Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 478/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2010-10-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 29 ust. 2, art. 2 pkt 2 lit. a, art. 10
journal: Dz.U. 2009 nr 1 poz 7
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.
article: art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Kwiecińska Sędziowie Sędzia NSA Jolanta Szaniecka (spr.) Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2010r. sprawy ze skargi D. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] 2010 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] 2010 r. nr [...], II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ D.Rzyminiak-Owczarczak /-/ M.Kwiecińska /-/ J.Szaniecka


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z [...] ustalającą, że kwota świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...],00 zł pobrana przez D. B., na rzecz uprawnionych - M. B. i B. B. w okresie od dnia 01.10.2009r. do dnia 31.01.2010r. jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Powyższe decyzje wydano w następującym stanie faktycznym:

Decyzją z dnia [...]09.2009 r. (k. 22 akt adm.) dla M. B. i B. B. przyznane zostało świadczenie z funduszu alimentacyjnego, w wysokości po [...] zł, na okres od 01.10.2009 r. do 30.09.2010 r. Podstawę ustalenia wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego stanowił zaoczny wyrok Sądu Rejonowego w P. z dnia [...]08.2007 r., sygn. [...] (k.11 akt adm.). Następnie wyrokiem z dnia [...]11.2009 r. sygn. [...] Sąd Rejonowy Poznań - N.M. i Wilda uchylił w całości wyrok z dnia [...]08.2007 r. i zasądził na rzecz małoletnich M. i B. rodzeństwa B. - od [...]12.2007 r. - alimenty w kwocie po [...] zł miesięcznie na każdego z nich (k.25 akt adm.). Reprezentująca rodzeństwo matka D. B. tytuł wykonawczy złożyła w kancelarii komornika [...].11.2009 r. (k. 26 akt adm.). W tych okolicznościach sprawy decyzją z dnia [...] 12.2009 r. Prezydent Miasta P. zmienił decyzję z [...]09.2009 r. w ten sposób, że przyznał świadczenie alimentacyjne w kwocie po [...] zł/m-c od 01.10.2009 r. do 30.09.2010 r. (k. 30 akt adm.). Następnie decyzją z dnia [...] r. Prezydent Miasta P. ustalił, że kwota [...] zł pobrana tytułem świadczenia alimentacyjnego w okresie od 01.10.2009 r. do 31.01.2010 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym (k. 35).

W świetle powyższego Prezydent Miasta P. działając na podstawie art. 12 ust. 1, art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a, art. 25, art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 07.09.2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14.06.1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm. - dalej jako: k.p.a.) decyzją z [...] r. (k. 35 akt adm.) ustalił, iż kwota świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...],00 zł pobrana przez D. B. w okresie od dnia 01.10.2009 r. do dnia 31.01.2010 r. na rzecz uprawnionych -M. B. i B. B. jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Od decyzji z dnia [...] r. odwołanie złożyła D. B. zarzucając rozstrzygnięciu organu I instancji niezgodność z prawem. Skarżąca w odwołaniu podniosła zarzut naruszenia art. 29 ust. 2 w związku z art. 2 pkt 7a i art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez ich zastosowanie i wydanie zaskarżonej decyzji w sytuacji, gdy w obrocie prawnym znajduje się ostateczna decyzja z dnia [...]09.2009 r. przyznająca świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie po [...] zł miesięcznie na rzecz M. B. i B. B. Skarżąca podniosła też, że decyzja Prezydenta Miasta P. narusza art. 107 § 1 i 2 k.p.a., poprzez zaniechanie wyczerpującego wyjaśnienia w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podstawy prawnej jej wydania i faktycznej rozstrzygnięcia. W szczególności nie wyjaśniono dlaczego i na podstawie jakich dowodów organ uznał, ze skarżąca pobrała świadczenie nienależnie. Skarżąca podkreśliła, że decyzją z [...]09.2009 r. przyznano jej wnioskowane świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz uprawnionych M. B. i B. B. w wysokości po [...] zł miesięcznie na każde dziecko (łącznie [...] zł) na okres od 01.10.2009 r. do 30.09.2010 r. Decyzja ta została wydana m.in. w oparciu o treść wyroku zaocznego z dnia [...]08.2007 r. wydanego przez Sąd Rejonowy w P. (sygn. akt [...]), zasądzającego od R. B. (ojca M. B. i B. B.) na rzecz małoletnich dzieci alimenty w kwocie po [...] zł miesięcznie na każde z dzieci. D. B. podkreśliła też, że niezwłocznie po wydaniu wyroku z dnia [...]11.2009 r. zawiadomiła komornika prowadzącego postępowanie egzekucyjne i złożyła odpis wyroku. W ocenie skarżącej, dopóki nie zostanie wydana ostateczna decyzja o uchyleniu lub zmianie decyzji na podstawie której świadczenie zostało przyznane, brak jest podstaw do przyjęcia, że świadczenie pobrane na podstawie decyzji je przyznającej jest świadczeniem nienależnym. Ponadto podniesiono, że organ I instancji nie wyjaśnił jakie okoliczności spowodowały zmianę wysokości wypłacanych na podstawie ostatecznej decyzji świadczeń w części. Jednocześnie, jak zauważyła skarżąca nawet gdyby stosowna decyzja została wydana, to wywierałaby skutki dopiero od dnia jej wydania (ex nunc). W następnej kolejności skarżąca powołała treść art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i wskazała, że zgodnie z art. 2 pkt 7a ustawy alimentacyjnej, organ może uznać świadczenie za nienależne pobrane dopiero wtedy, gdy decyzja je przyznająca została uchylona lub zmieniona. Oznacza to, że organ najpierw powinien wydać orzeczenie o uchyleniu lub zmianie decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego, a następnie po tym, jak stanie się ono prawomocne - wydać orzeczenie o ustaleniu wysokości kwoty nienależnie pobranego świadczenia i o jej zwrocie. Skarżąca jednak zaznaczyła, że zmiana okoliczności powodująca obniżenie alimentów nastąpiła dopiero w dniu [...]11.2009 r. W odwołaniu podniesiono ponadto zarzut naruszenia art. 104 § 1 kpa, z uwagi na brak rozstrzygnięcia "kwestii ostatecznej decyzji z dnia [...].11.2008 r."

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. decyzją z dnia [...] r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Uzasadniając organ II instancji podzielił stanowisko Prezydenta Miasta P. i wskazał, że w dacie składania przez D. B. wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla córki M. oraz syna B. na okres zasiłkowy 2009/2010, jak i w dniu wydania decyzji z dnia [...]09.2009 r. wnioskodawczyni została pouczona na zasadzie art. 19 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, iż w przypadku zamian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodów albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona, albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego są zobowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. Kolegium podkreśliło, że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała typowa sytuacja wskazana w treści art. 2 pkt. 7 lit. a - e ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, która w świetle art. 23 ust. 1 tej ustawy, uzasadniałaby stwierdzenie, iż świadczenia alimentacyjne pobrane przez skarżącą w okresie od dnia 01.10. 2009 r. do dnia 30.09.2010 r. - w kwocie łącznej [...] ,00 zł - są świadczeniami nienależnie pobranymi przez przedstawiciela ustawowego M. B. i B. B.. Jednakże, w ocenie organu II instancji, przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego następuje w sytuacji przedłożenia przez uprawnionych albo ich przedstawiciela ustawowego niezbędnych dokumentów, w tym aktualnego tytułu wykonawczego sporządzonego przez Sąd. W ocenie Kolegium nie ulega, bowiem wątpliwości, iż to na podstawie tytułu wykonawczego przedłożonego komornikowi może być sporządzone przez niego zaświadczenie o bezskuteczności egzekucji, a tytuł wykonawczy informuje o wysokości zasądzonych przez Sąd alimentów, co zgodnie z treścią art. 10 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, pozwala na przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości zasądzonych alimentów. Zatem, jak wskazało Kolegium, zmiana wysokości alimentów powoduje, także konieczność zmiany wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W rozpoznawanej sprawie komornik sądowy pismem z dnia [..].11.2009 r. (k. 21 akt adm.) zawiadomił organ właściwy wierzyciela o obniżeniu wysokości alimentów od dnia [...]12.2007 r. zasądzonych na rzecz M. B. i B. B.. Kolegium zauważyło również, że przedstawiciel ustawowy uprawnionych z uwagi na toczące się przed sądem postępowanie był świadom, iż Sąd może uchylić obowiązek alimentacyjny ciążący na R. B., albo też może obniżyć wysokość alimentów. D. B. nie zawiadomiła jednak Poznańskiego Centrum Świadczeń o tym fakcie pomimo, iż obniżenie alimentów i to ze skutkiem wstecznym, miało istotny wpływ na uprawnienia M. B. i B. B. do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a zwłaszcza na ich wysokość. Tym samym, w ocenie Kolegium, w przedmiotowej sprawie zaistniała nietypowa podstawa prawna - art. 29 ust. 2 w związku z art. 23 ust.1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - do ustalenia, iż świadczenia z funduszu alimentacyjnego pobrane przez D. B. w okresie od dnia 01.10.2009 r. do dnia 30.09.2010 r. w kwocie [...] ,00 zł są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi wraz z kwotą odsetek ustawowych. Nietrafnym w ocenie organu II instancji był zarzut, jakoby organ I instancji wydając decyzję z dnia [...] r. ustalającą kwotę nienależnie pobranych świadczeń z funduszu z alimentacyjnego uprzednio nie wzruszył ostatecznej decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia [...]09.2009 r. ustalającej prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jak zauważył, bowiem organ odwoławczy, Prezydent Miasta P. decyzją z dnia [...] 12.2009 r. (k. 31 akt adm.) zmienił decyzję z dnia [...]09.2009 r. w ten sposób, że przyznał uprawnionym świadczenie z funduszu alimentacyjnego na okres świadczeniowy 2009/2010 w wysokości po [...] zł miesięcznie. Decyzja ta została skarżącej doręczona i nie złożono od niej odwołania

W przewidzianym ustawą terminie skargę do sądu wniosła D. B. domagając się uchylenia w całości decyzji obu instancji oraz podnosząc zarzuty naruszenia art. 29 ust. 2 w związku z art. 2 pkt 7a i art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez ich zastosowanie i wydanie zaskarżonej decyzji w sytuacji, gdy w obrocie prawnym znajduje się ostateczna decyzja z dnia [...]09.2009 r. przyznająca świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie po [...] zł miesięcznie na rzecz M. B. i B. B.. Skarżąca podniosła ponadto zarzut naruszenia art. 107 § 1 i 2 k.p.a. poprzez zaniechanie wyczerpującego uzasadnienia zaskarżonej decyzji, w szczególności nie wyjaśnienie, dlaczego i na podstawie jakich dowodów organ uznał, że skarżąca pobrała świadczenie nienależnie. Uzasadniając skarżąca zwróciła uwagę, że warunkiem wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest uprzednie uchylenie lub zmiana decyzji, na podstawie której świadczenie to zostało przyznane. Skarżąca podniosła, że wbrew twierdzeniom organu odwoławczego, nigdy nie doręczono jej decyzji, która zmieniałaby decyzję z [...]09.2009 r. W tej sytuacji nie miała ona możliwości jej zaskarżyć. W konsekwencji w obrocie prawnym w momencie orzekania o zwrocie świadczenia nienależnie pobranego pozostawała ostateczna decyzja administracyjna orzekająca o zaliczce alimentacyjnej w wysokości po [...] zł na każde dziecko w okresie od 01.10.2009 r. do 30.09.2010 r. Skarżąca zauważyła, że jeżeli nawet decyzja zmieniając, jak twierdzi organ, zostałaby wydana, to wywierałaby skutki dopiero od dnia jej wydania. Ponadto, skarżąca zwróciła również uwagę, że zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy alimentacyjnej, organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego zmienić lub uchylić ostateczną decyzję na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń, egzekucja stała się skuteczna, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego albo osoba nienależnie pobrała świadczenia. W ocenie D. B., również w myśl art. 2 pkt 7a ustawy alimentacyjnej, organ może uznać świadczenie za nienależne pobrane dopiero wtedy, gdy decyzja je przyznająca została uchylona lub zmieniona. Oznacza to, że organ najpierw powinien wydać orzeczenie o uchyleniu lub zmianie decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego, a następnie po tym, jak stanie się ono prawomocne - wydać orzeczenie o ustaleniu wysokości kwoty nienależnie pobranego świadczenia i o jej zwrocie. Zaskarżonym decyzjom zarzucono ponadto naruszenie art. 104 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. Skarżąca podkreśliła, bowiem, że decyzja powinna zawierać uzasadnienie prawne i faktyczne. Jak wynika natomiast z zaprezentowanej w toku postępowania argumentacji decyzje wydano w oparciu o wadliwe ustalenia faktyczne, bowiem w obrocie prawnym pozostają nadal dwie sprzeczne ze sobą decyzje.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie, albowiem zaskarżoną decyzję Kolegium oraz decyzję ją poprzedzającą wydano z naruszeniem przepisów prawa.

Poza sporem w niniejszej sprawie pozostaje, że decyzją z dnia [...]09.2009 r. (k. 22 akt adm.) dla M. B. i B. B. przyznane zostało świadczenie z funduszu alimentacyjnego, w wysokości po [...] zł, na okres od 01.10.2009 r. do 30.09.2010 r. Podstawę ustalenia wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego stanowił wyrok zaoczny Sądu Rejonowego w P. z dnia [...]08.2007 r., sygn. [...] zaopatrzony w klauzulę wykonalności (k.11 akt adm.). Kwestią bezsporną pozostaje, że wyrokiem z dnia [...]11.2009 r. sygn. [...] Sąd Rejonowy Poznań - N.M. i Wilda wydanym w sprawie z powództwa małoletnich M. i B. rodzeństwa B. o podwyższenie alimentów oraz z powództwa R. B. o uchylenie obowiązku alimentacyjnego ewentualnie o jego obniżenie uchylony został w całości wyrok z dnia [...]08.2007 r. i na rzecz małoletnich M. i B. rodzeństwa B. zasądzono - od [...]12.2007 r. - alimenty w kwocie po [...] zł miesięcznie na każdego z nich (k. 20 akt adm.). Reprezentująca rodzeństwo matka D. B. tytuł wykonawczy złożyła w kancelarii komornika [...].11.2009 r. (k. 26 akt adm.).

W tych okolicznościach sprawy decyzją z dnia [...] 12.2009 r. Prezydent Miasta P. zmienił decyzję z [...]09.2009 r. w ten sposób, że przyznał świadczenie alimentacyjne w kwocie po [...] zł/m-c od 01.10.2009 r. do 30.09.2010 r. (k. 30 akt adm.). Następnie decyzją z dnia [...] r. Prezydent Miasta P. ustalił, że kwota [...] zł pobrana tytułem świadczenia alimentacyjnego w okresie od 01.10.2009 r. do 31.01.2010 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym (k. 35).

Kwestią sporną pozostaje, czy w ustalonym stanie faktycznym, ziściły się przesłanki do uznania świadczenia alimentacyjnego pobranego - w okresie od października 2009 r. do stycznia 2010 r. - w kwocie wskazanej w decyzji z dnia [...]09.2009 r. (i ustalonej na podstawie wyroku zaocznego zaopatrzonego w klauzulę wykonalności) za świadczenie nienależnie pobrane.

Podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 12 ust. 1, art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a, art. 25, art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 07.09.2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 - dalej również jako: u.p.o.a.).

W toku kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, w pierwszej kolejności uwzględnia wymagał fakt, że choć okoliczności rozpoznawanej sprawy dotyczą jednego okresu świadczeniowego, w rozumieniu art. 2 pkt 8 u.p.o.a. to ocena zaistnienia przesłanek określonych w art. 29 u.p.o.a. wymagała przeanalizowania wpływu wydanego w listopadzie 2009 r. wyroku sądu rodzinnego, na sytuację skarżącej, kolejno w każdym z miesięcy, w których świadczenia alimentacyjne wypłacono w kwocie wyższej aniżeli wynika to z wyroku Sądu Rejonowego Poznań - N.M. i Wilda z dnia [...]11.2009 r. sygn. [...]. Zasadnicze znaczenie miało przy tym uwzględnienie daty (konkretnie miesiąca), z którą nastąpiła zmiana wysokości zasądzonych alimentów oraz ocena wpływu tego zdarzenia na sferę praw i obowiązków skarżącej, w świetle obowiązujących przepisów u.p.o.a.

Dokonując zatem w pierwszej kolejności oceny zasadności uznania za świadczenia nienależnie pobrane, świadczeń pobranych w kwocie przekraczającej [...] zł/os/m-c - w miesiącu październiku 2009 r. - zauważyć należy, że analiza przepisów u.p.o.a. prowadzi do wniosku, że ustawodawca w zasadzie wykluczył możliwość uznania za świadczenie nienależnie pobrane, świadczenia alimentacyjnego wypłaconego w kwocie odpowiadającej wysokości zasądzonych za dany okres alimentów. Uwzględnienia wymagała, bowiem przede wszystkim istota samych świadczeń alimentacyjnych, które de facto zastępują środki, które wierzyciel alimentacyjny winien otrzymać tytułem wypłaty zasądzonych alimentów. Pojęcie obowiązku alimentacyjnego zdefiniowane zostało w art. 128 ustawy z dnia 25.02.1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U Nr 9, poz. 59 ze zm.), w myśl którego pod pojęciem tym rozumieć należy obowiązek dostarczania środków utrzymania i wychowania. Jednocześnie, zgodnie z ugruntowaną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego z samego charakteru świadczeń alimentacyjnych wynika, że ich celem jest dostarczenie uprawnionemu środków na zaspokojenie - bieżących - potrzeb (por. m.in. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 28.09.1949 r., która stosownie do poglądu zawartego w wyroku SN z dnia 08.06.1976 r. III CRN 88/76 - OSNCP 1977, poz. 33 - zachowała swą aktualność, uchwała z 05.07.1995 r., sygn. III CZP 86/95, Lex nr 4258). Unormowania materialnego prawa administracyjnego zawarte w ustawie z dnia 07.09.2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7) służą natomiast wsparciu osób znajdujących się trudniej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania środków na - bieżące - utrzymanie od osób zobowiązanych do alimentacji (por. wyrok NSA z 28.07.2010 r., sygn. I OSK 597/10, www.nsa.gov.pl). W świetle powyższego nie powinno budzić wątpliwości, że tryb postępowania administracyjnego uregulowany tą ustawą służy zapewnieniu - bieżących - środków na utrzymanie osobom uprawnionym do alimentów. Jednocześnie, z woli ustawodawcy, przyznane na mocy przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują w wysokości - bieżąco - ustalonych alimentów (art. 10 u.p.o.a.). Podstawowym warunkiem uzyskania świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest bezskuteczność egzekucji (art. 3 u.p.o.a.). Same świadczenia z funduszu alimentacyjnego służyć mają natomiast zastąpieniu tych nie wyegzekwowanych alimentów. Stąd też, jak zaważa się w piśmiennictwie, w art. 10 ust. 1 u.p.o.a. ustawodawca powiązał wysokość kwot miesięcznego świadczenia wypłacanego przez organ z wysokością kwoty, jaką dłużnik uiszczałby na rzecz wierzyciela, gdyby egzekucja była prowadzona skutecznie (A.Korcz-Maciejko, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, Warszawa 2010, s. 133). Z uwzględnieniem powyższego dokonywać należało wykładni przepisów ustawy z dnia 07.09.2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 - dalej u.p.o.a.).

Z uwagi na wspomniany cel bieżącego zaspokajania potrzeb wierzyciela alimentacyjnego, w wysokości bieżąco ustalonych alimentów, tj. takiej jaką dłużnik uiszczałby na rzecz wierzyciela, przepisami ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów uregulowane zostały zasady aktualizacji wysokości świadczeń wskutek zmiany wysokości alimentów. Takim sytuacjom poświęcono art. 29 u.p.o.a. Błędnie jednak organy obu instancji uznały, że w ustalonym na gruncie rozpoznawanej sprawy stanie faktycznym ziściły się przesłanki, o których mowa w ust. 2 tego artykułu, odsyłającym do przepisów w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

Uwzględniając bowiem cel, któremu służyć mają świadczenia wypłacane z funduszu alimentacyjnego ustawodawca przyjął zasadę, w myśl której zmiany w wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego na skutek zmiany wysokości zasądzonych alimentów dokonywane są - od miesiąca, w którym nastąpiła zmiana - wysokości zasądzonych alimentów (art. 29 ust. 1 u.p.o.a.). Co do zasady więc ustawodawca wyklucza możliwość uznania za świadczenie nienależnie pobrane, świadczenia alimentacyjnego wypłaconego w kwocie odpowiadającej wysokości zasądzonych za dany okres alimentów.

Obowiązek zwrotu świadczenia z funduszu alimentacyjnego ustawodawca nakłada wyłącznie na osoby, które otrzymały świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty w okresie - od dnia zmiany wysokości - zasądzonych alimentów - do dnia wpływu tytułu wykonawczego - do komornika sądowego (ust. 2). Dokonując analizy powołanych przepisów przyjąć należało, że pod użytym przez ustawodawcę pojęciem "zmiany" rozumieć należy tytuł wykonawczy, bowiem zmiana w wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest możliwa wyłącznie wówczas, gdy organ będzie dysponował tytułem wykonawczym, natomiast "dzień zmiany" rozumieć należy jako dzień, w którym tytuł wykonawczy został wydany. W świetle powyższego przyjąć należało, że w myśl art. 29 ust. 2 u.p.o.a. intencją ustawodawcy było - co podkreśla się w piśmiennictwie - zabezpieczenie organu, który w związku z nadejściem terminu wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego zmuszony był wypłacić świadczenie w zbyt dużej kwocie względem należnych osobie alimentów, bowiem nie miał jeszcze wiedzy o zmodyfikowaniu tytułu wykonawczego (A.Korcz-Maciejko, op. cit., s. 239). Celem omawianego przepisu jest zatem aktualizacja bieżąco wypacanych świadczeń alimentacyjnych. Nie może mieć on natomiast zastosowania w przypadku dokonania przez sąd rodzinny zmiany wysokości alimentów z mocą wsteczną.

W świetle powyższego, na gruncie rozpoznawanej sprawy nie może budzić uzasadnionych wątpliwości, iż przepis art. 29 ust. 2 u.p.o.a. nie znajdował zastosowania do stanu faktycznego poprzedzającego wydanie wyroku z dnia [...]11.2009 r., który w dniu [...].11.2009 r. zaopatrzony został w klauzulę wykonalności. Zmiana wysokości zasądzonych na rodzeństwo B. alimentów, w rozumieniu art. 29 u.p.o.a. nastąpiła w listopadzie 2009 r., natomiast kwota wypłaconych w październiku 2009 r. świadczeń odpowiadała kwocie bieżących - wówczas należnych - rodzeństwu B. alimentów. Nie sposób, natomiast przyjąć, aby intencją ustawodawcy było nałożenie obowiązku zwrotu pobranego świadczenia alimentacyjnego, w sytuacji gdy obniżenie wysokości alimentów nastąpiło po upływie danego okresu świadczeniowego. Abstrahując bowiem od faktu, że przyjęcie takiej wykładni byłoby sprzeczne z celami ustawy, określonymi choćby w jej preambule, zauważyć należy że uwadze organów umknęło, że w ustawodawca posługuje się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia". Legalną definicję tego pojęcia zawarto w art. 2 pkt 7 lit. a-e) omawianej ustawy. Zgodnie z nią nienależnie pobranym świadczeniem, są świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części (lit. a), przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (lit. b) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia (lit. c), wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty (lit. d), wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 17 ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, chyba, że zostały zwrócone zgodnie z przepisami o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (lit. e).

W ocenie Sądu - w miesiącu październiku 2009 r. - żadna ze wskazanych przesłanek, uznania świadczenia za nienależnie pobrane się nie ziściła, natomiast organy błędnie przekonują o zaistnieniu okoliczności, o których mowa w art. 2 pkt 7 lit. a) u.p.o.a. Trafności konkluzji organów, co do tego, iż - w okolicznościach niniejszej sprawy - wystąpiły fakty uzasadniające stwierdzenie, iż nienależnie pobrano świadczenie alimentacyjne przeczy przede wszystkim literalna wykładnia wskazanego przepisu. W październiku 2009 r. nie zaistniało jakiekolwiek zdarzenie powodujące ustanie albo wstrzymanie wypłaty, w całości lub w części, świadczeń odpowiadających wysokości alimentów zasądzonych wyrokiem zaocznym z dnia [...]08.2007 r. Takie, bowiem zdarzenie (obniżenie alimentów) nastąpiło dopiero w dacie wydania wyroku z dnia [...]11.2009 r. uchylającego w całości wyrok zaoczny i obniżającego (z mocą wsteczną) wysokość alimentów. W świetle powyższego - w miesiącu październiku 2009 r. - można ewentualnie mówić o świadczeniu nienależnie przyznanym i wypłaconym, ale nie o świadczeniu nienależnie pobranym. Tymczasem, nie bez przyczyny racjonalny ustawodawca na gruncie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia". W orzecznictwie NSA zwraca się, bowiem uwagę na błędne utożsamianie tego pojęcia, z pojęciem "nienależnego świadczenia". Jakkolwiek, natomiast "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, to "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy" (por. wyrok NSA z 14.12.2009 r., sygn. I OSK 826/09, wyrok WSA z 26.01.2010 r., sygn. IV SA/Gl 398/09).

W świetle wymienionych powyżej przyczyn skargę należało uwzględnić. Natomiast ubocznie Sąd wskazuje również, że ponownego rozważenia wymaga ocena zaistnienia przesłanek określonych w art. 2 pkt 7 lit. a) u.p.o.a. w miesiącach od listopada 2009 r. do stycznia 2010 r. Sytuacja skarżącej niewątpliwie, bowiem uległa zmianie wraz z wydaniem - w miesiącu listopadzie 2009 r. - wyroku obniżającego kwotę zasądzonych na rodzeństwo B. alimentów. Organy obu instancji uznały świadczenia wypłacone skarżącej w całym okresie od listopada 2009 r. do stycznia 2010 r. za świadczenie nienależnie pobrane. Uwadze organów umknęło jednak, że przepis 29 ust. 2 u.p.o.a. precyzyjnie określa ramy czasowe okresu, którego ewentualny obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia może dotyczyć. Dlatego też, wskazania wymagało czy i ewentualnie, kiedy na gruncie rozpoznawanej sprawy ziściły się przesłanki określone w ustępie 2 art. 29 u.p.o.a., a także czy w sytuacji gdy komornik sądowy jeszcze w listopadzie 2009 r. (k. 26, 30) informował o obniżeniu kwot alimentacyjnych, a pomimo to kontynuowano wypłatę świadczeń alimentacyjnych w kwocie przekraczającej [...] zł/os/m-c można mówić, za ten okres, o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.a. Zwrócić, bowiem należy uwagę, że przepis art. 29 ust. 2 u.p.o.a. odsyła wprost do art. 23 regulującego zasady zwrotu pobranego nienależnie świadczenia. Wskazaną przez organy, w niniejszej sprawie podstawą zwrotu świadczenia nienależnie pobranego jest art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.a. Zatem rozważenia wymagało, czy podstawę zwrotu świadczenia w rozumieniu wskazanego przepisu, stanowić może okoliczność powodująca ustanie lub wstrzymanie wypłaty świadczenia, w sytuacji gdy organowi z urzędu było wiadomym, że alimenty uległy obniżeniu, ale pomimo to dokonywał wypłat w kwocie wyższej od należnej (por. A.Korcz-Maciejko, op. cit.,s. 69).

Odnosząc się z kolei do argumentacji skargi za uprawniony uznać należało zarzut naruszenia art. 107 § 3 k.p.a. Organy winny w wyczerpujący sposób przedstawić swoje stanowisko, które w pisemnych motywach wydawanych decyzji winno zostać odpowiednio uzasadnione. Nie miało to jednak miejsca w niniejszym przypadku. Z treści decyzji nie wynika, bowiem czy w istocie spełniły się przesłanki uznania, że świadczenia pobrane przez D. B. - za okres od listopada 2009 r. do stycznia 2010 r. - są świadczeniami nienależnie pobranymi.

Odnosząc się natomiast do zarzutu dotyczącego naruszenia art. 104 § 1 kpa oraz argumentacji skargi, jakoby wadliwie organy orzekły "o zwrocie" świadczenia nienależnie pobranego, podkreślenia wymaga, że wątpliwości Sądu nie budzi fakt doręczenia skarżącej decyzji zmieniającej decyzję z [...]09.2009 r. Jak wynika, bowiem z akt sprawy decyzję zmieniającą wydano w dniu [...] 12.2009 r. i doręczono D. B. skutecznie w dniu 07.01.2010 r., co dokumentuje załączone do akt administracyjnych sprawy zwrotne potwierdzenie odbioru opatrzone własnoręcznym podpisem skarżącej. Przyjęcie zatem, iż decyzji zmieniającej nie wydano oraz skarżącej nie doręczono nakładałoby na Sąd obowiązek przyjęcia ustaleń odmiennych niż wynika to z dokumentów urzędowych oraz z akt sprawy.

Reasumując, zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 2 pkt 7, art. 23, art. 29 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, co bez wątpienia miało wpływ na wynik sprawy, a także z naruszeniem przepisów postępowania - art. 107 § 3 k.p.a. Z tego też względu zaistniała konieczność wyeliminowania decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta P. z obrotu prawnego.

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy rzeczą organów będzie uwzględnienie wytycznych zawartych w niniejszym wyroku, poprzez wskazanie czy i ewentualnie, kiedy na gruncie rozpoznawanej sprawy ziściły się przesłanki określone w ustępie 2 art. 29 u.p.o.a., a także rozważenie czy w sytuacji gdy organ świadomie kontynuował wypłatę świadczeń alimentacyjnych w kwocie przekraczającej [...] zł/os/m-c można mówić, za ten okres, o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.a. Rzeczą organów będzie również uzasadnienie decyzji w sposób odpowiadający wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a., poprzez wyraźne wskazanie przesłanek oraz motywów uzasadniających wydanie orzeczenia o określonej treści. Jednocześnie, organy zobowiązane są do uwzględnienia wytycznych Sądu w zakresie wykładni przepisów regulujących tryb zwrotu świadczeń nienależnie pobranych.

Z wymienionych przyczyn na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm. - dalej ppsa) należało uwzględnić skargę, o czym orzeczono w pkt I wyroku.

O wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono w pkt. II sentencji wyroku w oparciu o art. 152 p.p.s.a

.

/-/ D.Rzyminiak-Owczarczak M.Kwiecińska /-/ J.Szaniecka

Za nieobecnego sędziego korzystającego

z urlopu uzasadnienie wyroku podpisała

sędzia /-/ J.Szaniecka

MK