Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2945/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-04-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędzia WSA Emilia Lewandowska Protokolant referent stażysta Beata Lewandowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 kwietnia 2015 r. sprawy ze skargi Skarbu Państwa - Nadleśniczego Nadleśnictwa T. w T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczeń administracyjnych oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu wniosku Skarbu Państwa –Nadleśniczego Nadleśnictwa T. w T. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r., nr [...] utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] października 2013 r., nr [...] stwierdzającą nieważność orzeczenie Ministra Rolnictwa z dnia [...] czerwca 1953 r., nr [...] i utrzymanego nim w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia [...] sierpnia 1952 r., nr [...].

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w L. orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 1952 r., nr [...] stwierdziło, że nieruchomość ziemska "[...]" o obszarze [...] ha, położona przy [...], pow. [...], podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, ze zm.) – zwanego dalej "dekretem" jako część nieruchomości ziemskich E.S. o obszarze ponad [...] ha.

Po rozpoznaniu odwołania N.R., Minister Rolnictwa orzeczeniem z dnia [...] czerwca 1953 r., nr [...] utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie.

Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności tych orzeczeń wystąpił J.R.. Po jego śmierci do postępowania wstąpił następca prawny P.R..

Decyzją z dnia [...] października 2013 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] czerwca 1953 r. oraz utrzymanego nim w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia [...] sierpnia 1952 r.

Z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2013 r. wystąpił Skarb Państwa - Nadleśniczy Nadleśnictwa T. w T. Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj.: art. 157 § 2 w zw. z art. 28 Kpa poprzez błędne uznanie, że P.R. posiadał przymiot strony w postępowaniu, art. 7, art. 77 oraz art. 80 Kpa poprzez zaniechanie wszechstronnego zebrania i oceny materiału dowodowego pod kątem oceny, czy wnioskodawcy przysługuje przymiot strony oraz art. 156 § 1 pkt 2 w zw. z art. 104 Kpa w zw. z § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 ze zm.) – zwanego dalej "rozporządzeniem" oraz art. 9 ust. 1-3 rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. Nr 36, poz. 341 ze zm.) – zwanego dalej "rpa" polegające na błędnym uznaniu, że [...] Okręgowi Lasów Państwowych nie przysługiwał przymiot strony w postępowaniu prowadzonym w przedmiocie orzekania, czy nieruchomość objęta wnioskiem podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, co w konsekwencji skutkowało wydaniem decyzji stwierdzającej nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] czerwca 1953 r. i utrzymanego nim w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia [...] sierpnia 1952 r.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r., nr [...] utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] października 2013 r., nr [...]. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Kwestionowane orzeczenia, tj. orzeczenie Ministra Rolnictwa z dnia [...] czerwca 1953 r. oraz orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia [...] sierpnia 1952 r. zostały wydane w oparciu o § 5 rozporządzenia, który wskazuje właściwość organów administracji do rozstrzygnięcia, czy dana nieruchomość podpadała pod działanie przepisu alt. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Minister wskazał, że nieruchomości objęte działaniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu przechodziły na własność Skarbu Państwa z mocy samego prawa. Nie były wydawane w tym przedmiocie żadne decyzje, których skutkiem byłaby opisana zmiana właściciela nieruchomości. Procedurę wpisywania Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości przeznaczonych na cele reformy rolnej uregulowano w § 12 rozporządzenia, w którym wskazano, że wpis prawa własności na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 dekretu nastąpi na wniosek właściwego wojewódzkiego urzędu ziemskiego. Z kolei zgodnie z art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 24 sierpnia 1945 r. o wpisywaniu do ksiąg hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. R. P. Nr 34 poz. 204), tytułem do wpisania na rzecz Skarbu Państwa w księdze hipotecznej (gruntowej) prawa własności nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. b)-e) dekretu było zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego (aktualnie starosty), stwierdzające, że nieruchomość ziemska podpada pod działanie wyżej wymienionych przepisów. Z powyższego wynika, że potwierdzenie przejęcia określonej nieruchomości w trybie dekretu następowało przez wpisanie Skarbu Państwa jako właściciela do księgi hipotecznej (gruntowej), na wniosek wojewódzkiego urzędu ziemskiego w oparciu o zaświadczenie stwierdzające, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej.

Analizując postępowanie prowadzone w oparciu o § 5 organ odwoławczy przytoczył również § 6 rozporządzenia, zgodnie z którym strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e), winna przedłożyć określone dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt. Z powyższego wynika, że orzekanie we wskazanym trybie mogło nastąpić jedynie na wniosek podmiotu ubiegającego się o uznanie, iż dana nieruchomość jest wyłączona spod działania dekretu. Należy przy tym podkreślić, że z uwagi na szczególny charakter regulacji zawartej w rozporządzeniu (wyjątek od zasady ogólnej wynikającej wprost z dekretu o randze ustawy), wskazany przepis nie może być interpretowany rozszerzająco, w tym na przykład, w sposób dopuszczający orzekanie w trybie § 5 rozporządzenia na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie przejścia danej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Istotą tego rodzaju postępowania było bowiem zakwestionowanie odjęcia z majątku dotychczasowego właściciela (sprzed dnia wejścia w życie dekretu) prawa własności danej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Tym samym prawidłowa treść żądania sformułowanego w oparciu o § 5 rozporządzenia powinna brzmieć w ten sposób, iż wnioskodawca ubiega się o wydanie decyzji stwierdzające] iż dana nieruchomość "nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W konsekwencji powyższego legitymację do wystąpienia z tak określonym żądaniem posiada jedynie były właściciel (sprzed dnia wejścia w życie dekretu) nieruchomości objętej działaniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, ewentualnie jego następcy prawni.

Tryb przewidziany w § 5 i 6 rozporządzenia jako właściwy do rozstrzygania spraw, co do przejęcia określonych nieruchomości nie może być traktowany jako konkurencyjny w stosunku do trybu uregulowanego w § 12 rozporządzenia oraz w dekrecie o wpisywaniu do ksiąg hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej. Tę ostatnią regulację należy uznać za zupełną w zakresie zasad ujawniania Skarbu Państwa w księgach wieczystych jako właściciela nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej.

Przenosząc te rozważania na grunt niniejszej sprawy Minister zauważył, że orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia [...] sierpnia 1952 r. zostało wydane po rozpatrzeniu wniosku [...] Okręgu Lasów Państwowych. Wniosek ten nie pochodził zatem od uprawnionej osoby, tj. od N.R., który nabył przedmiotową nieruchomość w dniu [...] lipca 1941 r. Ponadto treść wniosku nie pozwalała na prowadzenie postępowania w oparciu o § 5 rozporządzenia, ponieważ żądanie nie dotyczyło niepodpadania nieruchomości pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu bądź wyłączenia jej spod postanowień tego przepisu, dotyczyło zaś potwierdzenia przejęcia majątku.

Zdaniem Ministra, decyzja wydana na podstawie § 5 rozporządzenia mogła orzekać, że określona nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i tym samym podlega przejęciu na cele reformy rolnej, ale tylko wówczas, gdy stwierdzono występowanie przesłanek określonych w tym przepisie po przeprowadzeniu postępowania wszczętego na wniosek byłego właściciela, który ubiegał się o wyłączenie nieruchomości spod postanowień art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Natomiast własność Skarbu Państwa wywodziła się z mocy prawa i podlegała ujawnieniu w księgach wieczystych na podstawie stosownego zaświadczenia, które nie miało charakteru decyzji administracyjnej. Stąd też podmioty publiczno-prawne, jak w niniejszej sprawie, [...] Okręg Lasów Państwowych, chcąc ujawnić przejęcie prawa własności na rzecz Skarbu Państwa na podstawie dekretu, powinny były posłużyć się takim zaświadczeniem, a nie ubiegać się o wydanie decyzji stwierdzającej przejęcie nieruchomości na cele reformy rolnej. Zatem wydanie orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L., na skutek rozpoznania tak sformułowanego żądania wniesionego przez nieuprawniony podmiot rażąco narusza § 5 i 6 rozporządzenia. Taką samą wadą dotknięte jest również orzeczenie Ministra Rolnictwa, utrzymujące w mocy orzeczenie organu stopnia wojewódzkiego.

Za niezasadny organ uznał zarzut skarżącego, iż [...] Okręg Lasów Państwowych posiadał legitymację procesową, uzasadniającą wszczęcie na jego wniosek postępowania administracyjnego. W aktach sprawy znajduje się protokół z dnia 1 sierpnia 1945 r., z którego wynika, że nieruchomość ,,[...]" została przejęta przez Nadleśniczego w T. na podstawie dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82). Dokument ten stanowi dowód, że nieruchomość przeszła na własność Państwa z mocy prawa na podstawie tego dekretu (uchwała SN z dnia 22 kwietnia 1994 r., sygn. akt Ill CZP 50/94). W omawianym protokole wskazano wprawdzie powierzchnię [...] ha, podczas, gdy kwestionowane orzeczenia dotyczyły nieruchomości o powierzchni [...] ha, nie stoi to jednak na przeszkodzie do uznania, iż nieruchomość objęta tymi orzeczeniami wchodziła w skład lasu przejętego na podstawie tego protokołu. Prawidłowo uznano w zaskarżonym orzeczeniu, iż świadczy o tym wymienienie w omawianym protokole nazwy "[...]" i nazwiska N.R.. Do takiego wniosku prowadzi również porównanie tego protokołu z protokołem z dnia [...] września 1954 r. (obejmującym nieruchomość "[...]" o pow. ok. [...] ha). Oba te protokoły zawierają zbieżne informacje w zakresie braku zabudowań i urządzeń, gatunku drzew (sosna) oraz wieku drzewostanu (protokół z 1945 r.: "I klasa wieku", czyli od 1 do 20 lat; sporządzony prawie 10 lat później protokół z 1954 r.: 23 lata"). Ponadto we wniosku Lasów Państwowych Nadleśnictwo T. z dnia 19 stycznia 2001 r. o dołączenie nieruchomości "[...]" o pow. [...] ha do księgi wieczystej nr [...] wskazuje się wprost, że podstawą prawną przejęcia był dekret z dnia 12 grudnia 1944 r.

W kwestionowanych orzeczeniach, tj. orzeczeniu Ministra Rolnictwa z dnia [...] czerwca 1953 r. i orzeczeniu Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia [...] sierpnia 1952 r. nieruchomość "[...]" została uznana za podlegającą przejęciu na cele reformy rolnej w konsekwencji stwierdzenia, że przeniesienie prawa własności na rzecz N.R. w 1941 r. było nieskuteczne, a zatem nieruchomość pozostawała nadal własnością E.S., właściciela nieruchomości ziemskiej "[...]", której powierzchnia ogólna znacznie przekraczała normę [...] ha.

W tym kontekście rozważyć należy wzajemny stosunek dekretu o reformy rolnej oraz dekretu o lasach. Jeżeli parcele leśne przekraczały obszar wskazany w dekrecie z dnia 12 grudnia 1944 r., tj. 25 ha, podpadały pod działanie przepisów tego dekretu (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 22 maja 2006 r., sygn. akt lV SA/\Na 313/06). Zatem orzekanie w przedmiocie podpadania pod działanie dekretu o reformie rolnej nieruchomości ziemskiej, która oprócz użytków rolnych obejmowała także lasy, jest zasadne jedynie do takich nieruchomości ziemskich, w skład których wchodziły lasy i grunty leśne nie przekraczające [...] ha. W skład nieruchomości "[...]" wchodziły parcele leśne przekraczające znacznie obszar [...] ha, wskazany w art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r., a protokół z dnia 1 sierpnia 1945 r. potwierdza przejęcie nieruchomości na podstawie dekretu – to niezależnie od oceny skuteczności umowy z 1941 r., niedopuszczalne było orzekanie przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. o podpadaniu tej nieruchomości pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej. Nieruchomość, jak słusznie zauważono w zaskarżonym orzeczeniu, nie mogła przejść dwukrotnie na własność Skarbu Państwa, na podstawie różnych przepisów prawa. Dlatego też i z tego powodu kontrolowane orzeczenia rażąco naruszają prawo.

W ocenie organu, zarzut braku legitymacji procesowej wnioskodawcy do żądania wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności kontrolowanych orzeczeń, nie może zostać uznany. Skarżący podnosi, iż zaskarżone orzeczenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zapadło w postępowaniu wszczętym na wniosek osoby nieuprawnionej, tj. J.R., bowiem poprzednik prawny J.R. nie był właścicielem objętej wnioskiem nieruchomości. Zdaniem skarżącego, umowa sprzedaży z dnia [...] lipca 1941 r., na mocy której poprzednik prawny wnioskodawcy nabył prawo własności nieruchomości, jest nieważna i nie wywołuje żadnych skutków prawnych. Skarżący wskazuje, że do przeniesienia własności nieruchomości w 1941 r. na rzecz N.R. konieczne było zezwolenie właściwej władzy, stosownie do przepisów rozporządzenia o obrocie nieruchomościami w Generalnym Gubernatorstwie z dnia 27 marca 1940 r. Ocena skuteczności umowy z 1941 r. rzutuje na istnienie po stronie wnioskodawcy interesu prawnego do żądania stwierdzenia nieważności kontrolowanych orzeczeń. Przepisy tego rozporządzenia nie mogą stanowić wzorca oceny czynności prawnej, ponieważ Rzeszy Niemieckiej i jej funkcjonariuszom nie przysługiwało w związku z faktycznym opanowaniem Polski w 1939 r. prawo do wykonywania na terytorium Polski aktów władzy państwowej w stosunku do obywateli polskich, na co zezwala okupantowi regulamin praw i zwyczajów wojny lądowej, stanowiący aneks do IV Konwencji Haskiej z dnia 18 października 1907 r. (Dz. U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161). Tzw. okupacja przez Rzeszę Niemiecką obszarów Państwa Polskiego nie była okupacją w rozumieniu prawa międzynarodowego, lecz bezprawnym zawładnięciem terytorium drogą przestępstwa międzynarodowego (orzeczenie SN z dnia 13 kwietnia 1948 r., sygn. akt C 18/48).

Skarżący zarzuca ponadto, iż nie dołączenie do akt sprawy decyzji Starosty Powiatowego w H. z dnia [...] kwietnia 1935 r., nr [...] stanowi naruszenie obowiązku organu prowadzącego postępowanie w zakresie dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego poprzez zebranie i rozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego. Zdaniem skarżącego, powołana wyżej decyzja Starosty Powiatowego w H. stanowi istotny dowód w sprawie albowiem prawdopodobnie decyzja ta była decyzja scaleniową, co ma istotne znaczenie przy ustalaniu poprawności prawnej przejęcia nieruchomości leśnych przez Skarb Państwa. Organ powziął starania w celu uzyskania tej decyzji występując- zgodnie z żądaniem Nadleśnictwa T. - do Sądu Okręgowego w Z. (w Sądzie tym toczyła się sprawa o wydanie nieruchomości). Sąd Okręgowy w Z. pismem z dnia 26 września 2013 r. poinformował, iż w aktach sprawy pod sygn. akt [...] nie znajduje się żądane orzeczenie i że nie może ono znajdować się w zbiorze dokumentów księgi wieczystej "[...]" rep. Nr [...] Sądu Rejonowego w H.. Niezasadne było dalsze poszukiwanie dokumentu, z uwagi na to, iż zebrany materiał dowodowy był wystarczający do wydania decyzji. Ponadto skarżący nie wskazał w jaki sposób domniemana decyzja scalająca miałaby wpłynąć na ocenę, czy kontrolowane orzeczenia w sposób rażący naruszają prawo.

Minister podał, że w przypadku ujawnienia każdej ciężkiej wady uzasadniającej stwierdzenie nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 Kpa organ prowadzący postępowanie nadzorcze zobowiązany jest, stosownie do art. 156 § 2 Kpa, ocenić, czy kontrolowana decyzja wywołała nieodwracalne skutki prawne. Jeśli decyzja, co do której istnieją przesłanki stwierdzenia nieważności wywołała takie skutki, należy w myśl art. 158 § 2 Kpa, ograniczyć się do stwierdzenia wydania wadliwej decyzji z naruszeniem prawa i wskazać okoliczności, z powodu których organ nie stwierdził nieważności decyzji. Zdaniem organu odwoławczego, skutkiem wydania kontrolowanych orzeczeń nie mogło być nabycie przez Skarb Państwa prawa własności do przedmiotowej nieruchomości, ponieważ Skarb Państwa stał się jej właścicielem już wcześniej, na podstawie innego przepisu prawa. W konsekwencji kontrolowane orzeczenia nie wywołały samoistnie skutków prawnych, w tym takich, o których można by powiedzieć, że mają nieodwracalny charakter. Nie zachodzą zatem przeszkody do stwierdzenia nieważności obu orzeczeń.

Od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2014 r., nr [...] Skarb Państwa – Nadleśniczy Nadleśnictwa T. w T. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1) art. 157 § 2 w zw. z art. 28 Kpa poprzez błędne uznanie, że J.R., a po jego śmierci jego następca prawny P.R. posiadali przymiot strony w niniejszym postępowaniu, co w konsekwencji prowadziło do wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności na wniosek podmiotu nie będącego stroną; 2) art. 7, art. 77 oraz art. 80 Kpa poprzez zaniechanie wszechstronnego zebrania i oceny materiału dowodowego pod kątem oceny, czy wnioskodawcy oraz jego następcy prawnemu przysługuje przymiot strony w postępowaniu administracyjnym oraz brak dokonania ustaleń w tym zakresie; 3) art. 156 § 1 pkt 2 w zw. z art. 104 Kpa w zw. z § 6 rozporządzenia oraz art. 9 ust. 1-3 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym polegające na błędnym uznaniu, że [...] Okręgowi Lasów Państwowych nie przysługiwał przymiot strony w postępowaniu o podpadanie nieruchomości objętej wnioskiem pod działanie art. 2 ust. 1 dekretu, co w konsekwencji skutkowało wydaniem decyzji stwierdzającej nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] czerwca 1953 r. i utrzymanego nim w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia [...] sierpnia 1952 r. W skardze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji jak również poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] października 2013 r., nr [...] oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie jest uzasadniona.

Trafnie wskazał Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że kontrolowane w postępowaniu nadzorczym orzeczenie Ministra Rolnictwa z dnia [...] czerwca 1953 r. i poprzedzające je orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa z dnia [...] sierpnia 1952 r. zostały wydane w warunkach nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 Kpa. Po pierwsze – art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i § 5 rozporządzenia nie uprawniały organów orzekających do rozstrzygania o podpadaniu nieruchomości pod działanie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu na wniosek innych podmiotów, niż osoba której mienie z mocy samego prawa z dniem 13 września 1944 r. (dniem wejścia w życie dekretu) zostało znacjonalizowane. Z przepisu § 6 rozporządzenia, który był przepisem szczególnym w stosunku do przepisu art. 9 rpa, wynika wyraźnie, że stroną postępowania administracyjnego z zakresu reformy rolnej jest osoba ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Wyłączenie spod reformy rolnej ze względów oczywistych dotyczyło właściciela nieruchomości ziemskiej, który na skutek działania art. 2 ust. 1 lit. e) utracił mienie i dążył do przywrócenia mu utraconych praw do gruntu.

Zdaniem Sądu, uprawnienia w zakresie wnioskowania o wydanie decyzji na podstawie § 5 rozporządzenia nie miał [...] Okręg Lasów Państwowych. Sąd zauważa, że [...] Okręg Lasów Państwowych został utworzony zarządzeniem Ministra Leśnictwa z dnia [...] grudnia 1949 r. o utworzeniu rejonowych przedsiębiorstw lasów państwowych (M. P. Nr [...], poz. [...] ze zm.), co wynika z § 1 pkt 7 tegoż zarządzenia. Przedmiotem działania tego przedsiębiorstwa było bezpośrednie prowadzenie gospodarstwa leśnego w zakresie: a) urządzenia, hodowli i ochrony lasów, b) ścinki i wyrobu podstawowych sortymentów surowca drzewnego, c) wywozu drewna z lasu do składów przy kolejach, drogach wodnych i kołowych jak również do położonych przy lesie zakładów obróbki drewna, d) pozyskiwania nasion leśnych, żywicowania drzew, pozyskiwania kory garbarskiej, e) prowadzenia gospodarki łowieckiej i rolnej, przy czym rolnej - według zasad ustalonych przez Ministra Leśnictwa w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych, f) pozyskiwania innych użytków gospodarki niedrzewnej z wyjątkiem spraw przekazanych do zakresu działania przedsiębiorstw przewidzianych w art. 6 ust. 2 lit. b) ustawy z dnia 20 grudnia 1949 r. o państwowym gospodarstwie leśnym (Dz. U. R. P. z 1949 r. Nr 63, poz. 494 ze zm.), g) melioracji gruntów leśnych i nieleśnych, budowy dróg leśnych, zabudowy potoków górskich, budowy i utrzymania budynków i budowli związanych z gospodarstwem leśnym (§ 2 zarządzenia).

Z przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1949 r. o państwowym gospodarstwie leśnym (Dz. U. Nr 63, poz. 494 ze zm.) wynikało, że przedsiębiorstwa lasów państwowych administrujące mieniem leśnym i mieniem nieleśnym z nim związanym posiadały osobowość prawną (art. 6 ust. 2 lit. a ustawy). Przedsiębiorstwa te obejmowały całokształt gospodarki w zakresie: a) hodowli, ochrony i urządzenia lasu, b) ścinki i wyrobu podstawowych sortymentów surowca drzewnego, c) wywozu drewna z lasów do składów przy kolejach, drogach wodnych i kołowych, jak również do położonych przy lasach obróbki drewna, d) pozyskiwania nasion, żywicowania oraz pozyskiwania kory garbarskiej i karpiny, e) prowadzenia gospodarki łowieckiej, rybackiej, rolnej i torfowej, f) pozyskiwania wszelkich innych użytków gospodarki nie drzewnej, g) melioracji gruntów leśnych i nieleśnych, budowy dróg leśnych, zabudowy potoków górskich, budowy i utrzymania budynków i budowli, związanych z gospodarstwem leśnym (art. 21 ust. 1 tej ustawy).

Istotne jest to, że przedsiębiorstwa lasów państwowych działając w imieniu Państwa w sferze dominium (gospodarowanie) sprawowały także imperium, ponieważ służyły im wszystkie publiczno-prawne uprawnienia dotychczasowej administracji lasów państwowych (art. 24 ust. 1 tej ustawy). W zakresie działania Ministra Leśnictwa, wynikającym ze szczególnych przepisów ustawowych, a nie objętym przepisami niniejszej ustawy, organy przedsiębiorstw lasów państwowych wykonywały czynności: a) przewidziane w art. 23-25 dekretu z dnia 26 kwietnia 1948 r. o ochronie lasów nie stanowiących własności Państwa (Dz. U. R. P. Nr 24, poz. 165), b) wynikające z wykonania dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. R. P. Nr 15, poz. 82), c) przewidziane w art. 5 i 7 ustawy z dnia 7 kwietnia 1949 r. o ochronie przyrody (Dz. U. R. P. Nr 25, poz. 180), d) przewidziane dla organów administracji lasów państwowych w prawie łowieckim (Dz. U. R. P. z 1927 r. Nr 110, poz. 934 ze zm.), e) przewidziane w art. 8 ustawy z dnia 18 listopada 1948 r. o przejściu na własność Państwa niektórych lasów i innych gruntów samorządowych (Dz. U. R. P. Nr 57, poz. 456), f) przewidziane w art. 5 dekretu z dnia 5 lipca 1946 r. o Straży Leśnej (Dz. U. R. P. z 1946 r. Nr 41, poz. 238 ze zm.), co wynika z przepisu art. 31 tej ustawy.

Z rozporządzenia Ministra Leśnictwa z dnia 27 grudnia 1949 r. w sprawie organizacji i zakresu działania przedsiębiorstw lasów państwowych (Dz. U. Nr 63, poz. 510 ze zm.) wynika, że przedsiębiorstwa lasów państwowych utworzone i działające na podstawie art. 6 ust. 2 lit. a) służyły do prowadzenia państwowego gospodarstwa leśnego w zakresie czynności wymienionych w art. 21 (§ 2 rozporządzenia). Do bezpośredniego prowadzenia gospodarstwa leśnego powołane były przedsiębiorstwa rejonowe pod nazwą okręgów lasów państwowych. Przedsiębiorstwa te podlegały wpisowi do rejestru handlowego (§ 3 ust. 1 i 3 rozporządzenia).

Z kolei dyrektorzy sprawujący zarząd okręgów lasów państwowych byli właściwymi władzami: 1) w rozumieniu art. 23 i 25 dekretu z dnia 26 kwietnia 1948 r. o ochronie lasów nie stanowiących własności Państwa (Dz. U. R. P. Nr 24, poz. 165), 2) w rozumieniu dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Państwa (Dz. U. R. P. Nr 15, poz. 82). Dyrektorzy okręgów lasów państwowych byli również właściwi do wykonywania czynności: 1) przewidzianych dla organów administracji leśnej w prawie łowieckim (Dz. U. R. P. z 1927 r. Nr 110, poz. 934 ze zm.), 2) przewidzianych w art. 5 dekretu z dnia 5 lipca 1946 r. o straży leśnej (Dz. U. R. P. z 1946 r. Nr 41, poz. 238 ze zm.), co wynika z § 12 rozporządzenia.

Powyższe regulacje prawne dotyczące Okręgów Lasów Państwowych wskazują, że zadaniem tych podmiotów była bieżąca gospodarka leśna, a dodatkowo przedsiębiorstwa te pełniły funkcję organów państwowej administracji leśnej. Także uprawnienia władcze dyrektorów tych przedsiębiorstw dotyczyły szeroko rozumianych spraw leśnych. Jeżeli chodzi o regulację stanu prawnego mienia nieruchomego dyrektor Lasów Państwowych mógł wnioskować tylko o przepisanie tytułu własności w księgach hipotecznych (art. 6 dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa). [...] Okręg Lasów Państwowych będąc jednym z ogniw administracji leśnej sam był władzą w rozumieniu art. 9 rpa. Tymczasem władza mogła działać tylko i wyłącznie w ramach zadań i kompetencji przyznanych jej przez prawo, co wynikało z przepisu art. 4 ust. 3 Konstytucji PRL z dnia 22 lipca 1952 r. (Dz. U. Nr 33, poz. 232).

Wobec tego wszczęcie przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa postępowania o podpadanie nieruchomości pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu w oparciu o wniosek nieuprawnionego Okręgowej Dyrekcji Lasów Państwowych i wydanie w tak wszczętym postępowaniu orzeczenia o charakterze merytorycznym świadczy o wydaniu orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia [...] sierpnia 1952 r., nr [...] i utrzymującego go w mocy orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] czerwca 1953 r., nr [...] z rażącym naruszeniem § 5 i 6 rozporządzenia, co trafnie stwierdził Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Zdaniem Sądu, wada nieważności obciążająca orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. i Ministra Rolnictwa wynika także z tego, że organy te nie były uprawnione do badania w postępowaniu administracyjnym skuteczności umowy z dnia [...] lipca 1941 r. w zakresie przeniesienia własności nieruchomości p.n. "[...]" o pow. [...] ha i do oceny, że umowa ta była nieważna, jako niezgodna z przepisem art. 2 ust. 2 dekretu i wydana bez wymaganego zezwolenia władz ziemskich. Sprawa o ważność umowy była sprawą cywilną do której rozpatrzenia właściwy był w dacie wydawania kwestionowanych orzeczeń sąd powszechny. Wynika to z przepisów art. 1 i 2 Kodeksu postępowania cywilnego z dnia 29 listopada 1930 r. (Dz. U. z 1950 r. Nr 43, poz. 394 ze zm.). To sąd powszechny miał zatem kompetencje do oceny, czy przeniesienie własności spornej nieruchomości winno być poprzedzone zezwoleniem władzy, o którym mowa w rozporządzeniu z dnia 27 marca 1940 r. o obrocie nieruchomościami w Generalnym Gubernatorstwie i czy brak tego zezwolenia skutkuje nieważnością umowy z dnia [...] lipca 1941 r. Wobec tego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. uznając za nieważną wskazaną wyżej umowę wydało swe orzeczenie z rażącym naruszeniem § 5 rozporządzenia w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Minister Rolnictwa wydając orzeczenie o charakterze merytorycznym, utrzymującym w mocy rażąco wadliwe orzeczenie pierwszoinstancyjne także działał z rażącym naruszeniem wskazanych wyżej przepisów.

W ocenie Sądu, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie dotyczącej ważności orzeczeń wydanych w trybie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i § 5 rozporządzenia błędnie wskazał, że skoro sporna nieruchomość [...] o pow. [...] ha przeszła już z mocy prawa na własność Skarbu Państwa na mocy dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Państwa, to Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. rażąco naruszyło prawo, ponieważ ta sama nieruchomość nie mogła dwukrotnie przejść na Skarb Państwa. Sąd zauważa, że nacjonalizacja nieruchomości w oparciu o przepisy z zakresu reformy rolnej nastąpiła wcześniej, niż nacjonalizacja lasów i gruntów leśnych dokonana dekretem z dnia 12 grudnia 1944 r. Skoro zatem w postępowaniu nadzorczym kontrolowane były orzeczenia odwołujące się do nacjonalizacji następującej w dniu 13 września 1944 r., to kwestia nabycia spornego mienia w dniu 27 grudnia 1944 r. w trybie dekretu o przejęciu lasów nie miała znaczenia dla tej sprawy. Sąd zwraca uwagę, że w niniejszej sprawie nie chodzi o rozstrzygnięcie, co do istoty sprawy, w trybie którego z dekretów nacjonalizacyjnych doszło do nabycia spornej nieruchomości przez Skarb Państwa. W niniejszej sprawie chodzi o kontrolę legalności orzeczeń wydanych w sprawie z zakresu reformy rolnej w latach 1952 i 1953 przez pryzmat wad nieważności z art. 156 § 1 Kpa.

Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie nadzorczej, będącej sprawą administracyjną, nie podlegała ocenie przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi kwestia ważności umowy zawartej w dniu [...] lipca 1941 r. przez pryzmat obowiązujących wówczas umów międzynarodowych i wymogów rozporządzenia z dnia 27 marca 1940 r. o obrocie nieruchomościami w Generalnym Gubernatorstwie. Naczelny organ administracji publicznej działający w sprawie nieważnościowej nie był w tym zakresie właściwy, ponieważ sprawa o ważność umowy jest sprawą cywilną rozstrzyganą przez sądy powszechne (art. 1 w zw. z art. 2 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego).

Opisane wyżej uchybienia przepisom art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 w zw. z art. 156 § 1 Kpa nie miały jednak żadnego wpływu na wynik sprawy.

Sąd podziela stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że w niniejszej sprawie nie wystąpiła przeszkoda do stwierdzenia nieważności orzeczeń z lat 1952 i 1953 r., o której mowa w art. 156 § 2 Kpa w postaci nieodwracalnych skutków prawych. Jak wynika z akt sprawy po wydaniu kwestionowanych orzeczeń przedmiotowa nieruchomość nie została zbyta w drodze czynności prawnej na rzecz osób trzecich. Nieruchomość składająca się na [...] o pow. [...] ha zawiera się w obecnych działkach nr od [...] do [...], położonych w Gminie K., co wynika z Rejestru gruntów obrębu [...] z dnia [...] lutego 2006 r. Właścicielem tego gruntu jest Skarb Państwa, a władającym Lasy Państwowe Nadleśnictwo T., co wynika Działu II księgi wieczystej Kw nr [...].

Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd nie podziela stanowiska skarżącego, że spadkobiercy N.R., tj. J.R., a później P.R. nie mieli statusu strony postępowania w rozumieniu art. 28 w zw. z art. 157 § 2 Kpa i nie mogli zainicjować postępowania nadzorczego. Skoro w orzeczeniu Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia [...] sierpnia 1952 r., nr [...] organ pierwszej instancji w postępowaniu zwyczajnym rozstrzygał o prawach N.R., uznając nabycie przez niego spornych gruntów za nieważne, to spadkobiercy tej osoby mieli legitymację do bycia stroną tego postępowania, aby np. zweryfikować, czy w postępowaniu prowadzonym na podstawie § 5 rozporządzenia nie wystąpiła wada nieważności z art. 156 § 1 pkt 4 Kpa – skierowanie decyzji do osoby nie będącej stroną w sprawie. Co prawda w niniejszym postępowaniu wada ta nie wystąpiła, skoro akt notarialny z dnia [...] lipca 1941 r., dokumentujący nabycie przez N.R. spornych gruntów, nie został uznany za nieważny na mocy prawomocnego wyroku sądu powszechnego.

Dla niniejszej sprawy nadzorczej nie miała też znaczenia dokumentacja z podziału gruntów zatwierdzona przez Starostwo Powiatowe w H. w dniu [...] kwietnia 1935 r. oraz umowa sprzedaży z dnia [...] kwietnia 1935 r. Uszło uwadze skarżącego, że w kwestionowanych orzeczeniach z lat 1952 i 1953 r. organy nie zajmowały się tymi zagadnieniami. Okoliczności te nie podlegały zatem badaniu w postępowaniu nadzorczym. Postępowanie nadzorcze miało jedynie zweryfikować legalność kwestionowanych orzeczeń i nie mogło przerodzić się w postępowanie zwykłe prowadzone, co do istoty sprawy, zwłaszcza w kierunku ustalenia nabycia spornego gruntu w trybie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r., jak tego domagał się skarżący.

Biorąc powyższe pod uwagę i nie znajdując podstaw do uwzględnienia skargi Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.