Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 594/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2017-09-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Zasądzono zwrot kosztów postępowania
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145  par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7,  art. 77, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Suleja-Klimczyk, Sędzia NSA Eugeniusz Christ, Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Protokolant specjalista Anna Florek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 września 2017 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg - odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz strony skarżącej kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. (dalej – ZUS lub organ) decyzją z dnia [...] r. nr [...], [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 23 z późn. zm. – dalej k.p.a.) oraz art. 83 ust. 4 i art. 28 ust. 1, ust. 2, ust. 3, ust. 3a i ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 963 z późn. zm. – zwana dalej u.s.u.s.) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] r. nr [...] odmawiającą M. G. (dalej – zobowiązany lub skarżący) umorzenia należności za osobę prowadzącą działalność gospodarczą na:

– Fundusz Ubezpieczeń Społecznych – za okres: 04/2010-07/2010, 09/2010-01/2011 w wysokości 3.847,44 zł i odsetek za zwłokę w wysokości 2.497 zł, liczonych na dzień 7 października 2016 r.;

– Fundusz Ubezpieczeń Społecznych - za okres: 04/2010-02/2012 w wysokości 5.527,65 zł i odsetek za zwłokę w wysokości 3.206 zł, liczonych na dzień 7 października 2016 r.;

– Fundusz Pracy - za okres: 04/2010-07/2010, 09/2010-01/2011 w wysokości 352,01 zł i odsetek za zwłokę w wysokości 229 zł, liczonych na dzień 7 października 2016 r.

Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wnioskiem z dnia 1 października 2016 r. zobowiązany zwrócił się o umorzenie nieopłaconych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. W uzasadnieniu wniosku wskazał, iż od 20 lat zmaga się z chorobą, która nie pozwala mu na normalne funkcjonowanie. Choroba ta nie pozwoliła mu ukończyć studiów i podjąć zatrudnienia. Posiada orzeczenie o tym, że jest osobą niepełnosprawną. W 2008 r. za namową ojca zobowiązany przystąpił do spółki jawnej A. mającej zajmować się świadczeniem usług transportowych na rzecz B. w Z. Skarżacy upatrywał w tym możliwości zdobycia uprawnień kierowcy samochodu ciężarowego i uzyskiwania źródła dochodu. Wobec zmiany zasad współpracy z kontrahentem firma zaczęła notować straty. Nie miał świadomości, że trwanie w takiej sytuacji wywołuje również dodatkowe konsekwencje finansowe. Dodatkowo w sierpniu 2010 r., jak podnosi zobowiązany, doznał wylewu krwi do mózgu, co na długi okres wyłączyło go z jakiejkolwiek działalności. W tym samym czasie zachorował ojciec skarżącego, na którego pomoc liczył zobowiązany. Jak wskazuje zobowiązany, działalność gospodarcza została wyrejestrowana przez jego ojca, działającego jako jego pełnomocnik, dopiero w 2012 r. Nie chcąc być ciężarem dla społeczeństwa skarżący podejmował różne prace. Obecnie jego dochód miesięczny wynosi ok. 1.300 – 1.500 zł, z czego 900 zł przeznaczane jest na czynsz za wynajem mieszkania. Samodzielne zamieszkiwanie, jak podkreślił skarżący, jest jednym z elementów wpływających na ograniczenie objawów chorobowych. Dochód ten pozwala jedynie na zaspokajanie jego podstawowych potrzeb, a tym samym jest niewystarczający na spłatę zaległych składek. Ponadto skarżący podniósł, iż na wezwanie do zapłaty zaległości dokonał wpłaty na jaką było go stać.

Do wniosku zobowiązany dołączył oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, z którego wynika, że:

• pracuje zarobkowo na podstawie umowy o pracę, uzyskując wynagrodzenie w wysokości 1.356,60 zł netto,

• nie pobiera świadczeń oraz nie korzysta z pomocy opieki społecznej,

• nie korzysta z innych form pomocy,

• ponosi wydatki z tytułu wynajmu mieszkania w kwocie 900 zł oraz wydatki na leczenie w kwocie 50 zł,

• prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe,

• nie posiada zobowiązań pieniężnych,

• nie posiada nieruchomości, praw majątkowych, wierzytelności,

• jest właścicielem samochodu marki VW POLO z 2003 r.,

• oświadczył, że nie widzi możliwości poprawy swojej sytuacji materialnej ze względu na stan zdrowia, który uniemożliwia mu podjęcie innego zatrudnienia.

Pismem z dnia 17 października 2016 r. organ zawiadomił skarżącego o prawach wynikających z art. 10 § 1 k.p.a. oraz o prawie złożenia dodatkowych dokumentów i wyjaśnień w sprawie.

W dniu 15 listopada 2016 r. wpłynął kolejny wniosek zobowiązanego o umorzenie nieopłaconych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Powtórzono w nim informacje, które przedstawione były we wcześniejszym podaniu. Ponadto załączono do niego:

– orzeczenia o stopniu niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym z dnia: 15 lutego 2007 r., 2 września 2013 r., 24 października 2016 r.;

– dokumentację medyczną (karty leczenia szpitalnego, zaświadczenia o stanie zdrowia),

– dowód wpłaty 100 zł na poczet zaległości,

– informację o składnikach wynagrodzenia,

– zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) PIT-37 z rok 2015, w którym wykazano dochód w kwocie 19.595 zł.

W toku postępowania organ ustalił dodatkowo, iż zobowiązany w okresie od 1 kwietnia 2010 r. do 19 stycznia 2011 r. prowadził działalność gospodarczą. Nie jest w stosunku do niego prowadzone postępowanie egzekucyjne. Ponadto organ uzyskał wiedzę, że pod adresem, gdzie zobowiązany jest zameldowany, prawo meldunkowe posiadają również następujące osoby: A. G., K. G. i M. G. ZUS wskazał, że oprócz wykazanego w oświadczeniu przez zobowiązania wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę na: 1/8 etatu w C. sp. z o.o. oraz 7/8 etatu w D. sp. z o.o. uzyskuje on dochód z umowy zlecenia zawartej z Agencją E. sp. z o.o. w kwocie ok. 208,31 zł netto.

Następnie decyzją z dnia [...] r. odmówiono zobowiązanemu umorzenia należności z tytułu składek. W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia ZUS stanął na stanowisku, iż w przedmiotowej sprawie nie zaistniały przesłanki warunkujące umorzenie należności z tytułu składek, które określone zostały w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365 – zwane dalej rozporządzeniem).

W dniu 25 stycznia 2017 r. do ZUS-u wpłynął wniosek pełnomocnika skarżącego z dnia 23 stycznia 2017 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, że pominięto w postępowaniu szereg istotnych kwestii, a część z nich została zmarginalizowana. W pierwszej kolejności pełnomocnik skarżącego zwrócił uwagę na przyczyny powstania zaległości, które wynikają z choroby jego mocodawcy trwającej od przeszło 20 lat. Mianowicie skarżący cierpi na zespół depresyjno-lękowy, fobię społeczną oraz głębokie zaburzenie osobowości. Z tego względu był dwukrotnie hospitalizowany w 2009 r (od 25 maja do 14 sierpnia oraz od 31 sierpnia do 19 listopada). Dodatkowo w dniu 22 sierpnia 2010 r. zobowiązany doznał krwotoku mózgowego, z powodu którego przebywał w szpitalu od 22 sierpnia 2010 r. do 20 września 2010 r. i od 28 do 29 października 2010 r. W okresach tych miał znacznie ograniczone możliwości prowadzenia działalności gospodarczej, a także wymagał intensywnej rehabilitacji. Występujące jednostki chorobowe stale wpływają negatywnie na możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym nie prognozują poprawy sytuacji finansowej skarżącego. Ponadto świadczą, że zaległości powstały z przyczyn obiektywnych, niezależnych od zobowiązanego.

Zdaniem pełnomocnika skarżącego, nie zasadnym jest wywodzenie z faktu nie wszczęcia postępowania egzekucyjnego braku podstaw do umorzenia zaległości. Wskazał, że ze względu na sytuację zdrowotną i finansową jego mocodawcy, ewentualne postępowanie egzekucyjne okazałoby się bezskuteczne i naraziłoby wyłącznie Skarb Państwa na poniesienie związanych z nim kosztów. Podkreślił, że zobowiązany jest aktywny zawodowo i podejmuje próby poprawy swej sytuacji finansowej. Obiektywnie oceniając jego stan zdrowia nie można jednak oczekiwać pozytywnych tego efektów.

Wobec powyższych okoliczności, w ocenie pełnomocnika zobowiązanego, ZUS uchybił dyrektywie wszechstronnego uzasadnienia decyzji odmawiającej umorzenia zaległych składek na ubezpieczenie społeczne.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zwrócono uwagę, że pełnomocnik zobowiązanego w osobie jego ojca dwukrotnie zgłaszał się do organu celem zapoznania się z aktami sprawy oraz złożenia dodatkowych wyjaśnień. Jednak odmawiano mu dokonania tych czynności. Organ w uzasadnieniu decyzji pominął całkowicie tą okoliczność. Okoliczność ta oraz posługiwanie się ogólnikowymi stwierdzeniami w uzasadnieniu, świadczy o sztampowych potraktowaniu sprawy. Tym samym została naruszona zasada czynnego udziału strony, wyrażona w art. 10 § 1 k.p.a.

W dalszej części uzasadnienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy pełnomocnik zobowiązanego zarzucił organowi, iż ten nie podjął czynności w celu wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego – sytuacji zdrowotno-finansowej jego mocodawcy. Podkreślił, że jest to bezwzględny obowiązek organu. W wyniku tego zaniedbania ZUS niezasadnie kwestionuje fakt prowadzenia jednoosobowego gospodarstwa przez zobowiązanego. Otóż, jak wskazano, wynajmuje on od 23 stycznia 2016 r. mieszkanie, ponosząc z tego tytułu opłaty w kwocie 900 zł (czynsz + opłaty za media). Na potwierdzenie tej okoliczności załączono kopię umowy najmu mieszkania z dnia 23 stycznia 2016 r. oraz dowód transakcji przelewu na kwotę 900 zł. Ponadto zobowiązany od 2007 r. (z dwuletnią przerwą) jest beneficjentem zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie 153 zł. Świadczy to o jego trudnej sytuacji finansowej. Uiszczanie zaległych składek doprowadzi do konieczności skorzystania przez niego z pomocy państwa w szerszym zakresie, co nie leży w interesie publicznym.

Problemy zdrowotne dokumentuje również orzeczenie o niepełnosprawności wydane w dniu [...] r. przez [...] Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w D. Wynika z niego, że zobowiązany jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, a jego kłopoty zdrowotne noszą cechy trwałości.

Następnie określono wysokość stałych miesięcznych kosztów utrzymania zobowiązanego, wskazując, że jest to kwota ok. 1680 zł, na którą składaj się: 400 zł – wyżywienie; 50 zł – odzież; 50 zł – leki; 400 zł - woda, prąd, gaz; 500 zł – czynsz, 130 zł- koszt dojazdu do pracy 20 km dziennie x 20 dniówek (ok. 30 litrów paliwa); 100 zł - suplementy diety (uzupełnienie leczenia); 50 zł - środki czystości. W tym kontekście pełnomocnik zobowiązanego zarzucił naruszenie normy § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Mianowicie zapłata składki spowoduje niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Otóż zobowiązany z tytułu wynagrodzenia za pracę (świadczoną na podstawie umów o pracę) uzyskuje łącznie w miesiącu 1.563,32 zł netto, przy założeniu, iż częściowo wykonuje on pracę w godzinach nadliczbowych. Natomiast kwota 208,31 zł uzyskiwana jest z tytułu umowy cywilnoprawnej, której nie można uznać za stałe i pewne źródło dochodu. Z tych też względów, zdaniem pełnomocnika, biorąc pod uwagę możliwości zarobkowe, stan zdrowia oraz potencjalne możliwości zmiany sytuacji finansowej, uznać należy, iż zobowiązany nie dysponuje środkami pozwalającymi na uregulowanie zaległości na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Pełnomocnik skarżącego wyjaśniając okoliczność posiadania przez jego mocodawcę samochodu VW POLO, stwierdził, że abstrahując od faktu, iż przedmiotowy pojazd z uwagi na rok produkcji oraz stan techniczny jest bardzo niskiej wartości, to jest on mu absolutnie niezbędny. Z uwagi bowiem na zdiagnozowane u skarżącego jednostki chorobowe (zespół depresyjno-lękowy, fobia społeczna oraz głębokie zaburzenia osobowości) nie może on korzystać ze środków komunikacji zbiorowej. Otóż bardzo źle znosi pobyt w miejscach, w których jednocześnie znajduje się większa liczba osób, w szczególności obcych.

Na zakończenie pełnomocnik skarżącego podniósł, iż ZUS nie wziął pod rozwagę nawet potencjalnej możliwości częściowego umorzenia zaległości.

Pismem z dnia 27 stycznia 2017 r. organ wezwał ponownie zobowiązanego do przedstawienia faktów i okoliczności, które miałyby istotne znaczenie dla sprawy, np. poprzez przedstawienie dokumentów, które umożliwiałyby w świetle obowiązujących przepisów prawa na umorzenie należności. Na powyższe wezwanie skarżący nie odpowiedział.

W piśmie z dnia 27 lutego 2017 r. pełnomocnik zobowiązanego, powołując się na art. 83 ust. 4 u.s.u.s., wskazał, że organem właściwym do rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Wydanie zatem decyzji przez ZUS Oddział Sosnowiec spowoduje, że dotknięta będzie ona sankcją nieważności z art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. Ponadto w piśmie tym zawarto wniosek o przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego lekarza neurologa na okoliczność tego, czy problemy zdrowotne skarżącego mają charakter przejściowy, jakie są rokowania na przyszłość oraz wpływu jego stanu zdrowia na możliwości spłaty przez niego zobowiązań względem ZUS-u.

Wydając zaskarżoną decyzję z dnia [...] r. ZUS zważył, że niezasadnym jest zarzut naruszenia art. 10 k.p.a., gdyż pismem z dnia 17 października 2016 r. poinformowano stronę o możliwości złożenia dokumentów, które miałyby istotne znaczenie dla sprawy. Skutkowało to przesłaniem przez zobowiązanego m.in. oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz innych dokumentów. Natomiast pismem z dnia 16 listopada 2016 r. zawiadomiono zobowiązanego o zakończeniu postępowania i możliwości wypowiedzenia się w kwestii zebranego materiału dowodowego. W rozmowie telefonicznej przeprowadzonej w dniu 8 grudnia 2016 r. strona oznajmiła, że nie skorzysta z tego prawa.

ZUS natomiast przyjmując wyjaśnienia dotyczące pojazdu marki VW przychylił się do twierdzenia, że jest on niezbędny zobowiązanemu do zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia właściwości organu do rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazano na statut ZUS, będący załącznikiem do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 stycznia 2011 r. w sprawie nadania statutu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2011 r. Nr 18, poz. 93), który stanowi, że Prezes Zakładu realizuje zadania należące do zakresu jego działania za pomocą komórek organizacyjnych Centrali Zakładu oraz terenowych jednostek organizacyjnych Zakładu. Prezes może również upoważnić pracowników Zakładu do reprezentowania Zakładu w określonym zakresie oraz do wydawania decyzji w określonych przez niego sprawach, co skutkowało scedowaniem na Dyrektorów Oddziałów Zakładu kompetencji dotyczących podejmowania rozstrzygnięć, m.in. w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek.

Oceniając sytuację osobistą i majątkową zobowiązanego ZUS określił wysokość jego miesięcznych dochodów na kwotę 1.716,32 zł netto, na którą składa się wynagrodzenie z tytułu umów o pracę, umowy zlecenia oraz świadczenie pielęgnacyjne w wysokości 153 zł. Z kolei do wydatków zaliczył opłatę czynszową w wysokości 500 zł ponoszoną w związku z wynajmowaniem mieszkania w D. przy ul. [...]. Ponadto uwzględniono ryczałtowe miesięczne koszty mediów, które, jak twierdzi pełnomocnik skarżącego, zostały oszacowane przez właściciela mieszkania na kwotę 400 zł. Wskazano również na ponoszone koszty utrzymania, na które składają się wydatki na: wyżywienie w wysokości 400 zł, odzież w wysokości 50 zł, leki i suplementy diety w wysokości 150 zł, środki czystości w wysokości 50 zł oraz koszty dojazdu do pracy w wysokości 130 zł.

Ponadto powołując się na pismo z dnia 31 października 2016 r. Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w D., ZUS podniósł, że skarżący nie korzystał i nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej, świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz z pomocy udzielanej w oparciu o ustawę o systemie oświaty w formie stypendium. Pobiera jedynie zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153 zł. Organ zwrócił uwagę, że skarżący nie występował z wnioskiem o przyznanie dodatku mieszkaniowego (pismo Urzędu Miejskiego w D. Wydział [...] z 31 października 2016 r. oraz 8 lutego 2017 r.). Odwołując się do oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej z 1 października 2016 r. oraz 14 listopada 2016 r. organ wskazał, że skarżący nie posiada żadnych zobowiązań pieniężnych. Z kolei z informacji Naczelnika Urzędu Skarbowego w D. z dnia 21 lutego 2017 r. wynika, że zobowiązany nie posiada zaległości podatkowych. Ponadto wynika z niej, że skarżący uzyskał dochód ze stosunku pracy i umowy zlecenia: w 2013 r. w wysokości 11.240,94 zł, w 2014 r. w wysokości 19.129,52 zł, a w 2015 r. w wysokości 19.595 zł.

Opierając się na tych ustaleniach organ uznał, że w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Zdaniem organu, z uwagi na uzyskiwany przez skarżącego dochód z tytułu umów o pracę i umowy zlecenia, wbrew twierdzeniom jego pełnomocnika, nie można zakładać, że wdrożenie postępowania egzekucyjnego byłoby niecelowe. ZUS stanął również na stanowisku, że dochody te sprawiają, że spłata chociażby minimalnych rat jest w zasięgu możliwości płatniczych zobowiązanego.

Dokonując oceny wystąpienia przesłanki umorzeniowej z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., ZUS uznał, że skarżący nie wykazał, iż spłata zadłużenia, np. w ramach układu ratalnego z wieloletnim okresem spłaty, pozbawi go możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Uwzględniając wysokość miesięcznego dochodu wynoszącego 1.716,32 zł netto, podniósł, że przekracza ono poziom określany jako minimum socjalne opracowane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych za rok 2015 dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego, które wynosi 1.079,53 zł. ZUS podkreślił, że wnioskując o umorzenie niewystarczającym jest wskazanie na uciążliwość i trudność w zapłacie zaległości. W takich przypadkach istnienie przeszkód jest oczywiste, natomiast odstąpienie od dochodzenia tych należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych lub wyjątkowych. Tymczasem nie udokumentowano trudności w bieżącym i terminowym regulowaniu opłat. Ponadto skarżący nie korzysta z szeroko rozumianej pomocy społecznej, czy wsparcia w utrzymaniu mieszkania.

ZUS przyjął również, że skarżący nie wykazał, że poniósł jakieś straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujące, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić go możliwości dalszego prowadzenia działalności.

Zajmując się kwestią stanu zdrowia skarżącego przywołano w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji dokumentację zgromadzoną w toku postępowania, w tym orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane 24 października 2016 r., z którego wynika umiarkowany stopień niepełnosprawności zobowiązanego. Zauważono również, że w jego uzasadnieniu stwierdza się, że stan zdrowia umożliwia skarżącemu podjęcie zatrudnienia w warunkach pracy chronionej oraz, że wymaga on korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki. ZUS podkreślił przy tym, że orzeczenie to zostało wydane okresowo, tj. do 31 października 2020 r. Tak więc nie została całkowicie wykluczona możliwość poprawy stanu zdrowia zobowiązanego.

Odnosząc się do wniosku dowodowego zgłoszonego przez pełnomocnika zobowiązanego, organ zauważył, że pełnomocnik wniósł o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego lekarza neurologa, jednak dowód ten nie został dołączony do akt sprawy.

Organ podkreślił, że nie kwestionuje i nie bagatelizuje schorzeń skarżącego, nie podważa także konieczności stałego jego leczenia. Jednak, jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w wyroku z 27 stycznia 2015 r. o sygn. akt I SA/Rz 1195/14 choroba, która mogłaby uzasadniać umorzenie należności musi mieć charakter przewlekły, a więc taki, który wyłącza zobowiązanego z codziennego funkcjonowania i nie pozwala mu na zajęcie się sprawami zawodowymi. W przypadku zobowiązanego, zdaniem ZUS, problemy zdrowotne nie uniemożliwiają mu wykonywania stałego zatrudnienia i uzyskiwania z tego tytułu wynagrodzenia w wysokości przekraczającej poziom określany jako minimum socjalne ustalone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych za rok 2015 dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego.

W skardze z dnia 20 kwietnia 2017 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, zobowiązany zarzucił decyzji z dnia [...] r. rażące naruszenie:

1. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. poprzez jego niezastosowanie i odmowę umorzenia składek na ubezpieczenia społeczne pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w sytuacji, w której zachodziły szczególne okoliczności uzasadniające takie działanie organu;

2. § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której nakazanie skarżącemu uiszczenia zaległych składek wywoła dla niego ciężkie skutki, w szczególności pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

3. art. 83 ust. 4 u.s.u.s. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, iż organem właściwym do rozpoznania niniejszej sprawy był Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S., podczas gdy z treści wskazanego przepisu expressis verbis wynika, iż organem właściwym w niniejszej sprawie powinien być Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych;

4. art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez pozbawienia prawa skarżącego do dwuinstancyjnego postępowania administracyjnego;

5. przepisów postępowania mogące mieć wpływ na treść zaskarżonej decyzji, tj. art. 10 k.p.a. poprzez uniemożliwienie skarżącemu wypowiedzenia się co do zebranego przez organ I instancji materiału dowodowego oraz czynnego udziału w postępowaniu przed organem I instancji;

6. przepisów postępowania mogące mieć wpływ na treść zaskarżonej decyzji, tj. art. 15 k.p.a. poprzez naruszenie zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego i rozpoznanie odwołania przez niewłaściwy organ, który ponadto nie ustosunkował się do dowodów powołanych przez skarżącego, wyłącznie powtarzając ustalenia organu I instancji, co w konsekwencji stanowi przesłankę, uzasadniającą stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a.;

7. przepisów postępowania mogące mieć wpływ na treść zaskarżonej decyzji, tj. art. 75 § 1 k.p.a. poprzez odmowę przeprowadzenia przez organ dowodu z opinii biegłego lekarza neurologa na okoliczność stanu zdrowia skarżącego, w szczególności ustalenia, czy jego dolegliwości mają charakter przejściowy, ustalenia rokowań na przyszłość, a także wpływu stanu zdrowia skarżącego na jego możliwości zarobkowe oraz możliwość uiszczenia zaległych składek na ubezpieczenia społeczne, podczas gdy przeprowadzenie powyższego dowodu było istotne dla ustalenia prawidłowego stanu faktycznego niniejszej sprawy;

8. przepisów postępowania mogące mieć wpływ na treść zaskarżonej decyzji, tj. art. 7 k.p.a. w związku z art. 77 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie całego zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego oraz nieuzasadnioną odmowę wiarygodności dowodów przedstawionych przez skarżącego;

9. przepisów postępowania mogące mieć wpływ na treść zaskarżonej decyzji, tj. art. 84 § 1 k.p.a. poprzez kategoryczne wskazanie, iż skarżący nie wykazał, iż choruje na przewlekłą chorobę, która nosi znamiona trwałości, podczas gdy ustalenie powyższych okoliczności wymagało wiadomości specjalnych, tj. przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego lekarza neurologa.

Wobec powyższego skarżący wniósł o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w całości, alternatywnie o jej uchylenie i decyzji ją poprzedzającej. Ponadto zobowiązany wniósł o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

W motywach wniesionej skargi zobowiązany wskazał, że w jego sprawie zachodzą przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 przywołanego w zarzutach rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej. Otóż regulowanie tak dużej zaległości pozbawiłoby go możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych takich jak: wyżywienie, mieszkanie, odzież oraz leki. Zwrócił uwagę, iż w sytuacji, w której zostałby zobowiązany do dokonania przedmiotowej spłaty, byłby zmuszony do korzystania ze wszystkich dostępnych form pomocy, a i tak nie byłoby to wystarczające do zaspokojenia jego potrzeb życiowych. W jego ocenie, już tylko jego przewlekłe schorzenia neurologiczne, uzasadniają umorzenie zaległych składek. Choroba ta, wbrew niczym niepopartych twierdzeń organu, ma charakter trwały. Zobowiązany podkreślił, że mimo przeszkód zdrowotnych pozostaje czynny zawodowo. Jednak dochody pozyskane w ten sposób zaspokajają jego potrzeby jedynie w stopniu minimalnym. Okoliczności te, zdaniem skarżącego, uzasadniają twierdzenie o niemożności spłaty zaległych składek. Tymczasem stanowisko ZUS-u prowadzi do kuriozalnych wniosków, że bierność zawodowa i szerokie korzystanie z pomocy społecznej, ma pozytywny wpływ na możliwość uzyskania ulgi w spłacie zaległości.

Zobowiązany zwrócił również uwagę, że ZUS nie przeprowadzając zawnioskowanego dowodu z opinii biegłego neurologa, zaniechał wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego.

Ponadto decyzja wydana została z naruszeniem art. 83 ust. 4 u.s.u.s. i zasady dwuinstancyjności (art. 15 k.p.a.). Organem właściwym w sprawie rozpatrzenia wniosku o ponowne rozpatrzenie jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Tym samym wydanie zaskarżonej decyzji przez Zastępcę Dyrektora Oddziału ZUS w S. stanowi o jej nieważności.

Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, lecz z innych powodów niż w niej podniesiono. Sąd nie jest bowiem związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, o czym stanowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 z późn. zm. – dalej p.p.s.a.), dokonuje więc oceny zgodności zaskarżonej decyzji z wszelkimi przepisami prawa, mającymi zastosowanie w sprawie.

Sąd zwraca uwagę, że (pozytywne i negatywne) decyzje w przedmiocie umorzenia należności wobec ZUS mogą być podejmowane wyłącznie w odniesieniu do należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast procedowanie w sprawach dotyczących należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Za bezprzedmiotowe (podlegające umorzeniu zgodnie z art. 105 § 3 k.p.a) trzeba bowiem uznać prowadzenie przez organ postępowania w sprawie umorzenia nieistniejących (przedawnionych) należności składkowych. Zatem nie ulega wątpliwości, że wydanie decyzji w oparciu o art. 28 u.s.u.s. musi być poprzedzone prawidłowym ustaleniem okresów, za które należności nie uległy przedawnieniu i wysokości tychże zaległości.

W obecnym brzmieniu art. 24 ust. 4 u.s.u.s. stanowi, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Przepis był parokrotnie nowelizowany. Ustawa z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 241, poz. 2074 z późn. zm.) dokonała w art. 1 pkt 9 zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Zgodnie z art. 23 ustawy zmieniającej weszła ona w życie w dniu 1 stycznia 2003 r. Ustawa zmieniająca nie zawiera wyraźnego uregulowania kwestii międzyczasowych co do przedawnienia należności wymagalnych przed dniem jej wejścia w życie. Przyjmuje się jednak, że upływ terminu przedawnienia, wynoszącego do dnia 31 grudnia 2002 r. – 5 lat, przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej powodował skutek wygaśnięcia zobowiązania; natomiast w przypadku, gdy zobowiązanie to przed dniem 1 stycznia 2003 r. (data wejścia w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r.) nie uległo przedawnieniu, to ma do niego zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, co oznacza, że zobowiązanie z tytułu składek nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. ulega 10-letniemu przedawnieniu, a nie jak dotychczas – przedawnieniu 5-letniemu. Taki pogląd wyrażony został m.in. w dwóch uchwałach Sądu Najwyższego: z dnia 2 lipca 2008 r. sygn. akt II UZP 5/08 – Lex nr 396253 i z dnia 8 lipca 2008 r. sygn. akt I UZP 4/08 – Lex nr 396249.

Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz.U. Nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia ust. 2 powołanego przepisu, stosownie do którego, jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi, wcześniej przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego przepisu (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 27 czerwca 2013 r. sygn. akt III AUa 1656/12, Lex nr 1350353).

Na mocy art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego, co wskazuje, że dane o wszczęciu i przebiegu postępowania egzekucyjnego są istotne dla oceny czy składki za dany okres są nadal wymagalne.

Zaskarżoną decyzją ZUS utrzymał w mocy własne rozstrzygnięcie, którym odmówił zobowiązanemu umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, które dotyczą lat 2010 -2012. W żadnej z wydanych decyzji organ nie wyjaśnił kluczowego dla sprawy zagadnienia jakim jest przedawnienie składek. Z uzasadnienia obu decyzji ZUS dowiadujemy się natomiast, że nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne do majątku zobowiązanego. Brak jest także jakichkolwiek informacji świadczących o tym, że doszło do przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia.

W rozpatrywanej sprawie zaległości skarżącego na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy dotyczą okresu lat 2010 - 2012. Stąd też istotne dla wyniku sprawy było ustalenie, czy i kiedy doszło do przerwania lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia. Tymczasem w zaskarżonej decyzji, jak wskazano wcześniej, zagadnienie to nie zostało wyjaśnione w stopniu pozwalającym na jednoznaczne przyjęcie stanowiska ZUS-u o wymagalności zaległych składek. W tym stanie rzeczy Sąd nie miał możliwości weryfikacji, czy w badanej sprawie nastąpił upływ czasu skutkujący przedawnieniem.

Zdaniem Sądu, niewyjaśnienie kwestii przedawnienia czyni przedwczesnym rozstrzygnięcie w przedmiocie odmowy umorzenia należności skarżącego z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy. Brak ustaleń w tym zakresie oznacza bowiem, że ZUS nie dopełnił wymogu pełnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a., obligującymi organ do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, przytoczenia przepisów i wyjaśnienia podstawy rozstrzygnięcia. Naruszenia te, w ocenie Sądu, mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i muszą skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, ponownie rozstrzygając sprawę, powinien przede wszystkim wyjaśnić i wykazać w decyzji to, czy i w jakim zakresie zaległe należności uległy przedawnieniu, czy też nie, a w konsekwencji co w istocie jest przedmiotem sprawy.

W tym stanie rzeczy Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.

Ustosunkowania się Sądu wymaga jeszcze kwestia podniesionego w skardze zarzutu naruszenia art. 83 ust. 4 u.s.u.s., z którego zobowiązany wywodzi niewłaściwość organu do rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazany przepis stanowi, że od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne odwołanie, o którym mowa w art. 83 ust. 2 u.s.u.s., nie przysługuje. Stronie przysługuje prawo do wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego.

Zarzut ten nie zasługuje na aprobatę. Otóż zawarte w art. 83 ust. 4 u.s.u.s. sformułowanie dotyczące adresata wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności z tytułu składek, jakim jest Prezes Zakładu, ma charakter przepisu technicznego, regulującego organizacyjną kwestię na czyje ręce kierowany jest wniosek. Przepis ten nie jest źródłem kompetencji Prezesa Zakładu, jako organu administracji publicznej właściwego do rozpoznania wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub działający z jego upoważnienia, Dyrektor Oddziału ZUS wydając decyzję o odmowie umorzenia zaległych należności nie występują jako organ administracji publicznej, lecz jako organ ZUS. Z procesowego punktu widzenia decyzję taką należy więc traktować jako decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Pogląd ten jest utrwalony w orzecznictwie sądów administracyjnych (zob. np. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 14 czerwca 2016 r. sygn. akt I SA/Gl 1493/15, Lex nr 2077623, wyrok NSA z dnia 9 marca 2011 r. sygn. akt II GSK 689/10, Lex nr 080158).

Wobec powyższego uprawnionym do wydania zaskarżonej decyzji był Zasępca Dyrektora Oddziału ZUS w S., który działał z upoważnienia Prezesa ZUS-u. Nie wystąpiła więc okoliczność nieważności decyzji, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a.

Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. e p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Skarżący był natomiast reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Z tego też względu Sąd orzekł na podstawie art. 205 § 2 p.p.s.a. o zwrocie kosztów postępowania sądowego w zakresie zastępstwa procesowego w kwocie 480 zł (§ 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych – Dz.U. z 2015 r. poz. 1804 z późn. zm.).