Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1302/05
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2006-09-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 645  Sprawy nieobjęte symbolami podstawowymi 601644 oraz od 646-652
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 185 § 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Janina Antosiewicz Sędziowie NSA Jerzy Bujko (spr.) Małgorzata Pocztarek Protokolant Edyta Pawlak po rozpoznaniu w dniu 26 września 2006 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 lipca 2005 r. sygn. akt IV SA/Wa 707/05 w sprawie ze skargi F. B., R. C. i J. K. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia / nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania rekompensaty za sporządzenie uzasadnienia wyroku 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2. odstępuje od obciążenia skarżących kosztami postępowania kasacyjnego .


UZASADNIENIE

F. B., R. C. i J. K. uczestniczyli w rozpoznaniu sprawy sygn. akt II K 29/03 Sądu Okręgowego w [...] jako ławnicy. W sprawie tej zapadł w dniu 15 lipca 2004 r. wyrok uniewinniający oskarżonego J. K., oskarżonego z art. 148 § 1 K.k., od którego sędziowie zawodowi złożyli zdanie odrębne. W związku z tym ławnicy podjęli się sporządzenia pisemnego uzasadnienia tego wyroku. Po wspólnym napisaniu tego uzasadnienia wystąpili do Sądu Okręgowego w [...] o wypłacenie im pieniężnej rekompensaty za czas pracy, to jest czytanie akt sprawy i pisemne uzasadnienie wyroku, składając odpowiednie oświadczenie (K. 678-680 akt II K 29/03 SO w [...]). Zarządzeniem Prezesa Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] wydanym na podstawie art. 172 § 3, 169 § 2, 170 § 1 i 174 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) odmówiono wymienionym wyżej ławnikom wypłaty żądanej rekompensaty. W uzasadnieniu tego zarządzenia podano, że przepisy obowiązującej ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych nie pozwalają na przyznanie żądanej należności. Zgodnie bowiem z przepisami tej ustawy ławnik może brać udział w czynnościach odbywających się w sądzie, to jest w rozprawach, posiedzeniach, zapoznaniu się z dowodem rzeczowym oraz przeprowadzeniu oględzin i z udziałem w tych czynnościach wiąże się prawo ławników do domagania się przyznania należności. Nie może natomiast żądać przyznania rekompensaty pieniężnej za sporządzenie pisemnego uzasadnienia wyroku, gdyż wykonanie tej czynności procesowej nie było jego obowiązkiem lecz wynikiem swobodnego wyboru (art. 114 § 3 zd. ostatnie k.p.k.).

Od wymienionego wyżej zarządzenia Prezesa Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] F. B., R. C. i J. K. wnieśli odwołanie do Ministra Sprawiedliwości. Podali w nim, iż pisemne uzasadnienie wyroku z dnia 15 lipca 2004 r. sporządzili na stanowcze polecenie pracowników Sądu, nie zostali poinformowani, że mogą odmówić wykonania tej czynności i dlatego żądają za nią zapłaty.

Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W motywach tej decyzji podano, że zasadniczym celem funkcjonowania instytucji ławnika jest orzekanie na rozprawie. Przyjęte w ustawie Prawo o ustroju sądów powszechnych rozwiązania przewidują rekompensatę pieniężną za wykonywanie tej funkcji wskazując, iż przysługuje ona za czas wykonywania czynności w sądzie (art. 172 § 1 i § 3 u.s.p.), za udział w rozpoznaniu sprawy (art. 172 § 4 u.s.p., za jeden dzień pełnienia obowiązków ławnika (art. 172 § 4 u.s.p.).

Rekompensaty przysługują więc za udział w rozpoznawaniu spraw i wydawaniu orzeczeń. Sporządzenie pisemnego uzasadnienia wyroku w sytuacji, gdy ławnicy przegłosowali sędziów zawodowych, którzy zgłosili zdania odrębne do wyroku, nie należy do ustawowych zadań ławników i dlatego nie przysługuje im za tę czynność rekompensata pieniężna. W tej sytuacji brak było podstaw do przyznania żądanego świadczenia.

Decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] wszyscy trzej ławnicy zaskarżyli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze wniesionej od tej decyzji podali, że zostali zmuszeni do sporządzenia pisemnego uzasadnienia wyroku, nie wiedzieli, że mogą odmówić wykonania tej czynności i należy im się za to zapłata. Skarżący stwierdzili nadto, iż chcieli wycofać sporządzone przez nich uzasadnienie, lecz sędzia stwierdził, iż nie mogą tego uczynić.

W odpowiedzi na tę skargę Minister Sprawiedliwości wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 lipca 2005 r. stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji, a także utrzymanej nią w mocy decyzji Prezesa Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...]. W motywach wyroku Sąd wskazał, iż zasada praworządności (art. 7 Konstytucji RP, art. 6 k.p.a.) wymaga, by organy władzy publicznej działały na podstawie i w granicach prawa. Zaskarżona, a także poprzedzająca ją decyzja zapadły bez podstawy prawnej, a więc były dotknięte wadą nieważności przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Ustawodawca rozstrzyganie w formie decyzji o należnościach ławników ograniczył do sytuacji, o których mowa w art. 172 § 5 i 173 prawa o ustroju sądów powszechnych. Ławnicy otrzymują rekompensatę pieniężną za udział w rozprawie i za czas wykonywania czynności w sądzie. Sporządzenie uzasadnienia wyroku jest czynnością wykonywaną już po rozpoznaniu sprawy i nie mieści się w katalogu czynności, do których wykonania jest zobowiązany ławnik. Zdaniem WSA błędne jest stanowisko z zaskarżonej decyzji, iż rozstrzygnięcie w sprawie ustalenia rekompensaty pieniężnej za sporządzenie przez ławnika uzasadnienia wyroku stanowi decyzję administracyjną w rozumieniu art. 104 k.p.a. Skoro nie ma przepisu, który przewidywałby drogę postępowania administracyjnego do rozstrzygania sporu o taką należność, to sprawa taka mogłaby być rozstrzygnięta wyłącznie na drodze postępowania przed sądami powszechnymi. Kierując się tymi przesłankami Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 oraz art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) stwierdził nieważność zaskarżonej, a także poprzedzającej ją decyzji.

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 27 lipca 2005 r. zaskarżył Minister Sprawiedliwości. W skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie przepisu art. 174 § 1 i § 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 78, poz. 1070 ze zm.) polegające na błędnym przyjęciu, iż przepis ten nie ma zastosowania do żądania rekompensaty pieniężnej, co w rezultacie spowodowało niewłaściwe zastosowanie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Skarżący podniósł, iż stosunek prawny łączący ławnika z sądem nie jest stosunkiem cywilnoprawnym, a ma charakter publicznoprawny. Wszelkie żądania ławników o wypłatę im rekompensaty pieniężnej za czynności dokonane przy rozpoznawaniu spraw sądowych rozstrzygane są więc decyzją administracyjną prezesa sądu. Dlatego bez względu na to, czy takie żądanie ławnika jest słuszne czy nie właściwa do rozstrzygnięcia takiego żądania jest droga administracyjna. We wniosku zawartym w skardze kasacyjnej skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania za drugą instancję.

Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Należy bowiem w pełni podzielić zawarte w nim stanowisko, iż pomiędzy ławnikiem a prezesem sądu istnieje stosunek publicznoprawny i wszelkie żądania ławnika wynikające z faktu uczestniczenia w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości są rozstrzygane decyzją administracyjną prezesa sądu. Jak przyjmuje się w doktrynie stosunki oparte na metodzie administracyjnoprawnej odznaczają się takimi cechami jak: nierównoprawność (nierównorzędność) stron, z których jedną jest organ władzy publicznej zajmujący pozycję władczą, dobrowolność nawiązywania jest najczęściej wyłączona z mocy prawa lub jednostronnej decyzji organu władzy publicznej, przedmiot, uprawnienia i obowiązki określone są przepisami bezwzględnie obowiązującymi, obowiązki egzekwowane są sankcjami egzekucyjnymi i posiłkowo sankcjami karnymi. W odróżnieniu od tego stosunki cywilnoprawne charakteryzuje równoprawność (równorzędność) stron, w zasadzie pełna dobrowolność nawiązywania, poza nielicznymi wyjątkami swoboda kształtowania przedmiotu stosunku prawnego, uprawnień i obowiązków oraz rodzaj sankcji – nieważności lub egzekucyjna (por. Jerzy Zaborowski w pracy zbiorowej, Zarys prawa, wyd. IV, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005). Szczególny stosunek łączący ławnika sądowego z prezesem sądu, w którym wykonuje on swoje obowiązki ma wszelkie wskazane wyżej cechy stosunku administracyjnoprawnego.

Podstawowym celem instytucji prawnej ławnika jest orzekanie na rozprawach. Przepisy dopuszczają jednak udział ławników w czynnościach prowadzonych poza rozprawą. Dlatego art. 169 § 2 Prawa o ustroju sądów powszechnych (dalej. p.u.s.p.) stanowi, iż "ławnik nie może przewodniczyć na rozprawie i naradzie ani też wykonywać czynności poza rozprawą, chyba że ustawy stanowią inaczej". Tymi czynnościami wykonywanymi poza rozprawą jest, przede wszystkim, czytanie akt sprawy, ale także udział w oględzinach, czy zapoznanie się z dowodem rzeczowym. W związku z tym przepis art. 172 § 3 p.u.s.p. stanowi, iż ławnik otrzymuje rekompensatę pieniężną za czas wykonywania czynności w sądzie (a nie za udział wyłącznie w rozprawach). Zgodnie zaś z art. 174 § 1 p.u.s.p. należności, o których mowa w art. 172 § 5 i 173 tej ustawy, a więc rekompensaty za czas wykonywania czynności w sądzie, a także diety i zwrot kosztów przejazdu, przyznaje prezes właściwego Sądu. Od decyzji tej przysługuje odwołanie w trybie administracyjnym (art. 174 § 2 p.u.s.p.).

Bez względu więc na to, czy żądanie ławnika jest uzasadnione i ma oparcie w obowiązujących przepisach czy nie, o ile wiąże się ono z udziałem ławnika w rozpoznawaniu spraw, do ich rozpoznania właściwa jest droga administracyjna. Nie do przyjęcia jest bowiem pogląd zawarty w zaskarżonym wyroku, iż droga ta przysługuje wyłącznie wówczas, gdy żądanie jest uzasadnione i ma oparcie w konkretnym przepisie, a w innych wypadkach służy ławnikowi droga sądowa przed sądem powszechnym. W każdym bowiem wypadku takiego żądania ławnika opiera się ono o publicznoprawny stosunek łączący go z sądem, który nie ma cech stosunku cywilnoprawnego. Przyjęcie w zaskarżonym wyroku poglądu przeciwnego spowodowało, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny naruszył wskazane w skardze kasacyjnej przepisy oraz nie rozpoznał merytorycznie zasadności żądań zgłoszonych w skardze. Nie rozważał w szczególności, czy sporządzenie przez ławników uzasadnienia wyroku na piśmie w sytuacji wskazanej przepisem art. 114 § 3 zdanie końcowe k.p.k. nie jest "inną czynnością" wykonywaną przez ławnika poza rozprawą, za którą może on żądać rekompensaty zgodnie z art. 172 § 3 p.u.s.p. Uzasadnia to uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania (art. 185 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 207 § 2 ostatnio wymienionej ustawy, ze względu na jej szczególny charakter niepozwalający na obciążenie tymi kosztami skarżących ławników.