Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1015/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-11-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję w części
Powołane przepisy: article: art. 134 par. 1,art. 145 par. 1 pkt 1 lit b, art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 12, art. 145 par. 1 pkt 4 i 5
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 36 ust. 1 pkt 8
journal: Dz.U. 2003 nr 162 poz 1568
law: Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aneta Dąbrowska, Sędziowie Sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.), Sędzia WSA Agnieszka Wójcik, Protokolant ref. staż. Renata Lewandowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 listopada 2012 r. sprawy ze skargi Powiatu J. i W. C. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej I. oddala skargę Powiatu J.; II. uchyla zaskarżoną decyzję w części w jakiej utrzymuje w mocy pkt 2 decyzji Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2012 r. znak [...]; III. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącego W. C. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] października 2011 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 tj. ze zm.), zwanej dalej "K.p.a.", utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] stycznia 2012 r., którą w 1. punkcie stwierdzono, że nieruchomość położona we wsi P. oznaczona obecnie w ewidencji gruntów i budynków jako działka nr ew. [...] (o pow. 10,90 ha), w części zabudowana pałacem, dawną siedzibą rodziny [...] - nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.), zaś w 2. punkcie stwierdzono, że nieruchomość położona we wsi P. oznaczona obecnie w ewidencji gruntów i budynków, jako działki nr ew. [...] (o pow. 0,29 ha), [...] (o pow. 14,83 ha), [...] (o pow. 0,60 ha), [...] (o pow. 0,0931 ha), [...] (o pow. 0,1041 ha), [...] (o pow. 0,0952 ha), [...] (o pow. 0,0367 ha) wraz z zabudowaniami i urządzeniami trwale z gruntem związanymi - podpadała pod działanie tego przepisu.

Organ odwoławczy odnotował, że postępowanie zostało wszczęte wnioskiem p. W. C. z 8 czerwca 2011 r., którym wystąpił do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość położona w P., gm. J., stanowiąca zespół pałacowo-parkowy, nie podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wydana w następstwie rozpatrzenia wniosku decyzja Wojewody [...], w zakresie punktu 2 - co do działek nr ew. [...], [...] oraz [...], nie została zaskarżona, stąd organ nie orzekał, co do tych nieruchomości.

Uzasadniając zaskarżoną decyzję przywołano następujące okoliczności faktyczne i prawne:

- zgodnie z art. 2 ust.1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej pod jego działanie podpadały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni; dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie zawierał definicji legalnej pojęcia "nieruchomość ziemska"; rozumienie tego pojęcia, budziło wiele kontrowersji w orzecznictwie sądowym do momentu podjęcia przez Trybunał Konstytucyjny uchwały z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 (OTK z 1990 r., z. 1, poz. 26); pod pojęciem nieruchomości ziemskiej rozumiano bowiem nie tylko nieruchomości o charakterze rolnym (a więc takie, które mogły być wykorzystane do produkcji rolnej), ale również i te, które były zabudowane czy zalesione; w omawianej uchwale Trybunał Konstytucyjny stanął na stanowisku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej,

- aby ocenić czy określona nieruchomość podpadała pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej należy zatem zbadać, czy była to nieruchomość ziemska oraz jaki miała obszar ogólny i ewentualnie, jaki był obszar jej użytków rolnych; natomiast - jak wynika z orzecznictwa sądowoadministracyjnego - w przypadku żądania stwierdzenia, że pod działanie dekretu nie podpadała nieruchomość stanowiąca zespół dworsko-parkowy, należy zbadać związek funkcjonalny między tą częścią nieruchomości, której dotyczy żądanie a pozostałą częścią nieruchomości przejętej na własność Państwa;

- zgodnie z aktualnym orzecznictwem sądowoadministracyjnym po podjęciu uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt OPS 2/06 (opubl. ONSAiWSA 2006/5 poz. 123), jednolicie jest prezentowany pogląd o znaczeniu związku funkcjonalnego zespołu dworsko-parkowego z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłance dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa w myśl dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej; wobec braku definicji związku funkcjonalnego, ustalenie co do występowania takiej zależności jest możliwe jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez ukształtowanych w orzecznictwie sądowym, które wskazuje, że o związku funkcjonalnym nie mogą decydować m.in. powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (wyrok NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08, I OSK 906/08), brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, (NSA wyroki sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 686/08, I OSK 27/09), nie oddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08), źródła dochodów właściciela (wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08, I OSK 27/09, I OSK 302/10), zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej (wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08), korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 1014/08); istotne znaczenie dla istnienia związku funkcjonalnego może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy - na terenie części rezydencjalnej lub poza nią (wyrok NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 1014/08, I OSK 27/09); wobec powyższego istnienie związku funkcjonalnego polega głównie na ustaleniu, czy w części mieszkalnej budynku znajdował się np. kantor czy biuro, z którego wykonywany był stały zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej,

- jak wynika z akt sprawy (dokumenty z Powiatowego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w J. oraz z zeznań świadków), usytuowany na działce oznaczonej w aktualnej ewidencji gruntów pod nr ew. [...] zespół pałacowo-parkowy pełnił funkcję mieszkalno-wypoczynkową; pałac wraz z otaczającym go parkiem w dacie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa, jak i wcześniej nie stanowił nieruchomości wykorzystywanej do produkcji rolnej; świadek p. E. S. zeznał, że K. dysponował kilkoma folwarkami, a każdy z nich posiadał własnego rządcę; z kolei całością zarządzał dyrektor, który mieszkał poza pałacem; zeznał również, że rządca folwarku P. mieszkał w tzw. rządówce, która mieściła się po drugiej stronie drogi oddzielającej pałac z parkiem od reszty zabudowań gospodarczych, na działce obecnie oznaczonej nr [...], gdzie mieściło się także jego biuro; świadek p. A. D. potwierdził, że folwark P. posiadał zatrudnionego na stałe rządcę, który wyznaczał zakres prac niezbędnych do wykonania, zatrudniał sezonowych pracowników i dokonywał wypłat dniówek; zdaniem tego świadka, rządca zamieszkiwał poza granicami pałacu; fakt ten potwierdza "szkic sytuacyjny resztówki w P." wraz z załączonym do niego opisem, sporządzony 7 czerwca 1950 r.; ponadto w aktach sprawy znajduje się szczegółowym "opis pałacu w P.", sporządzony 23 i 24 lutego 1945 r., z którego wynika, że w budynku nie było wyodrębnionego pomieszczenia z przeznaczeniem na biuro, a jedynie mała kancelaria dla sekretarza w lewym skrzydle pałacu - poza tym w pałacu znajdowały się m.in. pokoje gościnne, jadalnia, pokoje dziecięce, kaplica i kuchnia,

- argument wnoszącego odwołanie Powiatu J., że okolicznością świadczącą o związku funkcjonalnym wszystkich terenów i zabudowań było ujawnienie nieruchomości ziemskiej P. (o powierzchni 260 ha obszaru ogólnego) w jednej księdze wieczystej i brak wydzielonego z całości prawnie lub fizycznie kompleksu pałacowo-parkowego, uznano za niesłuszny wskazując na przytoczone na wstępie orzecznictwo sądowoadministracyjnym - brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej nie może decydować o związku funkcjonalnym (NSA wyroki sygn. akt I OSK 287/08, 686/08, 27/09 – dostępne w CBOSA),

- mając powyższe na uwadze, nie występuje związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a resztą przejętej nieruchomości ziemskiej; zespół ten służył głównie celom mieszkalnym, kulturalnym, wypoczynkowym, rezydencyjno-reprezentacyjnym; zatem Wojewoda [...] słusznie uznał, że nieruchomość położona we wsi P. oznaczona obecnie w ewidencji gruntów i budynków, jako działka nr ew. [...], w części zabudowana pałacem, dawną siedzibą rodziny [...] - nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej,

- p. W. C., zaskarżył decyzję Wojewody [...] w części punktu 2-giego tj., co do działek nr ew. [...], [...] oraz [...] - w odwołaniu podniesiono, że Wojewoda [...] błędnie uznał, jakoby nieruchomości te miały charakter ziemski (Strona podniosła, że nie zostały one wykorzystane na cele przewidziane w dekrecie), należy wobec tego ustalić, czy działki te były nieruchomościami ziemskimi;

- zgodnie z uchwałą Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt W 3/89, w której Trybunał wypowiedział się, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej;

- działka oznaczona w aktualnej ewidencji gruntów pod nr [...] powstała w wyniku podziału działki pgr. [...]. Ze znajdujących się w aktach sprawy kserokopii "Arkusza posiadłości gruntowej P.", kserokopii "Wyciągu hipotecznego stanu czynnego i biernego majątku P.", "Karty stanu majątkowego" oraz kserokopii planu wyłączenia sporządzonego na mocy art. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej (Dz. U. z 1926 r., Nr 1, poz. 1 ze zm.) wynika, przeznaczenie w/w działki pod rolę; samo to wskazuje, że była to - w myśl w/w uchwały Trybunału Konstytucyjnego - nieruchomość ziemska; niezależnie od tego, świadek p. A. D. zeznał, że przy domu ogrodnika - znajdującego się w sąsiedztwie przedmiotowej działki, jak wskazał także odwołujący się - znajdowały się m.in. ogrody warzywne; zeznania te są zbieżne z zeznaniami innego świadka p. E. S., który oświadczył, że ogrodnicy zajmowali się uprawą ogrodu przylegającego do alei lipowej; bez znaczenia jest czy ogrody lub pastwiska - o których pisze w odwołaniu skarżący - wykorzystywane były tylko na potrzeby pałacu, skoro mogły służyć celom przewidzianym w dekrecie,

- za nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym należy uznać działkę oznaczoną w aktualnej ewidencji gruntów pod nr [...], będącą wcześniej częścią działki pgr. [...] sklasyfikowaną również w w/w dokumentach (kserokopii "Arkusza posiadłości gruntowej P.", kserokopii "Wyciągu hipotecznego stanu czynnego i biernego majątku P.", "Karty stanu majątkowego" oraz kserokopii planu wyłączenia sporządzonego na mocy ustawy o wykonaniu reformy rolnej), jako rola; nie ma żadnych dokumentów, które świadczyłyby, zgodnie z twierdzeniem odwołującego się, że działka ta stanowi przedłużenie kompleksu parkowego,

- z kolei działka oznaczona w aktualnej ewidencji gruntów pod nr [...], wcześniej pgr. [...] w "Wyciągu hipotecznego stanu czynnego i biernego majątku P." oraz "Karcie stanu majątkowego" oznaczona jest jako łąka, natomiast w "Wyciągu hipotecznym stanu czynnego i biernego majątku P." oznaczona jest jako jeziora, moczary i stawy; nie wyklucza to jej przejęcia na cele reformy rolnej, zwłaszcza, jeżeli weźmie się pod uwagę, że jako jeziora, moczary i stawy jest umiejscowiona w otoczeniu działki rolnej,

- wskazane wyżej działki nr [...], [...] i [...], jako nieruchomości ziemskie, mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej, a co za tym idzie odpowiadały celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

- to czy w późniejszym czasie przedmiotowe działki zostały faktycznie do tych celów wykorzystane jest sprawą odrębną, i nie jest przedmiotem oceny organów administracji obu instancji, które miały stwierdzić, czy określona nieruchomość podpadała pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej,

- odnośnie do wniosku p. W. C., w sprawie umorzenie postępowania odwoławczego, w zakresie odwołania złożonego przez Powiat J. stwierdzono, że prawo własności jest wprawdzie instytucją prawa cywilnego i spory (roszczenia) dotyczące własności są sprawami cywilnymi w rozumieniu art. 1 ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 1964r. Nr 43 poz. 296 ze zm.); jednakże stosownie do treści art. 2 § 1 i § 3 tego Kodeksu rozpoznawanie spraw cywilnych należy do sądów powszechnych, chyba że na mocy przepisów szczególnych zostały przekazane do właściwości innych sądów lub organów - takim przepisem szczególnym przekazującym orzekanie o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, do kompetencji organów administracji publicznej, jest § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51 ze zm.), zwanego dalej "rozporządzeniem o wykonaniu reformy rolnej"; przepis ten służy rozstrzygnięciu sporu o własność pomiędzy aktualnym właścicielem nieruchomości przejętej na mocy dekretu a byłymi właścicielami tej nieruchomości lub ich spadkobiercami; te podmioty będą miały interes prawny w postępowaniu prowadzonym przez organy administracji w tego typu sprawach; te podmioty mają prawo oczekiwać od organu administracji władczego i jednostronnego rozstrzygnięcia o tym, czy określona nieruchomość, bądź jej część podlegała przejęciu na cele reformy rolnej (tak wyrok WSA o sygn. akt IV SA/Wa 718/09 odstępny w CBOSA), w toku postępowania ustalono, że Powiat J. jest właścicielem działki o nr ew. [...] i tym samym jest stroną postępowania w rozumieniu art. 28 K.p.a.; z tego względu wniosek o umorzenie postępowania odwoławczego w zakresie złożonego odwołania przez Powiat J. jest bezzasadny.

Decyzja została zaskarżona przez Powiat J. oraz, reprezentowanego przez profesjonalnego pełnomocnika – radcę prawnego, p. W. C., jednego ze spadkobierców dawnego właściciela przedmiotowej nieruchomości.

W skardze Powiatu zarzucono naruszenie prawa materialnego tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że kompleks pałacowo-parkowy (chodzi o działkę nr ew. [...]) stanowił nieruchomość ziemską niepodpadającą pod działanie dekretu.

Uzasadniając skargę, przywołano następujące okoliczności prawne i faktyczne:

- z analizy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, w szczególności art. 1 ust. 2 oraz art. 6 wynika, że na cele reformy rolnej były przeznaczane nieruchomości ziemskie wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego; przejęcie nieruchomości ziemskiej, na której stały dworsko- pałacowe zespoły było zgodne z celami reformy rolnej określonymi w art. 1 dekretu, albowiem pozostawały w funkcjonalnej łączności z całym majątkiem ziemskim; stanowisko takie znajduje również odzwierciedlenie w utrwalonym orzecznictwie sądowym (wyrok NSA z 6 września 1999 r. o sygn. akt SA 1146/97, uchwale TK o sygn. akt W 3/89); w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o sygn. akt IV SA/Wa 575/08 (dostępny w CBOSA) stwierdzono, że wydzielanie nieruchomości, gdzie znajdują się zabudowania, w których mieszkają właściciele i park z całości majątku ziemskiego byłoby zabiegiem sztucznym,

- wadliwe jest stanowisko organu, jakoby brak było związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a pozostałą częścią majątku, która mogła istnieć i działać niezależnie od pałacu oraz istnienie takiego związku części gospodarczej z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej; przedmiotowa nieruchomość ziemska, która stanowiła własność p. W. C., miała 260 ha obszaru ogólnego, była ujawniona w jednej księdze wieczystej i nie posiadała wydzielonego z całości ani prawnie ani fizycznie kompleksu pałacowo-parkowego; okoliczność ta świadczy o tym, że zespól ten stanowił integralną część majątku ziemskiego stanowiąc tym samym funkcjonalną łączność wszystkich terenów jak i zabudowań, a co za tym idzie określenia całości nieruchomości, jako nieruchomości ziemskiej,

- przyjęcie założenia, jakoby z dekretu nie wynikała zasada przejmowania siedzib właścicieli nieruchomości, o ile nie występował pomiędzy nimi a gospodarstwem rolnym szczególnego rodzaju związek funkcjonalny lub gospodarczy np. na bezpośrednim zarządzaniu nieruchomością rolną przez jego właściciela z budynku, gdzie zamieszkiwał czy też w pełni nie wyodrębniono części gospodarczej majątku od części mieszkalnej, oznaczałoby w praktyce, iż przejęciu podlegałyby siedziby właścicieli, mniejszych majątków; przy takim ukształtowaniu regulacji dekretu, przejęciu nie podlegałyby natomiast większe pałace i dwory, gdzie bezpośredni związek gospodarczy pomiędzy siedzibą właściciela a gospodarstwem rolnym mógł być luźniejszy,

- usytuowanie zespołu pałacowo-parkowego we wsi P. tj. oddzielenie od pozostałej części gospodarczej drogą - nie świadczy jeszcze o braku łączności funkcjonalnej pomiędzy nim a gospodarstwem rolnym, a jedynie o fizycznym rozdzieleniu - co za tym idzie zespół pałacowo-parkowy był funkcjonalnie powiązany z całym majątkiem ziemskim; więź między poszczególnymi nieruchomościami majątku ziemskiego nie sprowadzała się w tym przypadku tylko do właściwości poszczególnych nieruchomości, ich usytuowania względem siebie, ale również do niemożliwości funkcjonowania zespołu pałacowo-parkowego bez produkcji rolnej; powiązania funkcjonalne, jakie występują w ramach prowadzenia gospodarstwa rolnego, wykazują ścisłą współzależność ośrodka centralnego, jakim z reguły był pałac lub dwór z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej; trudno sobie wyobrazić prawidłowe funkcjonowanie nieruchomości ziemskiej bez ośrodka centralnego i na odwrót - istnienie ośrodka centralnego bez dochodów z produkcji w gospodarstwie rolnym; kwestionowanie związku funkcjonalnego między bazą gospodarstwa - pałacem, dworem - a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej nie jest uzasadnione, gdyż związek ten zawsze istnieje,

- przedmiotowe nieruchomości, w oparciu o decyzję Wojewody [...] z [...] marca 2000 r. stały się z mocy prawa 1 stycznia 1999 r. własnością skarżącego, a własność Powiatu J. została ujawniona w księdze wieczystej,

- przejęte na własność Państwa nieruchomości, objęte zaskarżoną decyzją stanowiły uprzednio własność K.; jego następcami prawnymi, stwierdzonymi na podstawie przeprowadzonych postępowań spadkowych są: p. E. K. c. W., p. W. C. (żona P.), dzieci P. C.: p. I. B., p. M. C., p. W. C., p. M. R. i p. P. R. synowie p. R. R.; zarówno z treści decyzji Wojewody [...] z [...] stycznia 2012 r. jak też z zaskarżonej decyzji nie wynika, czy oprócz p. W. C. - reprezentowanego przez pełnomocnika - pozostałe osoby brały udział w prowadzonych postępowaniach administracyjnych, jako strony; pełnomocnictwo z 27 lutego 2008 r. udzielone przez p. W. C. było ogólnym, do działania w jego imieniu i na jego rzecz, nie było to zatem pełnomocnictwo, które uprawniałoby do reprezentowania pozostałych stron.

W skardze p. W. C., uzupełnionej pismami procesowymi (k 58-61 i 72-80), sformułowano zarzuty naruszenia

- prawa materialnego tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że działki ew. nr [...], [...] oraz [...] stanowiły nieruchomość ziemską podlegającą działaniu dekretu;

- prawa materialnego tj. art. 1 w zw. z art. 15 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że wskazane wyżej działki ewidencyjne były wykorzystywane na cele przewidziane w dekrecie;

- art. 7 i 77 K.p.a. poprzez zaniechanie dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pominięcie istotnych dowodów w sprawie znanych organowi z urzędu tj. dokumentacji prowadzonej przez [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków [...] dotyczącej zespołu pałacowo-parkowego w P.;

- z ostrożności procesowej - art. 36 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. Nr 162, poz. 1568 ze zm.), poprzez ich nie zastosowanie i nie wystąpienie do [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w przedmiocie wydania pozwolenia na podział zabytku tj. Rezydencji [...] położonej w P.;

Uzasadniając skargę przywołano następujące okoliczności prawne i faktyczne:

- wadliwości orzeczenia można podzielić na dwie, ściśle się przenikające i wzajemnie warunkujące, grupy; pierwsza obejmuje wady materialnoprawne zaskarżonej decyzji, polegające na niewłaściwym zastosowaniu art. 2 ust. 1 pkt e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez przyjęcie, że przedmiotowe działki ew. nr [...], [...] i [...] stanowiły nieruchomość ziemską; druga grupa dotyczy wad formalnoprawnych, związanych z naruszeniem podstawowych zasad procedury administracyjnej, - konkretnie pominięcia, błędnej interpretacji, jak również niezgromadzenia szeregu dowodów świadczących, że przedmiotowe nieruchomości nie miały charakteru ziemskiego (rolniczego) w rozumieniu ww. przepisów;

- odnosząc się do pierwszej grupy wskazanych wyżej wadliwości, - w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, podnosi się, że "błędnym jest automatyczne przyjęcie (jak to uczynił organ), jakoby sporne działki były nieruchomościami ziemskimi; konieczne było wnikliwe zbadanie charakteru tych nieruchomości; w tym kontekście kluczowe znaczenie ma "Ekspertyza historyczna i funkcjonalna dawnej rezydencji [...] w P. położonej na terenie działek nr [...], [...], [...], [...], [...], [...] w gm. i pow. j. w woj. [...]" z 15 października 2012 r., sporządzona przez prof. dr. hab. T. B., która pozwala rozstrzygnąć wiele niejasności, które nie zostały w toku postępowania wyjaśnione; analiza historyczna i funkcjonalna, przeprowadzona przez prof. B. wskazuje, bowiem, że ww. nieruchomości mogły funkcjonować (i funkcjonowały) w oderwaniu od gospodarstwa rolnego. Innymi słowy, nieruchomości te nie były nieruchomościami ziemskimi w rozumieniu przepisów Dekretu.

- w kontekście wskazanej ekspertyzy należy podnieść, że przedmiotowy pałac wraz z otaczającym go parkiem (dz. ew. nr [...]) z uwagi na charakter zabudowy, przeznaczenie i sposób użytkowania bezspornie nie miał charakteru nieruchomości ziemskiej; nie można jednak z tego faktu bezrefleksyjnie wywodzić, że - a contrario - pozostała część nieruchomości posiadała charakter ziemski i związana była funkcjonalnie z częścią rolniczą majątku P.; wręcz przeciwnie, nieruchomości o nr ew. [...], [...] i [...] również należy zakwalifikować do części rezydencjalnej majątku,

- rezydencja [...] P. była kompleksem pałacowo-parkowym, stanowiącym spójną całość, choć niewątpliwie poszczególne części tej całości posiadały zróżnicowany charakter funkcjonalny; niemniej jednak, łączącym je nierozerwalnie ogniwem był pałac i to na ten właśnie ośrodek były one nakierowane - jako służące do zaspokajania potrzeb pałacu i jego mieszkańców; ten stan rzeczy potwierdza zresztą również decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, która wpisano do rejestru zabytków województwa [...] zespół ośrodka gospodarczego w P. tj. budynki mieszkalne i gospodarcze powstałe w XIX i na początku XX wieku wraz z sadami, łąkami i polami, zgodnie z którą ochroną konserwatorską objęty został nie tylko sam pałac wraz z parkiem, lecz również przedmiotowe nieruchomości, stanowiące integralną część zespołu pałacowo-parkowego w P.; przesłanką stojącą za takim, a nie innym rozstrzygnięciem Konserwatora Zabytków była konieczność zachowania i roztoczenia opieki prawnej nad całością zespołu rezydencjalnego, bez zawężania go jedynie do pałacu oraz przyległego parku krajobrazowego,

- rezydencja w P. zakomponowana została, jako integralny zespól funkcjonalnie powiązany, składający sie z pałacu i budynków pomocniczych, parku i ogrodu krajobrazowego, z wkomponowanymi w nie szkółką roślin ozdobnych, oranżeria i sadem oraz ozdobna aleją lipowa wiążącą komunikacyjnie i kompozycyjnie wszystkie te elementy." (s. 4 przywoływanej ekspertyzy),

- nieruchomość stanowiąca obecnie dz. ew. [...] należy do zachodniej części rezydencji; jak wynika z ekspertyzy, na terenie działki nr ew. [...] znajdowały się: teren pełniący funkcje rekreacyjne (związane z końmi szlachetnymi) oraz zaplecza dla obsługi rezydencji, sady komponowane i szkółki roślin ozdobno-użytkowych; przedmiotowa nieruchomość była, od zachodu i południa, wyraźnie oddzielona od części rolniczej szpalerem specjalnie w tym celu zasadzonych drzew (grabów); od wschodu natomiast nieruchomość graniczy z ozdobną aleją lipową, która łączy ten teren z pozostałą częścią kompleksu rezydencjalnego,

- analiza ekspercka pozwoliła na weryfikację nieprecyzyjnego słownictwa określającego funkcję budynków; pojawiająca się do tej pory nomenklatura sugerowała, że poszczególne obiekty budowlane pełniły funkcje związane z produkcją rolną (np. "budynek gospodarczy-lamus" czy "spichlerz-stodoła"); tymczasem obiekty posadowione w tej części nieruchomości związane były z obsługą stajni koni szlachetnych, a w żadnym wypadku z produkcją rolną; wskazuje na to również forma architektoniczna budynków; w pobliżu obiektów zaplecza rezydencji związanych z utrzymaniem koni szlachetnych i powozów, na działce nr ew. [...] (nieobjętej zakresem niniejszego postępowania) znajduje się tzw. "rządcówka", czyli budynek zarządcy, zwanego burgrabią, który kierował pracami poszczególnych służb zajmujących się obsługą rezydencji;

- niezasadne jest traktowanie południowej części omawianego terenu (działka nr ew. [...]) jako nieruchomości rolniczej (ziemskiej w rozumieniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej), ponieważ sad ozdobny, oranżeria i szkółki roślin ozdobnych (w tym arboretum) nakierunkowane były na zaspokojenie potrzeb mieszkańców rezydencji: zarówno konsumpcyjnych, jak i rekreacyjnych; należy przy tym zauważyć, że charakter i sposób użytkowania analizowanej nieruchomości wskazuje, że nie mogła ona być wykorzystywana w zakresie przekraczającym potrzeby rodziny właściciela (por. wyrok NSA sygn. akt IV SA. 801/99, LEX nr 53402); aspekt rekreacyjny dotyczył przede wszystkim atrakcyjności kolorystycznej sadów i szkółki roślin w okresie kwitnienia, a następnie w fazie jesiennego żółknięcia liści; w tym kontekście przedmiotowa nieruchomość stanowiła przedłużenie kompozycji parkowej z działką nr ew. [...]; istnienie arboretum, szkółki, oranżerii usytuowanych na wskazanych działkach i stanowiących integralną część rezydencji potwierdza także opinia prof. E. B., doc. dr. A M. i dr. J. W., dotycząca projektu prac rewaloryzacyjnych w założeniu rezydencjonalnym w P., z 11-14 września 2012 r.,

- wbrew twierdzeniom organu, całość rezydencjonalna nie obejmowała użytków rolnych, wykorzystywanych do prowadzenia produkcji rolniczej (np. produkcja ogrodnicza) i nie stanowiła nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym; ostatni właściciel [...] przeznaczył parcele tego obszaru na szkółki roślin ozdobnych stanowiących zaplecze parku pałacowego [...], wzorem angielskich parków krajobrazowych wkomponował sady, jako element założenia parkowego (opinia prof. E. B., doc. dr. A. M. i dr. J. W.), organ administracji nie przedstawił merytorycznych podstaw pozwalających kwalifikować jedno z najciekawszych założeń dendrologicznych [...], jako nieruchomość ziemską w rozumieniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej; potwierdza to wpis do rejestru zabytków z 1949 roku, obejmujący ten teren, jako integralną część parku (ówczesna parcela gruntowa nr [...], a obecna działka ewidencyjna [...]).

- działka nr ew. [...] to teren dawnego stawu wkomponowanego w tereny sadów i szkółek roślinnych dla celów rekreacyjnych, z natury rzeczy nieruchomość ta nie mogła być wykorzystana na cele reformy rolnej określone w art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej - jej poziom gruntu jest obniżony wobec terenów przyległych, co uniemożliwiało uruchomienie produkcji roślinnej,

- działka nr ew. [...] jest wysuniętym na południe elementem kompozycyjnym części parkowej i jako taka nie podlega przejęciu w trybie dekretu; jak wskazano w ekspertyzie prof. T. B., jej wyodrębnienie od części rolniczej podkreślone zostało w drodze dwustronnego obramowania szpalerami drzew i krzewów (s. 5); sam fakt określenia jej jako "rola" nie może przesądzać o takiej kwalifikacji, gdyż poszczególne obiekty i części zespołu rezydencjalnego określane były nieprecyzyjnie,

- argumentem przemawiającym na rzecz prezentowanego stanowiska jest również sposób korzystania z przedmiotowych nieruchomości już po przejęciu majątku w trybie dekretu; nie były one wykorzystywane na cele rolnicze; organ błędnie powołał się na potencjalną możliwość wykorzystania części całościowego założenia rezydencjonalnego na cele reformy rolnej, pomimo tego, że do takiego wykorzystania w ogóle nie doszło; po przejęciu założenie rezydencjonalne pozostawało w użytkowaniu [...] i nie zostało użyte na żaden z celów reformy rolnej ani nie uległo podziałowi; w uzasadnieniu postanowienia z 1 marca 2010 r., sygn. akt P 107/08 (opubl. OTK-A 2010/3, poz. 27), Trybunał Konstytucyjny, powołując się na literaturę historyczno-prawną przyjął, że główne zadania reformy rolnej zostały wykonane w latach 1944-57 w wyniku realizacji nowej polityki rolnej (zob. A. Suchoń, M Kowalczyk, Analiza przepisów dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej [w:] Reformy rolne w Polsce powojennej i międzywojennej, s. 65) - w związku z tym, niewykorzystanie przedmiotowej nieruchomości na cele reformy rolnej wskazuje, że nie spełniała ona kryteriów ustalonych w art. 1 ust. 2 dekretu, w tym również w zakresie potencjalnych możliwości jej wykorzystania na cele reformy rolnej,

- organ odwoławczy podtrzymał i zaakceptował ustalenia Wojewody [...], który w oparciu o znajdujące się w Archiwum Państwowym [...] dokumenty Powiatowego Urzędu Ziemskiego w J. (odręczne zestawienie w formie tabelarycznej) potwierdził, ze ogólny obszar przejętego na własność Państwa majątku W. C. w P. wynosił 260 ha (w tym 2 ha lasów), z czego pomiędzy służbę folwarczną oraz na cele upełnorolnienia gospodarstw rozparcelowano 218,60 ha., Natomiast powierzchnia wydzielonej tzw. resztówki wynosiła 39,00 ha.; Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych pismem z 31 stycznia 1945 r., przekazało Wojewódzkiemu Urzędowi Ziemskiemu [...] tzw. "resztówkę" na cele opieki społecznej - [...] mieścił się w tym miejscu [...],

- druga grupa wadliwości decyzji, obejmuje naruszenie podstawowych zasad K.p.a.; organy obu instancji odniosły się do materiałów z Archiwum Państwowego [...] wybiórczo; w Archiwum w J. znajdują się natomiast materiały o przeprowadzonej w 1947 r. parcelacji we wsi P., polegającej na przydziale gruntów i budynków, oraz wydzieleniu terenu we wsi P., gdzie do 1944 roku była prowadzona produkcja rolna oraz zwierzęca, i przekształceniu tego terenu w Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną; Skarżący wiedzę o powstaniu Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej we wsi P., umiejscowionej poza częścią rezydencjalną majątku w znacznym od niej oddaleniu (mapa sztabowa z 1978 r. - załącznik nr 3 do ekspertyzy prof. T. B.), powziął po wszczęciu niniejszego postępowania sądowoadministracyjnego,

- pozyskana 31 października 2012 roku mapa katastralna, w oparciu o która prowadzono parcelacje w 1947 roku, ukazuje obrazowo i jednoznacznie przeznaczenie parcel rezydencji w P., jako ogrodowych (oznaczonych kolorem zielonym; w ówczesnej nomenklaturze ewidencji gruntów nie było kategorii parku - stad kategoria "ogrody" na tym obszarze) i budowlanych (różowo-czerwonych), ale w żadnym wypadku rolnych. Mapa ta ukazuje założenie rezydencjonalne, jako całość obejmującą także działka nr ew. [...], [...] oraz [...];

- powyższa mapa Urzędu Ziemskiego, dokumenty z lat 1947-50, dołączone do akt sprawy, wpisy dokonywane do rejestru zabytków z lat 1949-1995 przez Urząd Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, jak również ekspertyza prof. T. B. potwierdza integralny i nierozerwalny charakter całości założenia rezydencjonalnego w P.. w skład, której wchodziła także powyższa "resztówka", obejmująca teren parcel ogrodowych i budowlanych otoczenia pałacu;

- z uzasadnienia skarżonej decyzji wynika, że organy obu instancji, w dużej mierze oparły się, na niepełnej przesłance, jaką jest zeznanie jednego świadka p. E. S.; świadek ten, w okresie wprowadzania reformy rolnej był 14-letnim chłopcem; trudno przyjąć, że jest on wiarygodnym świadkiem, dysponującym merytoryczną wiedzą w przedmiocie struktury funkcjonalnej i organizacyjnej [...] zatrudniającego w swoich rozlicznych gospodarstwach rolnych, leśnych i przemysłowych kilkudziesięcioosobowy personel kierowniczy (s. 4 i 5 ekspertyzy prof. T. B. - podstawy ekonomiczne utrzymania rezydencji w P.); Minister nie dokonał krytycznej analizy znajdujących się w aktach sprawy zeznań świadka i przyjął de facto ustalenie organu I. instancji, że "wszystkie budynki gospodarcze takie jak stajnia końska, chlewnia, obora, garaż i inne położone były po drugiej stronie drogi przylegającej do parku w pobliżu domu zajmowanego przez rządcę folwarku P." Ponadto, zdaniem organu I instancji "w skład folwarku wchodziły 3 usytuowane obok siebie czworak (obecnie są to działki nr ew. [...], [...],[...]), [...], [...]), które od części folwarku z zabudowaniami gospodarczymi oddziela droga oznaczona aktualnie, jako działka [...]",

- w swoich zeznaniach świadek p. E. S. opisując założenie rezydencjonalne w P. minął się z prawdą; sytuował bowiem na terenie rezydencji budynki związane z produkcją zwierzęcą, (jak chlewy, obory a także drogi), których de facto na tym terenie nie było; inne tam usytuowane budynki nie pełniły funkcji, o których mówi świadek; obory, w których była prowadzona produkcja zwierzęca - krowy, usytuowane były we wsi obok tzw. stodół dużych i kurników, oddalone około 1 km od obszaru rezydencjonalnego w miejscu, w którym w 1947 roku utworzono Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną (załącznik nr 3 ekspertyzy prof. T. B., na mapie sztabowej z 1978 r. naniesiona jako PGR); chlewnie, służące do produkcji zwierzęcej - świń, usytuowane były we wsi za czworakami a te znajdowały się poza terenem rezydencji; dowodem na to jest szkic sytuacyjny resztówki w P., spisany 7 czerwca 1950 r. na okoliczność prawidłowego zagospodarowania tej resztówki - czworak zaznaczone są tam numerami [...], [...], [...], [...], a chlewnie zaznaczone nr [...], umieszczone są poza całościowym założeniem rezydencjonalnym; szkic przeczy zeznaniom świadka, sytuującego chlewy na terenie rezydencji; Wojewoda [...], a za nim Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uznali błędnie, że szkic potwierdza zeznania świadka,

- na terenie rezydencji nie było drogi, o której zeznał świadek; znajdowała się tam aleja lipowa, stanowiąca część całościowego założenia rezydencjonalnego; w okresie powojennym wykarczowano dolną część alei lipowej, wyłożono ją trelinami betonowymi, tworząc drogę; świadek p. E. S. myli zatem stan do 1944 roku ze zmianami terytorialnymi i funkcjonalnymi w późniejszym okresie powojennym; organ nie skonfrontował ze świadkiem map założenia rezydencjonalnego - nie przedstawiano świadkowi map do oglądu; mimo to, organy obu instancji, powołując się na niezgodne z prawdą zeznania świadka, wprowadzają kategorię "drogi dzielącej", przez co tworzą ad hoc nowy podział; naturalne podziały funkcjonalne przebiegały bowiem nie wewnątrz założenia rezydencjonalnego, ale pomiędzy rezydencją a wsią P. (zał. ekspertyza prof. T. B.)

- ustosunkowując się do wypowiedzi świadka na temat pozostałych budynków gospodarczych trzeba podkreślić, że znajdowała się tam stajnia na konie cugowe, czyli konie zaprzęgane do powozów i bryczek używanych jako środek transportu, ale nie do prac na roli; ponadto znajdowała się tam stajnia reprezentacyjna projektowana przez arch. [...], w której trzymano reprezentacyjne i rekreacyjne konie wierzchowe; stajnię na konie pociągowe do pracy na roli znajdowały się w sąsiedniej wsi [...]; pomieszczenie określane jako "obora" było drugą stajnią dla koni reprezentacyjno-rekreacyjnych, a nazwa "obora" przyjęła się po wojnie ze względu na jej specyficzną architekturę z cegły czerwonej (s. 6-8 ekspertyzy prof. T. B.),

- Wojewoda [...] nieprawidłowo ustalił stan faktyczny, którego to błędu Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie tylko nie zweryfikował, ale dalej bezkrytycznie podtrzymał; działania organu odwoławczego, a zwłaszcza zaniechanie pozyskania całości dostępnej dokumentacji oraz brak skonfrontowania zeznań świadków z istniejącym w sprawie materiałem dowodowym, stanowi jaskrawe naruszenie art. 77 § 1 K.p.a.; na gruncie przepisów o postępowaniu administracyjnym nie może być mowy o tzw. regule ciężaru dowodu (onus probandi) - cała odpowiedzialność za prawidłowe przeprowadzenie postępowania dowodowego i dokonanie prawidłowych (tj. zgodnych z rzeczywistością) ustaleń faktycznych spoczywa na organie - a nie na stronie (choćby ta była zainteresowana określonym rozstrzygnięciem sprawy),

- formalnoprawne wadliwości postępowania Ministra polegały na zaniechaniu rozpatrzenia istotnego elementu istniejącego w sprawie materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do orzekania z naruszeniem art. 80 K.p.a.; przez rozpatrzenie materiału dowodowego należy rozumieć wyczerpujące jego zbadanie, co oznacza wszechstronną jego analizę przez organ administracji prowadzący postępowanie; organ wskazaną wyżej zasadę pogwałcił - oparł się on bowiem na niepełnym i nie w pełni rozpatrzonym materiale dowodowym; nie dochował staranności by zeznania świadka skonfrontować z zeznaniami innymi świadków w tej materii,

- nie przeanalizowano również powodów, dla których organy konserwatorskie wpisały do rejestru zabytków całość założenia rezydencjonalnego, w tym działki nr ew. [...], [...] i [...]; decyzje te potwierdzają, że miało ono właśnie charakter integralnego założenia rezydencjonalnego, a nie nieruchomości ziemskiej w rozumieniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (na konieczność łącznego traktowania wszystkich elementów przedmiotowego założenia zwracają również uwagę dr M. C. oraz dr P. A. w "Naukowej ekspertyzie prawnej dotyczącej potrzeby zachowania integralności rezydencji [...] w P. w kontekście prawa ochrony zabytków" z 31 października.2012 r.),

- rozpatrzenie każdego dostępnego w sprawę dowodu nabiera znaczenia zwłaszcza w sytuacji, gdy ustawodawca (tak jak ma to miejsce w sprawach dotyczących stwierdzania podpadania danej nieruchomości pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej) uzależnia wystąpienie określonych skutków prawnych od przesłanek opisanych w przepisach w sposób nieostry (tzw. pojęcia niedookreślone); w takich przypadkach pominięcie przez organ orzekający istniejących dowodów w znacznie większym zakresie może prowadzić do przyjęcia nieobiektywnych ustaleń faktycznych, niezgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy; ze względu na powołane wyżej okoliczności - sytuacja taka ma miejsce również w analizowanej tu sprawie, co stanowi podstawę do uchylenia zaskarżonej decyzji,

- wskazane wyżej naruszenia szczegółowych dyrektyw procedury administracyjnej składają się łącznie również na inną, niezwykle doniosłą wadliwość zaskarżonej decyzji - jej wydanie z naruszeniem, wyrażonej w art. 7 K.p.a., zasady prawdy obiektywnej (materialnej); zobowiązuje ona organy administracji do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy,

- konieczność wykładni przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej w sposób uwzględniający słuszny interes strony i z poszanowaniem zasady demokratycznego państwa prawa prowadzi do konstatacji, że w niniejszej sprawie organy administracji zbyt pochopnie stwierdziły, jakoby przedmiotowe nieruchomości były nieruchomościami ziemskimi; zakaz wykładni rozszerzającej tego pojęcia, jak również brak związku funkcjonalnego z częścią rolnicza majątku P. powodują, że ww. nieruchomości pod przepisy Dekretu nie podpadały,

- zespół rezydencjonalny w P. ulega postępującej dewastacji; zwrot w ręce właścicieli jest ostatnią szansą przed całkowitym jego zniszczeniem; proponowany podział właścicielski całości stan ten może jedynie pogłębić, jak wynika z ekspertyzy prawnej dr. M C. i dr P. A., zasadnym jest, by dążyć do ujednolicenia struktury własnościowej rezydencji; w przedmiotowej sprawie takie działanie jest prawnie dopuszczalne, ponieważ sporne działki, jako wchodzące w skład rezydencji, nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit, e dekretu; możliwym, a nawet koniecznym, jest zatem zwrot tych działek p. W. C., jako następcy prawnemu dawnego właściciela; takie działanie będzie również zgodne z przyjętym i aktualnie obowiązującym Programem Opieki nad Zabytkami w Województwie [...]; Program ten w punkcie [...] dotyczącym ochrony zabytkowych zespołów dworsko-parkowych, w podpunkcie [...] stwierdza, ze należy dążyć do zachowania układów kompozycyjnych zespołów dworskich (rozumianych jako rezydencja, zabudowa gospodarcza, park) i w podpunkcie [...], że należy unikać rozdrabniania stanu własności zespołów dworsko-pałacowych,

- 28 września 2012 roku [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków [...] doręczy! skarżącemu odpis decyzji z [...] lipca 2010 r., która nie zezwolono na podział zespołu ośrodka gospodarczego w P. stanowiącego działkę nr ew. [...]; z jej treści wynika, że na mocy orzeczeń Konserwatora. Zabytków przedmiotowa działka wraz z zabudowaniami i parkiem stanowi całość kompozycyjną i funkcjonalną i wpisana została do rejestru zabytków pod nr rejestru [...]; podział działki jest niezgodny z doktryną konserwatorską nakazującą zachowanie dawnych założeń rezydencjonalnych w całości; kompleks poza wartościami historycznymi posiada duże walory krajobrazowe,

- jak wynika, ze zgromadzonych w sprawie dowodów w postaci dokumentów organ I. instancji w ogóle nie wziął pod uwagę dokumentów i akt prowadzonych przez [...] Wojewódzkiego konserwatora Zabytków, akta te zawierają istotne dla rozstrzygnięcia sprawy dowody, w postaci dokumentów; brak wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego odnoszącego się do dokumentacji konserwatorskiej skutkował błędnym ustaleniem stanu faktycznego i przyjęciem, że nieruchomość o nr ew. [...] miała charakter rolny i podlegała przejęciu na cele rolne; stwierdzenie takie stoi w sprzeczności z dokumentacją konserwatora zabytków, w tym z decyzją z [...] lipca 2010 roku i należy je uznać za dowolne - niewynikające z materiału dowodowego zebranego w sprawie,

- zaskarżona decyzja pozostaje w sprzeczności z priorytetami Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego dotyczącymi zachowania dziedzictwa kulturowego w jego historycznym kształcie,

- troskę o wspieranie restauracji zabytków, które mogą służyć rozwojowi turystyki podnosząc atrakcyjność regionu i wykorzystanie potencjału związanego z posiadanym dziedzictwem kulturowym wykazuje społeczność lokalna; mieszkańcy P. i miasta J. zebrali spontanicznie kilkadziesiąt podpisów waz z komentarzami jednoznacznie wskazującymi na potrzebę zachowania zespołu zabytkowego w P., jako ważnego miejsca historycznego mogącego służyć kulturze regionu, a dotąd marnowanego - wbrew interesowi społecznemu - przez władze samorządowe; organizacje kulturalno-edukacyjne regionu zgłaszają gotowość włączenia się w program rewitalizacji tego miejsca; w czasie dni otwartych odwiedziło zabytek kilkaset osób; Stowarzyszenie przewodników turystycznych [...] przygotowuje włączenie go do swojego programu krajoznawczego.

Wniesiono o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego oraz dopuszczenie dowodów m.in. z:

- opracowań "Ekspertyza historyczna i funkcjonalna rezydencji [...] w P. położonej na terenie działek nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] w gminie i powiecie j. w woj. [...]" oraz "Naukowa ekspertyza prawna dotycząca potrzeby zachowania integralności rezydencji [...] w P. w kontekście prawa ochrony zabytków";

- decyzji Wojewódzkiego [...] Konserwatora Zabytków z [...] lipca 2010 r., którą odmówiono zgody podziału części zabytkowego założenia (działki nr ew. [...]);

- dokumentów i map z 1947 roku dotyczących podziału wsi P. na działki rolne na potrzeby reformy rolnej oraz mapy sztabowej z 1978 roku.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Obecny na rozprawie Pełnomocnik p. W. C. wniósł o oddalenie skargi Powiatu J., ewentualnie odrzucenie skargi z powodu braku interesu prawnego skarżącego informując, że na dzień dzisiejszy Skarżący jest jedynym właścicielem nieruchomości kwestionowanej skargą przez Powiat J., tj. działki nr ew. [...].

Sąd dopuścił dowód z dokumentów przedłożonych przez skarżącego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sąd oddalił skargę Powiatu J., bowiem zaskarżona decyzja w zakresie, w jakim utrzymano nią w mocy pkt 1 orzeczenia Wojewody [...] nie narusza prawa.

Trafne jest w tym zakresie uzasadnienie orzeczenia zarówno, gdy chodzi o uwarunkowania prawne - ukształtowany w orzecznictwie, a obecnie jednolicie prezentowany pogląd, co do nie podpadania pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej części nieruchomości ziemskich przeznaczonych wyłącznie dla celów mieszkaniowych i rekreacyjnych właścicieli majątków ziemskich – jak i faktyczne. Ustalono mianowicie, że stosowna część majątku były wykorzystane na cele mieszkalno-rekreacyjne a ich charakter wykluczał użycie na cele przewidziane w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wskazano m.in., że siedziba właściciela nie była dostosowana do pełnienia funkcji ośrodka bezpośredniego zarządu (brak stosownych pomieszczeń). Szersze przytaczanie argumentacji zreferowanej wcześniej w uzasadnieniu niniejszego wyroku byłoby bezcelowe.

Odnosząc się do zarzutów skargi Powiatu należy wskazać jedynie, iż:

- nie kwestionowano w skardze ustaleń faktycznych (tj. sposobu wykorzystania nieruchomości – jej cech użytkowych), spór sprowadza się do odmiennej oceny stanu faktycznego (czy istniał tzw. "związek funkcjonalny"); dokonana przez organ ocena uwzględnia tezy prezentowane jednolicie w aktualnym orzecznictwie sądów administracyjnych (patrz np. orzeczenia przywołane w uzasadnieniu zaskarżonego aktu), trafnie wskazano w szczególności na brak znaczenia objęcia nieruchomości jedną księgą wieczystą,

- bez znaczenia dla meritum orzekania w spawie, czy nieruchomość przeszła na rzecz Skarbu Państwa z mocy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jest okoliczność wydania decyzji komunalizacyjnej na rzecz Powiatu J. w 2000 roku; przedmiotem orzekania jest ustalenie stanu prawnego w następstwie wydania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej na dzień jego wejścia w życie, jak słusznie zauważono w zaskarżonym akcie, ujawnione prawa własności na dzień orzekania mają wyłącznie znaczenie w kontekście istnienia interesu prawnego w przedmiotowym postępowaniu;

- Sąd nie mógłby uwzględnić wystąpienia przesłanek wznowienia postępowania, wskazanych w art. 145 § 1 pkt 4 K.p.a. a podnoszonych przez Powiat J.; kwestie ewentualnego pominięcia stron w postępowaniu sąd może uwzględnić jedynie na wniosek konkretnego podmiotu, któremu nie został zapewniony udział w sprawie (patrz tak samo wyroki NSA sygn. akt II OSK 990/10 1934/10, 1882/10, 988/11, I OSK 356/11, 1239/11 – dostępne w CBOSA), w tej sytuacji, poza oceną Sądu pozostanie zagadnienie, czy dane przesłanki wznowienia wystąpiły w danej sprawie.

Zasadna była natomiast skarga p. W. C., bowiem w świetle przytoczonej w niej argumentacji i przedłożonych na etapie postępowania sądowo-administracyjnego dokumentów w rozpoznawanej sprawie, w zakresie, w jakim zaskarżoną decyzją utrzymano w mocy pkt 2 decyzji organu I. instancji - orzekając, co do działek ew. nr [...], [...] oraz [...], zostały ujawnione nowe okoliczności faktyczne nieznane organowi odwoławczemu, a istotne dla sprawy, Stanowi to, w świetle art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. przesłankę, wznowienia postępowania. Sytuacja taka obligowała Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji, w zakresie, w jakim dotyczyła utrzymania w mocy wskazanego punktu sentencji orzeczenia Wojewody [...] - w istocie co do działek ewidencyjnych, gdzie wniesiono środki odwoławcze (w pozostałym zakresie decyzja organu I instancji była ostateczna). Pomimo nie sformułowania zarzutów gdy chodzi o przesłanki wznowienia, wskazaną wadliwość uwzględniono z urzędu. Sąd, bowiem, w związku z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270), nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi.

Formułując ocenę Sąd miał na względzie, że trafne są wywody organu administracji o kluczowym znaczeniu, w świetle tez wyrażanych w aktualnym orzecznictwie, tego czy dana nieruchomość (jej konkretna cześć) mogła być wykorzystywana na cele reformy rolnej a więc w szczególności działalności produkcyjnej w rolnictwie. Trafnie organ administracji uznał, według stanu wiedzy na dzień wydania zaskarżonej decyzji o ich podpadania pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (następstwem tego było utrzymanie w mocy decyzji organu I. instancji), Było to uzasadnione wobec okoliczności, że określone grunty były formalnie sklasyfikowane, jako rolne (patrz przywołane w uzasadnieniu dokumenty) a w świetle zeznań świadków (dotyczących nota bene faktów sprzed zgoła 60 lat) na gruntach tych działalność tego rodzaju była prowadzona (dotyczy to działki nr ew. [...], co miało wpływ na ocenę charakteru położonej wewnątrz działki o nr ew. [...]) a z kolei brak było dowodów wskazujących na inne okoliczności, niż przydatność do produkcji rolnej działki nr ew. [...]. Generalnie należy mieć na uwadze, że samo wykorzystywanie działek o charakterze rolnym na inne cele niż produkcja rolna (np. jako element założenia krajobrazowego) nie przesądza o ich nie podleganiu nacjonalizacji, w myśl dekretu (patrz tak samo wyrok NSA o sygn. akt I OSK 619/08 - dostępny w CBOSA). Takie rozumienie regulacji dekretu jest również zgodne z wykładnia dokonaną przywoływanym orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt W 3/89. W tym świetle, uwzględniając zasadę ekonomii procesowej (art. 12 K.p.a.), wobec braku istotnych wątpliwości, co do stanu faktycznego, wcześniejsza ocena dokonana przez organy obu instacji była uprawniona.

Należy mieć jednak na uwadze, że sama potencjalna możliwość wykorzystania danej nieruchomości na szeroko rozumiane cele reformy rolnej (a więc w szczególności do działań związanych z produkcją rolną, zwierzęcą, sadowniczą itp.), nie może być w pewnych przypadkach uznana za wystarczająca dla oceny, czy została ona znacjonalizowana w związku regulacjami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Możliwość wykorzystania na dany cel musi bowiem znajdować racjonale uzasadnienie gospodarcze. Rozumowanie takie znalazło odzwierciedlenie w praktyce orzeczniczej sądów administracyjnych, gdzie uznano np., że co do zasady zabudowania mieszkalne z przyległymi parkami nie przechodzą na cele reformy rolnej (patrz tak uchwała NSA sygn. akt I OPS 2/06, wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07, I OSK 1116/07, I OSK 287/08). Możnaby wprawdzie uznać, że obiekty tego rodzaju mogły być przydatne np. jako miejsce zamieszkania dla wcześniej bezrolnych, którzy uzyskali przydziały ziemi w wyniku reformy. Z uwagi jednak na funkcje tych obiektów - ich podstawowe dostosowanie do innych potrzeb - w orzecznictwie jednolicie uznaje się obecnie, że budynki tego rodzaju na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przejęciu nie podlegały, Uznano, że za nacjonalizacją z mocy dekretu przemawiać muszą racjonale względy gospodarcze i ekonomiczne. Analogicznie ma się rzecz z zespołami parkowymi, które teoretycznie, po wykarczowaniu drzewostanu, możnaby użyć do produkcji rolnej, jednak ich ówczesne zagospodarowanie wykluczało bezpośrednie użycie do danego celu.

Reasumując, o ile dana nieruchomość (jej część) jedynie hipotetycznie mogłaby być przydatna dla realizacji celów wskazanych w art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, lecz mając na uwadze jej obiektywne cechy - przeznaczenie konkretnego obiektu, sposób zagospodarowania danego terenu itp. - nie była przydatna na ten cel, nie można uznać, że przeszła na rzecz Skarbu Państwa na cele reformy rolnej.

Mając na uwadze powyższe uwarunkowania, należy stwierdzić, że ustalenia nie tylko, co do formalnej kwalifikacji gruntów, lecz także faktycznego ich zagospodarowania mogą mieć w pewnych przypadkach istotne znaczenie z punktu widzenia orzekania w przedmiocie podpadania nieruchomości na cele reformy rolnej.

W tym świetle odnotować wypada, że organy obu instancji orzekały na podstawie konkretnego – zgromadzonego w toku postępowania materiału dowodowego. Jak wynika z uzasadnień były to określone mapy, spisy oraz zeznania świadków.

Jednoczenie w toku postępowania przed Sądem przełożono dodatkowe dokumenty – specjalistyczne opracowanie sporządzone przez osobę dysponującą wiedzą specjalistyczną - "Ekspertyza historyczna i funkcjonalna dawnej rezydencji [...] w P. położonej na terenie działek nr [...], [...], [...], [...], [...], [...] w gm. i pow. j. w woj. [...]" z 15 października 2012 r., sporządzoną przez prof. dr. hab. T. B. W jego świetle, jak trafnie wywiedziono to w skardze, trafność szeregu dokonanych ustaleń dotyczących stanu faktycznego budzi wątpliwości. Dotyczy to kwestii sposobu wykorzystania gruntów, ich zagospodarowania, przeznaczenia poszczególnych zlokalizowanych tam obiektów budowlanych (określenie ich charakteru). Okoliczności te, jak wskazano, są nie bez znaczenia dla prawidłowej oceny przesłanek przejścia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa.

Stosownego rozważenia wymaga również ujawniony fakt wydania decyzji przez [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z [...] lipca 2010 r., w której uzasadnieniu dokonano oceny, że działka nr ew. [...] znajduje się na obszarze ochrony konserwatorskiej a "Przedmiotowa działka, wraz z zabudowaniami i parkiem stanowi całość kompozycyjną i funkcjonalną". Ocena tak nie ma wprawdzie mocy wiążącej, gdy chodzi o orzekanie w przedmiotowej sprawie. Uzasadnianie w tym zakresie nie stanowi elementu merytorycznego rozstrzygnięcia, gdy chodzi o skutki prawne res iudicata. Sam z kolei związek funkcjonalny z częścią typowo rezydencjalną nieruchomości nie wyklucza, aby określony teren mógł być obiektywnie wykorzystany na inny cele - że byłoby to gospodarczo nieracjonalne. Jednakże, wobec oceny dokonanej przez wyspecjalizowany organ administracji, nie sposób także wykluczyć, że powodem kwalifikacji danego zespołu, jako funkcjonalnej jedności (wskazano powiązanie działki z parkiem) może być obiektywna nieprzydatność danego obiektu do innych celów niż uzupełnienie funkcji rezydencjalnej.

Dokonując ponownie oceny organ administracji będzie miał na uwadze trafność swoich uprzednich wywodów, że późniejsze nie wykorzystanie nieruchomości na cele produkcji rolnej nie przesądza o jej nie przydatności do tego celu. Wykonując uprawnienia właściciela, Skarb Państwa mógł swobodnie rozporządzać nieruchomością wykorzystując ją do innego celu pomimo, że nadawała się również do produkcji rolnej. W konkretnym przypadku priorytetem rozporządzającego rzeczą może być zaspokojenie innych potrzeb niż produkcja rolna, pomimo przejęcia nieruchomości, jako przydatnej do tego celu. Jednakże, wobec domniemania, że działania podmiotu wykonującego własność są racjonale, rozważenia wymaga przyczyna przeznaczenia gruntu na inne cele, w kierunku wykluczenia ewentualności istnienia obiektywnej przeszkody dla ich użycia do produkcji w rolnictwie.

Wobec wskazanych wyżej okoliczności przedwczesna byłaby ocena zarzutów naruszania przepisów prawa materialnego - czy trafnie uznano, że sporne nieruchomości podpadały pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W kwestii tej zająć musi najpierw stanowisko organ administracji, po ocenie dodatkowego materiału dowodowego.

Na tym etapie - odnosząc się do zarzutów skargi - wypada jedynie zauważyć, co następuje:

- przesadzającego znaczna nie może mieć wyodrębnienie określonych gruntów w ramach odpowiedniej kompozycji krajobrazowej (podnoszona kwestia istnienia szpalerów grabowych) – sama intencja właściciela wykorzystywania określonych gruntów rolnych dla celów innych niż produkcja rolna, wyrażona zewnętrznie - przez ich wyodrębnienie w ramach kompozycji przestrzennej - nie oznacza ich nieprzydatności do produkcji rolnej, co warunkuje niepodleganie nacjonalizacji,

- znaczne wartości estetyczne konkretnego założenia zabytkowo-architektonicznego nie stoją na przeszkodzie uznaniu, że jego część podlegała nacjonalizacji, jako przydatna do produkcji rolnej; dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie zawierał w tym zakresie wyłączeń (w myśl § 44 pkt 3 rozporządzenia o wykonaniu reformy rolnej istniały jedynie ograniczenia, co do podziału znacjonalizowanych już nieruchomości, gdy stanowiły zabytki historyczne, architektoniczne i osobliwości przyrody); aktualne standardy ochrony zabytków nie mogą być przesłanką dla oceny skutków prawnych regulacji, które weszły w życie w połowie lat 40. ubiegłego wieku; wobec tego bez znaczenia dla sprawy muszą pozostać sygnalizowane kwestie sprzeczności orzeczenia, którego następstwem jest ujawnienie odrębnego stanu własności, co do części zabytku (na który skalda się szereg działek ewidencyjnych) z realizacją aktualnej polityki w zakresie ochrony zabytków; należy odnotować, że przywołana przez Stronę argumentacja mogłaby przemawiać analogicznie przeciwko wydaniu decyzji, której następstwem jest zwrot określonej części kompleksu byłym właścicielom, poprzez orzeczenie o niepodpadaniu pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, o ile nie zasadny byłby zwrot w całości (gdy część gruntów podlegała pod działanie dekretu); dodatkowo należy wskazać, że ewentualne potwierdzenie stosowną decyzją faktu podziału zabytkowego założenia (gdy chodzi o strukturę własności), w następstwie przeprowadzenia reformy rolnej w 1944 roku, nie znosi skutków prawnych wynikających z ostatecznych orzeczeń konserwatorskich, dotyczących ochrony stosownych terenów uznawanych obecnie za mające wartość, jako zabytkowe założenie przestrzenne,

- nie wykorzystanie nieruchomości do celów produkcji rolnej do czasu zakończenia jej przeprowadzania (gdy chodzi o termin jej realizacji wskazany w postanowieniu TK o sygn. akt P 107/08) nie przesądza, że nieruchomość nie podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej; jak wskazano wcześniej, wykonując uprawnienia właściciela Skarb Państwa nie był obowiązany do zapewnienia prowadzenia produkcji rolnej na wszystkich znacjonalizowanych gruntach,

- chybiony jest zarzut naruszanie art. 36 ust. 1 pkt 8 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, bowiem regulacja ta nie znajduje w sprawie zastosowania; organ oceniając skutki prawne wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dokonuje podziału (z punktu widzenia struktury własności), lecz pośrednio przesądza, czy w wyniku wejścia w życie aktu nacjonalizacyjnego doszło do podziału terenu, który obecnie ma status zabytku,

- trafne jest stanowisko organu administracji, że Powiat J. był stroną postępowania, w następstwie którego wydano zaskarżone orzeczenie; dotyczyło ono bowiem jego interesu prawnego; ponowne przytaczanie argumentacji organu - zreferowanej wcześniej - byłoby zbyteczne; stad Sąd obowiązany był rozpatrzeć skargę Powiatu co do meritum, była skutecznie wniesiona, w myśl art. 50 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; z kolei w przypadku braku interesu prawnego skarżącego Sąd byłby obowiązany skargę oddalić, nie zaś ją odrzucić, o co wniesiono na rozprawie.

Z przytoczonych wyżej przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w pkt I sentencji, natomiast w myśl art. 145 § 1 pkt 1 lit b wskazanej ustawy orzekał w pkt II sentencji. O kosztach (w pkt III sentencji) orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1349 ze zm.).

Rozpoznając ponownie sprawę, w kwestii odwołania wniesionego, co do orzeczenia dotyczącego w I. instancji działek nr ew. [...], [...] oraz [...] organ administracji uwzględni ocenę prawną wyrażoną w niniejszym orzeczeniu.