Wyrok NSA oz. we Wrocławiu, sygn. akt SA/Wr 2146/94
NSA oz. we Wrocławiu
Data orzeczenia: 1994-11-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Hasła tematyczne: Powszechny obowiązek obrony
Żołnierze zawodowi
Powołane przepisy: article: art. 87 ust. 2 pkt 3, art. 39 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 1992 nr 4 poz. 16
law: Obwieszczenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 11 grudnia 1991 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej.
article: par. 3 ust. 1 pkt 3
journal: Dz.U. 1992 nr 85 poz. 431
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie udzielania poborowym odroczeń czynnej służby wojskowej oraz zwalniania żołnierzy z tej służby przed jej odbyciem, a także uznawania poborowych i żołnierzy za jedynych żywicieli rodzin.
Teza: 1. Przy ocenie konieczności sprawowania przez żołnierza bądź poborowego opieki nad członkiem rodziny /art. 87 ust. 2 pkt 3 i art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej - Dz.U. 1992 nr 4 poz. 16/ właściwe organy powinny kierować się treścią i zakresem obowiązku alimentacyjnego, o jakim mowa w art. 128 i 129 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a w stosunku do małżonków - treścią art. 23 tego kodeksu.

2. Przepis par. 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie udzielania poborowym odroczeń czynnej służby wojskowej oraz zwalniania żołnierzy z tej służby przed jej odbyciem, a także uznawania poborowych i żołnierzy za jedynych żywicieli rodzin /Dz.U. nr 85 poz. 431/, uzależniający uznanie konieczności sprawowania przez żołnierza lub poborowego bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny od warunku, że nie ma innego pełnoletniego członka rodziny, bliższego lub równego stopniem pokrewieństwa, zobowiązanego do sprawowania tej opieki, nie oznacza, że ocena konieczności sprawowania opieki może być dokonana z pominięciem faktycznych możliwości spełniania tego obowiązku przez krewnych w tym samym stopniu, bez uwzględnienia ich sytuacji rodzinnej, stanu zdrowia, miejsca zamieszkania i innych warunków sprawowania opieki.

TEZY

1. Przy ocenie konieczności sprawowania przez żołnierza bądź poborowego opieki nad członkiem rodziny /art. 87 ust. 2 pkt 3 i art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej - Dz.U. 1992 nr 4 poz. 16/ właściwe organy powinny kierować się treścią i zakresem obowiązku alimentacyjnego, o jakim mowa w art. 128 i 129 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a w stosunku do małżonków - treścią art. 23 tego kodeksu.

2. Przepis par. 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie udzielania poborowym odroczeń czynnej służby wojskowej oraz zwalniania żołnierzy z tej służby przed jej odbyciem, a także uznawania poborowych i żołnierzy za jedynych żywicieli rodzin /Dz.U. nr 85 poz. 431/, uzależniający uznanie konieczności sprawowania przez żołnierza lub poborowego bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny od warunku, że nie ma innego pełnoletniego członka rodziny, bliższego lub równego stopniem pokrewieństwa, zobowiązanego do sprawowania tej opieki, nie oznacza, że ocena konieczności sprawowania opieki może być dokonana z pominięciem faktycznych możliwości spełniania tego obowiązku przez krewnych w tym samym stopniu, bez uwzględnienia ich sytuacji rodzinnej, stanu zdrowia, miejsca zamieszkania i innych warunków sprawowania opieki.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny uznał zasadność skargi Tomasza Z. na decyzję Wojewody (...) z dnia 16 sierpnia 1994 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia konieczności sprawowania przez żołnierza bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny i na podstawie art. 207 par. 1 i 2 pkt 1 i 3 Kpa uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta W. z dnia 11 lipca 1994 r., a także - zgodnie z art. 208 Kpa - zasądził od Wojewody sto tysięcy złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania na rzecz skarżącego.


UZASADNIENIE

Tomasz Z., syn Haliny i Romualda, odbywa zasadniczą służbę wojskową od dnia 27 kwietnia 1994 r., początkowo w jednostce wojskowej w N., a obecnie w W. Halina i Romuald małżonkowie Z. mieszkają w W. przy ul. B. nr 6. Halina Z., lat 55, została zaliczona do pierwszej grupy inwalidów od dnia 10 grudnia 1993 r., co wynika z sentencji wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 11 kwietnia 1994 r. (...), a Romuald Z., lat 58, orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w W. z dnia 23 maja 1993 r. nr akt (...) został zaliczony do drugiej grupy inwalidów. Według zaświadczenia Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. z dnia 19 maja 1994 r. oboje małżonkowie wymagają pomocy osoby trzeciej.

Z wcześniejszego małżeństwa Halina Z. ma córkę Bożenę, urodzoną w 1958 r., zamieszkałą w W.R. koło T., oraz syna Grzegorza, urodzonego w 1960 r., zamieszkałego w E. Natomiast Romuald Z. ma z wcześniejszego związku małżeńskiego syna Marka, urodzonego w 1967 r.

Po powołaniu do wojska Tomasz Z. wystąpił do Prezydenta Miasta W. z podaniem o stwierdzenie konieczności sprawowania bezpośredniej opieki nad obojgiem rodziców. Decyzją z dnia 11 lipca 1994 r. nr OSO-5214/18/94 Prezydent Miasta W., na podstawie art. 88 ust. 1 i art. 87 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej /Dz.U. 1992 nr 4 poz. 16/, odmówił stwierdzenia konieczności sprawowania przez Tomasza Z. bezpośredniej opieki nad rodzicami. Wyjaśnił, że według art. 87 ust. 2 pkt 3 ustawy zwolnienie żołnierza ze służby wojskowej jest dopuszczalne w razie konieczności sprawowania bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny, który nie ukończył 16 lat życia lub został zaliczony do pierwszej grupy inwalidów. Wprawdzie do pierwszej grupy inwalidów została zaliczona matka Halina Z., jednakże do zapewnienia jej opieki są zobowiązani na równi z Tomaszem Z. jej córka Bożena i syn Grzegorz, przyrodnie rodzeństwo wnioskodawcy.

W odwołaniu od tej decyzji Tomasz Z. wyjaśnił, że matka jest dotknięta schorzeniami wzroku, kręgosłupa i nerek oraz choruje na epilepsję i łuszczycę, natomiast ojciec cierpi na upośledzenie sprawności ruchu, wzroku i słuchu. Opieki nad matką nie może sprawować jego przyrodnie rodzeństwo, gdyż siostra mieszka w W.R., a brat w E., miejscowościach oddalonych od W.

Decyzją z dnia 16 sierpnia 1994 r. nr SO.VI.5214/16/94 Wojewoda (...) utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta W. Organ odwoławczy uznał, że Halina Z. wymaga bezpośredniej opieki drugiej osoby, jednakże nie uzasadnia to stwierdzenia, że tylko Tomasz Z. powinien sprawować tę opiekę, skoro do sprawowania opieki jest zobowiązane również pozostałe rodzeństwo. Przepis par. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie udzielania poborowym odroczeń czynnej służby wojskowej oraz zwalniania żołnierzy z tej służby przed jej odbyciem, a także uznawania poborowych i żołnierzy za jedynych żywicieli rodzin /Dz.U. nr 85 poz. 431/ nie stwarza podstaw do uznania konieczności sprawowania przez żołnierza opieki nad członkiem rodziny, gdy inni członkowie rodziny, zobowiązani do sprawowania opieki, mieszkają w innej miejscowości.

W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Tomasz Z. zarzucił, że decyzja Wojewody (...) narusza przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 listopada 1992 r. oraz art. 7 Kpa. Zdaniem skarżącego, zakres obowiązku zapewnienia przez żołnierza bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny powinien być oceniony z uwzględnieniem art. 128 i 129 par. 2 k.r.o. Wynikający z tych przepisów obowiązek krewnych zapewnienia opieki osobie bliskiej jest uzależniony w szczególności od faktycznej możliwości jego wykonywania. Siostra przyrodnia Bożena Z. i brat przyrodni Grzegorz R. ze względu na miejsce zamieszkania nie są w stanie wykonywać czynności z tym związanych. Natomiast syn Romualda Z. - Marek nie jest zobowiązany do opieki nad Haliną Z., która nie jest jego matką, i nie utrzymuje z nią żadnych kontaktów.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o oddalenie skargi. Wyjaśnił, że skarżący odbywa obecnie służbę w jednostce wojskowej w W. i ma możliwości odwiedzania rodziców i udzielania im pomocy. Czynności związane z dokonywaniem zakupów, przygotowywaniem posiłków i innymi pracami domowymi może wykonywać i wykonuje w czasie nieobecności skarżącego Romuald Z., co stwierdzono podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego dnia 26 września 1994 r.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Według art. 87 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej /Dz.U. 1992 nr 4 poz. 16/ żołnierza zwalnia się z zasadniczej służby wojskowej przed jej odbyciem w razie konieczności sprawowania przez niego bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny, który nie ukończył szesnastu lat życia lub został zaliczony do I grupy inwalidów.

Stosownie do art. 89 ust. 1 tej ustawy Rada Ministrów określa w drodze rozporządzenia szczegółowe warunki zwalniania żołnierzy z zasadniczej służby wojskowej przed jej odbyciem, a także szczegółowe zasady i tryb postępowania oraz właściwość organów wojskowych w tych sprawach.

Korzystając z tego upoważnienia, Rada Ministrów w par. 3 ust. 1 w związku z par. 11 ust. 1 pkt 3 i par. 12 ust. 1 rozporządzenia z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie udzielania poborowym odroczeń czynnej służby wojskowej oraz zwalniania żołnierzy z tej służby przed jej odbyciem, a także uznawania poborowych i żołnierzy za jedynych żywicieli rodzin /Dz.U. nr 85 poz. 431/ określiła szczegółowe warunki zwolnienia żołnierza ze służby wojskowej ze względu na konieczność sprawowania bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny, uzależniając zwolnienie od: 1/ faktycznego sprawowania opieki przez żołnierza, 2/ miejsca zamieszkania, umożliwiającego mu codzienne sprawowanie tej opieki, oraz 3/ braku innego pełnoletniego członka rodziny, bliższego lub równego stopniem pokrewieństwa, zobowiązanego do sprawowania tej opieki.

Ani cytowana ustawa, ani to rozporządzenie, stanowiąc o przesłance sprawowania bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny, nie określa wyraźnie jej podstaw prawnych. Jednakże jeśli się zważy, że zakres sprawowania opieki został ograniczony do członków rodziny i osoby, która wychowywała i utrzymywała żołnierza, oraz osoby, względem której żołnierza obciąża obowiązek alimentacyjny na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu, nie może budzić wątpliwości pogląd, że obowiązek sprawowania opieki nad członkiem rodziny wynika z obowiązku alimentacyjnego małżonków, krewnych, osób przysposabiających i przysposobionych oraz ewentualnie z wyroku sądowego orzekającego o tym obowiązku. (...) Wobec tego przy ocenie konieczności sprawowania przez żołnierza bądź poborowego opieki nad członkiem rodziny, o czym mówi art. 87 ust. 2 pkt 3 i art. 39 ust. 1 pkt 1 powyższej ustawy, właściwe organy powinny kierować się treścią i zakresem obowiązku alimentacyjnego, o jakim mowa w art. 128 i 129 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a w stosunku do małżonków - treścią art. 23 tego kodeksu.

Przewidziane w art. 39 ust. 7 i art. 89 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony upoważnienie dla Rady Ministrów do określania szczegółowych warunków i zasad odraczania bądź zwalniania ze służby wojskowej nie może być - w zakresie stwierdzenia konieczności sprawowania opieki nad członkiem rodziny - oceniane jako upoważnienie do odstępstw od treści obowiązku alimentacyjnego, o jakim w szczególności jest mowa w art. 129 par. 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Skoro bowiem treść i zakres obowiązku alimentacyjnego ustalone zostały w ustawie, to ograniczeń w tym przedmiocie w odniesieniu do konieczności sprawowania opieki nad członkiem rodziny nie może ustanawiać organ wykonawczy na podstawie przepisów ustawowych o charakterze blankietowym, jakimi są upoważnienia zamieszczone w art. 39 ust. 7 i art. 89 ust. 1 omawianej ustawy.

Przepis par. 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie udzielania poborowym odroczeń czynnej służby wojskowej oraz zwalniania żołnierzy z tej służby przed jej odbyciem, a także uznawania poborowych i żołnierzy za jedynych żywicieli rodzin /Dz.U. nr 85 poz. 431/, uzależniający uznanie konieczności sprawowania przez żołnierza lub poborowego bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny od warunku, że nie ma innego pełnoletniego członka rodziny, bliższego lub równego stopniem pokrewieństwa, zobowiązanego do sprawowania tej opieki, nie oznacza, że ocena konieczności sprawowania tej opieki może być dokonana z pominięciem faktycznych możliwości spełniania tego obowiązku przez krewnych w tym samym stopniu, bez uwzględnienia ich sytuacji rodzinnej, stanu zdrowia, miejsca zamieszkania i innych warunków sprawowania opieki.

Wprawdzie w art. 129 par. 2 k.r.o. jest mowa tylko o proporcjonalności obowiązku alimentacyjnego do możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego, jednakże zasada proporcjonalności obowiązku alimentacyjnego będzie miała również odpowiednie zastosowanie przy ocenie obowiązku zapewnienia opieki nad członkiem rodziny.

Z wyjaśnień skarżącego, potwierdzonych przez kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, wynika, że obowiązek sprawowania opieki nad matką Haliną Z. spełnia skarżący osobiście. Jego ojciec Romuald Z., jako inwalida II grupy z powodu upośledzenia sprawności narządów ruchu, wzroku i słuchu, nie jest w stanie zapewnić żonie pełnej opieki. Okoliczność ta, jak się zdaje, nie budzi wątpliwości, jeśli się zważy, że jedną z chorób matki jest epilepsja.

Halina Z. ma stałe miejsce zamieszkania w W., gdzie przebywa wraz z mężem. Pozostałe dzieci Haliny Z. mieszkają w dużej odległości od W.: córka Bożena w W.R. koło T., a syn Grzegorz w E. Oboje mają w tych miejscowościach własne rodziny. Zapewnienie przez nich opieki nad matką łączyłoby się bądź z ich przeniesieniem się do W., bądź z wyjazdem chorej matki z W., z jednoczesną rozłąką z mężem.

Organy obu instancji nie oceniały powyższych okoliczności, ograniczając się do ustalenia, że obowiązek zapewnienia opieki nad matką obciąża w równym stopniu skarżącego oraz jego przyrodnie rodzeństwo. W tej sytuacji nie można przyjąć, że sprawa została wyjaśniona dokładnie i wszechstronnie stosownie do art. 7 i 77 par. 1 Kpa.

Na zasadzie art. 207 par. 1 i 2 pkt 1 i 3 Kpa należało orzec jak wyżej.

Orzeczenie o kosztach jest zgodne z art. 208 Kpa.