimentacyjnymi, tak jak należność główna, od której naliczono odsetki, których umorzenie czy też rozłożenie na raty jest przedmiotem niniejszego postępowania. W konsekwencji zasadnym jest zweryfikowanie przez organ okoliczności odnoszących się do wywiązywania się przez skarżącego z obowiązków alimentacyjnych. Fakt, że skarżący korzysta w takim zakresie z pomocy rodziny przekonuje również, że rzeczywiście jego sytuacja finansowa jest bardzo trudna.

Wyjaśnienie powyższych okoliczności pozwoliłoby na wszechstronne ukazanie sytuacji dochodowej skarżącego, a w szczególności stosunku jego dochodów do zobowiązań, konieczności korzystania z pomocy rodziny oraz rozważenie, że rodzina może zwrócić się do skarżącego o zwrot udzielonej skarżącemu pomocy. Ocena tych okoliczności jest jednak wtórna, bowiem kluczowe dla niniejszej skargi jest wskazanie, że organ błędnie ustalił, kto uiścił na jego rzecz kwotę 2000 zł. Nadto organ nie wziął pod uwagę uzyskiwanej przez skarżącego pomocy w zakresie wywiązywania się przez niego z obowiązku alimentacyjnego, a uwzględnienie tych okoliczności mogło mieć jego zdaniem wpływ na wynik postępowania.

Uzasadniając naruszenie art. 80 k.p.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. autor skargi kasacyjnej podniósł, że ocena zgromadzonych w toku postępowania administracyjnego dowodów musi być wszechstronna, a nie dowolna. W niniejszym postępowaniu ocena ta została naruszona. Wojewódzki Sąd Administracyjny ustalił, że skarżący odbywał karę 75 dni pozbawienia wolności i wskazał, że pozbawienie wolności nie powinno być samo w sobie traktowane samodzielnie jako sytuacja wyjątkowa przemawiająca za uwzględnieniem wniosku skarżącego. Skarżący kasacyjnie zarzucił, że zupełnie pominięto w sprawie fakt, że odbywana przez skarżącego kara pozbawienia wolności została orzeczona zstępczo postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2012 r. Sądu Rejonowego w S., sygn. akt [...] w miejsce kary grzywny orzeczonej w wymiarze 150 stawek dziennych po 10 zł, z czego wynika, że sytuacja dochodowa skarżącego była na tyle trudna, że mimo perspektywy pójścia do więzienia nie zapłacił on grzywny. Taka sytuacja winna mieć znaczenie nie tylko w zakresie ustalenia sytuacji dochodowej skarżącego, ale również powinna być uwzględniona jako szczególna okoliczność wpływająca na wydanie decyzji w ramach uznania administracyjnego.

W konsekwencji błędne i niepełne ustalenie stanu faktycznego spowodowało, zdaniem autora skargi kasacyjnej, że art. 30 ust 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów został nieprawidłowo wyłożony i zastosowany. Organ bowiem uznał, że nie zachodzą przesłanki do umorzenia lub rozłożenia na raty należności skarżącego. Wyczerpujące wyjaśnienie okoliczności faktycznych, uwzględniające całokształt sytuacji dochodowej skarżącego, pozwoliłoby na stwierdzenie, że zachodzą warunki uzasadniające przyznanie skarżącemu wyżej wskazanego dobrodziejstwa, a w szczególności, że jego sytuacja dochodowa nie pozwoli mu na zwrot należności wypłaconej z funduszu alimentacyjnego w przyszłości. Z przedstawionej wyżej argumentacji wynika zdaniem autora skargi kasacyjnej, że w niniejszej sprawie doszło do przekroczenia granic uznania administracyjnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu wniosło o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki zostały określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Żadna z przesłanek nieważności postępowania w niniejszej sprawie nie występuje. Związanie granicami skargi kasacyjnej oznacza, że Naczelny Sąd Administracyjny może poruszać się tylko w ramach przytoczonych zarzutów wyjaśnionych w uzasadnieniu, gdyż ten element skargi należy traktować jako całość.

Granice skargi kasacyjnej wyznaczają między innymi wymienione w art. 176 p.p.s.a. podstawy kasacyjne, które zgodnie z art. 174 tej ustawy mogą stanowić: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W niniejszej sprawie skarżący kasacyjnie w podstawach skargi kasacyjnej powołał się zarówno na pkt 1 art. 174 p.p.s.a., jak i na pkt 2 tego przepisu prawa. W takich przypadkach, co do zasady, w pierwszej kolejności badaniu podlegają zarzuty naruszenia prawa procesowego, co wynika z celowościowej wykładni art. 188 p.p.s.a. W sytuacji, gdy postawiony w skardze kasacyjnej zarzut procesowy jest w istocie konsekwencją zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego, jak to ma miejsce w niniejszej sprawie, uzasadnione jest dokonanie jego oceny w ramach analizy tych właśnie zarzutów (materialnych).

Dokonując oceny w powyższy sposób podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Trafnie zauważa w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji, że podstawę prawną wydanej w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t.: Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 z późn. zm.)., dalej u.p.o.u.a. Zgodnie z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Treść powyższego przepisu prawa wskazuje, że decyzja podejmowana na jego podstawie ma charakter uznaniowy, na co wyraźnie wskazuje Sąd I instancji, dokonując kontroli zaskarżonej decyzji. Taki charakter decyzji oznacza, że organ administracji ma swobodę decyzyjną co do ustalenia treści decyzji uznaniowej. Kontrola sądu administracyjnego I instancji, prowadzona z punktu widzenia legalności decyzji administracyjnych, jest w stosunku do takich decyzji ograniczona. Sprowadza się bowiem do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione istotne w sprawie okoliczności, a zatem, czy prowadząc postępowanie w sprawie organ ją rozpoznający nie uchybił przepisom art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. oraz czy organ w sposób wszechstronny i wnikliwy rozważył cały zebrany w sprawie materiał dowodowy (art. 80 k.p.a.) i czy po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu owego materiału dokonał prawidłowej oceny istnienia przesłanek warunkujących zastosowanie przepisu przewidującego możliwość przyznania określonego uprawnienia i zakresu owego uprawnienia. Istotne znaczenie przy tym ma uzasadnienie wydanej przez organ decyzji rozstrzygającej sprawę. Wskazuje na to wyraźnie Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

W orzecznictwie dotyczącym spraw odnoszących się do umorzenia należności, o których mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. podkreśla się, że rozstrzygnięcie organu winno być poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji rodzinnej i dochodowej wnioskodawcy oraz jej analizą z zachowaniem wymogów proceduralnych przewidzianych w przepisach k.p.a.

W wyroku z dnia 30.06.2011 r., sygn. akt I OSK 371/11 (lex nr 1082740) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że: "Ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych w funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności."

Trafnie zauważa w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji, powołując się w tym względzie na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21.10.2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07, że na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności - stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Są to kwestie istotne. Działając bowiem w ramach uznania administracyjnego organ winien rozważyć, czy sytuacja dłużnika rzeczywiście zmusza go do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać. Na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie, czy prowadzi samodzielne gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami biskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz.

Zgodzić się należy ze stanowiskiem Sądu I instancji, że rozpoznając sprawę, organy dokonały należytej analizy sytuacji materialnej i życiowej skarżącego. Trafnie też przyjęły, że oceniając możliwość umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego należy mieć na względzie fakt, że wprawdzie skarżący jest osobą bezrobotną, to jednak zdrową oraz nie posiadającą żadnych osób na utrzymaniu. Odmawiając skarżącemu umorzenia i rozłożenia na raty odsetek organ wziął pod uwagę wykształcenie skarżącego, jego możliwości zarobkowe, a także sytuację majątkową. Z prawidłowych ustaleń poczynionych w sprawie wynika, że skarżący na datę orzekania w sprawie przez organy miał 46 lat, był osobą zdrową, posiadającą wykształcenie średnie techniczne i posiadał prawo jazdy kategorii A i B. Przed sądem powszechnym toczy się między nim i jego byłą żoną postępowanie o podział majątku dorobkowego. Ustalono również, że skarżący spłacił należność główną w wysokości 1931,76 zł. Prawidłowo w świetle powyższych ustaleń przyjęto, że odmowa rozłożenia na raty oraz umorzenia ustawowych odsetek od należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego została poprzedzona należytym, zgodnym z art. 7 i art. 77 § k.p.a. zebraniem materiału dowodowego w sprawie, ocenionym w granicach zakreślonych art. 80 k.p.a., a podjęta w sprawie na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. decyzja w niczym przepisu tego nie narusza.

Podniesione zatem w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania, a to art. 7 i art. 77 § k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. oraz art. 80 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., jak również zarzut naruszenia art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. nie są zasadne.

Odnosząc się do podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 7 i art. 77 § k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. przez nieuwzględnienie, że należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego zwrócone organowi "w kwocie 2000 zł" zostały zapłacone nie przez skarżącego, a przez członków rodziny należy zauważyć, że okoliczności ta, w świetle tego, co powiedziano wyżej, pozostaje bez wpływu na wynik sprawy. Świadczy jedynie o tym, że skarżący ma wsparcie ze strony rodziny.

Uzyskiwane przez dłużnika alimentacyjnego wsparcie ze strony rodziny w spłacie należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie uzasadnia, w świetle treści art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., umorzenia na wniosek dłużnika alimentacyjnego jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia termin płatności, czy rozłożenia na raty.

W świetle art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. przesłanką uzasadniającą umorzenie na wniosek dłużnika alimentacyjnego jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty, jest sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika. Bez znaczenia natomiast pozostaje okoliczność, że członek rodziny dłużnika przejmuje faktycznie (faktycznie spłaca) jego zobowiązania wobec funduszu alimentacyjnego. Ponadto na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności - stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Są to okoliczności istotne do podjęcia decyzji administracyjnej wydawanej na podstawie art. 30 ust. 2 w związku z ust. 3 u.p.o.u.a. Wskazywana przez skarżącego kasacyjnie okoliczność nie czyni jego sytuacji wyjątkowej i nie może stawiać go w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych. Podniesiony zatem w skardze kasacyjnej zarzut dotyczący naruszenia ww. przepisu prawa uznać należy za niezasadny.

Nie ma także usprawiedliwionych podstaw zarzut naruszenia art. 80 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. przez nieuwzględnienie jako okoliczności świadczącej o złej sytuacji majątkowej skarżącego faktu, że skarżący odbywał zastępczą karę pozbawienia wolności w wymiarze 75 dni, która została orzeczona w miejsce kary grzywny w wymiarze 150 stawek dziennych po 10 zł.

Wbrew odmiennemu w tym względzie stanowisku skarżącego kasacyjnie, okoliczność ta była przedmiotem analizy i oceny organów decyzyjnych pod względem jej wpływu na wynik sprawy, a dokonana przez Sąd I instancji ocena stanowiska organów w tej mierze w niczym nie narusza wskazanego przepisu prawa. W świetle orzecznictwa sądów administracyjnych, ulga w spłacie zaległości alimentacyjnych, a w szczególności ich umorzenie, czy umorzenie ustawowych odsetek od podlegających zwrotowi należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, ma miejsce wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak wynikiem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Okolicznością taką nie jest natomiast odbywanie kary pozbawienia wolności, gdyż stanowi ona efekt zabronionych działań zobowiązanego. Za wyjątkową nie może być bowiem uznana sytuacja będąca skutkiem niezgodnych z prawem i nie akceptowanych społecznie działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji. (por. wyroki: NSA z 20.10.2011 r., sygn. I OSK 881/11, WSA w Białymstoku z 10.03.2011 r., sygn. II SA/Bk 3/11, dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Trafnie w tej mierze Sąd I instancji wskazał zatem, powołując się na liczne orzeczenia sądów administracyjnych, że okoliczność odbywania przez skarżącego kary pozbawienia wolności nie stanowi sama w sobie wystarczającej przesłanki do uwzględnienia jego wniosku, gdyż stanowi efekt zabronionych działań. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, dotyczy to także sytuacji, w której dłużnik alimentacyjny odbywa karę pozbawienia wolności orzeczoną w miejsce niezapłaconej grzywny.

Mający uzasadniać zarzut naruszenia art. 80 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. argument, że sytuacja skarżącego jest tak zła, że zdecydował się on na odbywanie kary pozbawienia wolności w wymiarze 75 dni, orzeczonej w miejsce niezapłaconej grzywny w wymiarze 150 stawek dziennych po 10 zł, nie może odnieść zamierzonego skutku także z tego względu, że w świetle art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. przesłanką mającą uzasadniać uwzględnienie złożonego na jego podstawie wniosku, jest sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika alimentacyjnego, rozumiana jako sytuacja obiektywnie istniejąca, na którą dłużnik alimentacyjny nie ma wpływu, a okoliczność podnoszona w skardze kasacyjnej mająca uzasadniać zarzut naruszenia art. 80 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. do takich nie należy.

W świetle powyższego za nietrafny uznać także należało podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. przez nieuwzględnienie wszystkich okoliczności sprawy i przekroczenie w ramach tego przepisu granic uznania administracyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zgłoszone w skardze kasacyjnej wnioski dowodowe albowiem okoliczność odbywania przez skarżącego zastępczej kary pozbawienia wolności została w sprawie prawidłowo ustalona i oceniona, a okoliczność spłaty zadłużenia skarżącego przez osobę bliską nie ma w sprawie znaczenia, co wyżej wykazano.

W świetle powyższego podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty uznać należało za nieusprawiedliwione. Skarga kasacyjna podlegała zatem oddaleniu, co orzeczono na podstawie art. 184 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o wniosku wyznaczonego dla skarżącego kasacyjnie pełnomocnika z urzędu w przedmiocie przyznania temuż pełnomocnikowi kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, albowiem stosownie do art. 250, art. 258 § 2 pkt 8 i § 3 oraz art. 259 i art. 260 p.p.s.a., orzekanie o przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi wyznaczonemu dla strony z urzędu za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy należy do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.