Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1085/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-01-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, 77, 80
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit a, art.200
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Trochym, sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz, sędzia WSA Monika Sawa (spr.), , Protokolant referent Aleksandra Cymerska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 14 lutego 2022 r. nr DAP-WOSRFR-7280-6/2022/KK w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia 23 grudnia 2021 r., nr IGR-X.7541.12.143.2011.BP; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz M. B. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z 14 lutego 2022 r. nr DAP-WOSRFR-7280-6/2022/KK Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (Minister/organ) po rozpatrzeniu odwołania M. B., utrzymał w mocy decyzję Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia 23 grudnia 2021 r., znak: IGR-X.7541.12.143.2011.BP, odmawiającą potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, tj. w miejscowości [...], powiat wileńsko-trocki, województwo wileńskie, obecnie Litwa.

Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym

18 grudnia 2008 r. M. B. złożył do Wojewody Warmińsko-Mazurskiego wniosek o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. B., z domu L., oraz przez J. B.1 nieruchomości, położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości [...], powiat wileńsko-trocki, województwo wileńskie, obecnie Litwa.

Pismem z 27 kwietnia 2009 r., znak: IGR.X.7725-0012-106/09, Wojewoda Warmińsko-Mazurski wezwał M. B., aby do wniosku dołączył następujące dokumenty:

- dowody, potwierdzające wszystkie miejsca swojego zamieszkania oraz wszystkie miejsca zamieszkania właściciela pozostawionego mienia po przyjeździe do Polski,

- oświadczenie o dotychczasowym stanie realizacji prawa do rekompensaty,

- dowody potwierdzające posiadanie obywatelstwa polskiego przez właścicieli mienia w 1939 r.,

- dowody świadczące o posiadaniu obywatelstwa polskiego przez wnioskodawców. W odpowiedzi na pismo Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia 27.04.2009 r. znak: IGR.X.7725-0012- 106/09, M. B. przesłał organowi następujące dokumenty:

- zaświadczenie z dnia 16 czerwca 2009 r. wydane przez Centralne Państwowe Archiwum Republiki Litewskiej, dotyczące mienia nieruchomości,

- kserokopia zaświadczenia z dnia 24 listopada 1990 r. wydanego przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, uznającego M. B. za repatrianta na podstawie karty ewidencyjnej repatrianta nr 085877, który przyjechał z ZSRR do Polski dnia 30 marca 1959 r.,

Wojewoda Warmińsko-Mazurski, pismem z dnia 28 lipca 2009 r., znak: IGR.X.7725-Q012-106/09, wezwał Pana M. B. do przedłożenia:

- oryginału zaświadczenia z dnia 24 listopada 1990 r. wydanego przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, uznającego M. B. za repatrianta na podstawie karty ewidencyjnej repatrianta nr 085877,

- oryginału postanowienia sądowego, stwierdzającego nabycie spadku po J. B.,

- dokumentów potwierdzających prawo do pozostawionej nieruchomości na dzień jej opuszczenia,

- dowody potwierdzające obywatelstwo polskie wnioskodawców,

- dowody potwierdzające wszystkie miejsca zamieszkania właścicieli pozostawionej nieruchomości od momentu przyjazdu do Polski do chwili śmierci oraz wszystkie miejsca zamieszkania wnioskodawców,

- oświadczenie wnioskodawcy o dotychczasowym stanie realizacji uprawnień

- dokumenty potwierdzające nabycie nieruchomości, jeśli prawo do rekompensaty zostało już częściowo zrealizowane

- kserokopię dowodu osobistego M. B., wydanego dnia 8 lipca 1986 r.,

- kserokopię dowodu osobistego M. B., wydanego dnia 19 sierpnia 2005 r.

W odpowiedzi na powyższe pismo M. B. złożył pisemne wyjaśnienia, do których dołączył następujące dokumenty:

- uwierzytelnione kserokopie Zaświadczenia i Karty Ewidencyjne Repatrianta J. B.1, M. B., I. B. oraz W. B., wydane przez Archiwum Akt Nowych w Warszawie dnia 30 czerwca 2009 r.,

- poświadczenie zameldowania, wydane przez Urząd Miejski w D. z dnia 15 maja 2009 r.,

- zaświadczenie dotyczące umowy przekazania własności i posiadania gospodarstwa rolnego nr 7019-16/78, zawartej przez małżonków, tj. J. B.1 i I. B., którzy przekazali w/w nieruchomość na następcę J. B., wydane przez Urząd Miejski w D. dnia 1 czerwca 2009 r.,

- pismo Urzędu Stanu Cywilnego w L. z dnia 1 czerwca 2005 r.,

- kserokopia legitymacji rolnika-rencisty z dnia 20 września 1978 r.,

- sentencję wyroku Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 24 października 1977 r., w sprawie zniesienia majątkowej wspólności małżeńskiej między J. B.1 oraz I. B.,

- zaświadczenie z dnia 23 stycznia 1993 r.,

- kserokopię stwierdzoną za zgodność z oryginałem Deklaracji Członkowskiej J. B.1 w ZBWiD,

- skrócony odpis aktu małżeństwa J. B.1 i I. B. z domu C.,

- skrócony odpis aktu zgonu J. B.1, I. B. oraz T. S. z domu B.,

- kserokopie posiadanych numerów dowodów osobistych rodziców (brak w aktach sprawy).

Pismem z dnia 6 września 2016 r., znak: IGR-X.7541.12.143.2011, Wojewoda Warmińsko-Mazurski zwrócił się do M. B. o przedłożenie dodatkowych dokumentów, które potwierdzają fakt posiadania przez J. B. mienia w miejscowości [...], powiat wileńsko-trocki, województwo wileńskie, obecnie Litwa. Organ poinformował, iż dotychczas zebrany materiał dowodowy nie wskazuje jednoznacznie, jakim majątkiem dysponowała J. B. z domu L., gdyż nieruchomość należała do rodziny L. W odpowiedzi na to pismo M. B. przesłał postanowienie Sądu Rejonowego w Olsztynie I Wydział Cywilny w sprawie stwierdzenia niewłaściwości miejscowej i przekazania sprawy według właściwości Sądowi Rejonowemu dla Miasta Stołecznego Warszawy w Warszawie. Postanowieniem z dnia 15 października 2020 r.. Sąd Rejonowy dla Miasta Stołecznego Warszawy w Warszawie, sygn. akt I Ns 8/17, stwierdził, że spadek po zmarłej J. B. nabył jej mąż, tj. J. B.1, oraz jej dzieci, tj. M. B., T. S., W. C., S. G. oraz C. B.

Pismem z dnia 28 października 2021 r. M. B. przedłożył Wojewodzie Warmińsko- Mazurskiemu postanowienie Sądu Rejonowego dla Miasta Stołecznego Warszawy w Warszawie o stwierdzeniu nabycia spadku po zmarłej, dnia 4 listopada 1944 r., J. B.

Zawiadomieniem z dnia 15 listopada 2021 r., znak: IGR-X.7541.12.143.2011.BP, Wojewoda Warmińsko - Mazurski poinformował M. B. (błędnie w uzasadnieniu L.) o możliwości zapoznania się z dotychczas zgromadzonym materiałem dowodowym, na podstawie którego zostanie wydana decyzja w sprawie pozostawienia nieruchomości przez J. B. z domu L., w miejscowości [...], powiat wileńsko-trocki, województwo wileńskie, obecnie Litwa.

Pismem z dnia 17 listopada 2021 r., M. B. udzielił pełnomocnictwa swojej córce. M. B.1, do reprezentowania go w sprawie prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Polski.

Pismem z dnia 21 listopada 2021 r. M. B. uzupełniła dokumentację sprawy o:

- wyrok WSA w Warszawie (w formie artykułu wydrukowanego ze strony internetowej z datą jego zamieszczenia 26 czerwca 2019 r.),

- dokument z archiwum z Wilna, zgodnie z którym J. L., ojciec J. B. z domu L., posiadał gospodarstwo o powierzchni 12 ha.

Wojewoda Warmińsko-Mazurski, decyzją z dnia 23 grudnia 2021 r., znak: IGR-X.7541.12.143.2011.BP, odmówił M. B. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. B. z domu L., nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości [...], powiat wileńsko-trocki, województwo wileńskie, obecnie Litwa.

Z decyzją powyższą nie zgodził się skarżący i złożył odwołanie.

Minister po rozpoznaniu odwołania wskazał, że kwestie rekompensat za mienie zabużańskie reguluje obecnie ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Minister podniósł, że prawo do rekompensaty na podstawie art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;

2) posiada obywatelstwo polskie.

Natomiast, zgodnie z art. 3 ust. 2, wyżej przytoczonej ustawy, w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej. Na podstawie art. 6 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., do wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty należy dołączyć:

1) dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości;

2) dowody, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego, o którym mowa w art. 2 i 3;

3) dowody potwierdzające miejsce lub miejsca zamieszkania wnioskodawcy, a w przypadku, o którym mowa w art. 3 ust. 2, również dowody potwierdzające miejsca zamieszkania po przybyciu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej osób, o których mowa w art. 2 lub art. 3; w przypadku braku tych dowodów do wniosku dołącza się oświadczenie wnioskodawcy o miejscu lub miejscach zamieszkania tych osób;

4) oświadczenie o wskazaniu osoby uprawnionej w przypadku, o którym mowa w art. 3 ust. 1;

5) oświadczenie o dotychczasowym stanie realizacji prawa do rekompensaty.

Ustawodawca określając krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone mienie nie przyznał tego prawa wszystkim obywatelom polskim, posiadającym majątki na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którzy zmuszeni byli je pozostawić, ale wyłącznie tym, którzy spełniali łącznie warunki określone w art. 1 i art. 2 ustawy. Prawo do rekompensaty na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie. Niespełnienie choćby jednej z wymienionych w powyższym przepisie przesłanek, powoduje utratę uprawnień do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, co skutkuje wydaniem przez organ administracji decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty. Organ wskazał, że w przedmiotowej sprawie Wojewoda Warmińsko-Mazurski, decyzją z dnia 23 grudnia 2021 r., znak: IGR- X.7541.1.143.2011.BP, odmówił M. B. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. B. nieruchomości położonej w miejscowości [...], powiat wileńsko-trocki, województwo wileńskie, obecnie Litwa, poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Minister wskazał, że organ I instancji, w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia wskazał, że właścicielka mienia pozostawionego w miejscowości [...], tj. J. B., zmarła w 1944 r. w [...]. Fakt ten znajduje udokumentowanie w aktach sprawy, a jednocześnie świadczy o niespełnieniu przez właścicielkę pozostawionej nieruchomości J. B., jednej z przesłanek, wymienionych w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r., tj. warunku opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Organ wskazał, że na uwagę zasługuje również uzasadnienie odwołania M. B., z dnia 12 stycznia 2022 r., od decyzji Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia 23 grudnia 2021 r., znak: IGR-X.7541.12.143.2011.BP. Mianowicie skarżący w swoim odwołaniu podkreślił, że liczne orzecznictwo Sądów: Trybunału Konstytucyjnego, Naczelnego Sądu Administracyjnego, Rzecznika Praw Obywatelskich, czy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wskazuje iż z ustawy z 2005 r. nie wynika obowiązek repatriacji właściciela nieruchomości na terytorium Polski w granicach powojennych - nie ma znaczenia, że dawny właściciel nie został repatriowany. Minister podał,, że na poparcie swojego stanowiska strona przytoczyła wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. K 2/04. Minister podkreślił, że przywoływany wyrok dotyczy ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego, która to ustawa została uchylona, co zostało wyraźnie wskazane w obowiązującej ustawie z dnia 8 lipca 2005 r., w art. 28 - traci moc ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu no poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 i Nr 273, poz. 2722). Organ wskazał,, że następnie, został przywołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt SK11/12. W tej sprawie skarżąca podważyła konstytucyjność warunku zamieszkiwania na dzień 1 września 1939 r. na byłym terytorium państwa polskiego przez właściciela pozostawionej poza granicami Polski nieruchomości, natomiast w przedmiotowej sprawie, przesłanka domicylu J. B. nie była podważana ani przez Wojewodę Warmińsko-Mazurskiego, ani przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, w związku z tym, powoływanie się w odwołaniu M. B., na wyżej wymieniony wyrok, uważa się za bezpodstawne. Minister podkreślił również, że w przywoływanym wyroku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że argument o wyłącznie socjalnej roli rekompensat jako "pomocy na zagospodarowanie" w sposób naturalny stracił także w końcu trochę na znaczeniu z powodu czasu, który upłynął od utraty miejsca zamieszkania przez: osoby uprawnione (nawet w wypadku osób repatriowanych dopiero w latach 50-tych, jest to już ponad pół wieku. Z punktu widzenia osób, które obecnie ubiegają się o ich przyznanie, są one raczej odszkodowaniem za trudne warunki finansowe ich rodzin w przeszłości - nie nawiązują bowiem w żaden sposób do aktualnego poziomu dochodów czy sytuacji życiowej osób uprawnionych.

Minister wskazał, że kolejnym argumentem strony było stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 sierpnia 2019 r., sygn. I SA/Wa 486/19. Jednakże, przytoczony wyrok dotyczył innego stanu faktycznego sprawy. Mianowicie w treści uzasadnienia WSA orzekł, że po analizie akt sprawy Sąd orzekający zdaje sobie sprawę z problemów skarżącej w prawidłowym udokumentowaniu pozostawionego majątku. Analizując tę sprawę, należy jednak mieć na względzie specyficzną sytuację skarżącej. Ze względu na represje, jakie dotknęły jej rodzinę i ją osobiście, nie dysponuje ono dokumentami dotyczącymi pozostawionej nieruchomości - problem udokumentowania pozostawionego majątku przez J. B. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie występował w przedmiotowej sprawie, co potwierdza zaświadczenie dotyczące mienia nieruchomości wydane przez Centralne Państwowe Archiwum Republiki Litewskiej, znajdujące się w aktach sprawy.

Minister podał, że skarżący przytoczył również na uzasadnienie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 kwietnia 2018 r., sygn. I OSK 2310/17. Jednakże, sprawa ta również dotyczyła kwestii miejsca zamieszkania w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej.

Minister podał, że M. B., powołał się także na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 października 2009 r., sygn. I OSK 182/OS. W tym przypadku, ze względu na znaczny upływ czasu od jego wydania, w judykaturze administracyjnej pojawiły się nowe orzeczenia, które należy brać pod uwagę ze względu na ich aktualność. Ponadto, skarżący powołał się wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 marca 2021 r., sygn. I SA/Wa 2166/20, który jest nieprawomocny oraz wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 18 czerwca 2019 r. i z dnia 26 czerwca 2019 r., nie podając przy tym sygnatury akt.

Organ wskazał, że ostatnim, przywoływanym przez stronę argumentem na poparcie zasadności swojego odwołania, było przytoczone stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich, sygn. IV.7OO3.16.20019. Minister podkreślił, że nie jest ono wiążące dla organów administracji publicznej, które opierają swoje kompetencje na podstawie obowiązujących przepisów prawa. Ponadto, stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczyło sprawy, w której odmówiono skarżącym prawa do rekompensaty za nieruchomość z powodu jej nacjonalizacji przez władze sowieckie.

Reasumując, organ stwierdził, iż Skarżący, tj. M. B., w odwołaniu z dnia 12 stycznia 2022 r., od decyzji Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia 23 grudnia 2021 r., znak; IGR-X.7541.12.143.BP, powoływał się na wyroki, zarówno Trybunału Konstytucyjnego, Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, które w gruncie rzeczy dotyczyły spraw o innym stanie faktycznym. Sprawy dotyczące mienia zabużańskiego są sprawami szczególnymi, które należy rozpatrywać odrębnie od siebie ze względu na zróżnicowane uwarunkowania, tj. stan faktyczny, każdej z nich. Ponadto, w orzecznictwie administracyjnym dominuje pogląd, wyrażony między innymi w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. I SA/Wa 583/19, zgodnie z którym przesłanki podmiotowe i przedmiotowe nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej uregulowane są w art. 1 i art. 2 ustawy. Przesłanki te muszą być spełnione kumulatywnie aby ubiegającemu się przysługiwało prawo do rekompensaty. Brak spełnienia jednej z tych przesłanek powoduje wydanie przez organ decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty (art. 7 ust. 2 ustawy).

Zagadnienie konieczności opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez właścicieli nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami, jest szeroko omówione w judykaturze zarówno Trybunału Konstytucyjnego, jak i sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego. Na poparcie tego stanowiska, należy przytoczyć aktualne orzecznictwo.

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04, orzekł, że przyrzeczona kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Była, zgodnie z postanowieniami umów republikańskich, przeznaczona wyłącznie dla obywateli RP (wg stanu prawnego z dnia 1 września 1939 r.) narodowości polskiej i żydowskiej, którzy - decydując się na przesiedlenie no terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej - manifestowali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim. Wartość przyrzeczonej kompensacji miała być determinowana wartością ubezpieczeniową mienia nieruchomego (z wyjątkiem ziemi no terytorium Litewskiej SRR), pozostawionego przez przesiedlonych, a dla rolników - porównywalna do świadczeń w ramach reformy rolnej, zadekretowanej 6 września 1944 r. Zobowiązania wynikające z umów republikańskich nie obejmowały zatem osób niebędących obywatelami polskimi ani też osób, które nie zostały repatriowane na terytorium Rzeczypospolitej w granicach ustalonych w 1945 r. Z przytoczonego uzasadnienia prawnego Trybunału Konstytucyjnego wynika więc, że w przypadku, gdy właściciel pozostawionej nieruchomości nie spełnił przesłanki wynikającej z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. i nie mógł nabyć w związku z tym prawa do rekompensaty, wówczas i jego następcy prawni, prawa tego nie mogli nabyć.

Organ wskazał także, ze Naczelny Sąd Administracyjny, w wyroku z dnia 8 grudnia 2020 r., I OSK1918/19, orzekł że prawo spadkobiercy właściciela mienia pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej do realizacji uprawnień przewidzianych ustawą zabużańską, nie jest odrębną kategorią prawną, a ma swoje źródło w prawach przysługujących właścicielowi mienia (por. wyroki NSA: z 11 stycznia 2011 r., I OSK 1745/11 i z 26 kwietnia 2012 r., I OSK 606/11). Prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu drugiej wojny światowej jego własność, a który to majątek, w związku z ww. wojną, obywatel polski zmuszony był opuścić i zostawić na byłym terytorium RP. Prawo do rekompensaty zabużańskiej jest prawem publicznoprawnym, powstającym - po stronie spadkobiercy - nie z mocy faktu samego spadkobrania, a no podstawie przepisów ustawy zabużańskiej a więc nie jest prawem cywilnym, objętym dyspozycją art. 922 § 1 kodeksu cywilnego, i z tego względu nie wchodzi w skład spodku (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 6 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 2201/14, z dnia 26 kwietnia 2012 r. sygn. akt I OSK 606/11, z dnia 21 maja 2013 r. sygn. akt I OSK 1856/12, z dnia 24 moja 2013 r. sygn. akt I OSK 1355/12 i z dnia 14 grudnia 2013 r. sygn. akt 11210/12). Nie można uprawnień spadkobiercy byłego właściciela mienia zabużańskiego rozpatrywać w całkowitym oderwaniu od sytuacji, w jakiej znajdował się sam właściciel. Skoro bowiem ustawa zabużańska przyznaje w art. 3 pkt 2 określone uprawnienia spadkobiercom "właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej" to poprzednik prawny ww. osób musi spełniać wszystkie przesłanki do nabycia rekompensaty. Dalej NSA orzekł, że warunkiem koniecznym jest przesiedlenie, przemieszczenie, repatriacja, a dokładniej przybycie na terytorium Polski w jej obecnych granicach. Warunek ten, co oczywiste mógł być spełniony tylko przez tych właścicieli, którzy przeżyli wojnę, bo powrócili na terytorium Polski w jej obecnym granicach.

Organ wskazał, że w wyroku z dnia 8 grudnia 2020 r., I OSK 3077/19, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, że dla uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej konieczne jest spełnienie przez właściciela nieruchomości warunku określanego w orzecznictwie jako warunek repatriacji, przesiedlenia, a dokładnie warunek powrotu byłego właściciela nieruchomości położonej "na były terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" na terytorium "w obecnych graniach Rzeczypospolitej Polskiej". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę warunek ten nie jest, jak stwierdził Sąd, warunkiem pozaustawowym, czy jak podnoszą skarżący, warunkiem jedynie dorozumianym (...).

Na podstawie wyżej przytoczonych wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego w kwestii konieczności opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez właścicieli nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami, jako warunku niezbędnego dla potwierdzenia prawa do rekompensaty. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji podtrzymał stanowisko Wojewody Warmińsko- Mazurskiego, odmawiające potwierdzenia prawa do rekompensaty M. B. Zdaniem Ministra na uwagę zasługuje również fakt, iż w aktach przedmiotowej sprawy brak jest dowodów potwierdzających posiadanie przez J. B. obywatelstwa polskiego na dzień 1 września 1939 r. przez właścicieli nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej W znajdującym się w aktach sprawy zaświadczeniu dotyczącym mienia nieruchomego, wydanego przez Centralne Państwowe Archiwum Republiki Litewskiej, znajduje się jedynie informacja, iż J. B. była wpisana na liście mieszkańców wsi [...] w wyborach do Sejmu z 1938 roku. Oprócz tej informacji, w aktach sprawy brak jest dowodów, które potwierdzałyby posiadanie przez Janinę Białous obywatelstwa polskiego na dzień 1 września 1939 r. Organ ponownie przytoczył art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., zgodnie z którym prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przywołanych w ustawie przepisów oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;

2) posiada obywatelstwo polskie

Reasumując, organ II instancji wskazał, że w oparciu o zebrany materiał dowodowy stwierdził, że nie zostały spełnione ustawowe przesłanki określone w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r., pozwalające na wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł M. B. zaskarżając ją w całości

Zaskarżonej decyzji zarzucił

I. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy:

1) naruszenie art. 6, 7, 11, 76 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 KPA, polegające na błędnej ocenie materiału dowodowego poprzez pominięcie faktu, iż jako repatriant będący przez 15 lat właścicielem nieruchomości w [...] na Kresach Wsch. w ramach 6/35 udziału, został przesiedlony (z rodzeństwem i ojcem) do Polski w obecnych granicach i spełnia wszystkie przesłanki z art 1 i 2, oraz art. 3 ust. 1 ustawy z 8 lipca 2005r. o realizacji prawa do rekompensaty (....), do której organy odmawiają mu prawa w wyniku wadliwych decyzji;

2) naruszenie art. 8, 138 § 1 pkt 1 KPA poprzez wydawanie niespójnych decyzji administracyjnych w identycznych lub analogicznych sytuacjach, oraz: nietrafne powoływanie się na orzeczenia sądów (na dwa wyroki NSA z 8 grudnia 20200 I OSK 3077/19 oraz I OSK 3077/19), o innym stanie faktycznym, nie mającym związku z moją sytuacją, co prowadzi do rażącego naruszenia porządku prawnego oraz moich praw - do równego traktowania wszystkich repatriantów;

3) naruszenie art. 157 § 2 w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 KPA poprzez brak stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody Warmińsko - Mazurskiego, pomimo istnienia przesłanek do stwierdzenia nieważności z racji bezpodstawnego pozbawienia go prawa do rekompensaty, mimo spełnienia przeze mnie wymogów ustawy z 2005 r.;

4) naruszenie art. 107 § 1 pkt 6 KPA oraz art. 23 kc poprzez dyskryminację i naruszenie kultu pamięci Polaków, którzy w czasie wojny utracili życie, bronili Polski, oraz dyskryminację ich dzieci - przesiedlonych sierot, a także brak wywodu prawnego uzasadniającego różnicowanie Polaków na uprzywilejowanych - którzy zdołali przeżyć wojnę, przesiedlili się i nabyli uprawnienia do rekompensaty, oraz tych którzy stracili życie w czasie wojny, nie zdołali się przesiedlić, a ich następcom prawnym odmawia się prawa do rekompensaty;

5) naruszenie art. 75 § 1 oraz 76 § 1 KPA poprzez nieumiejętność określenia obywatelstwa mamy J. B. na podstawie przedstawionego dokumentu z Centralnego Państwowego Archiwum Republiki Litewskiej i brak wyprowadzenia logicznego wniosku, że obywatelstwo polskie potwierdzone na dzień 6 listopada 1938r. (była wpisana na liście wyborców do polskiego sejmu) zachowała także w dniu 1 września 1939r., a wymóg potwierdzenia obywatelstwa również w dniu rozpoczęcia wojny przeczy zdrowemu rozsądkowi;

II. naruszenie przepisów prawa materialnego:

1) naruszenie art. 1 ust. 2 w zw. z art. 2 (oraz art. 3 ) ustawy z 8 lipca 2005r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez błędną i niedopuszczalną, rozszerzającą wykładnię, polegającą na bezzasadnym przyjęciu, że warunkiem koniecznym było przesiedlenie się właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Polski, czyli że do rekompensaty uprawnione są jedynie spadkobiercy (oraz współwłaściciele) tych właścicieli nieruchomości, którzy zdołali przeżyć wojnę i przesiedlili się;

2) naruszenie art. 32 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji poprzez nierespektowanie zasady równego traktowania wszystkich repatriantów oraz brak ochrony praw majątkowych i dziedziczenia, a także naruszenie art. 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uwzględnienie skargi i wydanie decyzji zgodnej z prawem, poprzez stwierdzenie nieważności decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (ewentualnie jej uchylenie), zwolnienie od obowiązku, ponoszenia kosztów sądowych albowiem nie jestem w stanie ich ponieść bez uszczerbku dla swojego utrzymania, a zostałem zmuszony do obrony swoich praw, które bezzasadnie zostały naruszone z uwagi na błędną interpretację zapisów ustawy z 2005r. o rekompensacie oraz powoływanie się na orzecznictwo o innym stanie faktycznym niż w przedmiotowej sprawie. Wniósł o uwzględnienie siostry S. G., zamieszkałej w Kijowie (Ukraina) jako uprawnionej do rekompensaty, która nie mogła się repatriować, ze względów od niej niezależnych, choć była uprawniona.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest uzasadniona.

Zdaniem Sądu z art. 2 ustawy nie wynika wymóg, aby właściciel pozostawionego mienia był nim tylko i wyłącznie 1 września 1939 r. Ta data dotyczy stanu na jaki ustala się obywatelstwo polskie właściciela nieruchomości pozostawionej.

Analiza treści art. 2 wskazuje, że prawo do rekompensaty dotyczy "nieruchomości pozostawionych", tj. położonych na przedwojennym terenie II RP w granicach z 1 września 1939 r., które po zakończeniu i ostatecznym uregulowaniu granicy wschodniej nie weszły w skład państwa polskiego. Chodzi o te nieruchomości, które zostały przez ich właścicieli (obywateli polskich zamieszkujących na byłym terytorium RP) pozostawione (opuszczone). Pozostawienie mienia musiało nastąpić w okolicznościach związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., poza przypadkiem z art. 1 ust. 1a ustawy (regulacja wschodniej granicy). Było to opuszczenie mienia w warunkach przymusowych mających cechy "wypędzenia" (art. 1 ust. 1 ustawy), czy "zmuszenia" (art. 1 ust. 2 ustawy).

Przy czym art. 1 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 ustawy dotyczą obywateli polskich, którzy poddali się procedurom ewakuacyjnym i przesiedlili się na obecne terytorium RP. Treść art. 2 ustawy wskazuje, że "właściciel nieruchomości pozostawionych", to osoba, która była właścicielem nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich przed wojną rozpoczętą w 1939 r. i zachowała to prawo w momencie jej wybuchu lub która nabyła takie nieruchomości po wybuchu tej wojny, a przed ich pozostawieniem. Przy czym wnioskodawca jest obowiązany przedstawić dowody świadczące o pozostawieniu przez właściciela nieruchomości poza obecnymi granicami RP z przyczyn, o których mowa w art. 1 (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy).

Sąd podziela stanowisko Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, że J. B. nie repatriowała się na obecne terytorium Rzeczpospolitej Polskiej a zatem nie spełniła jednego z podstawowych wymogów ustawy. Jednak nie podziela stanowiska, że nie legitymowała się ona obywatelstwem polskim. Z dokumentów zgromadzonych w aktach wynika bowiem, że J B. była obywatelką Polską. Świadczy o tym pośrednio chociażby lista wyborcza do sejmu na rok 1938. Zgodnie bowiem z ordynacją wyborczą obowiązującą w roku 1938 tj. art. 2 ustawy z 8 lipca 1935 r. "prawo wybierania do Sejmu ma każdy obywatel bez różnicy płci, który przed dniem zarządzenia wyborów ukończył lat 24" zatem czynne prawo w wyborach do Sejmu przysługiwało wyłącznie obywatelowi polskiemu, który spełnił powyższe warunki. J B. została umieszczona na liście wyborców a zatem te warunki spełniała. Ponadto J. B. w dacie wybuchu wojny w 1939 r. zamieszkiwała w miejscowości [...], powiat wileńsko-trocki, województwo wileńskie, obecnie Litwa i jak organ wskazał problem udokumentowania pozostawionego majątku przez J. B. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie występował w przedmiotowej sprawie, co potwierdza zaświadczenie dotyczące mienia nieruchomości wydane przez Centralne Państwowe Archiwum Republiki Litewskiej, znajdujące się w aktach sprawy. Z dokumentów tych wynika, że już ojciec J. B. z domu L. posiadał tam gospodarstwo rolne o powierzchni 12 h. J. B. zmarła 4 listopada 1944 r. pozostawiając męża – J. B.1 i dzieci – M. B., T. S., W. C., S. G. oraz C. B.. J. B. nie przemieściła się na obecne terytorium RP.

Sąd podkreśla w przy tym, że przesłanka powrotu na terytorium obecnej RP dotyczy osób żyjących, które na skutek niezależnych od nich okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. mogły poddać się procedurom ewakuacyjnym, a po zakończeniu II Wojny Światowej i zmianie granic powrócić na teren przedwojennej RP. J. B. zmarła w 1944 r., a więc jeszcze w czasie działań wojennych i okupacji wschodnich terenów II RP przez wojska sowieckie oraz przed uruchomieniem I fali repatriacji obywateli polskich z lat 1944-1946. Jednak jej dzieci i mąż przeżyły i mocą postanowienia Sądu Rejonowego dla Miasta Stołecznego Warszawy w Warszawie o stwierdzeniu nabycia spadku nabyły po niej spadek w dacie jego otwarcia tj. 4 listopada 1944 r. W tej sytuacji za właścicieli nieruchomości należy uznać jej męża J. B.1, oraz jej dzieci, tj. M. B., T. S., W. C., S. G. oraz C. B.

Błędnie zatem przyjęły organy orzekające w administracyjnym toku instancji, że wniosek M. B. z 18 grudnia 2008 r. o przyznanie prawa do rekompensaty dotyczył nieruchomości pozostawionej przez J. B. gdy tymczasem w ocenie Sądu wniosek ten dotyczy nieruchomości pozostawionej przez M. B.

W ocenie Sądu zarówno Wojewoda Warmińsko - Mazurski, jak i Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji pomimo, że trafnie wskazali, że - co do zasady - jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest przemieszczenie się właściciela nieruchomości pozostawionej w okolicznościach związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. na obecne terytorium RP to jednak dokonały wadliwej wykładni art. 2 ustawy przyjmując, że właścicielem nieruchomości pozostawionej w rozumieniu tego przepisu, w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy, mógł być jedynie obywatel polski, który wykazał swój status właścicielski na dzień 1 września 1939 r. – J. B., a nie mogły być nim osoby, które nabyły taką nieruchomość po dacie wybuchu wojny rozpoczętej w 1939 r. ale jeszcze w trakcie je trwania na skutek spadkobrania – mąż i dzieci.

Wobec tego Sąd uznał, że decyzje organów odmawiające skarżącemu prawa do rekompensaty były przedwczesne i naruszyły przepis prawa materialnego - art. 2 ustawy oraz art. 7, 77 i 80 kpa, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.

Ponownie rozpoznając sprawę organ przyjmie, że właścicielami pozostawionych przez J. B., nieruchomości na skutek nabycia w drodze dziedziczenia z dniem otwarcia spadku (4 listopada 1944 r) byli J. B.1, oraz M. B., T. S., W. C., S. G. oraz C. B. w stosownym udziale wynikającym z postanowienia o stwierdzenia nabycia spadku. Organ następnie zbada czy każdy z nich wystąpił z wnioskiem o ustalenie prawa do rekompensaty, ustali czy każdego z powyższych współwłaścicieli można uznać za "właściciela nieruchomości pozostawionej" w rozumieniu art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, jeżeli chodzi o przesłanki: obywatelstwa, miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, przyczyny opuszczenia byłego terytorium RP i przybycia na obecne terytorium RP. W zależności od wyników przeprowadzonego postępowanie organ wyda orzeczenie, które uzasadni zgodnie z wymogami kpa.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a iż oraz art 200 ppsa orzekł, jak w sentencji.