Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 259/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2006-05-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędziowie WSA Joanna Kube, WSA, Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant Marcin Błach, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 kwietnia 2006 r. sprawy ze skargi K. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] października 2005 r. nr [...] 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2005 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] października 2005 r., odmawiającą K. Z. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym J. S.

W uzasadnieniu wskazał, że w sprawie brak jednej z przesłanek umożliwiających jej pozytywne załatwienie, określonych w przepisie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.). Stosownie bowiem do treści art. 67 powołanej ustawy, do kręgu uprawnionych do renty rodzinnej uprawnieni są następujący członkowie rodziny: dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione, przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności, wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, w tym również w ramach rodziny zastępczej, małżonek (wdowa, wdowiec). Natomiast osoba pozostająca w faktycznym pożyciu nie jest członkiem rodziny uprawnionym do renty rodzinnej.

Organ podniósł, że K. Z. zawarła ze zmarłym jedynie ślub kościelny i w związku z tym nie byli oni małżeństwem w świetle prawa, nie zawierając ślubu cywilnego. Okoliczność zaś, że wraz z ubezpieczonym prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, a jej źródłem utrzymania była emerytura zmarłego, nie stanowi podstawy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Sama natomiast trudna sytuacja materialna wnioskodawczyni nie uzasadnia uzyskania tego rodzaju świadczenia, gdyż nie jest ono świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb.

W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie K. Z. stwierdziła, że decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych są dla niej krzywdzące. Podniosła bowiem, że ze zmarłym J. S. w dniu [...] lutego 1956 r. zawarła ślub kościelny, po ślubie razem mieszkali i przeżyli ze sobą 49 lat oraz wychowali sześcioro dzieci. Przez cały czas pozostawała na utrzymaniu męża i nie pracowała zawodowo. Skarżąca podała też, że do śmierci męża wspólnie prowadzili gospodarstwo domowe i utrzymywali się z jego emerytury. Wyraziła ponadto swoje rozgoryczenie sposobem potraktowania jej przez ZUS tylko dlatego, że nie posiadała ślubu cywilnego. Jej zdaniem fakt ten nie może stanowić podstawy do uznania jej za gorszego obywatela pozbawionego praw, w tym prawa korzystania z bezpłatnej opieki zdrowotnej. Dodała również, że dorosłe dzieci nie są w stanie pomagać jej w utrzymaniu, gdyż tylko dwoje z nich ma stałą pracę z niskim wynagrodzeniem.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie z argumentacją zbieżną z przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się natomiast do zarzutów skargi, stwierdził w szczególności, że organ nie może swobodnie ocenić przesłanki, czy wnioskodawca jest, czy nie jest pozostałym po zmarłym członkiem rodziny, gdyż ocena tej okoliczności wynika wprost z ustawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), który stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub okoliczności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość omawianych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznania uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Zasadniczą kwestią wymagającą rozważenia jest w rozpoznawanej sprawie zagadnienie statusu prawnego osoby, która pozostawała w związku małżeńskim zawartym jedynie w formie wyznaniowej.

Zawarty przez K. Z. i J. S. w dniu [...] lutego 1956 r. ślub w obrządku rzymsko-katolickim nie wywoływał skutków prawnych, gdyż zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 obowiązującego w tej dacie Kodeksu rodzinnego z 1950 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 308 ze zm.), małżeństwo było zawarte, gdy mężczyzna i kobieta złożyli przed urzędnikiem stanu cywilnego zgodne oświadczenia woli, że wstępują w związek małżeński, a jeżeli oświadczenia te nie zostały złożone w ww. sposób, małżeństwo nie było zawarte. Skarżąca nie zawarła małżeństwa przed urzędnikiem stanu cywilnego, a zatem małżeństwo wyznaniowe nie mogło wywołać skutków prawnych i w konsekwencji jej związek ze zmarłym J. S. miał jedynie postać konkubinatu.

Należy jednakże w tym miejscu odnieść się do całokształtu kontekstu społeczno-politycznego tamtego okresu. Siłą tradycji, jak również ze względu na występujący przy wprowadzaniu zasady laickości małżeństwa opór społeczny, stosunkowo długo zdarzały się przypadki zawierania małżeństw tylko w formie wyznaniowej, w dodatku bez świadomości, iż związki takie nie wywołują skutków prawnych. Praktyka taka występowała przede wszystkim, jak to miało miejsce w sytuacji skarżącej, w środowiskach wiejskich i małomiasteczkowych, gdzie istniało silne przywiązanie do wyznaniowego charakteru małżeństwa. Zasada, że zawarcie małżeństwa kanonicznego musi być poprzedzone zawarciem go w formie świeckiej, przyjmowała się we wskazanych wyżej środowiskach dość długo, zaś reakcją na przypadki łamania nakazu uprzedniego zawarcia małżeństwa w formie świeckiej, by można było zawrzeć ślub wyznaniowy, było wprowadzenie w 1958 r. do prawa o aktach stanu cywilnego przepisu przewidującego możliwość udzielenia ślubu wyznaniowego wyłącznie po obowiązkowym przedstawieniu stosownego dokumentu z urzędu stanu cywilnego i sankcję karną za złamanie tego obowiązku.

W ten sposób ustawodawca sprowadził małżeństwa zawarte jedynie w formie wyznaniowej do zjawiska konkubinatu. Szczególną jego postacią był konkubinat, w którym pozostawała skarżąca, u źródeł którego legło subiektywne przekonanie o legalności związku wyznaniowego, w szczególności z punktu widzenia moralnego i społecznego odbioru wspólnego pożycia, bez potrzeby usankcjonowania go w formie świeckiej.

Trzeba wyraźnie podkreślić, że tego rodzaju "konkubinat kwalifikowany" w postaci małżeństwa faktycznego, w którym pozostawała skarżąca aż przez 49 lat i z którego przyszło na świat sześcioro dzieci, różni się zasadniczo od innych form konkubinatu.

Należy również wskazać, że stanowisko ustawodawcy w innych działach prawa, jeśli idzie w ochronę konkubentów, było i jest bardziej przychylne niż przedstawione wyżej, by wspomnieć tylko przepisy art. 446 § 2, 908 § 2, 923 § 2 Kodeksu cywilnego (pojęcie "osoby bliskiej"), czy też art. 182 Kodeksu postępowania karnego w związku z art. 115 § 11 Kodeksu karnego (pojęcie "osoby najbliższej").

Spotykane jest również w polskim ustawodawstwie zrównanie pozycji konkubinatu z pojęciem "rodziny", czego przykładem może być przepis art. 6 pkt 14 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.) stanowiący, że rodzina to osoby spokrewnione i niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące.

Natomiast na tle art. 41 ust. 3 nieobowiązującej już ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), zdarzały się orzeczenia przyznające uprawnienia osobom rozwiedzionym, a pozostającym w nieistniejącym już związku małżeńskim, czyli faktycznie w konkubinacie (por. wyrok SN z dnia 7 lipca 1995 r., II URN 13/95, OSNP 1995/22/281 oraz wyrok SN z dnia 22 stycznia 1993 r., II URN 61/92,

OSNC 1994/3/68). Świadczyć to może o prawidłowości obserwacji, że "względy społeczne, moralne i humanitarne wymagają nieraz ustosunkowania się w praktyce sądowej do tego zjawiska społecznego, którym jest konkubinat. Kierując się tymi względami, praktyka sądowa w szczególnych wypadkach zapewnia ochronę konkubinie".

Przechodząc na grunt ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, której art. 83 reguluje kwestie świadczeń w drodze wyjątku, należy zauważyć, iż rzeczywiście jej przepis art. 67 określa ściśle krąg członków rodziny uprawnionych do renty rodzinnej, jak stwierdził w zaskarżonej decyzji Prezes ZUS. Jednakże przepis art. 70 ust. 3 ww. ustawy wprowadza regulację, którą można interpretować jako przejaw ochrony konkubiny zmarłego ubezpieczonego. Stanowi on bowiem, że małżonka rozwiedziona lub wdowa, która do dnia śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli oprócz spełnienia warunków określonych w ust. 1 lub 2, miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony, ustalone wyrokiem lub ugodą sądową. Tak więc rozwiedziona małżonka, którą należy w świetle prawa uznać za konkubinę, może uzyskać rentę rodzinną. W związku z tym wydaje się, że prawo do renty rodzinnej tym bardziej winno przysługiwać konkubinie pozostającej we wspomnianym konkubinacie kwalifikowanym, jeśli zważyć, że, jak w przypadku skarżącej, całe życie pozostawała na utrzymaniu zmarłego, zajmując się domem i wychowaniem sześciorga wspólnych dzieci.

W rozpatrywanej sprawie trzeba odwołać się również do obowiązującej Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, która w art. 67, uznając prawo do zabezpieczenia społecznego obywateli, odsyła, gdy chodzi o zakres i formy tego zabezpieczenia, do ustawy. Nie zwalnia to jednak ani organu, ani też Sądu, od oceny treści ustawy z punktu widzenia takich pryncypiów konstytucyjnych, jak równość traktowania obywateli w jednakowych sytuacjach, co podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 12 kwietnia 2000 r., V SA 1512/99, Palestra 2000/7-8/241. Warto odwołać się także do stwierdzenia prof. Ewy Łętowskiej, zaprezentowanego w glosie do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2001 r. sygn. akt II SA/Po 1478/00 (Państwo i Prawo 2002 r., nr 6, str. 104), w którym glosatorka, wychodząc z kompetencji NSA, który powołany jest do kontroli zgodności z prawem decyzji administracyjnych, wskazała, że "zgodność z prawem oznacza zgodność z systemem prawa (Konstytucja, prawa człowieka i aksjologia przez nie reprezentowana), a nie z tekstem konkretnego przepisu, i to zredukowanego do roli większej układanego sylogizmu. Nawet prawu karnemu znana jest instytucja zmiany rażąco niesprawiedliwego orzeczenia (art. 440 kk) niezależnie od możliwości wynikających z wadliwego zastosowania prawa, bo i tu nie ma znaku równości między rozstrzygnięciem formalnie zgodnym z prawem i rozstrzygnięciem sprawiedliwym [...]. Inną koncepcją prawa i stosunku interpretatora do tekstu rysuje hermeneutyczna wizja prawa. Ustawa jest tu tekstem wymagającym poznania, odczytania – właśnie z uwagi na kontekst. Ten proces

z konieczności zakłada brak ścisłego rozgraniczenia między przedmiotem poznania i poznającym. Odczytujący tekst stwarza też do pewnego stopnia sam przedmiot poznania. [...] hermeneutyczna. teoria prawa sprzeciwia się redukcji prawa tylko do tekstu. Stosowanie prawa, a ściślej jego odczytanie, niezbędne do jego poznania i zastosowania – samo więc w sobie stwarza prawo i rozszerza jego pojęcie".

Nie bez znaczenia dla oceny zaskarżonej decyzji jest ponadto aktualnie obowiązujące prawo dotyczące formy zawarcia małżeństwa. Obecnie świecka i wyznaniowa forma zawarcia małżeństwa są formami alternatywnymi. W ten sposób ustawodawca wyraził aprobatę dla subiektywnych przekonań osób, dla których małżeństwo wyznaniowe jest przejawem ich wierzeń religijnych i postawy światopoglądowej, aby z tymi właśnie przekonaniami (po spełnieniu dodatkowych przesłanek), wiązać powstanie małżeństwa.

Skoro obecnie można – co do zasady – zawrzeć skuteczne małżeństwo wyznaniowe, to jako wyraz sprzeniewierzenia się zasadzie "równość w prawach i powinnościach ... zarówno wierzących w Boga ... jak i niepodzielających tej wiary" zawartej w preambule Konstytucji RP, jest zaliczenie do grupy "zwykłych konkubinatów" małżeństw zawartych wyłącznie w postaci wyznaniowej w latach 1946-1997. Jest to szczególnie krzywdzące dla takich osób jak skarżąca, której związek jest przez organ traktowany w sposób mechaniczny, pomimo aksjologicznej i formalnej aprobaty dla związków wyznaniowych w prawie rodzinnym, w wyniku wprowadzenia instytucji tzw. małżeństwa konkordatowego.

Trzeba przy tym dodatkowo zwrócić uwagę, iż ustawodawca wprowadzając ww. instytucję, nie odniósł się w żaden sposób do kwestii dotyczącej ewentualnej konwalidacji takich sytuacji poprzez wprowadzenie odpowiednich przepisów intertempanentnych.

W ocenie składu orzekającego, mając na względzie poczynione rozważania, sytuacja skarżącej winna być zrównana z sytuacją wdowy, a tym samym winna być ona zaliczona do kręgu członków rodziny, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Z uwagi na powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na postawie art. 152 powołanej ustawy.