Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 899/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-02-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 1 lit. a), ust. 5 pkt 1 lit. a), art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 2, pkt 4, ust. 9
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.
article: par. 2 ust. 1, par. 6
journal: Dz.U. 2013 poz 1741
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 grudnia 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu wspierania osób  uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.
article: art. 32 ust. 1, art. 71 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: art. 15 zzs4 ust. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 1842
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych - t.j.
article: art. 151, art. 190, art. 250
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: par. 21 ust. 1 pkt 1 lit. c)
journal: Dz.U. 2019 poz 18
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej  pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Sieniuć Asesor WSA Tomasz Porczyński (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lutego 2022 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrot świadczenia - pomoc finansowa w ramach rządowego programu wspierania osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat A. U. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ulicy A kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. a.bł.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r., nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: 2018 r. poz. 2086 ze zm. ) - dalej: k.p.a.; art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.) - dalej: u.ś.r.; § 2, § 3 ust. 1, § 4, § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 grudnia 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (Dz.U. z 2013 r. poz. 1741 ze zm.) - dalej rozporządzenie z 2013 r.; Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r., nr [...] orzekającą: 1) o uznaniu za nienależnie pobrane przez E. S. świadczenia – pomocy finansowej realizowanej w ramach rządowego programu wspierania osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne za okres od 1 maja 2014 r. do 31 grudnia 2014 r. w wysokości 200 zł miesięcznie; 2) o zwrocie w/w nienależnie pobranego świadczenia w łącznej wysokości 1.600 zł.

Z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych wynika, iż wnioskiem z dnia 27 maja 2014 r. E. S. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki na dzieckiem T. S..

Wnioskowane świadczenie zostało przyznane skarżącej decyzją Prezydenta Miasta Ł. decyzją z dnia [...] r. Jednocześnie, wraz z przyznanym stronie uprawnieniem Prezydent Miasta Ł., stosownie do § 4 rozporządzenia z 2013 r., z urzędu orzekł o przyznaniu skarżącej pomocy finansowej realizowanej w ramach rządowego programu wspierania osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne na okres od 1 maja 2014 r. do 31 grudnia 2014 r. w wysokości 200 zł miesięcznie, które to świadczenie było ściśle związane z przyznanym stronie świadczeniem pielęgnacyjnym.

Z akt sprawy wynika również, iż pismami z dnia 27 maja 2019 r. oraz z dnia 10 lipca 2019 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował Centrum Świadczeń Społecznych w Ł., o fakcie pobierania przez skarżąca, począwszy od dnia 1 maja 2004 r. renty socjalnej, do której strona ma ustalone prawo od dnia 1 października 2003 r. Powyższe ustalenia stanowiły podstawę do wydania przez Prezydenta Miasta Ł. decyzji z dnia [...] r. orzekającej o uznaniu za nienależnie pobrane, wypłacone skarżącej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem za okres od 1 maja 2014 r. do 30 września 2018 r. oraz o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w łącznej kwocie 81.235,95 zł, obejmującej kwotę wypłaconych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami.

Wobec powyższego Prezydent Miasta Ł. wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] r. orzekł o uznaniu wypłaconej skarżącej pomocy finansowej za świadczenie nienależnie pobrane oraz orzekł o obowiązku zwrotu wypłaconego świadczenia w łącznej kwocie 1600 zł. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwołał się do treści § 2 ust. 1 rozporządzenia z 2013 r., w myśl którego prawo do pomocy finansowej uregulowanej przepisami rozporządzenia przysługuje osobom mającym ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, jak również do treści § 6 rozporządzenia, który w sprawach przedmiotowej pomocy finansowej odsyła do odpowiedniego stosowania przepisów art. 30 i art. 33 u.ś.r.,

W odwołaniu od tej decyzji E. S. wnosząc o jej uchylenie, zaprzeczyła, że celowo i świadomie wprowadziła organ w błąd składając wniosek o przyznanie świadczeń oraz zakwestionowała okoliczność skutecznego pouczenia jej o braku prawa do pobierania świadczeń. Wskazała, że jest osobą niepełnosprawną, niezdolną do pracy oraz posiadającą ograniczona zdolność rozumienia przepisów administracyjnych, w tym regulujących zasady przyznawania świadczeń.

Zaskarżoną niniejszą skargą decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Przywołując podstawę prawną wydanego rozstrzygnięcia oraz dokonane w sprawie ustalenia faktyczne Kolegium podkreśliło, iż w sprawie bezspornym pozostaje, że przyznane skarżącej decyzją Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad synem T. S. i pobierane przez stronę w okresie od 1 maja 2014 r. do 30 września 2018 r., uznane zostało za świadczenie nienależnie pobrane i orzeczono o obowiązku jego zwrotu. Tym samym mając na uwadze, iż zgodnie z § 2 ust. 1 rozporządzenia z 2013 r. przyznana stronie pomoc finansowa jest świadczeniem ściśle związanym z posiadanym uprawnieniem do świadczenia pielęgnacyjnego, to stwierdzony przez organy administracji brak podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, między innymi za okres od 1 maja 2014 r. do 31 grudnia 2014 r. skutkował uznaniem wypłaconej stronie pomocy finansowej za świadczenie nienależnie pobrane, podlegające obowiązkowi zwrotu. Jednocześnie Kolegium podkreśliło, iż z uwagi na upływ 5 letniego terminu, o którym mowa w art. 146 § 1 k.p.a., w sprawie nie mógł znaleźć zastosowanie przepis art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.

W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi E. S. wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji zarzucała naruszenie:

- art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a. oraz w związku z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji i niedostrzeżenie w ten sposób zaistniałych w toku postępowania przed organem pierwszej instancji naruszeń proceduralnych polegających na niezebraniu i nierozpatrzeniu w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego w sprawie, a co za tym idzie niewyjaśnieniu jej w sposób dostateczny, w szczególności w odniesieniu do okoliczności posiadanego przez skarżącą orzeczenia o niepełnosprawności, ograniczonej zdolności rozumienia przez skarżącą przepisów administracyjnych, w tym regulujących zasady przyznawania świadczeń oraz faktu nierozumienia przez skarżącą treści podpisywanych dokumentów;

- art. 7 k.p.a. w związku z art. 77 k.p.a. poprzez brak dokładnego przeanalizowania zgromadzonej dokumentacji i niezweryfikowanie możliwości rozumienia przez skarżącą treści podpisywanych dokumentów i w konsekwencji błędne przyjęcie, że skarżąca celowo i świadomie wprowadziła organ w błąd poprzez przemilczenie faktu ustalenia prawa do renty socjalnej;

- art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r. poprzez błędne uznanie, że skarżąca celowo i świadomie wprowadziła organ administracji w błąd składając wniosek o przyznanie świadczeń oraz, że została pouczona o braku prawa do ich pobierania, podczas gdy skarżąca jest osobą niepełnosprawną, niezdolną do pracy oraz posiadającą ograniczoną zdolność rozumienia przepisów administracyjnych.

W uzasadnieniu skargi strona podnosiła, że organ administracji nie wyjaśnił stanu faktycznego w części dotyczącej podnoszonych przez nią okoliczności, w tym w szczególności w zakresie jej ograniczonej zdolności rozumienia przepisów prawa. W ocenie skarżącej w sprawie nie poczyniono ustaleń zmierzających do jednoznacznego stwierdzenia, czy skarżąca była w stanie zrozumieć treść podpisywanych dokumentów, jak również zaniechał ustalenia, czy skarżąca została pouczona o braku prawa do pobierania świadczeń na etapie składania wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca podkreśliła, że jest osobą niepełnosprawną, niezdolną do pracy oraz posiadającą ograniczoną zdolność rozumienia przepisów administracyjnych. Dysponuje orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy na stałe. Posiada czwórkę niepełnosprawnych umysłowo dzieci. Jej jedynym źródłem dochodu jest renta rodzinna i socjalna, która po potrąceniach dokonanych wskutek prowadzonych wobec skarżącej postępowań egzekucyjnych, wynosi łącznie 1 200 zł. Mąż skarżącej, wobec którego wydano orzeczenie o częściowej niezdolności do pracy, zarabia około 1 680 zł jako pracownik ochrony. Koszty utrzymania rodziny przekraczają uzyskiwane przez skarżącą i jej męża dochody.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wnosiło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 11 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 245/20 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Uzasadniając Sąd wskazał, iż nie budzi wątpliwości, że z uwagi na treści § 2 ust. 1 rozporządzenia z 2013 r. istnieje ścisły związek pomiędzy ustaleniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 u.ś.r. i prawem do pomocy finansowej określonej powołanym rozporządzeniem. Jednakże w ocenie Sądu nie bez znaczenia dla rozpoznawanej sprawy pozostaje okoliczność, iż wyrokiem z dnia 11 grudnia 2020 r. wydanym w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 244/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. orzekającą o uznaniu za nienależnie pobrane przez skarżącą świadczenie pielęgnacyjne za okres od 1 maja 2014 r. do 30 września 2018 r. oraz zobowiązującą stronę do zwrotu kwot pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami. W wyroku tym Sąd uznał, iż pomimo dokonanych w sprawie, w sposób bezsporny ustaleń faktycznych, z których wynika, że zarówno w dacie wystąpienia przez skarżącą z żądaniem ustalenia prawa do przedmiotowego świadczenia (27 maja 2014 r.), jaki w dacie jego przyznania (r.) istniała negatywna przesłanka, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. (pobieranie przez stronę renty socjalnej), to przyjęte przez procedujące w sprawie organy administracji stanowisko, co do świadomego wprowadzenia przez skarżącą organu w błąd uznać należy za przedwczesne. Stwierdzenie to zdaniem Sądu nie znajduje bowiem dostatecznego oparcia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym. Sąd wskazał, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. Odwołując się do doktryny prawniczej podkreślił, iż pojęcie "błędu" w rozumieniu przywołanego art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. stanowi następstwo świadomego działania pobierającego świadczenie, determinowanego wolą wywołania przekonania po stronie organu, że zostały spełnione warunki przyznania do niego prawa. Świadomym wprowadzeniem w błąd jest zatem sytuacja, w której osoba ubiegająca się o świadczenie dąży do wywołania mylnego wyobrażenia organu o stanie jego uprawnień lub się na to godzi, podając nieprawdziwe fakty lub zatajając istotne dla sprawy okoliczności. Sąd zwrócił szczególną uwagę na fakt, że wśród zgromadzonych w sprawie dokumentów brak jest decyzji, na podstawie której skarżącej przyznano rentę socjalną. Organy nie ustaliły również, czy w okresie pobierania przez stronę przedmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego, ustalone na jej rzecz prawo do renty socjalnej nie podlegało zawieszeniu. Dalej Sąd wskazał, iż pomimo podnoszonej przez skarżącą okoliczności posiadania ograniczonej zdolność rozumienia przepisów administracyjnych, w tym regulujących zasady przyznawania świadczeń, organy administracji nie przeprowadziły w tym zakresie żadnych czynności wyjaśniających, które zostałyby udokumentowane w aktach sprawy. Organy obu instancji nie podjęły żadnych czynności w celu ustalenia, z jakiej przyczyny skarżąca została uznana za całkowicie niezdolną do pracy, jak również instancji nie wyjaśnił na czym oparł ustalenie, że skarżąca nie jest osobą ubezwłasnowolnioną i pomimo posiadania orzeczenia o niepełnosprawności posiada pełną zdolność do czynności prawnych. Pomimo, że jak wynika z akt sprawy, w rodzinie skarżącej wszyscy jej członkowie są niepełnosprawni i legitymują się orzeczeniami o niepełnosprawności od stopnia umiarkowanego do znacznego, a wszystkie dzieci skarżącej są niepełnosprawne intelektualnie. Wobec powyższego Sąd uznał, iż w sprawie nie zostało dostatecznie wykazane, że złożenie przez skarżącą podpisów pod oświadczeniem i pouczeniami zawartymi we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego było wystarczające dla uznania, że skarżąca mogła w sposób prawidłowy rozumieć, że przesłanką negatywną ustalenia prawa do żądanego świadczenia jest legitymowanie się prawem do renty socjalnej, a co za tym idzie świadomie wprowadziła organ w błąd. Tym samym zdaniem Sądu, podjęte w sprawie rozstrzygnięcia organów obu instancji wydane zostały z naruszeniem zarówno przepisów prawa procesowego, w szczególności art. 7, art. 8, art. 9 , art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., jak i przepisów prawa materialnego, to jest art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 u.ś.r., co uzasadniało ich uchylenie na podstawie art 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a.

Wobec powyższego w ocenie Sądu, z uwagi na związany charakter przyznanej skarżącej pomocy finansowej realizowanej w ramach rządowego programu wspierania osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne na okres od 1 maja 2014 r. do 31 grudnia 2014 r., stanowiącej przedmiot niniejszego postępowania z przyznanym stronie świadczeniem pielęgnacyjnym stanowiącym przedmiot postępowania w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 244/20, koniecznym było wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Jednocześnie Sąd wskazał na wadliwie przyjętą przez organy administracji podstawę prawną uznania przyznanej stronie pomocy finansowej za świadczenie nienależnie pobrane.

Nie zgadzając się z wydanym orzeczeniem Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w której zarzucało naruszenie:

1. prawa materialnego, to jest: § 2, § 3 ust. 1, § 4 i § 6 rozporządzenia z 2013 r. w zw. z art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 u.ś.r. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że w zaistniałym stanie faktycznym nie mamy do czynienia ze świadczeniem nienależnie pobranym, podczas gdy osoba pobierająca świadczenie wprowadziła świadomie w błąd organ administracji, że warunki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego spełnia, co potwierdzone zostało podpisem skarżącej, że zapoznała się z pouczeniem dotyczącym warunków przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, co w konsekwencji przekłada się na obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego;

2. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i art. 135 p.p.s.a. w zw. z 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez niewłaściwe ich zastosowanie i uwzględnienie skargi, choć nie miało miejsca naruszenie norm prawa materialnego ani istotne naruszenie przepisów postępowania zarówno w przedmiocie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r, [...] i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. znak: [...] jak i decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r., [...] i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. znak: [...], zatem nie było podstaw do uchylenia decyzji wydanych przez organy obu instancji, co nastąpiło w związku z naruszeniem przez Sąd I instancji niżej wymienionych przepisów postępowania;

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a w zw. z art. 8 i 9 k.p.a. oraz w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 k.p.a. - poprzez niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji błędne uznanie, że organ II instancji niedostatecznie zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy mający na celu ustalenie czy świadczenie było wypłacone na podstawie świadomego wprowadzenia go w błąd, w następstwie czego prowadził postępowanie w sposób naruszający zaufanie strony do władzy publicznej, podczas gdy sam fakt złożenia podpisu pod wnioskiem i zawartymi w jego treści pouczeniami stanowił dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści i organ nie był zobligowany w tym zakresie przeprowadzać czynności wyjaśniających dla potwierdzenia czy wnioskodawca zrozumiał treść pouczenia i oświadczenia, które składał, gdyż wszelkie nieprawidłowości w tym zakresie obciążały skarżącą, a które to ustalenia pozostawały istotne z punktu widzenia bytu prawnego decyzji związanych, które były przedmiotem niniejszej sprawy;

- art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 153 p.p.s.a poprzez niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji przedstawienie oceny prawnej niespójnej i lakonicznej w zakresie własnych rozważań, brak właściwej oceny zebranego materiału dowodowego oraz brak wykazania, że uchybienia miały wpływ na treść rozstrzygnięcia, brak konkretnych wskazań co do dalszego prowadzenia postępowania a w szczególności dotyczący przeprowadzenia dowodów pozwalających ustalić czy skarżąca mogła zrozumieć treść oświadczeń i pouczeń zawartych we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, które to wskazania pozostają istotne z punktu widzenia bytu prawnego decyzji związanych, które są przedmiotem niniejszej sprawy.

Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżący kasacyjnie organ wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi a w przypadku, gdyby wniosek powyższy nie zasługiwał na uwzględnienie, o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wyrokiem z dnia 22 października 2021 r., sygn. akt I OSK 709/21 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony kasacyjnie wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi. W uzasadnieniu NSA odwołując się do treści § 2 ust. 1 i § 6 rozporządzenia z 2013 r. wskazał, iż przyznana skarżącej na okres od 1 maja 2014 r. do 31 grudnia 2014 r. pomoc finansowa na podstawie przepisów wskazanego rozporządzenia stanowiła świadczenie przysługujące osobom mającym ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 u.ś.r. oraz, że znajdują do niej odpowiednie zastosowanie przepisy art. 30 i art. 33 u.ś.r. Tym samym NSA zgodził się z twierdzeniem Sądu I instancji, co do ścisłego powiązania przedmiotowej pomocy finansowej z przyznanym skarżącej świadczeniem pielęgnacyjnym, a w konsekwencji istotnego, co do zasady, znaczenia dla rozpoznania niniejszej sprawy wydanego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyroku z dnia 11 grudnia 2020 r., sygn.. akt II SA/Łd 244/20 uchylającego objętą skargą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne wypłacone skarżącej za okres od 1 maja 2014 r. do 30 września 2018 r. oraz nakazującą zwrot wypłaconych kwot wraz z ustawowymi odsetkami. Jednakże powyżej wskazany wyrok był orzeczeniem nieprawomocnym, a w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej organu administracyjnego, NSA wyrokiem z dnia 22 października 2021 r., sygn. akt I OSK 708/21 uchyliło wyrok Sądu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania. Uzasadniając powyższe orzeczenie NSA stwierdziło, iż jak słusznie podnosi skarżący kasacyjnie, wskazane przez Sąd I instancji powody, dla których uznał, że procedujące w sprawie organy naruszył w sposób istotny przepisy procesowe, a w konsekwencji tego także materialnoprawne mają charakter iluzoryczny, co skutkowało tym, iż zawarte w powyższym wyroku wytyczne co do dalszego prowadzenia sprawy, albo odnoszą się do rzeczy zbędnych lub w zasadzie niemożliwych do ustalenia przez organ, albo już wyjaśnionych. NSA podkreśliło, iż w sprawie niesporne było, że w dacie wnoszenia przez skarżącą wniosku o ustalenie prawa do świadczenia przedmiotowego pielęgnacyjnego (27 maja 2014 r.) jak i w dacie wydawania w tej sprawie przez Prezydenta Miasta Ł. decyzji ([...]) strona miała przyznaną rentę socjalną, o czym jednak nie powiadomiła organu. Co więcej zarówno w toku postępowania administracyjnego, jak i w profesjonalnie sporządzonej skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, skarżąca nigdy nie podnosiła, czy też sugerowała, że wypłata przyznanej jej renty socjalnej była w jakimkolwiek okresie zawieszona. Tym samym w ocenie NSA, skoro powyższe okoliczności nie budziły wątpliwości Sądu I instancji, to nie jest zrozumiałe, dlaczego Sąd ten uznał, że brak ustalenia daty wydania przyznającej skarżącej rentę socjalną od dnia 1 października 2003 r. oraz brak formalnego potwierdzenia, że wypłata owej renty nie była nigdy zawieszona, miały tak istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy, że skutkowały uchyleniem decyzji organów obu instancji. W ocenie NSA ze zgromadzonych w sprawie dokumentów wynika również bezspornie, iż inwalidztwo skarżącej zostało stwierdzone, nie z uwagi na jej stan psychiczny czy umysłowy, ale ze względu na tzw. ogólny stan zdrowia. Skoro też sama skarżąca nic bliższego (bardziej konkretnego) na ten temat nie podnosiła, ani też nie uznała za stosowne przedstawienie chociażby jakiejkolwiek dokumentacji medycznej dotyczącej jej stanu zdrowia, a która potwierdzałaby jej pewne ograniczenia w tym zakresie, to nakazywanie organowi przeprowadzanie poszukiwania takiej dokumentacji (obejmującej dane wrażliwe, a więc chronione), jak i ustalanie, czy kiedykolwiek zostało wydane postanowienie sądu powszechnego o ubezwłasnowolnieniu skarżącej, nie mogło stanowić podstawy do uwzględnienia wniesionej skargi. Wobec powyższego podnoszona w odwołaniu, jak i we wniesionej skardze argumentacja skarżącej, co do posiadania przez nią ograniczonej zdolność rozumienia przepisów administracyjnych, przy jednoczesnym braku przedstawienia na tę okoliczność jakiegokolwiek dokumentu (np. lekarskiego) musiał być traktowany jako twierdzenie gołosłowne. Tym bardziej, że skarżąca, co ewidentnie wynika z materiału dowodowego, była niejednokrotnie beneficjentką innych świadczeń przyznawanych w różnych postępowaniach administracyjnych (renty socjalna i rodzinna, świadczenia pielęgnacyjne oraz zasiłki rodzinne), co pozwala na stwierdzenie, iż posiada w tym zakresie pewne doświadczenie. Dalej odnosząc się do dokonanej przez Sąd I instancji wykładni art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., stanowiącego postawę prawną kwestionowanego skargą rozstrzygnięcia, NSA podzielił wyrażone w zaskarżonym wyroku stanowisko, zgodnie z którym świadomym wprowadzeniem w błąd jest sytuacja, w której osoba ubiegająca się o świadczenie dąży do wywołania mylnego wyobrażenia organu o stanie jego uprawnień lub się na to godzi, podając nieprawdziwe fakty lub zatajając istotne dla sprawy okoliczności. Podkreślił jednak, że bezspornym pozostaje, iż skarżąca podpisała stosowne oświadczenie w złożonym wniosku, potwierdzając tym samym, iż została pouczona o przesłankach, warunkujących przyznanie prawa wnioskowanego świadczenia, jak również, że wskazane przez nią dane są prawdziwe. Przy czym jak powszechnie przyjmuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. Skoro zatem skarżąca nie przedstawiła jakiejkolwiek dokumentacji medycznej dotyczącej jej zdrowia psychicznego, to ocena jej świadomości (w dacie składania wniosku oraz w okresie późniejszym) odnośnie do treści udzielonych jej pouczeń, które w ocenie organów administracji były wystarczająco jasne dla przeciętnego wnioskodawcy, winna być dokonywana w oparciu o kryteria obiektywne i standardowe. Natomiast Sąd I instancji kwestionując prawidłowość udzielonych stronie pouczeń, a co za tym świadomość skarżącej, co do wprowadzenia organu w błąd, winien swoje stanowisko uzasadnić, czego nie uczynił.

W ocenie NSA z uwagi wskazane wyżej ścisłe połączenie obu spraw zainicjowanych skargami E. S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na decyzje dotyczące nienależnie pobranych przez nią świadczeń, skargę kasacyjną wniesioną w rozpoznawanej sprawie uznać należało również za zasadną, w części dotyczącej zarzutu, co do naruszenia art. 141 § 4 w zw. z art. 153 p.p.s.a.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie wskazać należy, że skarga E. S. została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842) – dalej: ustawa covidowa. W związku ze zmianą art. 15 zzs4 tej ustawy wynikającą z art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1090), która weszła w życie 3 lipca 2021 r., w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie zaś z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Na tle powołanego przepisu w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażono pogląd, iż "prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19 (...). Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). (...) Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego" (zob. uchwała NSA z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić wypełnienie się warunków określonych w art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej. Rozpoznanie przedmiotowych spraw jest konieczne, co znajduje potwierdzenie w zarządzeniu o rozprawie zdalnej z dnia 14 grudnia 2021 r., jednakże rozprawy tej, wymaganej przez ustawę, nie można było przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku z uwagi na fakt, iż pismem procesowym z dnia 10 stycznia 2022 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącej oświadczył, że skarżąca nie posiada możliwości technicznych w zakresie uczestniczenia w tej rozprawie i wyraża zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Powyższe skutkowało skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie wskazanego przepisu, o czym strony zostały zawiadomione w drodze zarządzenia z dnia 13 stycznia 2022 r.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że wymagany przywołaną wyżej uchwałą NSA standard ochrony praw stron w niniejszej sprawie został zachowany, skoro wskazanym powyżej zarządzeniem strony zostały powiadomione o skierowaniu spraw na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, względnie uzupełnienia dotychczasowej argumentacji (zarządzenie o rozprawie zdalnej z dnia 14 grudnia 2021 r.).

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r. poz. 137) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 329) - dalej: p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także w przypadku zaistnienia przesłanek do wznowienia postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W razie nieuwzględnienia skargi, podlega ona oddaleniu odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Istotnym w niniejszej sprawie pozostaje także przepis art. 190 p.p.s.a., zgodnie z którym Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Nie można oprzeć skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Przez ocenę prawną, o której mowa w ww. przepisie należy rozumieć osąd o prawnej wartości sprawy, a ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak też kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania takiej, a nie innej decyzji. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego ciąży na sądzie, któremu przekazano sprawę do ponownego rozpoznania i może być wyłączony tylko w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego. Związanie wojewódzkiego sądu administracyjnego oznacza, iż nie może on formułować nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, a zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania poprzez treść nowego wyroku.

Jak już wcześniej wskazano sprawa ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. [...] r., nr [...] była przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, który wyrokiem z dnia 11 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 245/20 uchylił kwestionowaną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. W wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł., Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 22 października 2021 r., sygn. akt I OSK 709/21 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi.

Dokonując kontroli sądowoadministracyjnej w powyżej zakreślonym Sąd stwierdził, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca organu I instancji odpowiadają prawu, co skutkowało oddaleniem wniesionej skargi.

W niniejszej sprawie jak już wcześniej wskazano E. S. przedmiotem skargi uczyniła decyzję orzekającą o 1) o uznaniu za nienależnie pobrane przez E. S. świadczenia – pomocy finansowej realizowanej w ramach rządowego programu wspierania osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne za okres od 1 maja 2014 r. do 31 grudnia 2014 r. w wysokości 200 zł miesięcznie; 2) o zwrocie w/w nienależnie pobranego świadczenia w łącznej wysokości 1.600 zł.

Podstawę materialnoprawną wydanego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.) - dalej: u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym w dacie podjęcia kwestionowanej decyzji, oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 grudnia 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (Dz.U. z 2013 r. poz. 1741 ze zm.) - dalej rozporządzenie z 2013 r.

Wskazać na wstępie należy, iż Sąd rozpoznający przedmiotową skargę będąc związany oceną prawną wyrażoną w powołanym wyżej wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 października 2021 r., w pełni podziela te ustalenia faktyczne sprawy, z których bezspornie wynika, iż zarówno w dacie wystąpienia przez skarżącą z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym synem T. S., co miało miejsce w dniu 27 maja 2014 r., jak i w dacie przyznania skarżącej przedmiotowego świadczenia decyzją Prezydenta Miasta w Ł. z dnia [...] r., w sprawie występowała negatywna przesłanka z art. 17 ust. 1 pkt 1 lit. a u.ś.r., uniemożliwiająca pozytywne rozpatrzenie żądania skarżącej.

Zgodnie z treścią przywołanego wyżej przepisu, zarówno w brzmieniu obowiązującym w dacie ustalenia prawa skarżącej do przedmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego, jak i obecnie, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego.

W niniejszej sprawie nie jest kwestionowane przez żadną ze stron postępowania, że skarżąca ma ustalone, począwszy od dnia 1 października 2003 r. prawo do renty socjalnej, które pobiera nieprzerwanie od dnia 1 maja 2004 r. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17 przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. został częściowo uznany za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z tym wyrokiem wymieniony wyżej przepis, z dniem 9 stycznia 2020 r. traci moc w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Jednakże orzeczenie powyższe pozostaje bez wpływu na wynik rozpoznawanej sprawy, gdyż jak wynika z załączonego do akt orzeczenia Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia z dnia 1 czerwca 1990 r. została zaliczona do II grupy inwalidzkiej i uznana za całkowicie niezdolną do pracy.

Wskazać również należy, iż jak wynika z § 2 ust. 1 rozporządzenia z 2013 r. prawo do pomocy finansowej, realizowanej w ramach rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje osobom mającym ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego za poszczególne miesiące od stycznia do grudnia 2014 r., przyznane na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Z brzmienia powyższego przepisu wynika zatem, iż ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej determinuje na uprawnienie do przyznania pomocy finansowej, o której mowa w powołanym rozporządzeniu. Oznacza to, iż ewentualne uznanie przyznanego stronie świadczenia pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane, obliguje jednocześnie organ administracji do wszczęcia postępowania w sprawie uznania za świadczenie nienależnie pobrane przyznanej pomocy finansowej realizowanej w ramach rządowego programu wspierania osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne. Powyższe pozostaje bezsporne pomiędzy stronami niniejszego postępowania.

Natomiast zasadniczą kwestią sporną pozostaje, czy w świetle dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych, to jest wobec niepoinformowania przez skarżącą organu pomocowego, w dacie wystąpienia z żądaniem przyznania przedmiotowego świadczenia, pomimo stosownego pouczenia o fakcie ustalonego prawa do renty socjalnej, wypłacone stronie skarżącej za okres od 1 maja 2014 r. do 31 grudnia 2018 r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej może zostać uznane za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r.

W tym zakresie wskazać należy, że zgodnie z § 6 rozporządzenia z 2013 r. w sprawach dotyczących ustalania kosztów obsługi pomocy oraz nienależnie pobranej pomocy stosuje się odpowiednio przepisy art. 30 i art. 33 u.ś.r. W myśl art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Stosownie zaś do art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych posługuje się pojęciem "świadczeń nienależnie pobranych". Obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego". W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. Określenie "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, iż okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, ustąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenia, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z winy strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. (por. wyrok NSA z 19 października 2021 r., I OSK 539/21; wyrok WSA w Łodzi z dnia 19 lutego 2021 r., II SA/Łd 607/20; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Natomiast "świadomym wprowadzeniem w błąd", o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. jest sytuacja, w której osoba ubiegająca się oświadczenie dąży do wywołania mylnego wyobrażenia organu o stanie jego uprawnień lub się na to godzi, podając nieprawdziwe fakty lub zatajając istotne dla sprawy okoliczności. Z powyższego wynika, iż dla zastosowania przesłanki wskazanej w analizowanym przepisie niezbędnym jest wykazania, że przyznanie wnioskowanego świadczenia nastąpiło z winy strony. W przypadku przyjęcia, że strona celowo zataiła (przemilczała) okoliczności prawnie istotne w sprawie, konieczne jest stwierdzenie, czy strona była świadoma, że fakty, o których nie powiedziała, były istotne dla sprawy, a zatem czy zdawała sobie sprawę z prawnego znaczenia określonych faktów, czy były jej znane odpowiednie przepisy prawa. To natomiast wiąże się z pouczeniem jej o tym jakie okoliczności faktyczne są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy (por. wyroki NSA z 22 października 2021 r., I OSK 709/20; z 11 grudnia 2018 r., I OSK 3598/18; z 17 czerwca 2016, I OSK 2234/14; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Przy czym skuteczne pouczenie, to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. W konsekwencji, ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, z tym zaznaczeniem, iż owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (por. wyroki NSA z 8 marca 2013 r., I OSK 1529/13; z 18 kwietnia 2013 r., I OSK 1701/12; z 18 czerwca 2020 r., I OSK 2465/19; z 17 czerwca 2021 r., I OSK 348/21; www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd stwierdza, iż analiza treści kierowanych do skarżącej pouczeń, zawartych w złożonym przez stronę w dniu 27 maja 2014 r. na urzędowym formularzu wniosku pozwala na uznanie, że skarżąca została w wystarczający, jasny i skonkretyzowany sposób pouczona zarówno o zasadach i warunkach przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego (w tym wpływu ustalonego prawa do renty socjalnej na uprawnienie do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego), jak również o ciążącym na niej, jako adresatowi decyzji, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tego świadczenia, którego zaniechanie może skutkować uznaniem przyznanego świadczenia rodzinnego za świadczenie nienależnie pobrane oraz koniecznością jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Ponadto, co w sprawie bezsporne składając powyższy wniosek strona oświadczyła między innymi, potwierdzając to własnoręcznym podpisem, iż przedstawione przez nią dane niezbędne do ustalenia prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego są zgodne z prawdą; nie ma ustalonego prawa między innymi do renty socjalnej, jak również, że zapoznała się z treścią zawartych we wniosku pouczeń. W przypadku powstania jakichkolwiek wątpliwości co do treści składanych oświadczeń i pouczeń, strona mogła i powinna była zwrócić się do pracownika socjalnego o stosowne wyjaśnienia. Wobec braku takiego działania, jak też wobec niewskazania jakichkolwiek okoliczności świadczących o potencjalnej niemożności zrozumienia treści podpisywanego dokumentu, nie sposób przyjąć, że skarżąca nie była świadoma okoliczności mających negatywny wpływ na przyznanie wnioskowanego przez nią świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym w ocenie Sądu, skarżąca składając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego i nie informując jednocześnie organu o fakcie posiadanego uprawnienia do renty socjalnej, zataiła w ten sposób istotne dla sprawy okoliczności, czym wypełniła przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., co czyni zasadnym uznanie, iż wypłacone jej świadczenie pielęgnacyjne za okres od 1 maja 2014 r. do 30 września 2018 r. było świadczeniem nienależnie pobranym.

W konsekwencji powyższego stwierdzenia, Sąd mając na uwadze wskazywany wcześniej ścisły związek pomiędzy świadczeniem pielęgnacyjnym, o którym mowa w art. 17 u.śr., a pomocą finansową przyznawaną na podstawie przepisów rozporządzenia z 2013 r., uznał, iż przyznane i wypłacone skarżącej, w okresie od 1 maja 2014 r. do 31 grudnia 2014 r., świadczenie – pomoc finansowa realizowana w ramach rządowego programu wspierania osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne, w łącznej kwocie 1.600 zł, było świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. i jako takie podlega pod obowiązek zwrotu. Podkreślić w tym miejscu należy, iż Sąd rozpoznający niniejszą skargę dostrzega wadliwie powołaną przez organy podstawę uznania wypłaconej skarżącej pomocy finansowej, to jest art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., jednakże w ocenie Sądu, mając na uwadze zasadność wydanego w sprawie rozstrzygnięcia, uchybienie to pozostaje bez wpływu na wynik sprawy.

Końcowo wskazać należy, że Sąd rozpoznający niemniejszą skargę ma świadomość, iż orzeczona do zwrotu łączna kwota nienależnie pobranej przez skarżącą pomocy finansowej jest kwotą wysoką, a sytuacja życiowa, jak majątkowa strony jest niewątpliwie trudna. Niemniej jednak, jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wydanym w sprawie wyroku z dnia 22 października 2021 r., okoliczności te nie mają wpływu na ocenę legalności decyzji wydanych w przedmiocie uznania przedmiotowego świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane. Okoliczności te mogą być natomiast brane ewentualnie pod uwagę w odrębnym postępowaniu dotyczącym sposobu i zakresu spłaty zadłużenia przez skarżącą, o którego wszczęcie strona może wnioskować na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu Sąd orzekł na podstawie art 250 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tekst jedn.: Dz.U. z 2019 r. poz. 18).

m. d.