Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA 3979/03
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2004-09-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zofia Flasińska (spr.) Sędzia WSA Małgorzata Miron Sędzia WSA Jakub Linkowski Protokolant Agnieszka Foks-Skopińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 września 2004 r. sprawy ze skargi J. G. na decyzje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2003 r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości ziemskiej na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi kwotę 10,00 zł (dziesięć zł) na rzecz J. G. tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego


UZASADNIENIE

Wojewoda [...] decyzją z [...] marca 2000 r., na podstawie § 5 pkt 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonywania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 10, poz. 51 ze zm.), stwierdził, że majątek ziemski "S." o łącznej powierzchni [...] ha, stanowiący współwłasność L. M. [...] L. N., J.C. i W. K., uregulowany w księdze hipotecznej nr [...] podpada pod działalnie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu Wojewoda stwierdził, że majątek ziemski "S." podpada pod działalnie przepisów dekretu o reformie rolnej, ponieważ posiada powierzchnię ogólną ponad [...] ha, w tym [...] ha użytków rolnych, a więc znacznie przekraczał normy graniczne, określone w dekrecie. W myśl tego dekretu przejęciu podlegały również budynki, inwentarz żywy i martwy oraz przedsiębiorstwa przemysłu rolnego. Przedmioty, które nie podlegały przejęciu zostały wymienione w § 11 ust. 1 ww. rozporządzenia z 1.03.1945 r.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] września 2003 r. po rozpatrzeniu odwołania J. G. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji i wskazał na konieczność oceny materiału dowodowego pod kątem możliwości wykorzystania zespołu pałacowo-parkowego na cele reformy rolnej wskazane w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przejęte nieruchomości przeznaczone były nie tylko na powiększenie istniejących gospodarstw rolnych lub tworzenie nowych, ale obejmowały również tereny przeznaczone dla szkół, ośrodków kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego. Dla tworzenia takich ośrodków przejmowano właśnie pałace i dwory. Minister powołał się na art. 6 dekretu, który mówi o budynkach ogólnie, a więc i o pałacach i dworach oraz na § 44 rozporządzenia z 1 marca 1945 roku o zakazie podziału parków, zabudowań dworskich, przemysłowych oraz zabytków architektonicznych. Żaden przepis dekretu nie wyłączał spod działania art. 2 ust. 1 lit. e. dekretu, pałaców i dworów. Jedynie § 11 cyt. rozporządzenia wyliczał składniki majątku, które nie podlegały przejęciu.

Nadto przedmiotowy zespół parkowo-pałacowy nie był wyodrębniony prawnie i nie posiadał urządzonej księgi wieczystej.

W skardze do Sądu J. G. ponowił zarzuty, że dwór wraz z parkiem nie nadawał się do celów wymienionych w art. 1 dekretu o reformie rolnej. Zatem przejęcie tego zespołu pozbawione było jakiejkolwiek podstawy prawnej. Nadto skarżący podniósł zarzut niewypłacenia odszkodowania w formie gruntów zamiennych lub miesięcznego uposażenia, które przewidywał art. 17 dekretu.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko oraz uzasadnienie zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Stosownie do treści art. 97 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1271) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy - prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał skargę za uzasadnioną, aczkolwiek nie wszystkie jej zarzuty są trafne.

Stosownie do treści art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 3 z 1945 r., poz. 13) na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Dekret o reformie rolnej nie zawiera definicji pojęcia "nieruchomość ziemska". Pojęcie to zostało zdefiniowane w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r. (W.3/89 OTK 1990/1/26). Wprawdzie z dniem wejścia w życie Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r., uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia wykładni ustawy utraciły moc powszechnie obowiązującą, stosownie do treści art. 239 § 3 tej Konstytucji, to jednak nie pozbawia tych uchwał zupełnie waloru wykładni, jeżeli są one zgodne z regułami interpretacyjnymi przyjętymi w teorii prawa. Biorąc pod uwagę cele reformy rolnej określone w art. 1 ust. 2 i art. 6 dekretu oraz § 6 rozporządzenia z 1.03.1945 r., to należy przyjąć, iż przejęciu podlegały tylko te nieruchomości, które miały charakter rolniczy. Analiza tych przepisów wskazuje, że intencją ustawodawcy było przejęcie tylko tych nieruchomości, które mogły być dalej wykorzystywane rolniczo i które mogły być przeznaczone na cele reformy rolnej, określone w art. 1 ust. 2 dekretu. Taka interpretacja zyskała aprobatę w orzecznictwie sądowym np. wyroki NSA z 6.12.2000 r. w sprawie IV SA 801/99, z 22.08.2000 r. w sprawie IV SA 2582/98, z 4.11.2003 r. w sprawie IV SA 1086/02 wraz z wyrokiem z 22.04.2004 r. oddalającym skargę kasacyjną sygn. akt OSK 46/04., również Sąd Najwyższy w wyroku z 8.05.1992 r. (III PRN 23/92 - OSP 1993 z 3 poz. 47) wskazał na potrzebę przyjęcia wykładni ścieśniającej przy interpretacji przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Wobec tego, jeżeli strona wnosi o uznanie, że dany zespół pałacowo-parkowy bądź dworsko-parkowy nie podlega przejęciu na podstawie dekretu o reformie rolnej, to należy ustalić czy ten zespół pozostawał w funkcjonalnej i gospodarczej łączności z gospodarstwem rolnym. Łączność taka występuje wówczas, gdy gospodarstwo rolne nie mogło funkcjonować bez tego zespołu, albowiem stanowiło jego integralną część z uwagi na te gospodarcze i funkcjonalne powiązania. Sam związek podmiotowy poprzez osobę właściciela był niewystarczający. Również fakt zamieszkiwania w obiektach mieszkalnych właściciela całej nieruchomości ziemskiej nie wystarczał do przejęcia nieruchomości ziemskiej wraz z tymi obiektami mieszkalnymi. Ten związek funkcjonalny i gospodarczy winien być wykazany w postępowaniu wyjaśniającym i przedstawiony w uzasadnieniu decyzji z przywołaniem dowodów, na podstawie których dokonano tych ustaleń. Tego wymaga bowiem art. 107 § 3 kpa. Takich ustaleń nie zawiera ani decyzja Wojewody [...], ani Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Wprawdzie w zaskarżonej decyzji organ naczelny stwierdza, że "kluczową kwestią w niniejszej sprawie jest ocena materiału dowodowego pod kątem istnienia możliwości wykorzystania zespołu pałacowo-prarkowego na cele reformy", ale nie wskazuje na jakie cele z art. 1 ust. 2 dekretu przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy został przeznaczony.

Sąd podziela pogląd wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że pojęcie nieruchomości "znacjonalizowanej" jest szersze od pojęcia nieruchomości "parcelowanej" na rzecz rolników i może obejmować np. tereny dla szkół i inne cele wymienione w art. 1 ust. 2 lit. d dekretu.

Jednak należy ustalić na jakie cele nieruchomość była wykorzystywana przed jej przejęciem oraz na jakie cele została przeznaczona po jej przejęciu. W tym zakresie brak jest również jakichkolwiek ustaleń.

W zaskarżonej decyzji stwierdzono, że przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy nie był wyodrębniony prawnie i nie posiadał księgi wieczystej. Jednak w aktach sprawy brak jest wypisu z księgi hipotecznej z okresu poprzedzającego dokonanie wpisu w dniu [...].12.1946 r. Nie została też wyjaśniona rozbieżność pomiędzy numerami księgi hipotecznej, podanymi w zaświadczeniu Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z [...].11.1946 r. i w kopi wpisu do księgi hipotecznej z [...].12.1946 r. W zaświadczeniu podano nr księgi hip. [...], a w kopi wpisu z [...].12.1946 r. podano nr [...].

Wymienione wyżej okoliczności jednoznacznie wskazują na naruszenie art. 7, 77 § 1 oraz art. 107 § 3 kpa, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. § 11 cytowanego rozporządzenia wymienia w zasadzie rzeczy ruchome, a nie nieruchomości, a więc nie może stanowić podstawy do określania zakresu przejęcia mienia o charakterze nacjonalizacyjnym. Również takiej podstawy nie może stanowić § 44 tego rozporządzenia, albowiem podstawa nacjonalizacji mogła być zawarta i została zawarta w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej. § 44 określa jedynie zakaz podziału określonych terenów, które podlegały przejęciu tzn. spełniały kryteria przejęcia określone w dekrecie. Taka interpretacja przepisów tego rozporządzenie wynika z hierarchii aktów prawnych. Rozporządzenie to ma jedynie charakter aktu wykonawczego do dekretu. Jeżeli zatem przejęta nieruchomość ziemska miała charakter rolniczy, a znajdujący się zespół pałacowo-parkowy tworzył z tą nieruchomością całość gospodarczo-funkcjonalną, to przejęciu podlegał cały majątek ziemski, z tym że zabudowania dworskie i inne nieruchomości wymienione w § 44 nie podlegały podziałowi.

Należy przy tym wskazać, że w § 44 nie zostały wymienione pałace, lecz tylko zabudowania dworskie i przemysłowe oraz zabytki historyczne.

Nietrafny jest zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 17 dekretu, który przewidywał odszkodowanie w formie gruntów zamiennych lub miesięcznego uposażenia. Przepis ten został bowiem uchylony przez art. 127 ust. 4 pkt 1 ustawy z 23.01.1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. nr 3, poz. 6) z dniem 1 stycznia 1968 r.

Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 i 3 oraz art. 200 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270) orzeczono jak w sentencji.