Postanowienie NSA, sygn. akt I FZ 591/06
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2006-12-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6111 Podatek akcyzowy
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Andrzej Grzelak po rozpoznaniu w dniu 29 grudnia 2006 r. na posiedzeniu niejawnym w I Wydziale Izby Finansowej zażalenia Dyrektora Izby Celnej w Toruniu na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 18 września 2006 r., sygn. akt I SA/Bd 261/06 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. O. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Toruniu z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty w podatku akcyzowym z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego samochodu osobowego p o s t a n a w i a oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 28 czerwca 2006 r. – I SA/Bd 261/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy uchylił zaskarżoną decyzję Dyrektora Izby Celnej w Toruniu z [...], nr [...] wydaną w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty w podatku akcyzowym z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego samochodu osobowego.

Dyrektor Izby Celnej w Toruniu zakwestionował ten wyrok i wystąpił ze skargą kasacyjną.

Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z 2 sierpnia 2006 r. Dyrektor Izby Celnej został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 100 zł.

Wnioskiem z 11 sierpnia 2006 r. organ celny wystąpił o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku podał, iż jako organ administracyjny jest związany planem wydatków, w którym nie przewidziano wydatków na koszty postępowania sądowego. Wygospodarowanie potrzebnych na ten cel środków wymagałoby zmiany planu finansowego i ustawy budżetowej, ale i tak dopiero zmiany zaczęłyby obowiązywać w przyszłości, ze względu na procedury ustawodawcze i wykonawcze. Poza tym, jako organ władzy publicznej nie może swobodnie dysponować posiadanym majątkiem. Uzyskiwane dochody z poboru ceł i podatków nie mogą być wykorzystane na bieżącą działalność statutową, w tym zapłatę wpisów sądowych. Środki finansowe przekazywane z budżetu państwa pokrywają jedynie podstawowe koszty funkcjonowania izby celnej i urzędów celnych. Nie może też zbywać majątku trwałego w celu uzyskania środków na pokrycie wpisów sądowych. Zaznaczył, że choć wpis należny od tej konkretnie skargi kasacyjnej nie jest znaczący, to jednak ilość spraw, które zainicjował kumulują ilość należnych wpisów sądowych i dlatego suma wynikających z nich kwot jest na tyle duża, że uiszczenie ich nie odbyłoby się bez uszczerbku dla bieżącego funkcjonowania Izby Celnej. Toteż wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych jest uzasadniony i konieczny.

Postanowieniem z 22 sierpnia 2006 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy.

Organ celny od tego postanowienia wniósł sprzeciw. Argumentacja sprzeciwu była zbieżna z argumentacja wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jako przedwczesne ocenił twierdzenie referendarza, iż organ nie powinien mieć problemu ze znalezieniem środków na pokrycie kosztów sądowych, gdyż jest zasilany z budżetu państwa. Podniósł, że budżet państwa posiada także ograniczone środki. Przyjęcie zatem zasady, że jednostka budżetowa będzie mogła uiszczać koszty sądowe w każdej wysokości budzi uzasadnione wątpliwości. Poza tym w wydanym przez referendarza postanowieniu brak jest odniesienia do ilości spraw, w których organ celny był lub będzie zobowiązany do zapłaty kosztów sądowych, a przecież wniosek o przyznanie prawa pomocy nie powinien być rozpoznawany w oderwaniu od ilości wniesionych do Sądu w tym samym przedmiocie spraw. Nadto organ celny zasugerował, by przy rozpoznaniu wniosku o prawo pomocy uwzględnić zmianę kierunku orzecznictwa WSA w Bydgoszczy, który wcześniej zawieszał postępowania sądowe w przedmiocie akcyzy od sprowadzanych na teren Polski samochodów. Organ nie mógł tej zmiany postępowania Sądu przewidzieć, więc nie mógł też zaplanować inaczej swoich potencjalnych wydatków.

Postanowieniem z 18 września 2006 r. WSA w Bydgoszczy odmówił przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych. Sąd przytoczył art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 152, poz. 1270 ze zm. ) zwanej dalej w skrócie "u.p.p.s.a." , w zakresie przesłanek jakie musi spełniać podmiot występujący o przyznanie prawa pomocy. Sąd podniósł, że przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest odstępstwem od zasady ponoszenia kosztów sądowych. Jego zdaniem suma wpisów w kwocie łącznej 2.100 zł należnych od wszystkich spraw zainicjowanych w sądzie przez organ celny nie przekracza jego możliwości finansowych, to też nie uzasadnia przyznania prawa pomocy.

Podkreślił też, że skoro ustawodawca w postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie wprowadził – wzorem procedury cywilnej – zwolnienia od opłat sądowych Skarbu Państwa oraz instytucji państwowych (których zadanie nie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej), to oznacza, że podmioty te powinny uwzględniać w swojej działalności koszty niezbędne do prowadzenia postępowań sądowych albowiem w przeciwnym wypadku zostaną pozbawione możliwości realizacji swych praw przed sądem. Podmioty takie nie mogą też wymagać, by instytucja prawa pomocy wypełniała brak ustawowego zwolnienia wobec przyjmowanej praktyki nieuwzględniania kosztów postępowania w planach finansowych.

Na postanowienie to Dyrektor Izby Celnej w Toruniu wniósł zażalenie, zarzucając naruszenie przez Sąd przepisów postępowania w kontekście oceny przesłanek z art. 246 § 2 u.p.p.s.a. Nie zgodził się z twierdzeniem Sądu, iż suma wpisów należnych we wszystkich sprawach nie przekracza możliwości finansowych tego organu administracyjnego. Podtrzymał swoje stanowisko wyrażone we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w sprzeciwie. Odwołał się do postanowienia Sądu Najwyższego z 28 czerwca 2000 r. – III RN 205/99, w którym stwierdzono, że postanowienie w przedmiocie prawa pomocy powinno być wydane po wyjaśnieniu wszystkich okoliczności dotyczących sytuacji finansowej strony. Organ wywiódł, że jego wniosek powinien być rozpoznany z uwzględnieniem stosunku wysokości wszystkich należnych kosztów do możliwości finansowych. Oceniając możliwości finansowe nie można skupiać się tylko na realiach ale i na przyczynach takiego stanu rzeczy. Ponownie obarczył Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy – przez to, iż nie zawiesza już postępowań w takich sprawach – winą za to, że nie zabezpieczył on, planując swoje wydatki, stosownych środków na koszty sądowe. Jego zdaniem utrzymanie w porządku prawnym zaskarżonego postanowienia sugerować może, że organy administracji rządowej jako jednostki sektora finansowego publicznych mogą czerpać w sposób nieograniczony środki z budżetu państwa. Tak jednak nie jest, środki z budżetu są ograniczone, a wydawanie ich może występować w ramach wcześniej ustalonych planów. Jeżeli zatem ustawodawca przyznał prawo ubiegania się o przyznanie prawa pomocy wszystkim zainteresowanym podmiotom to odmowa tej pomocy organom państwowym zbudowana na teoretycznej możliwości uzyskania każdych środków z budżetu państwa prowadzić będzie do tego, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych będzie martwą w stosunku do jednostek budżetowych.

Wskazując na powyższe wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez zwolnienie od ponoszenia kosztów ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie jest zasadne, rację miał bowiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmawiając przyznania prawa pomocy Dyrektorowi Izby Skarbowej w Toruniu. Nie można zgodzić się jednak z autorem zażalenia, że ustawodawca przyznał uprawnienie ubiegania się o przyznanie prawa pomocy wszystkim podmiotom, w tym i podmiotom finansowanym z budżetu państwa. Nie ulega natomiast kwestii, że wszystkie bez wyjątku kategorie podmiotów inicjujących postępowanie przed sądami administracyjnymi muszą liczyć się z ponoszeniem kosztów sądowych, zgodnie z zasadą wskazaną w art. 220 § 1 u.p.p.s.a., a jedynie w drodze wyjątku niektóre podmioty wyraźnie w przepisach wymienione, mogą uzyskać zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych.

Stwierdzić należy, że z akt sprawy nie wynika, by Dyrektor Izby Celnej spełnił przesłanki z art. 246 § 2 pkt 2 u.p.p.s.a. Jego argumentacja o potrzebie zwolnienia z kosztów sądowych przedstawiona zarówno we wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, także w sprzeciwie oraz w zażaleniu nie mogła doprowadzić do pożądanego skutku. Rację miał bowiem Sąd pierwszej instancji uznając, iż nie przekracza możliwości finansowych organu celnego poniesienie przezeń należnego w tej sprawie wpisu w wysokości 100 zł. Na taką ocenę nie miała też wpływu łączna kwota wpisów należnych od wszystkich wniesionych skarg – tj. w wysokości 2.100 zł. Pierwsza, jak i druga kwota są zdecydowanie w zasięgu możliwości tego podmiotu. Nie można zapominać, że podmiot ten finansowany jest z budżetu państwa, który dysponuje wystarczającymi środkami niezbędnymi w tych wszystkich sprawach dla kontynuowania procesów sądowych.

Zgodzić się należy z Sądem pierwszej instancji, że skoro ustawodawca w postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie wprowadził – wzorem procedury cywilnej – zwolnienia od opłat sądowych Skarbu Państwa oraz instytucji państwowych (których zadanie nie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej), to oznacza, że podmioty te powinny uwzględniać w swojej działalności koszty niezbędne do prowadzenia postępowań sądowych, albowiem w przeciwnym wypadku zostaną pozbawione możliwości realizacji swych praw przed sądem. Podmioty takie nie mogą też wymagać, by instytucja prawa pomocy wypełniała brak ustawowego zwolnienia wobec przyjmowanej praktyki nieuwzględniania kosztów postępowania w planach finansowych. Nie zmieni nawet tego okoliczność, że środki pobrane przez organ i wpłacone następnie do kasy sądu zasilą w rzeczywistości budżet państwa, a więc wrócą do źródła.

Pomimo tego, że takie wydatki nie zostały jednak ujęte w planie finansowym Dyrektora Izby Celnej w Toruniu, to jednak pozyskanie dodatkowych środków przez organ państwowy z budżetu państwa – świetle obowiązujących przepisów - nie powinno być trudne. Jeżeli natomiast poniesienie ich doprowadzi do korzystnego dla organu rozstrzygnięcia Sądu kasacyjnego w przedmiocie akcyzy od sprowadzonych na teren Polski samochodów, wówczas należy się spodziewać zwrotu poniesionych kosztów. Konieczne staje się zatem rozważenie przez sam organ administracyjny, czy wszczęcie sporu sądowego, wymagające wniesienia opłaty, będzie konieczne do obrony legalności decyzji tego organu przed Sądem kasacyjnym.

Prawo pomocy zawarte w przepisach dotyczących kosztów sądowych wywodzi swą genezę z t.zw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Szerzej na ten temat wypowiada się Piotr Dobosz w publikacji: Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy", zamieszczonej w pracy: Polski model sądownictwa administracyjnego pod redakcją J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Lublin 2003.

Zdaniem autora, z którym wypada się zgodzić, prawo to stanowi konsekwencję przyjęcia na siebie przez państwo prawa publicznych zadań socjalnych, ujętych w konwencji modelu państwa prawa, urzeczywistniającego także funkcje opiekuńcze, zmierzających do ograniczenia, a najlepiej wyeliminowania w ogóle zjawiska biedy, stanowiącego także i współcześnie zagadnienie zarówno konstytucyjne, jak i międzynarodowe (prawo każdej osoby do dostatecznego poziomu życia dla niej i rodziny), inaczej ujmując prawo do wolności od głodu.

Konstrukcja instytucji prawa pomocy, przyznawanego innemu podmiotowi niż osoba fizyczna, musi być z konieczności oparte na odmiennych przesłankach legitymizujących sąd do ich przyznania. W art. 246 ust 2 uppsa, który odnosi się do osób prawnych, a także innych jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej zakreślono sądowi stosunkowo szeroki obszar uznaniowości.

Pomoc tym podmiotom w uiszczeniu kosztów sądowych, aby mogły skorzystać z prawa do sądu, może być przyznana w zakresie całkowitym lub częściowym.

Analizując żądanie Dyrektora Izby Celnej w Toruniu na tle rozważań odnoszących się do rodowodu prawa pomocy można dojść do wniosku, że do pewnego stopnia organ państwa domaga się wsparcia socjalnego od państwa, czyli jeden z organów państwa zabiega o opiekę państwa.

W tym miejscu powstaje jednak kwestia, czy dyspozycja art. 246 ust 2 ppsa przewiduje taką możliwość i obejmuje prawem pomocy organy władzy wykonawczej? Dyrektor izby celnej, jako bezspornie przedstawiciel tej władzy, w stosunku publiczno-prawnym jaki powstaje między nim a stroną postępowania administracyjnego (podatkowego) – jest przedstawicielem państwa, a działanie jego jest finansowane z budżetu państwa.

Prawo pomocy, którego istota polega na zwolnieniu strony postępowania sądowego od ponoszenia kosztów sądowych, nie sprowadza się jednak do likwidacji tych ciężarów w ogóle, bo to jest niemożliwe, gdyż nie istnieją postępowania sądowe, które nic nie kosztują, lecz jedynie do przeniesienia ich na podatnika, a ściślej na budżet państwa, składający się przecież z podatków i innych wpływów.

Wniosek Dyrektora Izby Celnej w Toruniu w sprawie prawa pomocy nie może być traktowany, jako zabieganie o wsparcie strony z powodu ubóstwa, bo to kryterium związane jest z sytuacją osoby fizycznej. Ewentualnie rozważany może być wyłącznie z punktu widzenia okoliczności, o których mowa w § 2 art. 246 ppsa. Wątpliwe jednak jest czy organ administracji publicznej finansowany z budżetu państwa może wykazać braku jakichkolwiek środków, czy też dostatecznych środków na wykonywanie swych zadań, w tym braku możliwości pokrycia kosztów postępowania sądowego.

Wbrew temu co twierdzi wnioskodawca środki na działalność organów władzy wykonawczej przewidziane są w budżecie państwa, więc nie można mówić o ich braku. Co więcej - żaden organ administracji publicznej nie posiada zdolności upadłościowej, po myśli ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (DzU Nr 60, poz. 535 ze zm.).

We wniosku Dyrektor Izby Celnej w Toruniu podał, ze nie dysponuje środkami na pokrycie kosztów sądowych, gdyż jest związany planem wydatków, a w tym nie przewidział wydatków na koszty postępowania sądowego, bo nie mógł przewidzieć stanowiska sądu. Wbrew przepisom ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (DzU Nr 249, poz. 2104) – organ ten twierdzi, że wygospodarowanie na ten cel środków wymagałoby zmiany planu finansowego i ustawy budżetowej. Tymczasem art. 148 cyt. ustawy zezwala dysponentom części budżetu na dokonywanie przeniesień wydatków między rozdziałami i paragrafami. Dysponenci ci mogą upoważniać kierowników podległych jednostek do dokonywania takich przeniesień w obrębie jednego rozdziału. Rozwinięcie tych możliwości znajduje się w przepisach rozdziału 2 Rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 29 marca 2006 r. w sprawie gospodarki finansowej jednostek budżetowych, zakładów budżetowych i gospodarstw pomocniczych oraz trybu postępowania przy przekształcaniu w inną formę organizacyjno – prawną (DzU Nr 116, poz. 783).Wnioskodawcy – w tym stanie rzeczy – pozostaje jedynie poszukanie swych uprawnień w tych przepisach.

W rozważaniach nad możliwościami wynikającymi z powołanych unormowań, organ występujący o uzyskanie prawa pomocy mógłby uwzględnić postanowienia art. 139 ust 1 cyt. ustawy o finansach publicznych. Wnioskując według zasady a maiori ad minus z powodzeniem może dojść do przekonania, że skoro przepis ten uwzględnia też wydatki nieprzewidziane, których płatności wynikają np. z wyroków sądowych, a które mogą być dokonywane bez względu na poziom środków finansowych zaplanowanych na ten cel, to tym bardziej mogą być dokonywane wydatki poprzedzające, czyli np. związane z dochodzeniem przez organ swych racji przed sądem.

Wśród argumentów podniesionych przez wnioskodawcę w zażaleniu jest jeszcze pogląd wymagający zajęcia stanowiska, choć jego znaczenie dla rozpatrywanej sprawy jest drugorzędne. Otóż Dyrektor Izby Celnej w Toruniu domaga się – można by tak ująć - stosownej wiedzy co do kierunku przyszłych orzeczeń sądu, jako warunku właściwego planowania wydatków w danym roku budżetowym. Jest to oczywiście żądanie zbyt daleko idące. Pomijając kwestię konstytucyjnej niezależności sądu (art. 173 KRP), warto tu naprowadzić, że stanowisk sądu w sprawie nie wynika z planowania, lecz jest rezultatem zastosowania prawa do zaistniałych okoliczności. W tym sensie postulat wnioskodawcy mija się z rzeczywistością.

Z dotychczasowych wywodów wyprowadzić należy konkluzję zamykającą się w stwierdzeniu, że przepisy art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (DzU Nr 153, poz. 1270 ze zm.) nie obejmują organów administracji publicznej, co oznacza brak podstawy prawnej do przyznania im prawa pomocy.

Skoro zatem podmiotowo organy administracji publicznej nie są uprawnione do uzyskania prawa pomocy jako ex officio posiadające środki finansowe i obsługę prawną, nie mogą też – ujmując rzecz przedmiotowo - skutecznie powoływać okoliczności przemawiających za przyznaniem takiej pomocy.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 u.p.p.s.a. jak w sentencji postanowienia.