Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1205/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-02-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 61  lit. a  par. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska - Jaroszewicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Łukasz Trochym Sędzia WSA Anna Falkiewicz - Kluj po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi S. P. i K. A. na postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi postanowieniem z 19 kwietnia 2021 r. nr SZ.gn.625.46.2021 utrzymał w mocy postanowienie Wojewody Podkarpackiego z 15 lutego 2021 r. nr N-V.7533.6.2.2019 odmawiające wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu na własność Skarbu Państwa nieruchomości.

Powyższe postanowienie wydane zostało w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] orzeczeniem z 27 lutego 1955 r. (w postanowieniu błędnie wskazano datę 30 stycznia 1950 r.) nr PZR.19-Vd/34/55 orzekło o przejęciu na własność Skarbu Państwa nieruchomości położonych w gromadzie L. (obecnie województwo podkarpackie, powiat [...]) o łącznej powierzchni 573 ha.

Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności ww. orzeczenia, w części dotyczącej nieruchomości należących do J. M. i A. M., wystąpiły do Wojewody Podkarpackiego ich spadkobierczynie, tj. S. P. i K. A. (postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z dnia 8 października 2019 r. sygn. akt [...]).

Wojewoda Podkarpacki postanowieniem z 15 lutego 2021 r. odmówił wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia we wskazanej części podnosząc, że wnioskodawczyniom nie przysługuje przymiot strony.

S. P. i K. A. wniosły zażalenie na ww. postanowienie.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi rozpoznając sprawę przytoczył treść art. 61 § 1 kpa i art. 61a § 1 kpa i stwierdził, że postanowienie organu I instancji jest prawidłowe, wnioskodawczynie nie dostarczyły bowiem dokumentów potwierdzających ich przymiot strony i uprawniających organ do wszczęcia postępowania nieważnościowego.

Organ II instancji wskazał, że podstawę prawną orzeczenia z 27 lutego 1955 r. stanowiły przepisy dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. Nr 59 poz. 318) i dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. Nr 46 poz. 339).

Minister podkreślił, że z wnioskiem o stwierdzenie nieważności kwestionowanego orzeczenia mógł wystąpić wyłącznie właściciel lub współwłaściciel nieruchomości przejętej na Skarb Państwa lub jego następca prawny. W sprawach dotyczących nieruchomości interes prawny wynika bowiem z prawa rzeczowego przysługującego do tej nieruchomości. Przesłanką niezbędną do przyznania przymiotu strony w przedmiotowym postępowaniu jest wykazanie w pierwszej kolejności, kto miał tytuł prawny do spornej nieruchomości w dacie wydania orzeczenia, ujawniony w księdze wieczystej.

Organ II instancji zaznaczył, że S. P. i K. A., występując z wnioskami o stwierdzenie nieważności ww. orzeczenia podały, że ich poprzednik prawny – J. M. wraz z żoną A. i rodziną po drugiej wojnie światowej został przesiedlony na Ukrainę. Zgodnie z wykazem przesiedlonych L. w L. pozostawił 4 ha ziemi, w tym 3,5 ha ornej oraz dom mieszkalny i stodołę.

Zdaniem organu ww. orzeczenie ani nie wskazuje w swej treści na J. i A. M. jako właścicieli określonych nieruchomości przejętych na własność Skarbu Państwa, ani nie identyfikuje przedmiotu przejęcia w sposób, który pozwoliłby na ustalenie, że orzeczeniem tym przejęto nieruchomość wymienionych osób. Orzeczenie wskazuje jedynie na nieruchomości położone w gromadzie L. o ogólnej powierzchni 573 ha.

Minister podkreślił jednocześnie, że sprawa dotyczy nieruchomości położonych w b. zaborze austriackim, gdzie do końca 1946 r. obowiązywał Kodeks cywilny austriacki z dnia 1 czerwca 1811 r. Pod rządem prawa austriackiego przeniesienie prawa własności nieruchomości wymagało wpisu do księgi wieczystej. Odpowiednikiem ksiąg wieczystych były wykazy hipoteczne oznaczone liczbami (lwh - liczba wykazu hipotecznego). Przepis § 431 kodeksu stanowił, że "celem przeniesienia własności rzeczy nieruchomej, musi nastąpić wpis aktu nabycia do przeznaczonych na to ksiąg publicznych. Wpis ten nazywa się wpisem hipotecznym (intabulacją)". Przeniesienie własności następowało dopiero z chwilą wpisu do wykazu, wpis miał charakter konstytutywny.

Obecnie z uwagi na brak księgi wieczystej (jej zaginięcie) nie można w sposób jednoznaczny wykazać, że J. M. był właścicielem nieruchomości w gromadzie L., a tym bardziej, że nieruchomość ta została przejęta ww. orzeczeniem. Podjęte przez organ I instancji próby wyjaśnienia tej kwestii (wystąpienia w tym celu do pełnomocnika wnioskodawczyń - pismo z 2 lipca 2019 r., Sądu Rejonowego w [...] IV Wydział Ksiąg Wieczystych, Archiwum Akt Nowych, Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie, Archiwów Państwowych w Przemyślu i Rzeszowie - pisma z 17 września 2020 r.) nie przyniosły pozytywnego rezultatu. S. P. i K. A. w celu wykazania, że ich poprzednik prawny był właścicielem nieruchomości położonej w gromadzie L. (przejętej kwestionowanym orzeczeniem), powinny zatem wskazać na ten dowód własności, jakim był wykaz hipoteczny (stosowne zaświadczenie lub wypis z lwh), ewentualnie przedłożyć inne dokumenty, które by w sposób pośredni odwoływały się do wpisów w lwh. Jest to istotne zwłaszcza z uwagi na to, że dopiero z chwilą wpisu powstawało prawo własności (wpis do lwh był konstytutywny), co wyklucza możliwość ustalenia stanu prawnego nieruchomości na podstawie dowodów pośrednich. Tymczasem wnioskodawczynie przedłożyły jedynie kopię zaświadczenia z ukraińskiego archiwum z 22 kwietnia 2019 r. oraz pismo Archiwum Państwowego w Rzeszowie z 17 maja 2019 r. nr [...], zawierające w załączeniu uwierzytelnione kopie z Wykazu liczbowego mienia pozostawionego przez ewakuowaną ludność ukraińską na terenie wsi L., gm. C., pow. [...], woj. Rzeszów z wpisem o J. M. s. P..

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podkreślił, że przedłożona dokumentacja jest niewystarczająca dla uznania, że figurującej w niej osobie przysługiwał tytuł prawny do nieruchomości - sporządzona była w innym celu. Do ustalenia stanu prawnego określonej nieruchomości służyły bowiem księgi gruntowe obejmujące wykazy hipoteczne.

Zdaniem organu brak jest zatem podstaw do uznania, że dokumenty, które przedłożyły wnioskodawczynie, są wystarczające do wykazania, że ich poprzednik prawny był właścicielem nieruchomości położonej w L., a tym bardziej że nieruchomość ta została przejęta ww. orzeczeniem. Ustalenie, że żądanie wszczęcia postępowania zostało wniesione przez osoby niebędące stronami, zobowiązuje organ administracji do wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania. Prowadzenie postępowania w takim przypadku stanowiłoby o jego wadliwości, mającej istotny wpływ na wynik sprawy.

W świetle powyższego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że Wojewoda Podkarpacki postanowieniem z 15 lutego 2021 r. prawidłowo odmówił wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności ww. orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...].

S. P. oraz K. A. wniosły skargę na powyższe postanowienie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (sprecyzowaną pismem z 29 grudnia 2021 r.) zarzucając zaskarżonemu postanowieniu naruszenie:

1. art. 28 kpa poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niezastosowanie tego artykułu, polegające na uznaniu, że skarżące będące następcami prawnymi J. M. pozbawionego własności nieruchomości położonej w miejscowości L. na podstawie orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z 27 lutego 1955 r. nie posiadają przymiotu strony postępowania we wszczęciu postępowania o stwierdzenie nieważności ww. orzeczenia, w sytuacji gdy ww. poprzednik prawny skarżących był do czasu przesiedlenia na wschód na tereny obecnej Ukrainy po zakończeniu II wojny światowej mieszkańcem wsi L. i posiadał w niej majątek nieruchomy, który to został następnie przejęty na własność Skarbu Państwa,

2. art. 61a § 1 kpa poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji zastosowanie tego artykułu, polegające na uznaniu, że skarżące nie posiadają przymiotu strony postępowania we wszczęciu postępowania administracyjnego o stwierdzenie nieważności ww. orzeczenia, w sytuacji gdy poprzednik prawny skarżących J.M. był do czasu przesiedlenia na wschód po zakończeniu II wojny światowej mieszkańcem wsi L. i posiadał w niej majątek nieruchomy, który to został następnie przejęty na własność Skarbu Państwa,

3. art. 7, art. 8, art. 77, art. 80 kpa poprzez bezzasadne niezastosowanie tych przepisów i uznanie, że to skarżący winni wykazać prawo własności do nieruchomości położonych w miejscowości L., w sytuacji gdy skarżona decyzja o przejęciu mienia we wsi L. wprost wskazuje, że przejęciu na własność Skarbu Państwa podlegają nieruchomości wraz z przynależnościami po osobach repatriowanych do ZSRR i na Ziemie Zachodnie, a poprzednicy prawni skarżących byli przesiedleni na wschód i przedstawili stosowne dokumenty potwierdzające ich prawo własności do nieruchomości położonych w miejscowości L..

W uzasadnieniu skargi skarżące przytoczyły argumenty na poparcie podnoszonych zarzutów i wniosły o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie z 15 lutego 2021 r. nie naruszają prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

W rozpoznawanej sprawie organu obu instancji, działając na podstawie art. 61a § 1 kpa i art. 157 § 1 kpa oraz art. 28 kpa, odmówiły wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z 27 lutego 1955 r. (w postanowieniach błędnie wskazano datę 30 stycznia 1950 r.) nr [...] o przejęciu na własność Skarbu Państwa nieruchomości położonych w gromadzie L., w części dotyczącej nieruchomości należących do J. M. i A. M., uznając, że skarżące nie wykazały interesu prawnego w rozumieniu art. 28 kpa legitymującego je do skutecznego żądania stwierdzenia nieważności tego orzeczenia we wskazanej części.

Zdaniem Sądu stanowisko organów jest prawidłowe.

Zgodnie z treścią art. 61a § 1 kpa, gdy żądanie, o którym mowa w art. 61 kpa (żądanie wszczęcia postępowania), zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Przepis ten znajduje zastosowanie w sprawach o stwierdzenie nieważności decyzji (o ile nie są one wszczynane z urzędu) w związku z treścią art. 157 § 2 kpa, który przewiduje możliwość inicjowania postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji na żądanie strony.

W myśl art. 28 kpa stroną postępowania administracyjnego jest każdy czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że istoty interesu prawnego należy upatrywać w jego związku z konkretną normą prawa materialnego, na podstawie której w postępowaniu administracyjnym określony podmiot, w określonym stanie faktycznym, może domagać się konkretyzacji jego uprawnień lub obowiązków, bądź żądać przeprowadzenia kontroli określonego aktu w celu ochrony jego sfery praw i obowiązków przed naruszeniami dokonanymi tym aktem i doprowadzenia tego aktu do stanu zgodnego z prawem. W konsekwencji stroną postępowania w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji jest każdy podmiot, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczyć mogą skutki prawne stwierdzenia nieważności tej decyzji. Innymi słowy dla stwierdzenia czy danym osobom przysługuje prawo do żądania stwierdzenia nieważności decyzji znaczenie ma okoliczność, czy skutki stwierdzenia nieważności decyzji będą miały wpływ na sferę ich interesu prawnego. Podmiot, który żąda stwierdzenia nieważności decyzji zapadłej w postępowaniu, w którym nie był uznany za stronę, powinien zatem wykazać, że ma interes prawny w domaganiu się stwierdzenia jej nieważności.

Postępowanie nieważnościowe, którego wszczęcia żądały skarżące dotyczyło orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z 27 lutego 1955 r., mocą którego organ działając na podstawie przepisów dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. Nr 59 poz. 318) i dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. Nr 46 poz. 339) orzekł o przejęciu na własność Skarbu Państwa nieruchomości położonych w gromadzie L. o łącznej powierzchni 573 ha.

Zauważyć należy, że z treści kwestionowanego orzeczenia nie wynika, że obejmowało ono nieruchomości należące do J. i A. M.. Orzeczenie to nie zostało do ww. osób skierowane. Przedmiotowym orzeczeniem – jak wynika z jego treści - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] orzekło o przejęciu na własność Skarbu Państwa "bez długów i obciążeń nieruchomości ziemskie wraz z przynależnościami po osobach repatriowanych do ZSRR, wysiedlonych na Ziemie zachodnie nie władających bezpośrednio gruntami i nie zamieszkujących na miejscu", położonych w gromadzie L. o łącznej powierzchni 573 ha.

W ocenie Sądu słusznie organy orzekające uznały, że z wnioskiem o stwierdzenie nieważności ww. orzeczenia mógł wystąpić jedynie właściciel (współwłaściciel) nieruchomości przejętej na rzecz Skarbu Państwa lub jego następca prawny oraz że skarżące nie przedstawiły dokumentów, z których wynikałaby ich legitymacja strony w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności ww. orzeczenia. Dokumentów takich nie stanowią bowiem przedstawione przez skarżące zaświadczenie z Archiwum Państwowego we Lwowie z 22 kwietnia 2019 r., czy też załączone do pisma Archiwum Państwowego w Rzeszowie z 17 maja 2019 r. nr [...] uwierzytelnione kopie ze sporządzonego przez Powiatowy Urząd Ziemski w [...] Wykazu liczbowego mienia pozostawionego przez ewakuowaną ludność ukraińską na terenie wsi L., gm. C., pow. Lesko, woj. Rzeszów z wpisem o J. M. s. P.. Interesu prawnego skarżących w przedmiotowym postępowaniu nie kreuje również załączone do akt postanowienie Sądu Rejonowego w [...] Wydział I Cywilny z dnia 8 października 2019 r. sygn. akt I [...] stwierdzające nabycie spadku po J. M. i B. M..

Zauważyć trzeba, jak słusznie wskazał organ w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że przedmiotowa sprawa dotyczy nieruchomości położonych w byłym zaborze austriackim, gdzie obowiązywał Kodeks cywilny austriacki z dnia 1 czerwca 1811 r. Pod rządem prawa austriackiego przeniesienie prawa własności nieruchomości wymagało wpisu do księgi wieczystej. Odpowiednikiem ksiąg wieczystych były wykazy hipoteczne oznaczone liczbami (lwh - liczba wykazu hipotecznego). Przepis § 431 kodeksu stanowił, że celem przeniesienia własności rzeczy nieruchomej, musi nastąpić wpis aktu nabycia do przeznaczonych na to ksiąg publicznych. Wpis ten nazywa się wpisem hipotecznym (intabulacją). Przeniesienie własności następowało dopiero z chwilą wpisu do wykazu, wpis miał charakter konstytutywny.

Dla uznania zatem, że skarżącym przysługuje przymiot strony w postępowaniu o stwierdzenie nieważności ww. orzeczenia konieczne jest przedłożenie dokumentów, z których wynikałoby w sposób niesporny, że ich poprzednik prawny posiadał tytuł własności do nieruchomości objętych kwestionowanym orzeczeniem. Jak podkreśla się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym do dokumentów takich należą wykazy hipoteczne (lwh), w których w karcie B wskazany byłby ich właściciel, zaświadczenia lub wypisy z lwh, bądź też inne dokumenty, które w sposób pośredni odwoływałyby się do istniejących wpisów w wykazach hipotecznych (lwh). Z treści powołanego § 431 Kodeksu cywilnego austriackiego z 1811 r., wynika bowiem, że przeniesienie własności następowało dopiero z chwilą wpisu do wykazu, a wpis miał charakter konstytutywny.

Jak wynika z akt sprawy skarżące tego rodzaju dokumentów nie przedstawiły. Pozytywnego rezultatu nie przyniosły również podjęte przez organ I instancji działania mające na celu uzupełnienie materiału dowodowego w przedmiotowej kwestii (m.in. pisma z 17 września 2020 r. skierowane do Sądu Rejonowego w [...] IV Wydział Ksiąg Wieczystych, Archiwum Akt Nowych, Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie, Archiwów Państwowych w Przemyślu i Rzeszowie). Mimo podjętych działań nie udało się uzyskać dokumentów, z których w sposób jednoznaczny wynikałoby, że J. i A. M. w dacie wydania kwestionowanego orzeczenia byli właścicielami nieruchomości nim objętej. Przy czym – odnosząc się do podnoszonych w skardze zarzutów - zaznaczyć należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że to wnioskujący o wszczęcie postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji musi wykazać swój interes prawny w sprawie.

W świetle powyższego stwierdzić należy, że wydane w sprawie rozstrzygnięcia organów obu instancji są zgodne z prawem. Prawidłowo organy orzekające uznały, że skarżące nie przedstawiły dowodu potwierdzającego, że kwestionowane orzeczenie odnosiło się do praw J. i A. M., a tym samym, że przysługuje im interes prawny, o którym mowa w art. 28 kpa, do skutecznego zainicjowania postępowania w sprawie stwierdzenia jego nieważności. Wydane w sprawie rozstrzygnięcia organów obu instancji są więc zgodne z prawem. Rozpoznając przedmiotową sprawę Sąd nie dopatrzył się naruszenia powołanych w skardze przepisów kpa. Zdaniem Sądu postępowanie przeprowadzone zostało zgodnie z zasadami określonymi w kodeksie. Organ nadzoru rozpoznając sprawę w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy oraz w należyty sposób uzasadnił zajęte stanowisko. Wniesiona skarga jest więc bezzasadna i brak jest podstaw do jej uwzględnienia.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na mocy art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji. Rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 3 w związku z art. 120 tej ustawy.