Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 375/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2016-05-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą
Powołane przepisy: article: art. 28 ust 2,3,3a
journal: Dz.U. 2015 poz 121
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
article: par. 3 ust 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

|Sygn. akt I SA/Kr 375/16 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 maja 2016 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Piotr Głowacki, Sędzia: WSA Grażyna Firek, Sędzia: WSA Agnieszka Jakimowicz (spr.), Protokolant: sekr. sąd. Anna Boczkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 maja 2016 r., sprawy ze skargi M.I., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 21 stycznia 2016 r. Nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy, , , uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą.,


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 21 stycznia 2016 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku M.I. o ponowne rozpoznanie sprawy, utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia 16 października 2015 r. nr [...] odmawiającą M.I.umorzenia zaległości z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy.

Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.

W dniu 28 maja 2014 r. M.I. zwrócił się z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek ubezpieczeniowych, powołując się na tragiczną sytuację materialną. Zobowiązany wyjaśnił, że ani on, ani żona nie uzyskują żadnych dochodów. Zobowiązany pozostaje na bezrobociu bez prawa do zasiłku, podobnie jak jego syn.

Decyzją z dnia 24 lipca 2014 r. nr [...], utrzymaną w mocy decyzją z dnia 7 października 2014 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia wnioskowanych zaległości. Powyższe decyzje zostały następnie uchylone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. akt I SA/Kr 1882/14, a sprawa przekazana do ponownego rozpatrzenia. Zdaniem Sądu organ rentowy w obu decyzjach przekroczył zasadę swobodnej oceny dowodów, w sposób dowolny stwierdzając, że w przypadku zobowiązanego nie zachodzi całkowita nieściągalność, które to stwierdzenie było poprzedzone powierzchowną i rutynową analizą. W ocenie Sądu sytuacja zobowiązanego wskazuje, że w postępowaniu egzekucyjnym raczej nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, gdy tymczasem organ ograniczył się do stwierdzenia, że wobec zobowiązanego prowadzona jest egzekucja. Wyjaśniono też, że fakt, iż zobowiązany jest współwłaścicielem nieruchomości, mogącej stanowić przedmiot zabezpieczenia hipotecznego nie przesądza o skuteczności egzekucji, zwłaszcza, że organ nie wyjaśnił, dlaczego do tej pory z tego zabezpieczenia nie skorzystał. W uzasadnieniu wskazano jednoznacznie, że w sytuacji, gdy zobowiązany i jego rodzina utrzymują się wyłącznie z zasiłków, zobowiązany nie ma możliwości zapłaty zaległych składek bez pozbawienia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych jego rodziny.

Ponowne rozpatrzenie sprawy nie przyniosło zmiany stanowiska, gdyż organ decyzją z dnia 16 października 2015 r., nr [...] odmówił zobowiązanemu udzielenia wnioskowanej ulgi, z uwagi na niespełnienie przesłanek pozwalających na umorzenie zaległości. Zdaniem organu w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność, gdyż istnieje szansa na podjęcie przez zobowiązanego zatrudnienia, co poprawi jego sytuację finansową. Jest on także współwłaścicielem nieruchomości, która może się stać przedmiotem zabezpieczenia. Choć organ na tę chwilę nie ustanowił hipoteki, to jednak prawo takie posiada. Ponadto organ prowadzący postępowanie egzekucyjne nie stwierdził całkowitego braku majątku. Zdaniem organu rentowego zobowiązany nie zdołał też udowodnić, że spłata zadłużenia pozbawi go możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Nie przedłożył bowiem aktualnych zaświadczeń o korzystaniu z zasiłków, co może wskazywać, że już z nich nie korzysta. Wskazano też, że ani żona ani syn zobowiązanego nie posiadają orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, a żona legitymuje się wyłącznie zaświadczeniem lekarskim o niezdolności do pracy, co świadczy o możliwości podjęcia zatrudnienia, szczególnie w przypadku syna zobowiązanego. Zauważono też, że zadeklarowane aktualnie przez zobowiązanego wydatki w kwocie 500 zł są niższe o 1.000 zł od kwoty wskazanej w 2014 r., a ten drastyczny spadek nie został w żaden sposób udokumentowany. Organ stwierdził też, że wyrażone przez orzekający w niniejszej sprawie Sąd stanowisko, zgodnie z którym organ ma obowiązek rozważać aktualną sytuację materialną wnioskodawcy, a nie snuć przypuszczenia na przyszłość – nie jest do końca zasadne.

Zobowiązany zwrócił się w odpowiedzi o ponowne rozpatrzenie sprawy. Jego zdaniem wydanie negatywnej decyzji antycypuje wyrok Sądu Pracy, który nie wydał jeszcze wyroku od decyzji odmawiającej umorzenia zaległości składkowych na zasadzie abolicji. Zdaniem zobowiązanego żądanie przedłożenia orzeczenia o niezdolności do pracy w sytuacji, gdy organ wie, że zobowiązany oczekuje na operację guza nerki i przepukliny, jest pretekstem dla odmowy umorzenia zaległości i nie znajduje uzasadnienia, gdyż przedmiotowa sprawa nie dotyczy przyznania renty zdrowotnej. Ze sprzeciwem zobowiązanego spotkało się również zaliczenie do majątku mogącego stanowić zabezpieczenie spłaty zaległości samochodu, służącego mu jako transport do lekarzy oraz 1/4 mieszkania. Odpowiadając na zarzut organu, zobowiązany wyjaśnił, że w zakreślonym siedmiodniowym terminie, przy jego stanie zdrowia nie był w stanie doręczyć aktualnych zaświadczeń o wysokości uzyskiwanej pomocy społecznej oraz oświadczył, że jego sytuacja zdrowotna i materialna oraz zakres uzyskiwanej pomocy nie uległ zmianie w stosunku do 2014 r. Zobowiązany zarzucił również, że organ w sposób nieuprawniony zanegował wskazania zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, uchylającym dwie uprzednie decyzje, co jest wyrazem lekceważenia zawartych tam zaleceń.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W ramach ustaleń faktycznych stwierdzono, że zaległości, których dochodzi wnioskodawca powstały w związku z wykonywaniem działalności gospodarczej w okresie od 1999 r. do 2013 r.

W stosunku do zobowiązanego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, przeprowadzone w jego ramach zajęcia okazały się jednak nieskuteczne z powodu braku rachunku bankowego. Z uwagi na złożony wniosek abolicyjny egzekucja została zawieszona.

Zobowiązany jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, niepobierająca zasiłku dla bezrobotnych ani stypendium.

Z tytułu zarejestrowanej działalności gospodarczej TAXI OSOBOWE zobowiązany wykazał kwoty należnego podatku w wysokości 0 zł za rok 2012 i 2014 oraz 937 zł za rok 2013.

Zobowiązany jest współwłaścicielem na zasadzie wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej nieruchomości w 1/4 części. Ponadto, zobowiązany jest właścicielem pojazdu marki RENAULT Scenic 1.6 z 2001 r., o średniej rynkowej wartości 6.600 zł brutto.

Zobowiązany prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną H.I., która nie uzyskuje żadnego dochodu oraz synem J.I., który jest zgłoszony w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Rodzina utrzymuje się z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej od kwietnia 2014 r. Z przedłożonej dokumentacji wynikało, że zobowiązanemu przyznano szereg zasiłków w różnych kwotach, w tym zasiłek celowy na zakup żywności, wykup leków i uregulowanie opłat, dodatek mieszkaniowy oraz zasiłek okresowy, który w okresie od 1 lipca do 31 sierpnia 2014 r. wyniósł 634 zł miesięcznie, a w okresie od 1 listopada 2015 r. do 31 marca 2016 r. - 464 zł.

Stałe wydatki związane z utrzymaniem zostały aktualnie określone na kwotę 500 zł, podczas gdy we wniosku z 2014 r. zobowiązany oświadczył, że wydatki te wynoszą wraz z lekami 1.600 zł miesięcznie. Według przedłożonych do akt sprawy rachunków opłaty eksploatacyjne są ponoszone kwotach 111,93 zł (opłata za wodę) oraz 279,41 zł (energia elektryczna). Z przedłożonych dokumentów wynika, że w 2014 r. zobowiązany posiadał zaległości w podatku od nieruchomości oraz w opłatach za gospodarowanie odpadami komunalnymi. Zobowiązany nie udokumentował jednak, czy zaległość ta została uregulowana, podobnie jak zadłużenie z tytułu korzystania z karty kredytowej.

Jeżeli chodzi o stan zdrowia, to zobowiązany przedłożył skierowania do poradni okulistycznej oraz ortopedycznej, czeka na operację przepukliny i usunięcia guza nerki. Z zaświadczeń lekarskich wynika, że zobowiązany był niezdolny do pracy w okresie od 10 listopada do 9 grudnia 2015 r., a w chwili obecnej nie może wykonywać pracy ciężkiej oraz wymagającej dźwigania ciężarów. Z zaświadczenia lekarskiego z dnia 2 października 2015 r. wynika z kolei, że żona zobowiązanego pozostaje w stałym leczeniu z rozpoznaniem dny moczanowej, choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa oraz żylaków kończyn dolnych. Jest w związku z tym niezdolna do pracy.

W dalszej części organ rentowy przedstawił wynikające z przepisów przesłanki umorzenia, wyjaśniając w szczególności, że zaległości składkowe mogą być umarzane w przypadku całkowitej nieściągalności, która została zdefiniowana w art. 28 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013r. poz. 1442 z późn. zm.). Ponadto organ może umorzyć należności na podstawie § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 141, poz. 1365), jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Ponadto podkreślono, że strona ma interes w udowodnieniu faktów, na które się powołuje, a rozstrzygnięcie w zakresie umorzenia należności następuje w drodze tzw. uznania administracyjnego. Oznacza to, że organ nie ma obowiązku umarzania należnych składek nawet w razie spełnienia przesłanek, a jedynie taką możliwość. Jako dysponent środków publicznoprawnych powinien rozporządzać nimi z należytą ostrożnością i udzielać ulg na zasadzie wyjątku.

Odnosząc powyższe przepisy do ustalonego stanu faktycznego stwierdzono, że w przypadku zobowiązanego nie zachodzi całkowita nieściągalność. Świadczy o tym fakt, że zobowiązany posiada majątek nieruchomy w udziale wynoszącym 1/4 części nieruchomości, który to udział może stanowić przedmiot zabezpieczenia spłaty należności składkowych poprzez ustanowienie hipoteki przymusowej. Na obecnym etapie postępowania nie wynika jednoznacznie, że w przypadku wznowienia postępowania egzekucyjnego nie uzyskałoby się kwot przewyższających wydatki egzekucyjne. W tym miejscu wskazano na ciążący na organie rentowym obowiązek wykorzystania wszelkich dostępnych środków zmierzających do wyegzekwowania należności składkowych oraz brak obowiązku umarzania należności, zwłaszcza gdy organ dostrzega realne szanse na ich odzyskanie od zobowiązanego.

Przechodząc do analizy przesłanek wymienionych w cyt. rozporządzeniu stwierdzono, że zobowiązany nie wykazał w sposób bezsporny, iż spłata zadłużenia pozbawi go możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Przyznano, że sytuacja materialna zobowiązanego jest trudna – nie uzyskuje on żadnych dochodów, podobnie jak żona i syn, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Rodzina utrzymuje się wyłącznie z zasiłku okresowego w kwocie 464 zł, podczas, gdy miesięczne obciążenia budżetu domowego kształtują się w wysokości 600 zł, a kwota ta nie obejmuje jeszcze wyżywienia. Wydatki przewyższają zatem dochody. Takie ustalenia mogą zdaniem organu prowadzić do wniosku, że zapłata zaległości mogłaby przyczynić się do braku możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ w ramach uznania administracyjnego uznał jednak, że sytuacja zobowiązanego, choć trudna, to może ulec poprawie. Nie można bowiem wykluczyć, że podejmie on zajęcie zarobkowe, dodatkowo zamieszkuje z dorosłym synem, który również ma możliwość pozyskiwania środków finansowych przyczyniając się do zaspokojenia potrzeb życiowych rodziny.

Organ uznał, że zobowiązany wykazał wystąpienie przewlekłej choroby, z przedłożonej dokumentacji wynika bowiem, że pozostaje w stałym leczeniu. Nie posiada jednakże orzeczenia o niepełnosprawności czy niezdolności do pracy, które uprawniałyby do ubiegania się o świadczenie z tytułu niezdolności do pracy czy to w formie renty czy też zasiłku stałego. Wobec tego organ uznał, że opisane dolegliwości choć przewlekłe, jednak nie są tego rodzaju, że pozbawiają zobowiązanego całkowicie możliwości uzyskiwania dochodów. Zobowiązany jest osobą zdolną do pracy, a tym samym ma możliwości, choć ograniczone, pozyskiwania środków finansowych na spłatę zadłużenia.

Finalnie organ wskazał na ciążącą na osobie prowadzącej działalność gospodarczą odpowiedzialność i zobowiązanie do uiszczania składek, bez względu na wynik finansowy. W przedmiotowej sprawie za odmową umorzenia przemawia również interes społeczny, rozumiany nie tylko jako korzyść służąca ogółowi ubezpieczonych, ale również zapewnienie maksymalnych dochodów przez budżet państwa i ograniczenie jego ewentualnych wydatków.

Od powyższej decyzji zobowiązany złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zdaniem skarżącego przedłożone przez niego dokumenty świadczą o tym, że spełnia on przesłanki umorzenia zaległości składkowych. W opinii skarżącego powoływana przez organ uchwała Sądu Najwyższego, sygn. akt II UZP 6/04 nie oznacza, że organ może, ale nie ma obowiązku umarzania zaległości lecz potwierdza kompetencję organu do udzielania ulgi. Skarżący podniósł też, że organ rentowy niezasadnie żąda części kwot. W odczuciu skarżącego argumentem przesądzającym o odmowie umorzenia była uznaniowość decyzji rozumiana w ten sposób, że organ może lecz nie musi umorzyć zaległości. Stanowi to wyraz braku respektowania zapadłego w sprawie wyroku, w którym Sąd sprzeciwił się takiemu rozumieniu decyzji uznaniowej. Organ wydał wszelako decyzję obarczoną tymi samymi błędami.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł w odpowiedzi o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na mocy przepisu § 1 pkt 3 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 sierpnia 2008 r. w sprawie przekazania rozpoznawania innym wojewódzkim sądom administracyjnym niektórych spraw z zakresu działania ministra właściwego do spraw finansów publicznych, Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dz. U. nr 163, poz. 1016).

Zgodnie z kolei z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1647 z późn. zm.) oraz w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 cytowanej ustawy, sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). W kontekście powyższego trzeba zaznaczyć, że każde naruszenie przepisów prawa materialnego, czy procesowego należy oceniać przez pryzmat jego wpływu na treść rozstrzygnięcia.

Ponadto, z art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wynika, że co do zasady Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co oznacza, iż Sąd zobowiązany jest dokonać oceny legalności zaskarżonej decyzji niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze.

Mając powyższe na względzie należy podnieść, że w rozpoznawanej sprawie podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. z 2015 r., poz. 121 z późn. zm.), jak również art. 28 ust. 3a cytowanej ustawy oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 141, poz. 1365). Zgodnie zatem z art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu w pkt od 1 do 6.

W stosunku do płatników składek będących jednocześnie osobami ubezpieczonymi przepis art. 28 ust. 3a powołanej wyżej ustawy wprowadził wyjątek od zasady całkowitej nieściągalności. Zgodnie z jego brzmieniem należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane przez Zakład, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Z kolei odnoszący się do takich sytuacji przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiającej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przy czym podnieść należy, że w art. 24 ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej wskazano, iż pojęciem "należności z tytułu składek" objęte są składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata. Na uwadze należy mieć też treść art. 32 tejże ustawy, który z kolei do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie stosowania umorzeń nakazuje stosowanie odpowiednie przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne.

Z treści przytoczonych przepisów wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jest jej uznaniowy charakter. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności organu administracji publicznej co do rozstrzygnięcia, o czym świadczą określone w tych przepisach przesłanki podejmowania decyzji w tej materii. Katalog tych przesłanek pozwalających na umorzenie składek został określony jasno i precyzyjnie i w ten sposób zakreśla granice swobodnego uznania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych. W ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. uzasadnienie wyroku NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 321/07). W świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności.

Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego, a także gdyby dokonał wykładni występujących w przepisach określających przesłanki umorzenia należności składkowych pojęć niezgodnie z ogólnymi zasadami prawa. Zwłaszcza negatywne rozstrzygnięcie, dotyczące umorzenia należności z tytułu składek, powinno być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i zbadane (art. 11 ustawy z dnia 14 czerwca 1969 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 – dalej k.p.a.). Ocena, czy przesłanki umorzenia występują w konkretnej sprawie (art. 80 k.p.a.) może być dokonana po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, a poprzedzać ją powinno wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 k.p.a.).

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji w oparciu o wyżej wskazane zasady Sąd doszedł do przekonania, że narusza ona przepisy w sposób powodujący konieczność jej wyeliminowania z porządku prawnego, nosi bowiem znamiona dowolności, a ocena okoliczności sprawy dokonana przez organ rentowy jest rażąco sprzeczna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Ponadto organ rentowy błędnie zinterpretował przesłanki całkowitej nieściągalności opisane w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

W pierwszym rzędzie należy podnieść, że zamknięty katalog przypadków całkowitej nieściągalności zawiera art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania przez organ. Przepis ten stanowi, że całkowita nieściągalność zachodzi, gdy: dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W kontekście tak brzmiących przepisów nie sposób uznać argumentacji organu rentowego sprowadzającej się do stwierdzenia, że w ramach prowadzonego postępowania organ egzekucyjny nie stwierdził dotąd braku majątku i nie jest wykluczone, że w przyszłości uda się wyegzekwować należności składkowe. Zwrócić bowiem należy uwagę na treść art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Z przepisu tego wynika, że ZUS, jako wierzyciel ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Jest do tego zobowiązany również w sytuacji, gdy w stosunku do wnioskodawcy prowadzone było postępowanie egzekucyjne.

Dokonując powyższej, samodzielnej oceny organ winien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, gdzie zwraca się uwagę na to, że przy ocenie decyzji ZUS należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika (wyrok WSA w Olsztynie z dnia 5 stycznia 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 707/11, wyrok WSA w Krakowie z dnia 18 września 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 1176/14).

Na gruncie niniejszej sprawy organ wskazał na potencjalny przedmiot egzekucji, w postaci udziału wynoszącego 1/4 części nieruchomości. Owszem, udział ten formalnie może być przedmiotem zabezpieczenia, co podniesiono w zaskarżonej decyzji. Z doświadczenia życiowego wynika wszelako, że obciążenie hipoteką tego prawa nie przełoży się na zaspokojenie wierzyciela. Egzekucja z nieruchomości pozostającej we współwłasności jest niezwykle utrudniona, zwłaszcza w sytuacji, gdy przedmiotową nieruchomość zajmuje rodzina wnioskodawcy, tj. jego żona oraz syn. Z powyższych utrudnień zdaje sobie zapewne organ rentowy, który jak dotąd nie podjął próby skierowania egzekucji do powyższego prawa, ani nawet obciążenia go hipoteką.

Wnioskodawca utrzymuje się aktualnie wyłącznie z zasiłków i nie posiada żadnego majątku, do którego można by skierować skuteczną egzekucję. Jego udział w nieruchomości z przyczyn wskazanych powyżej raczej nie przyczyni się do zaspokojenia wierzyciela, a posiadany samochód, jak wynika z informacji o zabezpieczeniach na majątku dłużnika (k. 17 akt administracyjnych), ma wartość nieuprawniającą do uzyskania zastawu skarbowego.

W takich okolicznościach faktycznych, wskazana przez organ możliwość odzyskania zaległych składek w drodze postępowania egzekucyjnego, jest całkowicie gołosłowna i oderwana od realiów życiowych. Wniosek ten potwierdza fakt, że prowadzone wobec wnioskodawcy postępowanie egzekucyjne pomimo, że toczy się od 2012 r. jak dotąd było całkowicie bezskuteczne.

W opinii Sądu organ dokonał również nieprawidłowej, tj. wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, oceny przesłanki umorzenia przewidzianej w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Organ przyznał, że zapłata należności składkowych mogłaby przyczynić się do braku możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych wnioskodawcy. Ustalił bowiem, że nikt z trzyosobowej rodziny wnioskodawcy nie uzyskuje żadnego dochodu, a rodzina utrzymuje się obecnie wyłącznie z zasiłku okresowego, wynoszącego aktualnie 464 zł miesięcznie. Kwota ta oczywiście nie pokrywa wszystkich wydatków, które poza wyżywieniem wynoszą ok. 600 zł miesięcznie. Dopatrzenie się w takiej sytuacji – niestety utrwalonej, bo z pomocy społecznej wnioskodawca korzysta na pewno od 2014 r. – możliwości spłaty zadłużenia, jest niedopuszczalnym nadużyciem, które spotkało się ze słusznym sprzeciwem wnioskodawcy. Ponad wszelką wątpliwość obecne możliwości majątkowe, płatnicze i zarobkowe wyłączają możliwość obciążenia budżetu wnioskodawcy, który już w tym momencie nie pokrywa wszystkich koniecznych wydatków – dodatkowymi ciężarami. Przyznał to również organ, a odmowę umorzenia oparł w tym zakresie na dostrzeżonym prawdopodobieństwie uzyskania dochodów. W tym miejscu należy podkreślić, że oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy należy dokonywać w oparciu o aktualny stan faktyczny. Dopuszczalne jest uwzględnienie możliwości uzyskania dochodu w przyszłości. Możliwość ta musi być jednak konkretna i możliwa do uprawdopodobnienia. Organ musi zatem wykazać, że z danego źródła, w konkretnym okresie, dana osoba uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. Niedopuszczalne są natomiast poczynione w niniejszej sprawie dywagacje organu co do hipotetycznych możliwości podjęcia zatrudnienia przez wnioskodawcę. Skarżący, jak wynika z akt sprawy jest bezrobotny, bez prawa do zasiłku, bez jakichkolwiek dochodów, funkcjonuje tylko i wyłącznie dzięki pomocy społecznej. Ustaleń tych nie mogą przeważyć oderwane od rzeczywistości dywagacje organu na przyszłość.

Jeżeli natomiast chodzi o stan zdrowia wnioskodawcy, to przedłożył on dokumentację, z której wynika, że leczy się w poradni okulistycznej oraz ortopedycznej, czeka na operację przepukliny i usunięcia guza nerki. W ocenie organu wnioskodawca wykazał tym samym wystąpienie przewlekłej choroby. To, co przekreśliło natomiast umorzenie zaległości z uwagi na stan zdrowia, to brak orzeczenia o niepełnosprawności, czy niezdolności do pracy. Żądnie przedłożenia takiego orzeczenia jest tymczasem zupełnie bezpodstawne. Kodeks postępowania administracyjnego nie zawiera żadnej gradacji dowodów, bowiem z art. 75 § 1 wynika, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Z drugiej strony w cyt. rozporządzeniu nie wymieniono jako przesłanki umorzenia orzeczenia o niepełnosprawności, czy niezdolności do pracy. Oznacza to, że organ – podobnie jak w przypadku nieściągalności – ma obowiązek samodzielnie ocenić, czy choroba, na którą powołuje się wnioskodawca ma charakter przewlekły, a więc taki, który wyłącza zobowiązanego z codziennego funkcjonowania i nie pozwala mu na zajęcie się sprawami zawodowymi.

Należy również wytknąć, że w uzasadnieniu zarówno zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającego ją rozstrzygnięcia, organ dawał wyraz opacznie rozumianej koncepcji decyzji uznaniowej. Niejednokrotnie wyciągnięcie poprawnych wniosków, np. co do możliwości płatniczych wnioskodawcy nie doprowadzało organu do logicznego rozstrzygnięcia. Tymczasem, jak wyjaśniono powyżej uznaniowość decyzji nie oznacza zupełnej dowolności i nie zwalnia organu z poruszania się w granicach wyznaczonych przez zasadę swobodnej oceny dowodów. Tym samym podjęte rozstrzygnięcie musi być logicznym następstwem poczynionych ustaleń i wyciągniętych wniosków, z uwzględnieniem zasad doświadczenia życiowego.

Mając powyższe na względzie, Sąd dopatrzył się uchybienia prawa materialnego, w postaci dokonania błędnej wykładni art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 cyt. rozporządzenia, a także naruszenia przepisów postępowania, w szczególności oceny materiału dowodowego w sposób dowolny, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, tj. art. 7, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Naruszenia te są naganne tym bardziej, że zostały dokonane przez organ rentowy po raz drugi i z zupełnym lekceważeniem wskazań i wykładni przepisów dokonanych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. akt I SA/Kr 1882/14. Tymczasem art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wprost stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Jest to jedna z kluczowych zasad, zapewniająca zachowanie praworządności i mająca zapobiegać takiej sytuacji, jaka miała miejsce w niniejszej sprawie, kiedy to organy pomimo ponownego rozpatrzenia sprawy, dopuszczają się tych samych błędów i uchybień. Szczególnie karygodne i niedopuszczalne jest stwierdzenie zawarte w decyzji z dnia 16 października 2015 r., gdzie organ otwarcie wdał się w niedopuszczalną polemikę z Sądem, stwierdzając, że wyrażony w uzasadnieniu pogląd nie jest do końca zasadny. Należy raz jeszcze podkreślić, że w uzasadnieniu zawarta jest ocena prawna, która musi być uwzględniona, bez względu na to, czy organ z danym stanowiskiem Sądu się zgadza czy też nie. W kolejnej decyzji organ uniknął takich sformułowań, nie uchronił się wszelako od błędów, które są wyrazem lekceważenia zawartych w wyroku wskazań.

Stąd należało w oparciu o art. 145 § 1 ust. 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) orzec jak w sentencji. Działając zaś na podstawie art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd orzekł o wyeliminowaniu z obrotu prawnego także decyzji poprzedzającej zaskarżoną decyzję, gdyż było to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy, której dotyczyła skarga.

Sąd zaniechał orzeczenia o kosztach postępowania, z uwagi na to, że skarżący występował w sprawie osobiście, bez fachowego pełnomocnika, zaś z mocy art. 239 pkt 1 lit. e Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zwolniony był z obowiązku uiszczania kosztów sądowych w niniejszej sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych.