Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2346/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-07-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Mienie zabużańskie
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art.1, art.2 ust 1
journal: Dz.U. 2014 poz 195
law: Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi  granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
article: art.2 pkt 1
journal: Dz.U. 2014 poz 1090
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami  Rzeczypospolitej Polskiej - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Monika Nowicka Sędzia del. WSA Jakub Zieliński Protokolant: asystent sędziego Aleksander Jakubowski po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2017 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K.G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 lutego 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 3274/14 w sprawie ze skargi K.G. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia 13 października 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla zaskarżoną decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia 13 października 2014r., nr [...] oraz decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia 26 sierpnia 2014 r. nr [...]; 3. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz K.G. kwotę 500 (pięćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 9 marca 2012 r., Wojewoda Mazowiecki odmówił Skarżącej potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K.P. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazano, że na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego nie udało się udowodnić, że K.P. był właścicielem nieruchomości położonej we Lwowie. Ustalono natomiast, że nie zamieszkiwał on w dniu 1 września 1939 r. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, gdyż jego miejscem zamieszkania była Warszawa.

Po rozpatrzeniu odwołania Skarżącej, Minister decyzją z dnia 20 kwietnia 2012 r., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 9 marca 2012 r. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu wojewódzkiego, że K.P. nie zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP. Nie ustalono również okoliczności opuszczenia tego terytorium oraz przysługiwania mu prawa własności do przedmiotowej nieruchomości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 18 października 2012 r. (sygn. akt I SA/Wa 1046/12) oddalił skargę Skarżącej na powyższą decyzję.

Skarżąca pismem z dnia 28 kwietnia 2014 r. wystąpiła do Wojewody Mazowieckiego z wnioskiem o wznowienie postępowania w przedmiotowej sprawie w związku z nowelizacją ustawy o prawie do rekompensaty. Do wniosku załączone zostały oświadczenie G.H. (ur. w 1927 r.), z podpisem notarialnie poświadczonym w dniu 15 maja 2013 r., oraz M.S. (ur. w 1939 r.) z podpisem notarialnie poświadczonym w dniu 8 maja 2013 r., które wskazały, że K.P. zamieszkiwał we Lwowie w dniu 1 września 1939 r.

Wojewoda Mazowiecki pismem z dnia 31 lipca 2014 r. przekazał Ministrowi wniosek Skarżącej zgodnie z właściwością.

Postanowieniem z dnia 18 sierpnia 2014 r. Minister wznowił postępowanie w sprawie zakończonej ostateczną decyzją z dnia 20 kwietnia 2012 r.

Decyzją z dnia 26 sierpnia 2014 r., wydaną na podstawie art. 145a § 1 k.p.a., art. 150 § 1 k.p.a. oraz art. 151 § pkt 1 k.p.a. oraz art. 9 ustawy o prawie do rekompensaty w związku z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r., poz. 195, dalej: "ustawa zmieniająca") Minister odmówił uchylenia decyzji z dnia 20 kwietnia 2012 r.

W uzasadnieniu wskazał, że z uwagi na nowelizację art. 2 ustawy o prawie do rekompensaty powstała możliwość ponownej weryfikacji rozstrzygnięć w sprawach, w których niekonstytucyjna przesłanka domicylu stanowiła podstawę odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty. Wnioskodawca zobowiązany jest zatem wykazać, że na ocenę jego uprawnień ma wpływ zmiana w zakresie przesłanki domicylu. Organ podkreślił, że nowelizacja wprowadzona ustawą zmieniającą sprowadza się do tego, że w miejsce dotychczasowego wymogu zamieszkiwania na byłym terytorium RP w dniu 1w września 1939 r. wprowadzona została przesłanka miejsca zamieszkania na wymienionych terenach, której spełnienie oceniane jest z uwzględnieniem przepisów przywołanych w znowelizowanym art. 2 ust. 1 ustawy o prawie do rekompensaty.

Następnie organ wskazał że w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do uchylenia decyzji z dnia 20 kwietnia 2012 r., Skarżąca nie wykazała bowiem, by K.P. miał inne, dodatkowe miejsce zamieszkania w rozumieniu przepisów przywołanych w art. 2 ust. 1 ustawy o prawie do rekompensaty. Ze znajdującego się aktach sprawy protokołu przesłuchania świadków w Powiatowym Oddziale PUR w Bytomiu w dniu 3 grudnia 1945 r. wynika, że K.P. przed wojną jak i w czasie jej trwania zamieszkiwał w Warszawie. Wojewoda Mazowiecki występowa do archiwów krajowych celem odszukania dokumentów repatriacyjnych K.P. Poszukiwania te nie przyniosły rezultatu, co w zestawieniu również z brakiem wiedzy Skarżącej w zakresie okoliczności opuszczenia byłego terytoriom RP wydaje się potwierdzać powyższe zeznania. Fakt zamieszkiwania przez K.P. w czasie wojny potwierdza również jego karta rozpoznawcza wdana w dniu 5 września 1942 r. w Warszawie.

Organ wskazał, że do wniosku o wznowienie postępowania Skarżąca dołączyła oświadczenia świadków wskazujące, że K.P. zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. we Lwowie. Minister przypomniał również, że w odwołaniu od decyzji Wojewody Mazowieckiego Skarżąca kwestionowała ustalenia organu co do miejsca zamieszkania K.P. w Warszawie podnosząc, że jego miejscem zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. był Lwów. Organ uznał więc, że Skarżąca wnosząc o wznowienie postępowania w trybie ustawy zmieniającej domaga się zmiany poczynionych ustaleń faktycznych i uznania, że miejscem zamieszkania K.P. był Lwów. Tymczasem dla skuteczności wniosku o wznowienie postępowania złożonego w trybie art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej konieczne było wykazanie, że K.P. zamieszkały w Warszawie posiadał inne, dodatkowe miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP w rozumieniu przepisów przedwojennych, wymienionych w art. 2 pkt 1 ustawy o prawie do rekompensaty. Kwestionowanie dokonanych przez organy obu instancji ustaleń co do rzeczywistego miejsca zamieszkania w momencie wybuchu wojny mogłoby być przedmiotem postępowania wznowionego w trybie określonym w art. 145 § 1 k.p.a. nie zaś w trybie określonym w art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej.

Organ podniósł również, że przyczyną odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty był także fakt nie wykazania by K.P. był właścicielem nieruchomości pozostawionej we Lwowie.

Pismem z dnia 8 września 2014 r. K.G. zwróciła się do Ministra Skarbu Państwa z wnioskiem o zawieszenie postępowania odwoławczego oraz ponowne rozpatrzenie sprawy. Następnie pismem z dnia 1 października 2014 r. Skarżąca sprecyzowała swoje żądanie zawarte w piśmie z dnia 8 września 2014 r. wskazując, że stanowi ono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy rozstrzygniętej decyzją Ministra Skarbu Państwa z dnia 26 sierpnia 2014 r. W piśmie tym Skarżąca wskazała dodatkowo, że treść jej wniosku z dnia 28 kwietnia 2014 r. należy rozumieć w ten sposób, że powołała się na okoliczność, że jej ojciec, K.P., posiadał przed II wojną światową dodatkowe miejsce zamieszkania we Lwowie.

Decyzją z 13 października 2014 r., po rozpoznaniu wniosku K.G. (Skarżąca) o ponowne rozpatrzenie sprawy, Minister Skarbu Państwa (Minister) utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia 26 sierpnia 2014 r. odmawiającą uchylenia decyzji Ministra z dnia 20 kwietnia 2012 r. w sprawie o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K.P. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu organ podtrzymał stanowisko, że dla wznowienia postępowania w trybie art. 2 ust. 1 ustawy zmieniające konieczne było wykazanie, że K.P. miał dodatkowe miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP. Tymczasem, ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że miejscem zamieszkania K.P. w dniu 1 września 1939 r. była Warszawa, Skarżąca zaś nie wykazała, że K.P. miał inne, dodatkowe miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP w rozumieniu przepisów przedwojennych.

Odnosząc się do oświadczeń świadków Minister uznał, że przedkładając je Skarżąca kwestionuje ustalenia faktyczne dokonane przez organy obu instancji wykazuje bowiem, że jedynym, wyłącznym, miejscem zamieszkania K.P. w dniu 1 września 1939 r. był Lwów.

Organ podkreślił że w ramach postępowania wznowieniowego związany jest podstawami zawartymi we wniosku o wznowienie postępowania i nie może odnosić się do innych podstaw nie wskazanych przez stronę. Podana przez Skarżąc podstawa wznowienia a więc art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej w sposób wiążący wyznacza granice postępowania. Minister podtrzymał wyrażone poprzednio stanowisko, że kwestionowanie ustaleń co do rzeczywistego miejsca zamieszkania K.P. w dniu 1 września 1939 r. byłoby możliwe wyłącznie w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 145 § 1 k.p.a., nie zaś w trybie określonym w ustawie zmieniającej.

W ocenie organu K.P. w dniu 1 września 1939 r. posiadał jedno miejsce zamieszkania, którym była Warszawa. Nie posiadał on innych, tzw. "dodatkowych" miejsc zamieszkania w rozumieniu przedwojennych przepisów, określonych w art. 2 pkt 1 lit. a, b i c.

W skardze na powyższą decyzję Skarżąca podniosła zarzut naruszenia :

1) art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej poprzez jego błędną wykładnię polegającą na bezzasadnym uznaniu, że przepis ten ma zastosowanie wyłącznie do osób posiadających w dniu 1 września 1939 r. dodatkowe miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskie, nie zaś do osób w ogóle nie posiadających w dniu 1 września 1939 r. miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej,

2) naruszenie przepisów postępowania w tym art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez uznanie, iż nie wykazała, iż K.P. posiadał w dniu 1 września 1939 r. dodatkowe miejsce zamieszkania we Lwowie,

3) zniekształcenie jej stanowiska poprzez przyjęcie, że dowodziła w postępowaniu, iż K.P. w dniu 1 września 1939 r. posiadał główne miejsce zamieszkania we Lwowie, podczas gdy pismem z dnia 1 października 2014 r. sprecyzowała, że podstawą żądania wznowienia postępowania jest okoliczność posiadania przez K.P. przed II wojną światową dodatkowego miejsca zamieszkania we Lwowie.

W uzasadnieniu Skarżąca powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. uznający za niezgodny z Konstytucją art. 2 ust. 1 ustawy o prawie do rekompensaty w zakresie w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania w dacie 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej.

Skarżąca podkreśliła następnie, że art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej nie zawiera ograniczenia, iż prawo wznowienia przysługuje tylko osobom posiadającym dodatkowe miejsce zamieszkania na były terytorium RP. W jej ocenie z treści tego przepisu wynika, że prawo wznowienia postępowania przysługuje także osobom, które w ogóle nie posiadały miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP oraz ich następcom prawnym.

Skarżąca podkreśliła, że wobec nieprecyzyjności wniosku o wznowienie postępowania pismem z 1 października 2014 r. uściśliła, że treść jej wniosku należy rozumieć w ten sposób, że powołuje się ona na okoliczność, że K.P. posiadał przed II wojną światową dodatkowe miejsce zamieszkania we Lwowie. W opisie stanu faktycznego zawartym w uzasadnieniu decyzji z dnia 13 października 2014 r. organ zniekształcił stanowisko strony wskazując, wbrew treści pisma z dnia 1 października 2014 r, że strona dowoziła faktu posiadania przez K.P. głównego miejsca zamieszkania we Lwowie a nadto uznał, że fakt posiadania przez K.P. głównego miejsca zamieszkania we Lwowie nie został przez Skarżącą udowodniony, pomimo dołączenia do wniosku o wznowienie postępowania dwóch oświadczeń świadków z podpisami notarialnie poświadczonymi o zamieszkiwaniu przez K.P. we Lwowie w dniu 1 września 1939 r. oraz pozostawieniu przez niego nieruchomości we Lwowie.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym wyrokiem skargę oddalił na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Na wstępie Sąd wskazał, że wbrew poglądowi wyrażonemu w skardze, Minister nie zniekształcił treści wniosku Skarżącej o wznowienie postępowania. Zarówno w decyzji z 26 sierpnia 2014 r. jak i w decyzji z 13 października 2014 r. organ wskazywał, że Skarżąca wystąpiła z wnioskiem o wznowienie postępowania w trybie art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej.

Powyższe odczytanie treści wniosku Skarżącej zgodne było w ocenie Sądu pierwszej instancji – jak wynika z pisma Skarżącej z dnia 1 października 2014 r. oraz z treści skargi – z jej intencją. Zarówno w piśmie z 1 października 2014 r., jak i w skardze Skarżąca podkreślała, że wystąpiła z wnioskiem o wznowienie postępowania powołując się na okoliczność, że jej ojciec, K.P., miał przed wojną "dodatkowe" miejsce zamieszkania we Lwowie.

Skarżąca wskazując, że przyczyną złożenia przez nią wniosku o wznowienie postępowania jest fakt posiadania przez jej ojca przed wojną dodatkowego miejsca zamieszkania we Lwowie dołączyła do wniosku o wznowienie postępowania dwa oświadczenia świadków, sporządzone odpowiednio 8 oraz 15 maja 2013 r.

W oświadczeniu z 8 maja 2013 r. M.S., urodzona w dniu 26 sierpnia 1939 r., a więc mająca w dniu wybuchu wojny 5 dni, wskazała, że jest jej wiadomo, "iż K.P. w dniu wybuchu wojny tzn. 1 września 1939 r. zamieszkiwał we własnym domu we Lwowie".

W oświadczeniu z 15 marca 2013 r. G.H. oświadczyła i potwierdziła, że K.P. zamieszkiwał we Lwowie, poza granicami obecnymi Rzeczpospolitej Polskiej w dacie wybuchu wojny 1 września 1939 r. Świadek, urodzona w 1927 r. wskazała, że czasy te doskonale pamięta, mieszkała bowiem w sąsiedztwie, a "wybuch wojny przeżywaliśmy wspólnie jako mieszkańcy S., bo tak się nazywała nasza dzielnica Lwowa".

W ocenie Sądu pierwszej instancji Minister prawidłowo uznał, że treść powyższych oświadczeń nie pozwala na przyjęcie, by ojciec Skarżącej miał przed wojną we Lwowie dodatkowe miejsce zamieszkania w rozumieniu przepisów przywołanych w art. 2 pkt 1 ustawy o prawie do rekompensaty. Skarżąca, powołując się na przesłankę posiadania przez jej ojca dodatkowego miejsca zamieszkania we Lwowie, przedłożyła oświadczenia świadków, w których opisują oni fakt stałego zamieszkiwania przez K.P. we Lwowie we własnym domu, nie zaś okoliczności potwierdzającej posiadanie przez niego dodatkowego miejsca zamieszkania we Lwowie.

Sąd pierwszej instancji zaznaczył, że w toku postępowania zakończonego wydaniem decyzji z 20 kwietnia 2012 r. ustalone zostało, iż K.P. zarówno przed wojną, jak i w czasie wojny, mieszkał w Warszawie (protokół przesłuchania świadków sporządzony 3 grudnia 1945 r. w Powiatowym Oddziale Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Bytomiu oraz przywołana w treści powyższego protokołu karta rozpoznawcza nr 296 wydana dnia 5 września 1942 r. w Warszawie). Sąd ten zwrócił również uwagę, że w toku powyższego postępowania przeprowadzony został na wniosek Skarżącej dowód z jej przesłuchania. Skarżąca, która w momencie wybuchu wojny miała 20 lat, podała, że nie ma wiedzy, kiedy nastąpiło opuszczenie przez jej ojca nieruchomości we Lwowie, kto razem z jej ojcem opuścił byłe terytorium RP, czy ktoś został w powyższej nieruchomości, jakie były okoliczności opuszczenia przez ojca nieruchomości we Lwowie oraz byłego terytorium RP. Skarżąca nie miała również wiedzy, czy jej ojciec kiedykolwiek mówił, że opuścił byłe terytorium RP przez zieloną granicę, ani jakie było miejsce, w którym jej ojciec przekroczył granicę byłego terytorium RP. Skarżąca nie była również w stanie odpowiedzieć na pytanie, kiedy nastąpiło opuszczenie przez K.P. byłego terytorium RP.

WSA w Warszawie wskazał ponadto, że również prowadzone w toku powyższego postępowania poszukiwania w archiwach państwowych nie doprowadziły do uzyskania jakichkolwiek informacji co do pobytu i opuszczenia byłego terytorium RP przez ojca skarżącej.

Oznaczało to zdaniem Sądu pierwszej instancji, że w świetle dokumentów zgromadzonych w toku postępowania zakończonego wydaniem decyzji z 20 kwietnia 2012 r. (przy czym skarga wniesiona przez Skarżącą na powyższą decyzję oddalona została prawomocnym wyrokiem tutejszego sądu z dnia 18 października 2012 r. I SA/Wa 1046/12), jak również w świetle przedstawionych przez skarżącą oświadczeń świadków z dnia 8 i 15 maja 2013 r. brak było podstaw do przyjęcia, że jej ojciec miał przed wojną dodatkowe miejsce zamieszkania we Lwowie w rozumieniu przepisów art. 2 pkt 1 ustawy o prawie do rekompensaty.

W ocenie tego Sądu Minister prawidłowo również przyjął, że skarżąca pomimo powoływania się we wniosku o wznowienie postępowania na przesłankę posiadania przez jej ojca przed wojną dodatkowego miejsca zamieszkania we Lwowie dąży w istocie do zakwestionowania ustaleń faktycznych poczynionych w toku postępowania zakończonego decyzją z 20 kwietnia 2012 r.

Sąd pierwszej instancji w pełni podzielił stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, że w toku postępowania wznowieniowego organ nie dokonuje ponownej oceny zebranego uprzednio w sprawie materiału dowodowego. Granice postępowania wznowieniowego zakreśla strona wskazując, jakie w jej ocenie zaistniały przyczyny uzasadniające wznowienie postępowania. Organ zobowiązany jest więc wyłącznie do zbadania, czy te przyczyny zaistniały, a jeżeli tak, jaki wpływ miały na wynik sprawy już raz rozstrzygniętej decyzją ostateczną.

Wobec wskazania przez skarżącą, że wnosi o wznowienie postępowania z uwagi na fakt posiadania przez jej ojca dodatkowego miejsca zamieszkania we Lwowie, Minister zdaniem WSA w Warszawie nie mógł prowadzić postępowania, celem ustalenia, czy ojciec Skarżącej miał przed wojną, inaczej niż to ustalono w decyzji z 20 kwietnia 2012 r., miejsce zamieszkania we Lwowie a nie w Warszawie, ani też czy ustalenia, co do nie przysługiwania K.P. prawa własności do nieruchomości położonej we Lwowie są prawidłowe.

Sąd pierwszej instancji wskazał kolejno, że skarżąca podnosiła w skardze zarzut naruszenia prawa materialnego to jest art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej poprzez jego błędną wykładnię polegającą na bezzasadnym uznaniu, że przepis ten ma zastosowanie wyłącznie do osób posiadających w dniu 1 września 1939 r. dodatkowe miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskie, nie zaś do osób w ogóle nie posiadających w dniu 1 września 1939 r. miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy zmieniające osoby, którym odmówiono potwierdzenia prawa do rekompensaty z powodu niespełnienia wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, mogą złożyć wniosek o wznowienie postępowania. Przepisy dotyczące wznowienia postępowania, o którym mowa w art. 145a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 oraz z 2014 r. poz. 183), stosuje się odpowiednio, z tym że termin na zgłoszenie żądania wznowienia postępowania wynosi 6 miesięcy i biegnie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy. Zgodnie z ust. 3 cytowanego przepisu, przepisy ust. 1 i 2 stosuje się odpowiednio do spadkobierców, o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy o prawie do rekompensaty. Nowelizacja art. 2 ust. 1 ustawy o prawie do rekompensaty wprowadzona została ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r. na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. SK 11/12. Trybunał w uzasadnieniu wyjaśnił, że analizowany przepis prowadzi do podziału byłych właścicieli nieruchomości zabużańskich, spełniających pozostałe warunki przyznania rekompensaty ustalone przez zaskarżoną ustawę, na dwie grupy, w zależności od ich miejsca zamieszkania. Osoby, które miały 1 września 1939 r. miejsce zamieszkania na byłym terytorium państwa polskiego uzyskują potwierdzenie prawa do rekompensaty. Odmienne traktowane są osoby, które nie miały w tym dniu miejsca zamieszkania na kresach wschodnich i w stosunku do których wydawane są decyzje odmawiające potwierdzenia im prawa do rekompensaty.

W ocenie Sądu pierwszej instancji treść art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej oznacza zatem, że osoby, którym odmówiono przyznania prawa do rekompensaty wyłącznie z uwagi na fakt nie spełnienia przesłanki zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, mogą na skutek powołanego wyroku i wprowadzonej nowelizacji do ustawy o prawie do rekompensaty ubiegać się o wznowienie postępowania. Innymi słowy, osoby, którym odmówiono potwierdzenia prawa do rekompensaty z innych przyczyn, niż nie spełnienie przesłanki zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, jak również osoby, którym odmówiono potwierdzenia prawa do rekompensaty także z innych powodów, niż nie posiadanie miejsca zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP, nie mogą skorzystać z możliwości wznowienia postępowania w trybie art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej.

WSA w Warszawie wyjaśnił, że z uzasadnienia decyzji z 20 kwietnia 2012 r. wynika, że odmowa potwierdzenia prawa do rekompensaty nastąpiła z uwagi na nie zamieszkiwania przez K.P. na byłym terytorium RP w dniu 1 września 1939 r., nie udowodnienia, by opuścił on byłe terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą 1 września 1939 r. i nie udowodnienia przysługiwania mu prawa własności nieruchomości położonej we Lwowie. Wobec tego Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nie może uznać, aby wyłączną przyczyną odmowy prawa potwierdzenia prawa do rekompensaty był fakt nie posiadania przez ojca skarżącej miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP. W konsekwencji, Sąd ten stwierdził, że w sprawie znajdował zastosowanie art. 151 § 1 pkt 1 k.p.a., bowiem nie zaistniała przesłanka wznowienia postępowania rozumiana jako odmowa potwierdzenia Skarżącej prawa do rekompensaty wyłącznie z powodu nie spełnienia przez jej ojca przesłanki zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP.

Skargę kasacyjną od całości powyższego wyroku wywiodła K.G. reprezentowana przez pełnomocnika. Postawiła w niej dwa zarzuty, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i obu decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Pierwszy zarzut wskazuje na naruszenie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawania nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r., poz. 195) przez uznanie, że przepis ma zastosowanie wyłącznie do osób posiadających w dniu 1 września 1939 r. dodatkowe miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, nie zaś do osób w ogóle nie posiadających w dniu 1 września 1939 r. miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP.

Drugi zarzut skargi kasacyjnej podnosi naruszenie art. 77 i art. 80 k.p.a. oraz art. 6 ust. 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej (t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1090) przez uznanie, że przedłożone przez wnioskodawczynię do akt postępowania administracyjnego zeznania świadków G.H. i M.S. z podpisami notarialnie poświadczonymi nie stanowią dowodu, iż K.P. posiadał w dniu 1 września 1939 r. dodatkowe miejsce zamieszkania we Lwowie.

Na rozprawie przed Naczelnym Sąd Administracyjnym w dniu 22 czerwca 2017 r. pełnomocnik skarżącej kasacyjnie zaznaczył, że w protokole z 1945 r. świadkowie złożyli oświadczenie, iż byli sąsiadami z K.P. we Lwowie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., dalej: p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Analizowana pod tym kątem skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione zarzuty.

Zasadny okazał się częściowo pierwszy zarzut skargi kasacyjnej, tj. naruszenia art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawania nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r., poz. 195). Przepis ten bowiem stanowi, że "Osoby, którym odmówiono potwierdzenia prawa do rekompensaty z powodu niespełnienia wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, mogą złożyć wniosek o wznowienie postępowania. Przepisy dotyczące wznowienia postępowania, o którym mowa w art. 145a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 oraz z 2014 r. poz. 183), stosuje się odpowiednio, z tym że termin na zgłoszenie żądania wznowienia postępowania wynosi 6 miesięcy i biegnie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy. Przepisów art. 146 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.) nie stosuje się." Organy i Sąd pierwszej instancji przyjęły interpretację sprzeczną zarówno z brzmieniem przepisu, jak i wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r., SK 11/12, w sposób nieuzasadniony ją zawężając. Z przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego wynika, że nie można uzależniać prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami RP od spełnienia wymogu zamieszkiwania na były terytorium Polski dokładnie w dniu 1 września 1939 r. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny zakwestionował możliwość wykluczenia z grupy osób uprawnionych do rekompensaty te osoby, które miały kilka miejsc zamieszkania w rozumieniu przepisów międzywojennych, lecz "główne" miejsce zamieszkania znajdowało się na terytorium obecnego państwa polskiego lub poza jego granicami. Z tych względów art. 1 ww. ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawania nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej nadał artykułowi 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej (t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1090) brzmienie:

"1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:

a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub

b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub

c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489)

- oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić."

Lektura art. 3 pkt 1 ww. ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych, § 9 ww. rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. czy art. 24 § 1 ww. Kodeksu postępowania cywilnego z 29 listopada 1930 r. unaocznia, że osoba w analizowanym dla przyznania rekompensaty czasie mogła mieć kilka miejsc zamieszkania.

Mając na uwadze powyższe zaznaczyć należy, że ustawodawca nie różnicuje prawa do rekompensaty od tego, czy osoba miała "główne" czy "dodatkowe" miejsce zamieszkania poza obecnymi granicami RP. Jednocześnie takie zróżnicowanie było niezgodne z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r., SK 11/12 (OTK ZU 2012, seria A, nr 9, poz. 107). Odmowa zatem uchylenia zaskarżonej decyzji z uwagi na to, że wnioskodawczyni we wniosku o wznowienie postępowania Lwów oznaczyła jako główne miejsce zamieszkania K.P., a nie dodatkowe, nie mogło być podstawą do odmowy, gdyż kwalifikacja w tym zakresie pozostaje irrelewantna. Istotne w tym zakresie jest jedynie, aby K.P. miał choćby jedno z miejsc zamieszkania na terytorium byłej RP i opuścił je z przyczyn podanych w art. 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić, wobec czego określone mienie poza tymi granicami pozostawił. Tym samym zapatrywanie organów nie było prawidłowe. Wszelako zbyt daleko idący jest pogląd prezentowany w skardze kasacyjnej, że niezgodny z Konstytucją jest sam wymóg zamieszkiwania na byłym terytorium RP jako warunek przyznania prawa do rekompensaty, gdyż wniosek taki nie wynika z cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, który zakwestionował uzależnienie prawa do rekompensaty od zamieszkania na byłym terytorium, ale w powiązaniu z określoną datą. Stąd art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej w brzmieniu nadanym art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawania nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej pozostaje w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w zgodzie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r.

Z powyższych względów zapatrywanie organów i Sądu pierwszej instancji, że prawidłowa była odmowa uchylenia decyzji z dnia 20 kwietnia 2012 r., gdyż K.P. nie miał przed wojną we Lwowie "dodatkowego miejsca zamieszkania w rozumieniu przepisów przywołanych w art. 2 pkt 1 ustawy o prawie do rekompensaty", a jednocześnie zdaniem organów i tego Sądu nie podlegało badaniu z uwagi na zakres wniosku to, czy miał tam główne miejsce zamieszkania – było wadliwe, gdyż istotne było, czy K.P. był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał (nieistotne, czy główne czy dodatkowe) miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić. Z tej też perspektywy oceniane powinny być zeznania świadków, wskazane w drugim zarzucie skargi kasacyjnej, którego uwzględnienie na obecnym etapie byłoby przedwczesne, albowiem organ znaczenie tych zeznań dla sprawy dopiero oceni w wykonaniu niniejszego wyroku, o czym w dalszej części.

Skoro zatem zarówno wyrok, jak i obie decyzje, zostały oparte na irrelewantnej przesłance, to tym samym wymagały uchylenia przez Naczelny Sąd Administracyjny, o ile zaskarżony wyrok – mimo błędnego uzasadnienia – nie odpowiada prawu z innych przyczyn, jak stanowi art. 184 p.p.s.a.

Z powyższego względu Naczelny Sąd Administracyjny uznał za zasadne odnieść się do oceny Sądu pierwszej instancji, że nie było podstaw do uchylenia decyzji z dnia 20 kwietnia 2012 r., gdyż dokonana w niej odmowa oparta była nie tylko na stanowiącym podstawę wznowienia niespełnieniu przesłanki domicylu przez K.P., ale także dlatego, że nie udowodniono, aby opuścił on byłe terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą 1 września 1939 r. i nie udowodniono, aby przysługiwały mu prawa własności do nieruchomości położonej we Lwowie. Jednocześnie Sąd ten zaznaczył, że w postępowaniu wznowionym bada się jedynie, czy zaistnienie przesłanki wznowieniowej prowadzi do uchylenia wydanej wcześniej decyzji.

Wprawdzie zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawania nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej postępowanie wznowieniowe powinno być w zasadzie ograniczone tylko do kwestii zamieszkiwania byłego właściciela mienia pozostawionego poza obecnymi granicami RP i w tym świetle oceny pozostałych materiałów zebranych w sprawie na okoliczność spełnienia przesłanek przyznania rekompensaty, ale w niniejszej sprawie stan faktyczny jest bardziej złożony, wymagając szerszej analizy.

Pierwotna decyzja odmowna została bowiem oparta na fakcie, że K.P. nie zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na terenie byłej Rzeczypospolitej Polskiej, przy czym powyższe rzutować mogło w konsekwencji również na przyjęcie ustaleń, iż wyżej wymienionemu nie przysługiwało żadne prawo do majątku we Lwowie. Pierwotnie organ mógł niejako przyjmować logicznie, że skoro K.P. nie zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. we Lwowie, to okoliczność ta miała wpływ na ocenę, iż nie przysługiwało mu prawo własności nieruchomości położonej we Lwowie. Z tego powodu i z uwagi na ścisłe powiązanie powyższych okoliczności faktycznych – w realiach tej sprawy – Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że rozpoznając ją ponownie organ powinien jednak przeanalizować, czy przesłanka domicylu nie miała wpływu na ocenę pozostałych przesłanek warunkujących przyznanie prawa do rekompensaty.

Lektura uzasadnienia decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia 20 kwietnia 2012 r. nr [...] unaocznia bowiem, że organ tę decyzję odmowną oparł nie tylko na tym, że K.P. nie zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na terenie byłej Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu art. 25 k.c., ale także że nie udowodniono, aby opuścił byłe terytorium w związku z wojną rozpoczętą 1 września 1939 r., jak również nie udowodniono, aby przysługiwało mu prawo własności nieruchomości położonej we Lwowie. Godzi się jednak w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zauważyć, że przesłanki te pozostają w związku funkcjonalnym. Skoro bowiem K.P. nie miał mieć miejsca zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. we Lwowie, to organ mógł zakładać, że nie przysługiwało mu prawo własności nieruchomości położonej we Lwowie, a skoro tam nie zamieszkiwał i nie posiadał miejsca zamieszkania, to tym samym prawdopodobnie nie mógł on opuścić tego terytorium w związku z II wojną światową. W rezultacie zakwestionowanie przesłanki wstępnej rodzić powinno, w okolicznościach sprawy, w postępowaniu wznowieniowym obowiązek ponownego przeanalizowania tego, jaki okoliczność ta ma wpływ na pozostałe przesłanki, z uwzględnieniem przedstawionych nowych dowodów. Okoliczność, że K.P. miał miejsce zamieszkania we Lwowie (niezależnie czy główne czy dodatkowe) powinna być oceniona co do wpływu na weryfikację twierdzeń co do tego, czy przysługiwało mu prawo własności nieruchomości położonej we Lwowie, a także czy opuścił to miejscu lub nie powrócił do niego z przyczyn związanych z wojną rozpoczętą w dniu 1 września 1939 r. Warto przy tym zaznaczyć, że organ ma stosownie do art. 107 § 3 k.p.a. wyczerpująco odnieść się w uzasadnieniu decyzji także do przyczyn, z powodu których określonym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, wobec czego musi wyjaśnić stronie, dlaczego nawet przy zaistnieniu przesłanki wznowieniowej nie uznał za wystarczające dla uznania prawa K.P. do własności nieruchomości protokołów świadków J.K. i K.S. w Powiatowym Oddziale PUR w Bytomiu w dniu 3 grudnia 1945 r. Organ przy ponownym rozpatrzeniu sprawy powinien także odnieść się w uzasadnieniu do dowodów przedłożonych przez wnioskodawczynię wraz z wnioskiem o wznowienie – oświadczeń G.H. i M.S.

Reasumując, wbrew ocenie Sądu pierwszej instancji, zakres postępowania wznowieniowego przy zaistnieniu przesłanki wskazanej w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawania nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej obejmować powinien w sprawie nie tylko kwestię zamieszkania K.P., ale także pozostające z tą okolicznością w związku inne przesłanki przyznania rekompensaty z tytułu pozostawania nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej. Stąd zatem stwierdzenie przez organy i Sąd pierwszej instancji, że w sprawie mimo istnienia podstaw wznowieniowych brak jest uzasadnienia do uchylenia decyzji z dnia 20 kwietnia 2012 r., gdyż inne przesłanki przyznania prawa do rekompensaty pozostały niespełnione – było co najmniej przedwczesne, gdyż co do tych pozostałych przesłanek organ nie przeprowadził koniecznego postępowania wyjaśniającego, potwierdzającego, że wyeliminowanie jednej z podstaw odmowy przyznania prawa do rekompensaty nie było tego rodzaju, aby powodowało odmienną ocenę zaistnienia pozostałych przesłanek przyznanie tego prawa.

Z uwagi na wszystko powyższe Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia 26 sierpnia 2014 r. nr [...], stosując art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a.

Przy rozpatrzeniu sprawy w wykonaniu niniejszego wyroku Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji zastosuje się do przedstawionej wykładni art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawania nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej. Przyjęte rozumienie normy zawartej w tym przepisie wyznacza jednocześnie zakres postępowania wyjaśniającego. Organ zatem zweryfikuje to, czy K.P. w relewantnym czasie miał zamieszkanie na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wskazanym w niniejszym wyroku, a w przypadku potwierdzenia tej okoliczności zweryfikuje, czy stwierdzone zaistnienie podstawy wznowieniowej tworzy okoliczności prowadzące do odmiennej oceny kwestii spełnienia pozostałych przesłanek ustawowych przyznania prawa do ww. rekompensaty w świetle materiałów zebranych w aktach sprawy, czemu da wyraz w uzasadnieniu wydawanej decyzji zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Stosownie do art. 10 § 1 k.p.a., organ zapewni K.G. czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwi jej wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, przy tym w myśl art. 78 § 1 k.p.a. uwzględni formułowane przez nią ewentualne żądania przeprowadzenia dowodu, jeżeli przedmiotem dowodu będzie okoliczność mająca znaczenie dla sprawy.

O kosztach Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 200 i art. 203 pkt 1 p.p.s.a., w tym uwzględniając zaangażowanie pełnomocnika w postępowaniu kasacyjnym, zasądzając je w kwocie 500 złotych od organu na rzecz K.G.