Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt III SA/Wa 3027/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2006-03-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6539 Inne o symbolu podstawowym 653
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność zaskarżonej decyzji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Krystyna Chustecka, Sędziowie sędzia WSA Bożena Dziełak (spr.), asesor WSA Alojzy Skrodzki, Protokolant Ewa Rutkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 marca 2006 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] września 2005 r. nr [...] w przedmiocie odroczenia terminu płatności składek i wyznaczenia nowego terminu płatności 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji, 2) stwierdza, że decyzja której nieważność stwierdzono nie może być wykonana w całości, 3) zasądza od Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na rzecz strony skarżącej kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Skarżący J. K., w związku z otrzymaniem decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (określanego dalej jako "Prezes KRUS") stwierdzającej podleganie syna M. K. (domownika) rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu, złożył wniosek z dnia 22 czerwca 2005 r. "o odroczenie płatności składek i nie obciążanie odsetkami" w kwocie 6.060,20 zł. do czasu ustalenia prawa syna do renty wypadkowej.

Za oczywiste uznał, że syn kwalifikuje się do otrzymania świadczenia rentowego na skutek odniesionych trwałych obrażeń i powstania uszczerbku na zdrowiu w wyniku wypadków przy pracy w 1993 r. oraz 2000 r. Wyjaśnił, że na wniosek KRUS Oddział w B. zawieszone zostało postępowanie sądowe w sprawie przyznania synowi prawa do renty rolniczej z tytułu wypadku przy pracy z dnia 1 sierpnia 2000 r., w celu ponownego rozpatrzenia sprawy przez organ rentowy. Dodał, iż ponownego rozpatrzenia przez organ rentowy będzie wymagała kwestia przyznania synowi prawa do renty wypadkowej z tytułu wypadku przy pracy z 1993 r. za okres od 1 lipca 1995 r. (synowi w 1999 r. odmówiono prawa do renty wyłącznie z powodu niepodlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników).

W ocenie Skarżącego dopiero ustalenie prawa syna do renty na określony okres pozwoli ostatecznie ustalić, czy i za jaki okres oraz w jakiej wysokości należy opłacić składki.

Skarżący oświadczył, że obecnie znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i nie posiada środków materialnych na opłacenie żądanych należności.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2005 r. Prezes KRUS postanowił odmówić odroczenia terminu płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 3 kwartału 1995 r. do 4 kwartału 2003 r. w kwocie 6.060,20 zł. Wyjaśnił, iż decyzję negatywną podjęto ze względu na istniejące zadłużenie za okres przekraczający jeden kwartał. Poinformował Skarżącego o możliwości spłaty zadłużenia w systemie ratalnym.

Od decyzji tej Skarżący w dniu [...] sierpnia 2005 r. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wyjaśnił, iż podał podstawy faktyczne uzasadniające zastosowanie ulgi, jednak organ w decyzji nie odniósł się merytorycznie do tych argumentów i dlatego negatywnie rozpatrzył wniosek.

W jego ocenie podana jako podstawa odmownego załatwienia sprawy okoliczność istnienia zadłużenia za okres dłuższy niż 1 kwartał jest niezrozumiała w znanym organowi z urzędu stanie faktyczno-prawnym sprawy. Stanowisko takie nie znajduje również uzasadnienia w podstawie prawnej decyzji, a mianowicie art. 36 ust. 1 pkt 10 oraz art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 z późn. zm.), powoływanej dalej jako "u.u.s.r.".

Skarżący wyjaśnił, że postępowanie w Sądzie Okręgowym w S. w sprawie o rentę wypadkową syna zawieszone jest od 8 czerwca 2005 r. Z informacji uzyskanych w Sądzie tym wynika, że 8 sierpnia 2005 r. akta przesłane zostały organowi rentowemu.

Zdaniem Skarżącego za uwzględnieniem wniosku przemawia okoliczność, iż za okres przyznanego synowi świadczenia składki nie będą płacone.

Decyzją z dnia [...] września 2005 r. Prezes KRUS postanowił odroczyć termin płatności składek za okres od 3 kwartału 1995 r. do 4 kwartału 2003 r. w kwocie 6.060,20 zł. i wyznaczyć nowy termin płatności tj. 31 października 2005 r.

Decyzję uzasadnił trudnościami finansowymi Skarżącego spowodowanymi między innymi zdarzeniami losowymi tj. wypadkami syna przy pracy w gospodarstwie rolnym.

Na decyzję powyższą Skarżący złożył skargę. Wniósł o jej zmianę i przyznanie prawa do odroczenia płatności składek do czasu przyznania synowi prawa do świadczenia rentowego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi rentowemu.

Podniósł, iż przy rozpatrywaniu sprawy nie wyjaśniono istotnych jej okoliczności przez ograniczenie do minimum postępowania dowodowego, a także przemilczenie faktów i dowodów przedłożonych we wnioskach. Organ nie wziął również pod uwagę interesu faktycznego strony Skarżącej. Zaskarżona decyzja pozbawiona jest praktycznie uzasadnienia faktycznego i nie odnosi się do dowodów wskazanych w toku postępowania.

Skarżący opisał także sytuację zdrowotną syna, stwierdzając, iż nie jest on zdolny do jakiejkolwiek pracy zawodowej i nie otrzymuje żadnych świadczeń z KRUS. W związku z czym Skarżący wraz z żoną przeznaczają całe swoje dochody na zaspokojenie potrzeb życiowych oraz wykup lekarstw dla syna.

Dodał również, iż ze względu na trudną sytuację materialną nie jest w stanie dokonać jednorazowej spłaty zaległych składek. Nałożenie obowiązku takiej spłaty jest całkowicie dowolne i nie uwzględnia stanu faktycznego sprawy.

W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o umorzenie postępowania w sprawie w związku ze zrealizowaniem przez żądań Skarżącego wyrażonych w skardze.

Wyjaśnił, iż decyzją z dnia [...] października 2005 r. synowi Skarżącego przyznano prawo do renty rolniczej. Należne wyrównanie świadczenia zostało wypłacone w dniu 13 października 2005 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek podejmując rozstrzygnięcie Sąd oparł się na powodach innych niż w niej wskazane.

Przedmiotem oceny Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa KRUS w przedmiocie odroczenia terminu płatności należności z tytułu składek, którą to możliwość przewiduje art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego i z uwzględnieniem jego możliwości płatniczych oraz stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego.

Przede wszystkim ocenić należało zasadność wniosku Prezesa KRUS o umorzenie postępowania sądowego, umotywowanego spełnieniem żądań Skarżącego poprzez przyznanie jego synowi wnioskowanej renty.

Przepis art. 161 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270; z 2004 r. Nr 162, poz. 1692), dalej powoływanej jako "p.p.s.a.", stanowi, że Sąd wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania, gdy stało się ono bezprzedmiotowe także z przyczyn innych niż cofnięcie skargi i śmierć strony.

Bezprzedmiotowość postępowania sądowoadministracyjnego występuje wówczas, gdy w toku tego postępowania, a przed wydaniem wyroku, przestanie istnieć przedmiot zaskarżenia, co z reguły ma miejsce, jeżeli zaskarżona decyzja wyeliminowana zostanie z obrotu prawnego w nadzwyczajnym postępowaniu administracyjnym (np. wskutek stwierdzenia jej nieważności lub uchylenia po wznowieniu postępowania) albo też w trybie autokontroli. Sytuacja taka w niniejszej sprawie nie zaistniała.

Ponadto w orzecznictwie przyjmuje się, że użyte w powyższym przepisie określenie "stało się" oznacza ujawnienie przyczyny, która w chwili wniesienia skargi nie istniała, a wystąpiła dopiero w toku rozpoznania sprawy (postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 marca 2004 r. sygn.akt III SA 1600/02; LEX nr 146542). Decyzja, na którą powołuje się Prezes KRUS na uzasadnienie swojego wniosku wydana została [...] października 2005 r., 14 października 2005 r. (data nadania na poczcie), a wypłata świadczenia wyrównawczego synowi Skarżącego nie ma znaczenia dla przedmiotowego postępowania .

W świetle powyższego wniosek Prezesa KRUS o umorzenie postępowania sądowego należało uznać za niezasadny.

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to obowiązek i prawo Sądu zbadania, czy zaskarżona decyzja nie została wydana z naruszeniem prawa, mogącym skutkować stwierdzeniem jej nieważności. Sąd nie może przy tym wydać orzeczenia na niekorzyść strony skarżącej chyba, że stwierdzi naruszenia prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.).

Zdaniem Sądu do naruszenia takiego doszło przy wydaniu przez Prezesa KRUS decyzji po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzja ta wydana została z rażącym naruszeniem prawa, co stanowi przesłankę stwierdzenia jej nieważności w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 kodeksu postępowania administracyjnego (dalej "k.p.a.").

Do decyzji Prezesa KRUS w sprawach odraczania należności z tytułu składek na ubezpieczenie ma zastosowanie art. 127 § 3 k.p.a. Przepis ten stanowi, że od decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze nie służy odwołanie, jednakże strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się do tego organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wniosek ten różni się od odwołania tym, że do jego istoty należy, iż jest rozpatrywany przez ten sam organ, który wydał decyzję w pierwszej instancji.

Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, o czym stanowi art. 127 § 3 in fine k.p.a., a postępowanie wszczęte tym wnioskiem kończy się rozstrzygnięciem przewidzianym w art. 138 k.p.a. Oznacza to, że organ wydający decyzję na skutek prawidłowo złożonego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy obowiązany jest ponownie rozpatrzyć i rozstrzygnąć sprawę, która już raz została rozstrzygnięta przez ten organ jako organ pierwszej instancji, przy zastosowaniu wyłącznie takich rozstrzygnięć, które przewidziane zostały w art. 138 k.p.a. Przepis ten zawiera wyczerpujące wyliczenie rozstrzygnięć, jakie mogą być wydane przez organ rozpatrujący wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. O tak, decyzja uznana za prawidłową może być utrzymana w mocy. Natomiast decyzja wadliwa podlega uchyleniu w całości lub w części i w tym zakresie organ orzeka co do istoty sprawy. Organ odwoławczy może również uchylić zaskarżoną decyzję i umorzyć postępowanie pierwszej instancji albo umorzyć postępowanie odwoławcze. Stwierdzając konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego w znacznej części, organ ten może uchylić decyzję i przekazać sprawę organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia. Każde inne rozstrzygnięcie, podjęte w wyniku złożonego wniosku o ponowne rozstrzygnięcie sprawy, inne niż wymienione w omawianym przepisie jest niedopuszczalne. Przepis art. 138 k.p.a. jest jasny w swej treści co do sposobów zakończenia odwoławczego postępowania administracyjnego i w tym zakresie nie budzi wątpliwości interpretacyjnych.

W świetle powyższego, zdaniem Sądu, rozstrzygnięcie organu odwoławczego, jakiego wydania nie przewiduje art. 138 k.p.a. rażąco narusza ten przepis.

Rozstrzygnięcie zawarte w decyzji Prezesa KRUS z dnia [...] września 2005 r. jest ewidentnie sprzeczne z art. 138 k.p.a.

Prezes KRUS decyzją tą bowiem na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., po rozpatrzeniu wniosku z dnia 18 sierpnia 2005 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy odroczył termin płatności składek.

Aczkolwiek w podstawie prawnej tej decyzji nie wskazał art. 138 k.p.a., to jej wydanie w warunkach postępowania odwoławczego nie budzi żadnych wątpliwości. Wprost wskazano w niej bowiem na wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, który został przy tym złożony z zachowaniem 14-dniowego terminu do zaskarżenia decyzji wydanej w pierwszej instancji. Decyzja ta zawiera również pouczenie o możliwości złożenia skargi do sądu administracyjnego, co jest środkiem zaskarżenia decyzji w sytuacji wyczerpania trybu postępowania administracyjnego (art. 52 § 1 p.p.s.a.).

Rozstrzygnięcie w postaci nadanej mu przez Prezesa KRUS w sentencji zaskarżonej decyzji jednoznacznie świadczy o nieuwzględnieniu przy jego podejmowaniu art. 138 k.p.a. Prezes KRUS nie dość, że nie powołał tego przepisu w podstawie prawnej decyzji, to w ogóle nie wypowiedział się co do bytu prawnego decyzji z dnia [...] sierpnia 2005 r., od której Skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W świetle art. 138 k.p.a., o czym już była mowa, organ odwoławczy nie może dowolnie kształtować swojego rozstrzygnięcia. Orzeczenie o istocie sprawy, oparte na przepisie prawa materialnego, możliwe jest wyłącznie w przypadkach wskazanych w art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., kiedy to organ odwoławczy uchyla w całości lub w części zaskarżoną decyzję, a zatem stwierdza, iż jest ona nieprawidłowa, w związku z czym zawarte w niej rozstrzygnięcie wymaga korekty. Skoro zatem Prezes KRUS uznał, że rozpoznając sprawę w pierwszej instancji niezasadnie odmówił Skarżącemu odroczenia terminu płatności składek, to powinien był przede wszystkim uchylić zaskarżoną decyzję w całości i dopiero wtedy odroczyć termin płatności do określonego dnia.

Prezes Kasy wydając zaskarżoną decyzję zachował się tak, jakby orzekał w sprawie po raz pierwszy. Nie wypowiedział się co do bytu prawnego decyzji pierwszoinstancyjnej - ani jej nie utrzymał w mocy, ani też jej nie uchylił, mimo iż jednocześnie dokonał orzeczenia odmiennego w stosunku do zawartego w uprzednio wydanej decyzji.

Wyjaśnić należy, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz.U. Nr 153, poz. 1269). Tak określony zakres właściwości Sądu uniemożliwia orzeczenie o odroczeniu terminu płatności składek. O uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają organy administracji publicznej.

Po raz kolejny rozpoznając wniosek Skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes KRUS oceni przede wszystkim, czy w świetle zmiany stanu faktycznego sprawy spowodowanej przyznaniem synowi Skarżącego renty, wciąż jeszcze i w jakiej kwocie oraz za jaki okres Skarżącego obciążają należności z tytułu składek. Oceny tej nie może dokonać Sąd w niniejszym postępowaniu, jako że okoliczność ta nie istniała przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Zgodnie zaś z art. 133 § 1 p.p.s.a. Sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy. Orzeka zatem wedle stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie wydania zaskarżonego aktu, a wynikającego z akt sprawy (zob. Jan Paweł Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz; Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004; s. 196). Ponadto dokonując oceny prawidłowości decyzji wydanej w pierwszej instancji Prezes KRUS uwzględni i to, że odroczyć można tylko termin, jaki jeszcze nie upłynął. W sprawie niniejszej organ w uzasadnieniu decyzji nie wyjaśnił, czy i kiedy upłynęły terminy, o których odroczenie wnioskował Skarżący.

Stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji z uwagi na zaistnienie wskazanej wyżej przesłanki uniemożliwia Sądowi wypowiedzenie się w przedmiocie jej merytorycznej zasadności, a także ocenę zarzutów skargi.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.

Zakres w jakim decyzja, której nieważność stwierdzono nie podlega wykonaniu, określono w oparciu o art. 152 p.p.s.a. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a Ponieważ Skarżący zwolniony był z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego, zwrot kosztów orzeczony na jego rzecz obejmuje koszty zastępstwa procesowego.