Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 839/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2013-08-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

|Sygn. akt I SA/Kr 839/13 | W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 sierpnia 2013 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Maja Chodacka, Sędzia: WSA Paweł Dąbek, Sędzia: WSA Bogusław Wolas (spr.), Protokolant: Justyna Owczarek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 sierpnia 2013 r., sprawy ze skargi M.W., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 28 marca 2013 r. Nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy, - uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji -


UZASADNIENIE

M.W. w dniu 5 grudnia 2012 r. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpiecznie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz składek na Fundusz Pracy i Fundusz GŚP. Wyjaśniła, że jej sytuacja majątkowa uniemożliwia opłacenie zaległych należności bez uszczerbku dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Podała, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Nie uzyskuje żadnych dochodów. Do dnia 30 września 2012 r. otrzymywała zasiłek okresowy w kwocie 178,10 zł z MOPS. Po dniu 30 września 2012 r. prawo do zasiłku wygasło. Nie posiada żadnych innych dochodów. Wnioskodawczyni wskazała, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, niezdolną do pracy.

Decyzją z dnia 1 lutego 2013r., nr [...], Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił wnioskodawczyni umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 3 461,99 zł oraz umorzył postępowanie w przedmiocie umorzenia należności na ubezpieczenie zdrowotne za okres 10/2011 r. w związku z brakiem przedmiotu postępowania.

Organ ustalił, że wnioskodawczyni jako płatnik była zgłoszona w ZUS w okresie od 1 sierpnia 2009 r. do 4 stycznia 2012 r. Działalność gospodarczą prowadziła w zakresie sprzedaży przez Internet. Wpis do ewidencji działalności gospodarczej został wykreślony z dniem 13 marca 2012 r. Wykonując działalność płatnik nie wywiązywał się z obowiązku opłacania składek na wskazane przepisami prawa ubezpieczenia i zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym stał się dłużnikiem ZUS, który naliczył odsetki od nieopłaconych w terminie należności. Zaległości figurujące na koncie płatnika nie zostały skierowane do przymusowego dochodzenia. Organ szczegółowo przedstawił także szereg innych okoliczności dotyczących sytuacji majątkowej i zdrowotnej wnioskodawcy.

ZUS wskazał w szczególności, że zgodnie z treścią art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 ze zm., powoływanej dalej jako "u.s.u.s.") oraz §3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141, poz. 1365), dalej "rozporządzenie wykonawcze", Zakład może umorzyć należności z tytułu składek pomimo braku całkowitej nieściągalności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. ZUS podkreślił także uznaniowy charakter decyzji o umorzeniu, co oznacza, że art. 28 u.s.u.s. nie rodzi dla organu obowiązku umarzania należności składkowych, a jedynie daje taką możliwość. Podał, że umorzenie składek powoduje również umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty.

W ocenie organu, w stosunku do zobowiązanej nie zachodzą przesłanki umorzenia wynikające z jej indywidualnej sytuacji, które zostały określone w §3 rozporządzenia wykonawczego. Wskazał, że umorzenie, o którym mowa w tym przepisie jest zastrzeżone dla sytuacji szczególni trudnych, gdy nie jest realnie możliwe wywiązanie się ze zobowiązania wobec ZUS. Podał, że sytuacja zdrowotna strony, której nie kwestionuje, w stanie faktycznym sprawy również nie stanowi samoistnej przesłanki przemawiającej za umorzeniem należności. Zaznaczył, że może umorzyć należności składkowe w sytuacji przewlekłej choroby zobowiązanej lub członka rodziny, tylko w przypadku, gdy choroba pozbawia zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu pozwalającego na opłacenie należności. Z orzeczenia z dnia 9 listopada 2012 r. zaliczającego stronę do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności wynika, że jest ona niezdolna do pracy oraz wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, niemniej jednak nie zachodzi konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad nią innych osób w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ponadto organ wskazał na podejmowanie pracy zarobkowej przez stronę po likwidacji firmy (od 11 kwietnia 2012 r. do 11 czerwca 2012 r. w firmie "LUX-bus" na 1/8 – dochód za ten okres wyniósł 358/10 zł netto); uznał także, że pobyt w mieszkaniu chronionym rokuje poprawę jej stanu zdrowia, a tym samym możliwość podjęcia pracy zarobkowej.

Z ustaleń stanu faktycznego wynika, że zobowiązana nie jest właścicielką żadnych nieruchomości; rozporządza samochodem Nissan Sentra z 1993 r.; zamieszkuje nieodpłatnie w mieszkaniu chronionym, które stanowi formę pomocy społecznej. Aktualnym źródłem utrzymania strony są zasiłki przyznane przez MOPS (zasiłek stały w kwocie 529 zł miesięcznie do 30 listopada 2015 r.). W związku z tym organ przyjął, że podstawowe potrzeby życiowe strony są zaspokojone. Wskazał także na regulowanie przez nią zobowiązań cywilnoprawnych z tytułu kredytu bankowego. Organ nie kwestionując trudności finansowych strony uznał, że nie mają one charakteru trwałego, a jedynie przejściowy. Przyznając, że jednorazowa wpłata na poczet należności ZUS dla zobowiązanej nie jest możliwa, zaznaczył, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby przystąpić do sukcesywnego regulowania zaległych składek w mniejszych kwotach. Organ nie stwierdził także zaistnienia przesłanki z §3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia wykonawczego, ponieważ wnioskodawczyni w ogóle nie udowodniła, aby w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej poniosła na skutek zdarzenia losowego lub klęski żywiołowej jakiekolwiek straty materialne, w wyniku których opłacenie należności z tytułu składek naraziłoby ją na poniesienie ciężkich skutków, w tym pozbawiłoby możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. ZUS podał również, że ponieważ przedmiotowe zaległości nie były kierowane do przymusowego dochodzenia, nie można było stwierdzić całkowitej nieściągalności oraz braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Odniósł się także do obowiązku uwzględnienia przy podejmowaniu rozstrzygnięcia interesu społecznego i słusznego interesu strony.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni podtrzymała swoje pierwotne żądanie podkreślając, że organ w trakcie wydawania decyzji zlekceważył słuszny interes obywatela. Jest nim zwolnienie strony przez organ z zobowiązań publicznoprawnych, które mają charakter nadmierny i przyczyniają się do zwiększenia niedostatku strony. Podała, że ze względu na stan zdrowia jest niezdolna do pracy i nie osiąga żadnych dochodów. Właściwe instytucje udzieliły jej doraźnej pomocy, poprzez przyznanie czasowego prawa do mieszkania chronionego, bonu na gorące posiłki oraz zasiłku stałego w wysokości 529 zł. Pomoc ta z trudnością pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Konieczność zapłaty zaległych składek spowodowałaby, że strona popadłaby w skrajny niedostatek. Wnioskodawczyni podała, że zostały w jej przypadku spełnione przesłanki umorzenia określone w §3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia wykonawczego. Z wyjątkiem zasiłku stałego nie posiada ona żadnych dochodów, a niezdolność do pracy ma charakter trwały. Rokowania na powrót do zdrowia są znikome, a zażywane leki negatywnie wpływają na stan psychofizyczny zobowiązanej, powodując liczne skutki uboczne. W opinii strony nie ma więc podstaw aby sądzić, że jej sytuacja majątkowa ulegnie w przyszłości poprawie. Zobowiązana zauważyła także, że w spłacie kredytu bankowego pomagają jej rodzice, przekazujący brakującą sumę należnej spłaty, co znacznie obciąża ich budżet domowy. Zaznaczyła także, że powoływanie się przez ZUS na ochronę interesu publicznego stanowi nadużycie i narusza zasady współżycia społecznego. Kwota zaległości nie jest kwotą wysoką i jej umorzenie nie spowoduje uszczerbku w dochodach Skarbu Państwa, a tym samym nie wpłynie negatywnie na interes społeczny, w którego obronie staje ZUS. Strona zauważyła także, że absurdalna jest dla niej sytuacja, że z jednej strony Państwo udziela jej pomocy, ze względu na trudną sytuacje osobistą i finansową, a z drugiej strony to samo Państwo domaga się od niej spłaty zaległych świadczeń z tych środków, które wcześniej przyznało.

Pismem z dnia 13 marca 2013 r. strona poinformowała ZUS, że od 4 marca 2013 r. zatrudniona jest na podstawie umowy o pracę na okres próbny do 30 kwietnia 2013 r. w wymiarze ½ etatu w Kancelarii Radcy Prawnego z wynagrodzeniem wynoszącym 800 zł brutto miesięcznie. Utraciła w związku z tym prawo do zasiłku stałego, bon na posiłki, a także prawdopodobnie będzie musiała pokrywać koszt pobytu w mieszkaniu chronionym.

Decyzją z dnia 28 marca 2012r., nr [...], ZUS utrzymał w mocy opisaną decyzję z dnia 1 lutego 2013 r., stwierdzając, że dokonana analiza stanu faktycznego i wszystkich okoliczności przedmiotowej sprawy doprowadziła organ do wniosku, że w stosunku do zobowiązanej brak jest wystarczających podstaw do skorzystania z instytucji umorzenia określonej w art. 28 u.s.u.s.

ZUS ponownie zacytował przepisy u.s.u.s. oraz rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i uznał, że w stosunku do strony nie zachodzi całkowita nieściągalność należności, której sytuacje zostały zdefiniowane w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Wziął przy tym pod uwagę, że strona w chwili obecnej nie prowadzi działalności gospodarczej i nie posiada wartościowego majątku ruchomego i nieruchomego, którego spieniężenie pozwoliłoby na spłatę obciążającego ją zadłużenia. Zauważył jednak, że posiada stały i regularny dochód uzyskiwany w ramach zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w wymiarze ½ etatu (628,43 zł netto). Ponieważ zaległości obciążające płatniczkę nie były do tej pory kierowane na drogę postępowania egzekucyjnego, żaden z organów egzekucyjnych nie mógł stwierdzić całkowitego braku majątku, z którego możliwe byłoby egzekwowanie należności. Brak jest zatem podstaw do uznania, że w toku ewentualnie podejmowanych działań egzekucyjnych nie uzyskałoby się kwot przewyższających wydatki egzekucyjne.

Analizując stan faktyczny pod kątem zaistnienia szczególnych przypadków, które zostały określone w przepisie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z §3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia wykonawczego, organ uznał, że aktualna sytuacja materialna i zdrowotna strony jest trudna. Zobowiązana prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Źródłem jej utrzymania są dochody uzyskiwane z wynagrodzenia ze stosunku pracy oraz pomocy świadczonej przez MOPS w postaci zasiłków okresowych oraz bezpłatnego miejsca w domu chronionym. Strona wskazała, że nie ponosi kosztów utrzymania mieszkania oraz kosztów leczenia, które są w pełni refundowane bądź ponoszone są za symboliczną kwotę. Jedynymi jej wydatkami są abonament na kolację w wysokości 60 zł miesięcznie, środki czystości – 40 zł oraz zakup biletu miesięcznego – 94 zł. Obciążenia budżetu domowego wynoszą więc łącznie 194 zł. Na pozostałe wydatki pozostaje więc kwota 434,43 zł. W ocenie organu kwota ta nie jest wysoka, jednakże biorąc pod uwagę fakt, że uwzględnia ona większość wydatków ponoszonych na niezbędne utrzymanie oraz wysokość zaległości składkowych obciążających stronę, pozwala ona na wygospodarowanie z niej chociażby minimalnej kwoty mogącej zostać przeznaczoną na spłatę zadłużenia wobec ZUS-u. Organ za udowodnioną uznał okoliczność posiadania i regularnej spłaty (z pomocą rodziców) zobowiązań cywilnoprawnych wynikających z zawartych umów kredytowych (około 600 zł miesięcznie). Spłata tych zobowiązań obniża zdolności płatnicze strony, jednak zdaniem organu okoliczność ta nie może być wystarczającym uzasadnieniem dla uznania zasadności umorzenia należności składkowych. Dokonane ustalenia i zebrany materiał dowodowy wskazują, że obecnie podstawowe potrzeby zobowiązanej umożliwiające egzystencję na minimalnym poziomie są w pełni zaspokojone. W ocenie organu odmowa umorzenia należności składkowych sama w sobie nie wpłynie na pogorszenie aktualnej sytuacji materialnej zobowiązanej, natomiast podjęcie przez nią pracy i uzyskiwanie regularnego dochodu daje możliwość poprawy, w określonej perspektywie czasowej, jej sytuacji finansowej i spłatę zobowiązań wobec ZUS-u bez pozbawienia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ zaznaczył również, że problemy zdrowotne, z którymi boryka się zobowiązana od 2003 roku nie stały na przeszkodzie w wykonywaniu przez nią aktywności zawodowej w formie prowadzonej działalności gospodarczej, a po jej zakończeniu w formie zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. Aktualnie, pomimo niezdolności do pracy, zobowiązana pozostaje w zatrudnieniu w wymiarze ½ etatu i uzyskuje z tego tytułu regularne dochody. W związku z tym organ stwierdził, że nie można uznać, że stan zdrowia wnioskodawczyni pozbawia ją całkowicie możliwości uzyskiwania dochodów w wysokości umożliwiającej opłacenie należności. Podał także, że prowadząc działalność gospodarczą strona osiągała z niej przychody kształtujące się na poziomie około 40 tys. zł, co pokazuje, że w okresie, którego dotyczą zaległości posiadała środki na bieżące regulowanie składek. ZUS zaznaczył, że działalność gospodarcza jest aktywnością profesjonalną, a ryzyko związane z jej realizacją ciąży na płatniku, który ponosi odpowiedzialność za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych. Zobowiązana jako profesjonalista powinna wykazywać się odpowiednią starannością, zapobiegliwością, by w zakresie prowadzonej działalności regulować składki ubezpieczeniowe względem ZUS. Przedsiębiorca ponoszący ryzyko gospodarcze powinien dołożyć należytej staranności, aby zobowiązania z wykonywanej działalności były realizowane na bieżąco przy równoczesnym osiąganiu z niej wymiernych korzyści finansowych.

Podsumowując ZUS uznał, że strona nie wykazała w sposób niebudzący wątpliwości, że nie ma możliwości spłaty obciążających ją zobowiązań składkowych, zwłaszcza, że dokonuje regularnych wpłat na rzecz innych wierzycieli. W konsekwencji umorzenie zaległych należności składkowych byłoby na obecnym etapie postępowania przedwczesne i niecelowe.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wnioskodawczyni wniosła o uchylenie decyzji z dnia 28 marca 2012 r., zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności §3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia wykonawczego, poprzez nieuwzględnienie przez organ spełnienia przez nią przesłanek umorzenia zawartych w ww. przepisie.

W uzasadnieniu skarżąca powtarzając zasadniczo argumentację wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazała, że w uzasadnieniu decyzji pominięto istotne dla sprawy fakty. Stwierdzenie organu, że posiada stały dochód uzyskiwany w ramach zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w wymiarze ½ etatu jest niepełne i wprowadza w błąd. Dochód ten, na pewno nie ma charakteru stałego, gdyż zawarta przez wnioskodawczynię umowa o pracę jest umową na okres próbny wynoszący 2 miesiące. Umowa ta jest więc terminowa i wygasa w dniu 30 kwietnia 2013 r., a strona nie ma żadnej gwarancji, że umowa zostanie przedłużona. Nawet jeżeli dojdzie do zawarcia kolejnej umowy, to jest wysoce prawdopodobne, że wymiar czasu pracy może ulec zmniejszeniu, gdyż potrzeby pracodawcy są obecnie mniejsze. Skarżąca wskazała także, że jest osobą z ustaloną niezdolnością do pracy. Podjęcie pracy jednak znacznie poprawiło samoocenę strony i ma pozytywy wpływ na jej stan zdrowia i postępy leczenia. Nie jest jednak wskazane podjęcie zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy, gdyż może to spowodować nadmierne obciążenie organizmu i w efekcie pogorszenie stanu zdrowia. Praca jest częścią terapii i podjęta została po konsultacji z lekarzem psychiatrą. Strona podała także, że w wyniku podjęcia pracy utraciła prawo do zasiłku stałego, tak więc jej dochody zwiększyły się miesięcznie jedynie o kwotę 34,43 zł. Sytuacja finansowa strony nie zmieniła się, podjęcie pracy natomiast pozytywnie wpłynęło na leczenie i stanowi próbę powrotu do normalnego funkcjonowania w społeczeństwie. Podała także, że oprócz kosztów wymienionych w decyzji ZUS ponosi wydatki związane z zakupem środków spożywczych celem przygotowania śniadań, które nie są zapewnione przez MOPS. Musi też z własnych środków zakupić odzież i obuwie. Po uwzględnieniu więc wszystkich niezbędnych wydatków, osiągany przez nią dochód nie pozwala na wygospodarowanie z niego choćby minimalnej kwoty, mogącej zostać przeznaczoną na spłatę zadłużenia wobec ZUS. Strona podała także, że jej stan zdrowia się pogarsza i brak jest pozytywnych rokowań na przyszłość. Zaznaczyła także, że organ wskazując osiągany przez nią przychód z działalności gospodarczej, pominął, że musiała ona ponieść koszty uzyskania tego przychodu. Ze względu na dużą konkurencję na rynku marża z tytułu sprzedaży była niewielka i po uwzględnieniu kosztów uzyskania przychodów, działalność ta była deficytowa. Podała także, że powoływanie się przez ZUS na profesjonalizm osób prowadzących działalność gospodarczą oraz na odpowiedzialność spoczywającą na przedsiębiorcy za podejmowane działania, w sytuacji, gdy skarżąca jest osobą o orzeczonej niepełnosprawności psychicznej i porównywanie jej z osobami zdrowymi oraz wymaganie od nie tej samej zapobiegliwości i adaptacji do zmieniających się warunków rynkowych co w stosunku do osób zdrowych, jest nie ma miejscu. Instytucja umorzenia zaległości z tytułu nieopłaconych składek ma na celu niwelowanie tych nierówności społecznych i pomoc najsłabszym jednostkom. Argumenty, którymi posługuje się ZUS świadczą o całkowitej znieczulicy społecznej tegoż organu.

W odpowiedzi na skargę organ, podtrzymując w całości swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie, wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na podstawie art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a, w myśl którego to należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Oznacza to, że w przypadku stwierdzenia przez organ rentowy, że w sprawie nie występuje przesłanka całkowitej nieściągalności organ może w uzasadnionych przypadkach umorzyć należności. Szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w ust. 3a omawianej regulacji prawnej, zostały określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, wydanym na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3b u.s.u.s. Zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 1 wymienionego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, zaś w świetle § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia wykonawczego ustawodawca dał mu taką możliwość w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Podnieść należy, że w art. 24 ust. 2 u.s.u.s. wskazano, że pojęciem "należności z tytułu składek" objęte są składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata. Na uwadze należy mieć też treść art. 32 tejże ustawy, który z kolei do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie stosowania umorzeń nakazuje stosowanie odpowiednie przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne.

Przywołane przepisy normujące umarzanie należności z tytułu składek, tj. zarówno przepis ust. 2 jak i ust. 3a art. 28 omawianej ustawy, posługują się sformułowaniem "mogą być", a to oznacza, że regulacje te należą do sfery uznania administracyjnego. Prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje zatem organowi. Może on - ale nie musi - umorzyć należności, przy czym nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek nie obliguje Zakładu do zastosowania wskazanej ulgi. Podkreślić jednak należy, że uznanie administracyjne nie powinno i nie może oznaczać dowolności. Przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym ZUS obowiązany jest do wnikliwej i rzetelnej analizy całokształtu okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero tak przeprowadzona, gruntowna analiza stanu faktycznego sprawy, stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym.

Tym samym, sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona w tym znaczeniu, że Sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia. Jest to bowiem wyłączna kompetencja organu administracji. Innymi słowy, o tym, czy składki (odsetki) powinny być umorzone czy też nie, rozstrzyga nie Sąd, lecz Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który, jak zaznaczono powyżej, może je umorzyć ale nie musi. Tak więc kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności. Innymi słowy ocenie Sądu podlega to czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi – w postaci umorzenia należności. W wyroku z 16 listopada 1999 r., sygn. akt III SA 7900/98, LEX nr 47243, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że w celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny i utrwalić w aktach wyniki badania. Podkreślono bowiem, że obowiązki organu administracyjnego w zakresie postępowania dowodowego są nawet większe niż przy ustawowym skrępowaniu, gdyż w poszukiwaniu materialnego kryterium do wydania decyzji powinien on najwszechstronniej zbadać stan faktyczny, w wymiarze wychodzącym poza okoliczności typowe w sytuacjach związania, mając na uwadze szczególną rolę w decyzji uznaniowej jej zgodności z interesem społecznym i słusznym interesem obywatela z art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Sąd podkreśla, że negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności z tytułu składek, powinno być szczególnie przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją.

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznanej sprawy Sąd zauważa, że wydając zaskarżone rozstrzygnięcie ZUS marginalnie potraktował aktualną sytuację materialną i zdrowotną skarżącej. A właśnie okoliczności związane ze szczególną sytuacją osobistą, zdrowotną i majątkową skarżącej, które uniemożliwiają spłatę zadłużenia powinny być traktowane pierwszoplanowo przy rozstrzyganiu o umorzeniu należności z tytułu składek. Należy podkreślić, że przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie zaległych składek organ ma obowiązek rozważyć aktualną sytuację majątkową wnioskodawcy, a nie snuć przypuszczenia na przyszłość, i tylko taki stan faktyczny powinien być brany pod uwagę przy wydawaniu rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności (zob. wyr. WSA w Lublinie z 14.5.2009 r., sygn. akt III SA/Lu 71/09, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro zatem zaległości obciążające skarżącą nie były do tej pory kierowane na drogę postępowania egzekucyjnego, to przedwczesne jest dokonywanie przez organ oceny, czy w postępowaniu egzekucyjnym uzyska się kwoty przekraczające wydatku egzekucyjne. Za dowolne, nieznajdujące oparcia w materiale dowodowym sprawy należy także uznać stanowisko organu, że pozostawanie skarżącej aktualnie w zatrudnieniu i uzyskiwanie regularnych dochodów daje możliwość poprawy, w określonej perspektywie czasowej, jej sytuacji finansowej i spłatę zobowiązań wobec ZUS-u bez pozbawienia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ w ogóle nie wziął pod uwagę faktu, że umowa o pracę została zawarta na okres próbny, tj. od dnia 4 marca 2013 r. do dnia 30 kwietnia 2013 r., trudno więc mówić o uzyskiwaniu regularnych dochodów dających – w określonej perspektywie czasowej – możliwość poprawy jej sytuacji finansowej. Dalsze pozostawanie w zatrudnieniu przez skarżącą po 30 kwietnia 2013 r. na dzień rozpoznawania sprawy było zdarzeniem przyszłym i niepewnym, dlatego ww. twierdzenia organu o charakterze prognostycznym nie mogły stanowić podstawy do wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Ocena istnienia okoliczności, uzasadniających umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, powinna być dokonana według stanu z chwili rozstrzygania, a nie odnosić się do przewidywań odnośnie do przyszłości (zob. wyr. WSA w Warszawie z 30.11.2006 r., sygn. akt III SA/Wa 2365/06, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zdarzenia wcześniejsze także mają znaczenie drugorzędne. W postępowaniu w sprawach o umorzenie należności ocenie podlegają bowiem nie tyle przyczyny powstania zadłużenia, co sytuacja finansowa wnioskodawcy, a przede wszystkim jej wpływ na możliwość spłaty zadłużenia (zob. wyr. WSA w Warszawie z 24.11.2006 r., sygn. akt III SA/Wa 2074/06, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Twierdzenie o możliwej poprawie sytuacji skarżącej pozostaje także w sprzeczności z zasadami doświadczenia życiowego z uwagi na fakt, że skarżąca cierpi od 2003 r. na chorobę psychiczną, której to okoliczności organ nie neguje. Schorzenie, na które cierpi skarżąca ma charakter trwały, natomiast podejmowanie przez nią krótkotrwałe zatrudnienia (w wymiarze ½ etatu, z niewielkim wynagrodzeniem – 628,43 zł netto), niewątpliwie pełni funkcję terapeutyczną, dając szansę na powrót do normalnego funkcjonowania w społeczeństwie. Trudno w takiej sytuacji mówić o uzyskiwaniu przez skarżącą dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Sąd jeszcze raz podkreśla, że przyczyną odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne nie mogą być zdarzenia przyszłe, które z oczywistych względów nie mogą być znane ani organowi, ani stronie. W sytuacji w jakiej znajduje się skarżąca snucie przypuszczeń na przyszłość co do poprawy jej sytuacji należy uznać za nieuprawnione w świetle przesłanek uzasadniających umorzenie należności z tytułu składek. Nie można bowiem wykluczyć, że na skutek nasilenia objawów choroby, sytuacja strony ulegnie znacznemu pogorszeniu. Sąd zauważa także, że skoro organ uznał, że skarżąca od 2003 r. pozostaje w leczeniu w związku z rozpoznaną chorobą psychiczną, to nie znajduje podstaw uczyniony jej zarzut, że jako przedsiębiorca (profesjonalista) powinna wykazywać się odpowiednią starannością, zapobiegliwością, by w zakresie prowadzonej działalności regulować składki ubezpieczeniowe względem ZUS, przy równoczesnym osiąganiu z tej działalności wymiernych korzyści finansowych. Sąd zauważa bowiem, że niewątpliwie stan psychiczny skarżącej, poważna choroba na jaką cierpi, determinuje jej postawę wobec otoczenia. Nie można osobie borykającej się z takimi problemami zdrowotnymi stawiać takich samych wymagań jak osobie zdrowej. Schorzenie skarżącej nie zawsze bowiem pozwala działać racjonalnie i zgodnie ze swoim interesem. Dlatego w kategoriach słusznego interesu obywatela (art. 7 k.p.a.), ważnego interesu osoby zobowiązanej, należy rozpatrzyć schorzenie, na które cierpi skarżąca.

Podsumowując Sąd stwierdza, że organy w sposób niedostateczny rozważyły indywidualny interes skarżącej, która jak wynika z akt sprawy pozostaje w niewątpliwie ciężkiej sytuacji osobistej, finansowej (niewielkie miesięczne środki finansowe, zamieszkiwanie w mieszkaniu chronionym). Powyższe przy uwzględnieniu jej stanu zdrowia powoduje, że konieczność uregulowania zobowiązania w znacznej - w świetle powołanych okoliczności sprawy - kwocie podważyć może podstawy egzystencji skarżącej, pozbawić ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Ocena organu co do możliwości finansowych skarżącej, skutkująca odmową umorzenia należności, w świetle podniesionych przez Sąd okoliczności, musi być w konsekwencji uznana za ocenę dowolną. Narusza bowiem podstawowe zasady postępowania administracyjnego wyrażone w art. 7, art. 8, art. 77§1 i art. 80 k.p.a. (zasadę prawdy obiektywnej, zaufania do władzy publicznej, obowiązek wszechstronnego i dokładnego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a także zasadę swobodnej oceny dowodów). Uchybienia te miały istotny wpływ na wydane rozstrzygnięcie. W aktach sprawy znajdują się dokumenty świadczące o zbadaniu w toku postępowania sytuacji skarżącej, jednakże sytuacja strony nie została oceniona zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy i racje strony. Tego rodzaju niedostatki zaskarżonej decyzji spowodowały, że Sąd uznał, że została ona wydana zarówno z naruszeniem prawa materialnego, poprzez niewłaściwe korzystanie z przewidzianego w przepisach u.s.u.s. oraz rozporządzenia wykonawczego uznania administracyjnego, jak też prawa procesowego. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy usuną dostrzeżone przez Sąd uchybienia.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.). Działając na podstawie art. 135 p.p.s.a. Sąd wyeliminował z obrotu prawnego także decyzję organu I instancji poprzedzającą zaskarżoną decyzję, gdyż było to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy, której dotyczyła skarga.