Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 702/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-03-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 36(4) ust. 10, art. 36(5) ust. 2
journal: Dz.U. 2016 poz 233
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Sieńczyło-Chlabicz (spr.) Sędzia NSA Mirosław Trzecki Sędzia NSA Dorota Dąbek po rozpoznaniu w dniu 30 marca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 października 2017 r. sygn. akt VI SA/Wa 378/17 w sprawie ze skargi M. D. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia [...] 24 listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 18 października 2017 r., sygn. akt VI SA/Wa 378/17, po rozpoznaniu sprawy ze skargi M.D. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego: uchylił zaskarżoną uchwałę (pkt 1) i zasądził na rzecz M. D. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd I instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia.

I

Uchwałą z dnia [...] kwietnia 2013 r. Komisja Egzaminacyjna do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2013 r. z siedzibą w G. w sprawie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego (dalej: Komisja Egzaminacyjna) stwierdziła, że M.D. (dalej: zdający, skarżący) uzyskał wynik negatywny z egzaminu radcowskiego, otrzymując następujące oceny z poszczególnych części egzaminu: z części pierwszej - ocena bardzo dobra, z części drugiej - ocena dostateczna, z części trzeciej - ocena niedostateczna, z części czwartej - ocena dobra, z części piątej - ocena dobra.

Po rozpoznaniu odwołania Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego (dalej: Komisja Egzaminacyjna II stopnia lub organ odwoławczy) uchwałą z dnia [...] sierpnia 2013 r., utrzymała w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej z dnia [...] kwietnia 2013 r.

Od uchwały Komisji Egzaminacyjnej II stopnia skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiódł zdający, zaskarżając ją w całości.

Wyrokiem z dnia 13 maja 2014 r., sygn. akt VI SA/Wa 3016/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną uchwałę.

W ocenie Sądu organ administracji wydając zaskarżoną uchwałę dopuścił się, mogącego mieć wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, a w szczególności art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.; dalej: k.p.a.), art. 8, art. 11, art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., a także art. 107 § 3 k.p.a., polegającego na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności istotnych dla prawidłowego i pełnego rozstrzygnięcia sprawy oraz na dokonaniu dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, bez wyraźnego wskazania przyczyn nieuwzględnienia twierdzeń i zarzutów skarżącego.

Zdaniem WSA organ odwoławczy nie ustalił w sposób jednoznaczny, czy rzeczywiście nie doszło do naruszenia art. 36⁵ ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radach prawnych (t.j. Dz. U. z 2010 r., Nr 10, poz. 65 ze zm.; dalej: u.r.p.), polegającego na zaniechaniu obiektywnej oceny zastosowanych przez skarżącego w rozwiązaniu trzeciej części egzaminu radcowskiego z prawa cywilnego przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji oraz poprawności zaproponowanego przez niego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, który zdający miał reprezentować, sporządzając projekt apelacji, w ramach założeń zadania egzaminacyjnego. Tym samym organ odwoławczy, rozstrzygając w niniejszej sprawie, dopuścił się, zdaniem Sądu, naruszenia przepisu art. 8 k.p.a. i wyrażonej w nim zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa i stosowanego przez nie prawa, jak również dopuścił się naruszenia przepisu art. 11 k.p.a. – zasady wyjaśniania zasadności decyzji i postanowień.

Sąd I instancji wskazał, że w myśl art. 36⁵ ust. 2 u.r.p. oceny rozwiązania każdego z zadań z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego dokonują niezależnie od siebie dwaj egzaminatorzy z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna, jeden spośród wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości, drugi spośród wskazanych przez Krajową Radę Radców Prawnych. Egzaminatorzy dokonując oceny biorą pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność rozstrzygnięcia problemu egzaminacyjnego, należyte zabezpieczenie interesu reprezentowanej strony.

Sąd I instancji przypomniał, że w ocenie egzaminatora, który ocenił pracę skarżącego na ocenę niedostateczną rażącym błędem było niepodniesienie zarzutu naruszenia art. 5 k.c. i art. 320 k.p.c. i zbyt mały zakres zaskarżenia. Za błędne zostało uznane także żądanie zmiany orzeczenia o odsetkach od dnia doręczenia odpisu pozwu zamiast od dnia wydania zaskarżonego wyroku. Zdaniem egzaminatora uzasadnienie apelacji odnosi się tylko do nieuwzględnienia zapłaconej kwoty 12.000 zł i do odsetek.

Natomiast drugi egzaminator ocenił pracę skarżącego na ocenę dostateczną, wskazując na nieprawidłowo określoną wysokość zachowku, w tym wartość przedmiotu zaskarżenia. Podniósł, że nie zawarto zarzutu naruszenia art. 320 k.p.c. i art. 5 k.c., a podana wartość przedmiotu zaskarżenia jest sprzeczna z wnioskiem apelacji. W ocenie egzaminatora nieprawidłowo zastosowano i zinterpretowano przepisy o odsetkach od zachowku i wymagalności roszczenia o zachowek.

W ocenie Sądu I instancji organ odwoławczy - rozpoznając odwołanie od uchwały ustalającej negatywny wynik egzaminu radcowskiego, w sytuacji uzyskania ocen cząstkowych dostatecznej i niedostatecznej - powinien wskazać, z jakich powodów przyjął stanowisko tylko jednego egzaminatora, a drugie pominął. W taki bowiem sposób organ odwoławczy zrealizuje zawartą w art. 8 k.p.a. zasadę pogłębiania zaufania przy załatwianiu sprawy oraz zawartą w art. 11 k.p.a. zasadę przekonywania. Zgodnie z tą drugą organ zobowiązany jest wyjaśnić zasadność przesłanek, jakimi się kierował przy załatwianiu sprawy tzn. w sposób jasny, zrozumiały, logiczny wskazać przyczyny podjętego rozwiązania, a tym samym wyjaśnić z jakich powodów przyjęty przez skarżącego sposób rozwiązania jest błędny. Dlatego też, zdaniem Sądu I instancji, niewystarczające jest przyjęcie przez organ odwoławczy stanowiska jednego z egzaminatorów, z całkowitym brakiem odniesienia się do oceny pozytywnej wystawionej przez drugiego egzaminatora. Takie działanie, jak to słusznie wskazał skarżący, może wywołać poczucie głębokiej niesprawiedliwości i podważyć zaufanie do organów administracji publicznej.

Sąd I instancji wskazał, że w odwołaniu skarżący powołując się na doktrynę i orzecznictwo szczegółowo wyjaśnił, z jakich powodów uznał za niezasadne postawienie zarzutów naruszenia art. 5 k.c. i art. 320 k.p.c. Wskazał też na rozbieżności dotyczące określenia wymagalności świadczenia z tytułu zachowku i zastosowania art. 455 k.c. Komisja Egzaminacyjna II stopnia nie wyjaśniła, z jakich powodów przyjęte przez skarżącego w tej kwestii stanowisko nie dawało podstaw do uzyskania oceny pozytywnej. Organ odwoławczy nie podjął nawet próby wyjaśnienia braku podstaw podniesienia zarzutów art. 5 k.c. i art. 320 k.p.c.

Reasumując WSA stwierdził, że w toku ponownego postępowania organ powinien dokonać wszechstronnej oceny całości zgromadzonego dotychczas materiału dowodowego oraz ustosunkować się szczegółowo do zarzutów skarżącego.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniosła Komisja Egzaminacyjna II stopnia.

Wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt II GSK 2608/14, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną organu. W ocenie Sądu II instancji istotne w rozpoznawanej sprawie jest dokonanie wszechstronnego ustosunkowania się do argumentacji zawartej w odwołaniu dotyczącej zarzutu braku podniesienia przez skarżącego w ocenianej pracy zarzutów naruszenia art. 5 k.c. oraz art. 320 k.p.c. Skarżący w odwołaniu wskazywał bowiem na rozbieżności w orzecznictwie oraz w doktrynie dotyczące możliwości podniesienia zarzutów w zakresie wskazanych wyżej przepisów, w stanie faktycznym wynikającym z zadania egzaminacyjnego. Ponadto, jak zasadnie przyjął Sąd I instancji, organ pominął stanowisko egzaminatora, który wystawił ocenę pozytywną, nie wyjaśniając, z jakich powodów.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Komisja Egzaminacyjna II stopnia uchwałą z dnia [...] listopada 2016 r., utrzymała w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej z dnia [...] kwietnia 2013 r.

Rozpatrując ponownie sprawę Komisja Egzaminacyjna II stopnia stwierdziła, że zdający trafnie sporządził apelację, a nie opinię prawną o niezasadności jej wnoszenia, co świadczy o prawidłowym kierunku działania autora apelacji w interesie reprezentowanej strony. Zakres zaskarżenia wyroku został określony nieprawidłowo bowiem zdający zaskarżył wyrok co do kwoty 12.000 zł oraz w zakresie odsetek ustawowych. Poprawnie należało zaskarżyć wyrok Sądu I instancji w części, tj. co do punktu I orzeczenia, w zakresie uwzględniającym powództwo ponad 37.652,50 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 4 marca 2010 r. do dnia zapłaty. Ponadto w apelacji w pierwszej kolejności powinny być podniesione zarzuty procesowe w zakresie ustaleń faktycznych, ponieważ prawidłowość ustaleń wpływać będzie na zastosowanie innych przepisów postępowania, jak i prawa materialnego. W stanie sprawy w zakresie zarzutów prawa procesowego należało podnieść naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów oraz dokonanie jej w sposób wybiórczy i mało wnikliwy. W apelacji zabrakło zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w zakresie oceny dowodów dotyczących sytuacji życiowej oraz rodzinnej pozwanego z uwzględnieniem okoliczności, o których mowa wyżej. Okoliczności te mają bowiem istotne znaczenie przy zastosowaniu w sprawie art. 5 k.c. oraz art. 320 k.p.c.

Komisja Egzaminacyjna II stopnia podniosła, że w analizowanym wypadku zasadne było podniesienie zarzutu naruszenia art. 320 k.p.c. na odmowę rozłożenia zasądzonego świadczenia na raty w sytuacji, gdy były ku temu przesłanki, a pozwany udowodnił podnoszone przez siebie twierdzenia. W pracy zdającego zarzutu naruszenia art. 320 k.p.c. zabrakło, zaś Sąd I instancji dopuścił się w tym zakresie istotnego uchybienia procesowego. Zdający powinien również ponowić wniosek o rozłożenie zasądzonego świadczenia na raty ze wskazaniem ilości rat oraz terminu ich płatności, czego w apelacji również zabrakło.

Natomiast w zakresie prawa materialnego pominięty został zasadny i kluczowy dla rozstrzygnięcia sprawy zarzut naruszenia art. 5 k.c. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy istniały podstawy do miarkowania kwoty dochodzonego zachowku w oparciu o zasady słuszności, a możliwość miarkowania wysokości zachowku z uwzględnieniem powyższego przepisu jest w orzecznictwie ugruntowana. Odnosząc się natomiast wprost do stanowiska zdającego zawartego we wniesionym przez niego odwołaniu na str. 6 do 11 należy podnieść, że ocena okoliczności czy zachodzą w sprawie "szczególnie rażące" wypadki i istnieją podstawy do zastosowania czy to art. 5 k.c. czy art. 320 k.p.c. (do rozłożenia świadczenia na raty) należy ostatecznie do sądu rozpoznającego konkretną sprawę. Tym niemniej rolą fachowego pełnomocnika jest zabezpieczenie interesu swojego klienta w jak najszerszym zakresie poprzez sformułowanie odpowiednich zarzutów.

Zdaniem Komisji Egzaminacyjnej II stopnia, wbrew zarzutom odwołania oraz prezentowanemu przez zdającego na wszystkich etapach postępowania w sprawie, istniały przesłanki do zastosowania obu ww. przepisów. Ocena rażącego charakteru tych okoliczności nie należy już jednak do autora apelacji, a podniesienie tych zarzutów, czego zdający nie dostrzegł, nie pociągało za sobą znaczącego ryzyka dla reprezentowanej przez niego strony. Organ podzielił poglądy wyrażone w przywołanym w odwołaniu orzecznictwie sądowym m.in. Sądów Apelacyjnych w Szczecinie czy Warszawie, z tym jednak zastrzeżeniem, że odnoszą się one jedynie do wykładni pojęcia "szczególnie rażących wypadków" pozwalających na zastosowanie w sprawie art. 5 k.c.

Celowy był zarzut naruszenia art. 991 k.c. poprzez pominięcie przez Sąd przy ustaleniu wartości spadku środków pieniężnych, które powód otrzymał od matki pozwanego (a swojej siostry), tj. kwoty 12.000 zł. Zasadny był również zarzut w zakresie ustalonej przez Sąd I instancji daty wymagalności odsetek (art. 481 k.c.). Z pewnością uchybieniem Sądu było ustalenie, że odsetki należą się powodowi od daty postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Poglądy judykatury dotyczące daty wymagalności odsetek ustawowych przy roszczeniu o zachowek nie są jednolite. W interesie pozwanego leżało jednak ustalenie, jak najpóźniejszej daty wymagalności odsetek ustawowych, a taką niewątpliwe jest data wyrokowania w sprawie.

Zdający w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach procesu zarzucił naruszenie art. 98 k.p.c., 100 k.p.c., co jest działaniem prawidłowym. Uzasadnienie tego zarzutu sprowadza się jednak do powielenia samej jego treści, co nie wypełnia dyspozycji art. 368 § 1 i 2 k.p.c.

W ocenie Komisji II stopnia uzasadnienie apelacji, poza częścią dotyczącą zarzutu naruszenia art. 455 k.c. zawierającą odwołanie się do jednego poglądu Sądu Apelacyjnego w Warszawie, nie zawiera istotnych wywodów jurydycznych oraz argumentacji prawnej dotyczącej uchybień procesowych Sądu I instancji oraz podstaw materialno-prawnych rozstrzygnięcia.

Podsumowując powyższe, zdaniem Komisji Egzaminacyjnej II stopnia zasadniczo za utrzymaniem oceny negatywnej z trzeciej części egzaminu radcowskiego przemawia okoliczność, że zdający nie spełnił przesłanek, o których mowa w art. 365 ust. 2 u.r.p. Autor apelacji, co prawda dostrzegł istotę problemu, niemniej jednak nie wykazał się dostatecznymi umiejętnościami, które skutkowałyby podniesieniem kompletnych zarzutów apelacyjnych i ich właściwym uzasadnieniem. Zdający wykazał się brakiem umiejętności należytego uzasadnienia postawionych przez siebie zarzutów oraz wyprowadzonych wniosków, co nie może pozostać bez wpływu na ocenę jego pracy.

Uchwała Komisji Egzaminacyjnej II stopnia z dnia [...] listopada 2016 r. stała się przedmiotem skargi zdającego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazanym na wstępie wyrokiem z dnia 18 października 2018 r. uwzględnił skargę zdającego, uchylając zaskarżoną uchwałę.

Sąd I instancji stwierdził, że w skarżonej uchwale Komisja Egzaminacyjna II stopnia - wykonując zalecenia zawarte wyroku z dnia 13 maja 2014 r. o sygn. akt VI SA/WA 3016/13 - dokonała powtórnej analizy pracy egzaminacyjnej skarżącego pod kątem braku podniesienia przez zdającego w ocenianej pracy zarzutów naruszenia, w szczególności art. 5 k.c. oraz art. 320 k.p.c. z uwagi na wskazane w odwołaniu rozbieżności w orzecznictwie oraz doktrynie dotyczące możliwości podniesienia zarzutów w zakresie wskazanych wyżej przepisów, w stanie faktycznym wynikającym z zadania egzaminacyjnego. Zdaniem WSA dokonane ustalenia oraz wyjaśnienia organu w tym zakresie, chociaż można uznać za przekonujące oraz należycie uzasadnione, to jednak odnoszą się pośrednio do kwestii oceny zgodności rozwiązania zadania egzaminacyjnego zaproponowanego przez zdającego i przyjętego przez Komisję klucza odpowiedzi na pytanie egzaminacyjne z zakresu prawa cywilnego egzaminu radcowskiego.

Mając natomiast na uwadze wytyczne zawarte w wyroku WSA w Warszawie z dnia 13 maja 2014 r., zgodnie z dokonaną wykładnią 365 ust. 2 u.r.p., organ powinien dokonać samodzielnej oceny, w oderwaniu od przyjmowanego klucza odpowiedzi, czy sposób rozwiązania zadania egzaminacyjnego przez skarżącego znajduje odzwierciedlenie w przyjmowanej w praktyce wykładni przepisów prawa oraz orzecznictwie oraz czy może zostać on w tej sytuacji uznany za uprawniony, w granicach dopuszczalnego ryzyka dla należytego zabezpieczenia interesów strony reprezentowanej przez przyszłego radcę prawnego. Także w tym kontekście wymaga zbadania, czy zdający wykazał się samodzielnością i innymi przymiotami (cechami) niezbędnymi dla wykonywania zawodu radcy prawnego, o których mowa w przepisach ustawy regulującej zasady wykonywania tego zawodu. Dopiero taka pogłębiona ocena, w wyniku analizy toku rozumowania skarżącego i przyjętej przez niego argumentacji prawnej w okolicznościach sprawy (ram kazusu egzaminacyjnego), zdaniem WSA, prowadzi do wniosku - czy skarżący powinien otrzymać ocenę negatywną czy pozytywną z egzaminu radcowskiego.

Ponadto według Sądu I instancji, stanowisko Komisji Egzaminacyjnej II stopnia w niniejszej sprawie pozostaje niepełne w odniesieniu do wyrażonego w cyt. wyroku WSA w Warszawie obowiązku wykazania przez organ, czy stanowisko przyjęte przez jednego z dwóch egzaminatorów, który wystawił pozytywną ocenę cząstkową, mogło zostać uznane za prawidłowe. Organ odwoławczy tego zalecenia nie wykonał, opierając swoją argumentację w sprawie w istocie na stanowisku egzaminatora, który wystawił negatywną ocenę cząstkową, pozostawiając wskazaną przez Sąd wątpliwość nierozstrzygniętą. Jest to istotne uchybienie przede wszystkim ze względu na naruszenie zasady związania organu treścią prawomocnego wyroku sądu administracyjnego, ale także może mieć znaczenie w kontekście spornej w sprawie kwestii (także w doktrynie) możliwości łączenia w apelacji, w warunkach zadania egzaminacyjnego, zarzutów z art. 5 k.c. oraz art. 320 k.p.c.

W tych okolicznościach Sąd I instancji uznał, że w rozpoznawanej sprawie miało miejsce naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 153 p.p.s.a., jak również przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. poprzez brak pełnego odniesienia się organu do zarzutów skarżącego.

II

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła Komisja Egzaminacyjna II stopnia zaskarżając to orzeczenie w całości i wnosząc o jego uchylenie i rozpoznanie skargi, poprzez jej oddalenie w całości, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. przez ich błędne zastosowanie wskutek nietrafnego przyjęcia, że w sprawie zakończonej uchwałą Komisji Egzaminacyjnej II stopnia z dnia [...] listopada 2016 r. doszło do wywierającego istotny wpływ na wynik sprawy naruszenia art. 153 p.p.s.a. oraz art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a., podczas gdy do takiego naruszenia nie doszło, a w konsekwencji powyższego uchybienia nietrafne uznanie przez Sąd I instancji, że uchwała Komisji Egzaminacyjnej II stopnia z dnia [...] listopada 2016 r., narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej uchylenie.

Argumentację na poparcie zarzutów organ przedstawił w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną zdający wniósł o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

III

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1842) oraz zarządzenia Przewodniczącej Wydziału II Izby Gospodarczej NSA z dnia 24 lutego 2021 r. Sąd w obecnym składzie podzielił stanowisko przedstawione w uzasadnieniu uchwał składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 listopada 2020 r. sygn. II OPS 6/19 i II OPS 1/20 (te oraz pozostałe powołane orzeczenia dostępne w CBOSA), zgodnie z którym powyższy przepis należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m. in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, a w obecnym stanie faktycznym istnieją takie okoliczności, które w zarządzonym stanie pandemii, w pełni nakazują uwzględnianie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania organów wymiaru sprawiedliwości.

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw.

Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a, rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach przewidzianych w § 2 tego artykułu. W niniejszej sprawie nie występują jednak żadne z wad wymienionych we wspomnianym przepisie, które powodowałyby nieważność postępowania prowadzonego przez Sąd I instancji.

Na wstępie należy przypomnieć, że w sprawie zapadł wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 maja 2014 r. o sygn. akt VI SA/WA 3016/13, utrzymany w mocy wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 kwietnia 2016 r. o sygn. akt II GSK 2608/14. Powyższym wyrokiem z dnia 13 maja 2014 r. WSA w Warszawie uchylił uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia z dnia [...] sierpnia 2013 r. W następstwie tych wyroków Komisja Egzaminacyjna II stopnia podjęła uchwałę z dnia [...] listopada 2016 r., która stała się przedmiotem kontroli sądowej, w wyniku której WSA w Warszawie wydał wyrok objęty niniejszą skargą kasacyjną.

Za nieusprawiedliwiony należy uznać zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 153 p.p.s.a. Istota tego zarzutu sprowadza się do twierdzenia autora skargi kasacyjnej, że Komisja Egzaminacyjna II stopnia ponownie rozpoznając odwołanie skarżącego wykonała wytyczne sformułowane w wyroku WSA w Warszawie dnia 13 maja 2014 r., zaakceptowane przez NSA wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2016 r. o sygn. akt II GSK 2608/14, wobec tego uchylenie skarżonym wyrokiem uchwały z dnia 24 listopada 2016 r., jest nieuzasadnione.

Odnosząc się do tak postawionego zarzutu wymaga w pierwszej kolejności podkreślenia, że zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną należy rozumieć wytyczne sądu odnoszące się do stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, jak i sposobu ich zastosowania jako podstawy do wydania decyzji w konkretnej sprawie. Ocena prawna określa prawidłowy sposób działania organu w toku ponownie prowadzonego postępowania administracyjnego oraz daje wskazania co do kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie w celu wyeliminowania popełnionych błędów, czy uchybień procesowych dostrzeżonych przez sąd.

Reguła wyrażona w przepisie art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący i wywiera skutki w dwóch płaszczyznach, mianowicie ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny - orzekając ponownie w tej samej sprawie - nie mogą pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu, gdyż ocena ta wiąże je w sprawie. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu może być wyłączony tylko w wypadku zmiany stanu prawnego lub istotnej zmiany okoliczności faktycznych, a także po wzruszeniu wyroku zawierającego ocenę prawną, w przewidzianym do tego trybie. Taka sytuacja w rozpoznawanej sprawie jednak nie występuje.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że Komisja Egzaminacyjna II stopnia - rozpoznając ponownie odwołanie skarżącego - nie wykonała w pełni wytycznych sformułowanych w wyroku WSA w Warszawie z dnia 13 maja 2014 r., zaakceptowanych w wyroku NSA z dnia 7 kwietnia 2016 r. o sygn. akt II GSK 2608/14.

W cyt. wyroku WSA w Warszawie stwierdził, że organ odwoławczy nie odniósł się do zarzutu odwołującego w kwestii dopuszczalności łącznego postawienia zarzutów naruszenia art. 320 k.p.c. i art. 5 k.c. i nie wyjaśnił dlaczego prezentowane przez skarżącego stanowisko nie może zostać przyjęte za prawidłowe. Zdaniem Sądu I instancji, organ odwoławczy w toku ponownego postępowania powinien dokonać wszechstronnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego oraz ustosunkować się szczegółowo do zarzutów skarżącego. Komisja nie wyjaśniła bowiem jednoznacznie dlaczego sposób zastosowania przez skarżącego przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji oraz poprawność zaproponowanego przez niego sposobu rozwiązania zadania nie dało wystarczających podstaw do przyjęcia pozytywnej oceny pracy zdającego z trzeciej części egzaminu radcowskiego.

Lektura uzasadnienia zaskarżonej uchwały wskazuje, że Komisja Egzaminacyjna II stopnia dokonała powtórnej analizy pracy egzaminacyjnej skarżącego pod kątem braku podniesienia przez zdającego w ocenianej pracy w szczególności zarzutów naruszenia art. 320 k.p.c. i art. 5 k.c. Argumentacja organu odwoławczego pozostaje jednak nadal niepełna w kontekście wytycznych zawartych w wyroku WSA w Warszawie z dnia 13 maja 2014 r., gdyż nie odnosi się w pełni do zarzutów odwołania skarżącego, a w szczególności nie analizuje całokształtu alternatywnego do przyjętego przez Komisję stanowiska, że w sporządzonej przez skarżącego apelacji zasadne było podniesienie zarzutów naruszenia art. 320 k.p.c. i art. 5 k.c.

Komisja Egzaminacyjna II stopnia - ponownie rozpoznając sprawę - skoncentrowała się na ocenie pracy egzaminacyjnej skarżącego, wskazując na błędy, które jej zdaniem popełnił skarżący sporządzając apelację w ramach zadania egzaminacyjnego, nie odnosząc tej oceny do podnoszonych przez skarżącego w odwołaniu wyjaśnień, opartych na doktrynie i orzecznictwie. Za takie odniesienie nie może bowiem być uznana argumentacja zawarta na str. 10-11 zaskarżonej uchwały. Ogólnikowe stwierdzenie organu odwoławczego, że: "Rozbieżności poglądów doktryny i judykatury są zjawiskiem częstym i pożądanym, lecz w konkretnym wypadku fachowy pełnomocnik winien skorzystać z tych pozwalających na jak najszersze zabezpieczenie interesów reprezentowanej strony i zaakcentowanie w apelacji tych, które dają podstawy do podniesienia odpowiednich zarzutów naruszenia prawa materialnego oraz procesowego. W analizowanej apelacji tego zabrakło, co legło u podstaw w wystawieniu zdającemu oceny negatywnej z pracy egzaminacyjnej" - jest wysoce niewystarczające w kontekście wytycznych zawartych w wyroku WSA w Warszawie z dnia 13 maja 2014 r. oraz podniesionej w odwołaniu przez skarżącego augmentacji.

Tymczasem w odwołaniu skarżący powołując się na doktrynę i orzecznictwo szczegółowo wyjaśnił, z jakich powodów uznał za niezasadne postawienie zarzutów naruszenia art. 320 k.p.c. i art. 5 k.c. Skarżący - uzasadniając powody uznania za niezasadne postawienie zarzutów naruszenia art. 5 k.c. i art. 320 k.p.c - powołał się m.in. na wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 31 października 2012 r., sygn. akt I ACa 819/12, wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 17 września 2012 r., sygn. akt I ACa 861/12, wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 7 listopada 2012 r., sygn. akt I ACa 580/12 (powołany tam wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 2011 r. sygn. akt II CSK 640/10 oraz wyroki sądów apelacyjnych), jak również opracowanie pt. "Zachowek w polskim prawie spadkowym – P. Księżak, wyd. 1, LexisNexis 2010. Ponadto skarżący wyjaśniał, że w apelacji powołał się na wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 23 marca 2007 r. sygn. akt VI ACa 1285/06, który potwierdzał przyjęte przez niego stanowisko. Wskazał też na rozbieżności dotyczące określenia wymagalności świadczenia z tytułu zachowku i zastosowania art. 455 k.c.

W tym miejscu należy podkreślić, że postępowanie odwoławcze przed komisją odwoławczą jest postępowaniem szczególnym, którego zakres określa strona w odwołaniu. Komisja kontroluje tylko tę część egzaminu, która została zakwestionowana przez stronę i tylko pod kątem zarzutów podniesionych przez stronę. Jest to zatem szczególne postępowanie odwoławcze, które ma na celu rozpatrzenie zasadności zarzutów odwołania, nie zaś skontrolowanie całego przebiegu egzaminu ani też ponowne sprawdzenie prac egzaminacyjnych (por wyroki NSA z dnia: 13 grudnia 2011 r., sygn. akt II GSK 392/11; 14 grudnia 2011 r., sygn. akt II GSK 489/11).

Skoro Komisja Egzaminacyjna II stopnia wytknęła skarżącemu, że w opracowanym przez niego projekcie apelacji zabrakło istotnych z punktu widzenia ochrony interesu reprezentowanej strony zarzutów naruszenia art. 320 k.p.c. i art. 5 k.c., to te okoliczności należało skonfrontować z wyjaśnieniami skarżącego dotyczącymi powodów uznania za niezasadne postawienie zarzutów naruszenia ww. przepisów. Skarżący w odwołaniu od uchwały ustalającej wynik egzaminu wskazywał na rozbieżności w orzecznictwie oraz w doktrynie dotyczące możliwości postawienia zarzutów dotyczących powyżej wskazanych przepisów, w stanie faktycznym wynikającym z zadania. Komisja Egzaminacyjna II stopnia w zaskarżonej uchwale nie odniosła się do tej argumentacji skarżącego, prezentując jedynie własne stanowisko. Brak takiej konfrontacji powoduje, że stanowisko organu w niniejszej sprawie pozostaje niepełne w odniesieniu do wytycznych wyrażonych w wyroku WSA w Warszawie dnia 13 maja 2014 r. Jest to istotne uchybienie przede wszystkim ze względu na naruszenie zasady związania organu treścią prawomocnego wyroku sądu administracyjnego, ale także może mieć znaczenie w kontekście spornej w sprawie kwestii (także w doktrynie) możliwości łączenia w apelacji, w warunkach zadania egzaminacyjnego, zarzutów z art. 5 k.c. oraz art. 320 k.p.c.

Ponadto, pomimo wytycznych, organ odwoławczy nie odniósł się i nie wyjaśnił dlaczego stanowiska drugiego egzaminatora, który wystawił ocenę dostateczną, uznając również za błąd brak wskazania przez zdającego zarzutów naruszenia art. 320 k.p.c. i art. 5 k.c. Natomiast – jak podkreślił WSA w Warszawie w wyroku z dnia 13 maja 2014 r., co zaakceptował NSA w wyroku z dnia 7 kwietnia 2016 r., że dopiero pełne zestawienie wyników oceny pracy z punktu widzenia warunków jakie powinna ona spełniać, określonych w art. 36⁵ ust. 2 u.r.p. pozwala na sformułowanie końcowych wniosków wyrażających się w ocenie, o której mowa w art. 36⁴ ust. 10 u.r.p. Taka kompleksowa ocena jest niezbędna, w szczególności w przypadku, gdy istnieje rozbieżność w ocenie wystawionej przez egzaminatorów. Bowiem etap oceniania kolejnych zadań egzaminacyjnych przez poszczególnych egzaminatorów stanowi tę cześć postępowania w sprawie wyniku egzaminu, która poprzez kolejne czynności o charakterze techniczno-sprawdzającym, kształtuje podlegający ocenie materiał dowodowy w sprawie. Wobec tego pominięcie w swoich rozważaniach przez Komisję Egzaminacyjną II stopnia, jednej z ocen egzaminatorów, która stanowi istotny element materiału dowodowego, jest uchybieniem przepisom postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Biorąc to wszystko pod uwagę zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo uznał, że w rozpoznawanej sprawie organ odwoławczy naruszył art. 153 p.p.s.a., bowiem nie wykonał w pełni wytycznych sformułowanych w wyroku WSA w Warszawie z dnia 13 maja 2014 r. o sygn. akt VI SA/WA 3016/13. Należy również podzielić stanowisko Sądu I instancji co do braku pełnego odniesienia się Komisji Egzaminacyjnej II stopnia do zarzutów skarżącego, wskazanych w odwołaniu, co skutkowało naruszeniem art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a., a tym samym stanowiło uchybienie procesowe mające wpływ na wynik sprawy i uzasadniające uchylenie zaskarżonej uchwały.

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzuty skargi za nieusprawiedliwione i oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a.