Postanowienie NSA, sygn. akt II FZ 231/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-05-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1 pkt 2, art. 252 par. 1, art. 254 par. 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Krystyna Nowak po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia L. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 29 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Lu 289/09 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 27 marca 2009 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu za 2004 r. postanawia: oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

II FZ 231/10

UZASADNIENIE

Postanowieniem z 29 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Lu 289/09, wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił L. S. przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w związku z jej skargą na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z 27 marca 2009 r., Nr [...], w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów.

Z uzasadnienia postanowienia wynikało, że skarżąca w złożonym formularzu PPF wskazała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie z mężem i dwojgiem małoletnich dzieci. W skład majątku strony wchodzi dom (110 m2) oraz działka o powierzchni 0,38 ha. Rodzina utrzymuje się z działalności gospodarczej męża, która za miesiące od stycznia do kwietnia zakończyła się stratą w wysokości 1.100,21 zł. Strona podała też, że mąż posiada zobowiązania w podatku dochodowym.

Wezwana do nadesłania dodatkowych dokumentów skarżąca przedstawiła tytuły wykonawcze, obejmujące kwotę 18.593 zł należności głównej z odsetkami, wystawione przeciwko R. S., L. S. oraz przedstawiła podsumowanie księgi przychodów i rozchodów z 2009 r. (I -VI 2009 r.) z wykazanym dochodem 41.015,72 zł. W dalszym toku postępowania wskazała, że koszt utrzymania rodziny to 1.500 zł miesięcznie, wpłaty męża organowi egzekucyjnemu to 9.434,20 zł. Przestawiła podsumowanie księgi przychodów i rozchodów z 2009 r. (I – VIII) z wykazanym dochodem 17.428,64 zł.

Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 30 września 2009 r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy.

Uwzględniając zażalenie skarżącej od powyższego rozstrzygnięcia NSA postanowieniem z dnia 22 stycznia 2010 r., II FZ 565/09, uchylił postanowienie Sądu I instancji i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy wezwano skarżącą do złożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń mających wyjaśnić jej sytuację majątkową.

W odpowiedzi skarżąca przedłożyła odpisy księgi podatkowej męża za 2009 r. i styczeń 2010 r., z których wynikało, że w 2009 r. jej mąż osiągnął przychód 2.326.486,76 zł, koszty uzyskania przychodu 2.243.441,75 zł, dochód 83.045,01 zł; w styczniu 2010 r. przychód wyniósł 154.013,88 zł, koszty uzyskania przychodu 153.415,03 zł, dochód 598,85 zł. Poinformowała, że są to rozliczenia bez remanentów i strat w towarach oraz że przychody zostały uzyskane i należy je pomniejszyć o spłatę kredytu i wpłaty egzekucyjne. Nie wskazała innych zmian w sytuacji życiowej, majątkowej własnej i rodziny.

Wojewódzki Sąd Administracyjny ponownie rozpoznając sprawę wskazał, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Wskazano, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Z użycia w powołanym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jej pełnych kosztów postępowania. Strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy (II FZ 236/08, II FZ 101/09). Skoro na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, musi on przedstawić sądowi argumentację, która potwierdzałaby jego niezdolność do wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów. Prawidłowo wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest wystarczającym dowodem na okoliczność, że strona nie jest w stanie zgromadzić funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu. Udowodnienia wymaga podjęcie starań ku uzyskaniu środków finansowych, niezależnie od ich efektu (GZ 146/04). Prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), ma umożliwić realizację swoich praw na drodze sądowej podmiotom nieposiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. W związku z tym w procesie badania istnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd powinien mieć na względzie przede wszystkim czy orzeczenie odmowne nie będzie pozostawało w sprzeczności z tą zasadą (FZ 178/08). Opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (FZ 478/04). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (FZ 160/08). Oceniając zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi (II FZ 80/09). Oceniając czy skarżący dysponuje środkami pieniężnymi na pokrycie wpisu sądowego należy wziąć pod uwagę możliwości zarobkowe członków rodziny, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe (I FZ 210/08). Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (II FZ 240/08).

Wskazano, że w toku postępowania w sprawie wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca trzykrotnie była wzywana do uzupełnienia, uściślenia danych dotyczących sytuacji majątkowej jej samej oraz osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, małżonka. Została pouczona, że brak ścisłej i wyczerpującej odpowiedzi w zakreślonym terminie będzie uzasadniał odmowę przyznania prawa pomocy. W ocenie Sądu I instancji w przedstawionych okolicznościach i stanie prawnym skarżąca nie wykazała wystąpienia ustawowej przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

W świetle twierdzeń skarżącej wykazany dochód odpowiada otrzymanemu, podlega pomniejszeniu wyłącznie o podane koszty utrzymania rodziny i wpłaty organowi egzekucyjnemu. Skarżąca nie uprawdopodobniła poniesienia innych wydatków, które miałyby pomniejszać wykazany dochód. Porównanie wysokości wykazanych dochodów (83.000 zł za 2009 r.) z wysokością miesięcznych wydatków na utrzymanie rodziny (1.500 zł), z wpłatami organowi egzekucyjnemu (9.434 zł), z obowiązkiem poniesienia sumy wpisów od skarg we wszystkich zawisłych sprawach (ponad 3.000 zł), prowadzi zdaniem Sądu I instancji do wniosku, że skarżąca jest w stanie uiścić bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny kwotę wpisu od skargi wymaganą na obecnym etapie postępowania sądowego w sprawie. Analiza poziomu dochodów i wydatków, w tym obowiązku poniesienia sumy wpisów sądowych, prowadzi do wniosku, że skarżąca miała możliwość po otrzymaniu zaskarżonej decyzji (od kwietnia 2009 r.) do marca 2010 r. (rozpoznania wniosku) zgromadzić niezbędne środki finansowe na wykonanie obowiązku zapłaty wpisu od skargi w tej sprawie. Za wiążącym stanowiskiem w sprawie II FZ 565/09 wskazano, że na ustalenie możliwości finansowych skarżącej niewątpliwie ma wpływ stan majątkowy, dochody jej rodziny, męża, z którym wspólnie prowadzi gospodarstwo domowe.

W zażaleniu L. S. wniosła o uchylenie postanowienia i uwzględnienie jej wniosku.

W uzasadnieniu wskazała, że Sąd stwierdził, iż z uwagi na przychody męża ma możliwość zapłaty wpisu od skarg; uznał równocześnie, że ważniejsze jest opłacenie wpisu niż regulowanie zaległości męża. Takie stanowisko nie może być zaakceptowane, gdyż to skarżąca nie ma środków na opłacenie wpisu i sytuacja finansowa męża może mieć tylko pomocnicze znaczenie. Sąd nie uwzględnił takżę, że samo uzyskiwanie przychodów nie jest równoznaczne z dochodami.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie miało uzasadnionych podstaw.

Kwestionowane postanowienie prawa nie naruszało.

Prawidłowo Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że prawo pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego (czyli w zakresie częściowym) może być przyznane wyłącznie osobie, która (w złożonym wniosku) wykaże (udowodni), że nie jest w stanie ponieść tych kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).

Czym innym jest trudna sytuacja materialna strony i jej pogorszenie, a czym innym pozbawienie jej, przez odmowę zwolnienia od wpisu, środków na zaspokojenie niezbędnych potrzeb utrzymania rodziny. Wystąpienie tej drugiej okoliczności skarżąca nie wywiodła.

Rozpoznanie wniosku o udzielenie prawa pomocy następuje w granicach wskazanych w art. 252 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sąd (art. 254 § 1 ustawy) rozpoznając wniosek ocenia oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach i o stanie rodzinnym. Małżonków obejmuje tzw. wspólność majątkowa małżeńska (art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Oceniając sytuację materialną skarżącej Sąd miał na uwadze zarówno przychody jej męża: w 2009 r. – 2.326.486,76 zł, jak i zadeklarowany dochód: 83.045,01 zł.

Sąd nie sugerował w jakiej kolejności skarżąca i jej mąż mają regulować różne swoje zobowiązania. Te sprawy należą bowiem do decyzji samych zobowiązanych, chociaż mogą oni ponosić określone konsekwencje dokonanych wyborów.

Ze wskazanych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.