Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt I SA/Lu 771/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2017-01-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6117 Odpowiedzialność podatkowa osób trzecich, ulgi płatnicze (umorzenie, odroczenie, rozłożenie na raty itp.)
Hasła tematyczne: Ulgi podatkowe
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 67a § 1
journal: Dz.U. 2015 poz 613
law: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Niezgoda Sędziowie WSA Wiesława Achrymowicz (sprawozdawca) WSA Grzegorz Wałejko Protokolant Referent stażysta Paweł Kobylarz po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 20 stycznia 2017 r. sprawy ze skargi M. K. i A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia opłat rocznych I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Marszałka Województwa L. z dnia [...] nr [...]; II. przyznaje adwokatowi S. J. [...] zł [...]) z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.


UZASADNIENIE

Sygn. akt I SA/Lu [...]

Uzasadnienie

Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze (organ) utrzymało w mocy decyzję Marszałka Województwa L. (organ I instancji) z dnia [...] kwietnia 2016 r., odmawiającą M. K. i A. B. (wnioskodawcy) umorzenia stałych opłat rocznych za lata 2008 do 2013, w wysokości łącznie [...] zł.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że Starosta L. decyzją z dnia 5 czerwca 2003 r. zezwolił M. C. , C. H. i P. H. na trwałe wyłącznie z rolniczego użytkowania gruntu rolnego o powierzchni 0,1120 ha, stanowiącego część działek nr [...] o powierzchni 0,0577 ha oraz nr [...] o powierzchni 0,0543 ha, położonych w E. gmina [...] z przeznaczeniem pod budowę stacji dystrybucji gazu płynnego. Jednocześnie w tej decyzji ustalona została roczna opłata z tytułu trwałego wyłączenia ww. gruntów z produkcji rolnej w wysokości 10 % równowartości 7,28 ton ziarna żyta.

Następnie Starosta L. decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. stwierdził wygaśnięcie z dniem 8 czerwca 2006 r. powyższej decyzji z dnia [...] czerwca 2003 r. w zakresie dotyczącym zezwolenia na wyłączenie z użytkowania rolnego części działki nr [...] o powierzchni 0,0543 ha i jednocześnie ustalona została stała opłata roczna w wysokości odpowiadającej równowartości 3,751 ton ziarna żyta. Następnie, zgodnie z aktem notarialnym z dnia 30 czerwca 2008 r. małżonkowie B. nabyli od P. T. własność działki nr [...] o powierzchni 0,0984 ha.

W dalszej kolejności, w dniu 10 lutego 2015 r. małżonkowie B. wystąpili do Marszałka Województwa L. o umorzenie opłat z tytułu trwałego wyłączenia części działki nr [...] (pow. 0,0577 ha) z rolniczego użytkowania. Swój wniosek uzasadniali chorobą M. K., która zmusiła ją do zawieszenia działalności gospodarczej, co nastąpiło w 2009 r. W 2014 r. działalność gospodarcza M. K. została wykreślona z ewidencji w związku z jej niepełnosprawnością lekkiego stopnia i istotnym obniżeniem zdolności do wykonywania pracy. Z kolei A. B. uzyskuje wyłącznie emeryturę, która jest jedynym źródłem dochodów małżonków. Z majątku wykazywali jedynie nieruchomość gruntową w postaci działki nr [...], zbudowanej domem o powierzchni 90 m˛, w którym zamieszkują. Argumentowali również, że w związku z budową trasy S17 nie jest możliwe prowadzenie działalności gospodarczej (stacji LPG) na działce nr [...] z uwagi na utrudniony dojazd do niej.

Organ I instancji kilkakrotnie wydawał decyzje odmawiające wnioskodawcom umorzenia opłat rocznych z tytułu trwałego wyłączenia z użytkowania rolnego części działki nr [...] (pow. 0,0577 ha), które w wyniku odwołania małżonków B. były uchylane przez organ z przekazaniem sprawy do ponownego rozpatrzenia.

W motywach decyzji z dnia [...] kwietnia 2016 r., utrzymanej w mocy przez organ w zaskarżonej decyzji, organ I instancji wywodził, że małżonkowie B. nie mogą zasadnie powoływać się na nieznajomość prawa i brak wiedzy o spoczywającym na nich obowiązku zapłaty omawianych opłat rocznych, który przechodzi na nabywcę gruntów, stosownie do art. 12 ust. 4 ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz.U.2015.909). Ponadto w dniu 15 września 2008 r. A. B. otrzymał od organu I instancji pismo informujące o obowiązku zapłaty opłat rocznych. Zostało następnie wszczęte postępowanie egzekucyjne w celu uzyskania tych należności od zobowiązanych. W przekonaniu organu I instancji, nie ma również żadnego znaczenia lokalizacja trasy S17, gdyż ryzyko działalności gospodarczej, w tym przypadku związane z podjęciem decyzji o nabyciu nieruchomości zbudowanej stacją LPG, obciąża przedsiębiorcę, który ma obowiązek racjonalnie wykorzystywać posiadane składniki majątkowe. Organ I instancji akcentował, że małżonkowie B. nie podjęli współpracy w celu wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności dotyczących ich sytuacji życiowej, materialnej. Nie reagowali na wezwania do przedstawienia niezbędnych dokumentów, a przecież ciężar udowodnienia okoliczności mających przemawiać za umorzeniem zaległości spoczywa na zainteresowanych wnioskodawcach. Organ I instancji ustalił, że faktycznie jedynym źródłem dochodów małżonków B. jest emerytura A. B. w wysokości [...] zł, po potrąceniu zaliczki na podatek i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Wydatki związane z podstawową bieżącą egzystencją wynoszą: [...] zł za telefon, [...] zł za energię elektryczną, [...] zł podatek od nieruchomości i za wodę [...] zł. Jednak, w ocenie organu I instancji, powyższe konieczne wydatki są typowe dla każdego gospodarstwa domowego i obowiązek ich ponoszenia nie może uzasadniać umorzenia opłat rocznych objętych wnioskiem. Ponadto w 2008 r. małżonkowie B. zbyli nieruchomość przy ul [...] w L. za cenę [...] zł i mimo że działka nr [...] kosztowała ich [...] zł, to jednak pozostałych do dyspozycji środków nie przeznaczyli na opłatę roczną, która wówczas wynosiła [...] zł z odsetkami w wysokości [...] zł. Zdaniem organu I instancji, niepełnosprawność M. K.- B. lekkiego stopnia nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia i uzyskiwania dodatkowych dochodów. Zatem nic nie stało na przeszkodzie, aby małżonkowie B. zgromadzili niezbędne środki na zapłatę omawianych opłat rocznych. Jednak nie czynili tego w ustawowych terminach pomimo prowadzenia działalności gospodarczej. Wyłącznie trudna sytuacja małżonków nie realizuje przesłanki ważnego interesu zobowiązanych. Co więcej, w ich sytuacji życiowej nie wystąpiły żadne szczególne, nadzwyczajne zdarzenia losowe, które pozbawiałyby małżonków majątku czy zdolności zarobkowania. Organ I instancji szczególnie mocno akcentował, że z mocy ustawy o finansach publicznych spoczywa na nim prawny obowiązek kierowania się przede wszystkim zasadami gospodarności, oszczędności i celowości w odniesieniu do dysponowania należnościami publicznoprawnymi.

W kolejnym już odwołaniu od kolejnej odmownej decyzji organu I instancji, małżonkowie B. konsekwentnie domagali się uwzględniania ich wniosku i umorzenia opłat. Akcentowali, że po poniesieniu koniecznych, podstawowych opłat z emerytury A. B., stanowiącej ich jedyne źródło dochodów, pozostaje im do dyspozycji wyłącznie kwota rzędu [...] zł. Tymczasem M. K. -B. jest przewlekle chora. Nieruchomości w postaci działki nr [...] nie mogą sprzedać, gdyż stoi na niej dom, w którym mieszkają, a więc zostaliby bez dachu nad głową. Muszą też ponosić wydatki na leki. Zwracali uwagę, że w akcie notarialnym, mocą którego zakupili omawianą nieruchomość, został zawarty zapis, zgodnie z którym nabywana nieruchomość nie jest obciążona żadnymi prawami ani roszczeniami na rzecz osób trzecich, nie ma żadnych ograniczeń w rozporządzaniu ani wad prawnych. Ponadto wiązali konieczność zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej (stacji LPG) nie tylko z chorobą M. K., ale także z budową trasy S17 i utrudnionym dojazdem do działki nr [...].

Organ, rozpatrując powyższe odwołanie małżonków B., tym razem utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, odmawiającą wnioskodawcom umorzenia opłat rocznych z odsetkami. Motywował, że oceniając istnienie przesłanek ważnego interesu zobowiązanych oraz interesu publicznego musi uwzględnić aktualny stan faktyczny odnośnie sytuacji życiowej, materialnej małżonków B. oraz powody wystąpienia zaległości z tytułu opłat rocznych. Zdaniem organu, okoliczność, że trasa S17 odcięła bezpośrednie połącznie działki nr [...] z głównym szlakiem komunikacyjnym, co mogło doprowadzić do powstania zaległości, nie przesądza jeszcze o braku możliwości uregulowania omawianych zaległości. W dalszej kolejności organ wywodził, że A. B. ma 71 lat i jest emerytem, a jego żona osobą niepełnosprawną i bezrobotną. Są właścicielami działki gruntu ze starym, odremontowanym drewnianym domem o pow. 90 m˛ i nieczynną stacją LPG, która praktycznie nadaje się jedynie na złom, gdyż nie można dokonać badań technicznych z uwagi na datę produkcji. Małżonkowie mają też czternastoletni samochód osobowy FIAT [...]. Jedyny dochód małżonków stanowi emerytura A. B. w wysokości netto [...] zł miesięcznie. Małżonkowie powoływali się na ponoszenie wydatków, obejmujących podatek od nieruchomości, opłaty za telefon, energię, gospodarowanie odpadami komunalnymi rzędu łącznie [...] zł. Od sierpnia 2014 r. M. K. jest wykreślona z rejestru osób prowadzących działalność gospodarczą. Ma status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku. Prowadzona przez nią działalność gospodarcza została zawieszona we wrześniu 2009 r. Ponadto małżonkowie ratalnie uiszczają zaległości podatkowe oraz z tytułu składek ZUS i w przypadku składek ZUS przedstawili umowę z dnia 1 lipca 2015 r. o rozłożeniu na raty zaległości w łącznej wysokości [...] zł.

Zdaniem organu, małżonkowie nie wykazali czy M. K. -B. uzyskuje dochody i w jakiej wysokości, przykładowo czy otrzymuje świadczenia socjalne. Zaświadczenie o statusie osoby bezrobotnej z maja 2015 r. nie jest już aktualne. Małżonkowie nie oświadczyli również czy oprócz nieruchomości położnej w E. nr [...], gdzie mieszkają, mają jeszcze inne nieruchomości na terenie kraju. Podając powierzchnię domu, nie wymienili powierzchni gruntu i nie opisują lokalizacji nieruchomości. Nie złożyli oświadczenia w kwestii posiadanych środków mechanicznych - pojazdów. Ograniczyli się do stwierdzenia, że mają tylko czternastoletni samochód osobowy FIAT [...]. Nie sprecyzowali czy mają inne. Nie odnieśli się także do posiadania ruchomości o wartość powyżej [...] zł, do wysokości miesięcznego zadłużenia rodziny. Przedstawione blankiety wpłat nie dowodzą poniesienia wydatków i nie stanowią wiarygodnych dowodów na okoliczność rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawców. Nie wynika z nich czy są to opłaty miesięczne, jakich okresów dotyczą.

W ocenie organu, oferowane przez małżonków dokumenty i informacje są niepełne, nierzetelne i nie czynią zadość kierowanym do nich wezwaniom. Tymczasem to właśnie wnioskodawcy mieli obowiązek wiarygodnie, rzetelnie i wyczerpująco wykazać swoją rzeczywistą sytuację życiową i materialną, chcąc uzyskać wnioskowane umorzenie opłat rocznych. Organ nie jest uprawniony dowolnie umarzać należności publicznoprawne, bez możliwości dokonania konkretnych ustaleń obrazujących stan faktyczny, na podstawie kompletnego materiału dowodowego, przedstawionego przede wszystkim przez samych zainteresowanych. Wnioskodawcy powinni (w rozumieniu obowiązku) dołożyć wszelkich starań, aby wykazać organom brak możliwości uregulowania zadłużenia, tym samym zasadność wniosku o umorzenie. Bierna postawa samych zainteresowanych nie nakłada na organy obowiązku działania z urzędu w celu zrekonstruowania rzeczywistej sytuacji życiowej i majątkowej zobowiązanych. Wezwanie skierowane przez organ precyzyjnie wymieniało jakie informacje są niezbędne dla prawidłowego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia wniosku o umorzenie opłat rocznych.

W podstawie prawnej organ, podobnie jak organ I instancji, powołał się na zasady umorzenia określone w art. 55, art. 56 ust. 1 pkt 5, art. 57, art. 58 ust. 4, art. 60 i art. 64 ust. 1 ustawy o finansach publicznych (Dz.U.2016.1870 ze zm. - u.f.p.) w zw. z art. 22b ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz.U.2015.909 ze zm. – u.o.g.)

Wnioskodawcy złożyli skargę na powyższą decyzję organu. Nie formułowali konkretnych zarzutów ani wniosków. Natomiast ogólnie wyrażali przekonanie, że zaskarżona decyzja może naruszać ich uzasadniony interes, jeśli kierować się dobrem społecznym i poszczególnego obywatela. Ich zdaniem, w związku ze splotem okoliczności losowych i prawnych, aktualnie nie są w stanie wywiązać się z obowiązku zapłaty opłat rocznych, zgodnie z oczekiwaniami organu. Od sądu oczekują obiektywnej oceny niekorzystnego dla nich stanowiska organów.

Zaznaczyli, że w akcie notarialnym znalazł się wyraźny zapis, według którego nabywana przez nich działka nie była obciążona żadnymi ciężarami. Dołączyli również do akt sądowych dokumenty i oświadczenia, aby potwierdzić, że przedstawili organom wszelkie informacje rzetelnie opisujące ich kondycję zdrowotną i stan majątkowy, w tym wysokość dochodów. Potwierdzali, że blankiety wpłat dokumentują faktycznie poniesione wydatki. Nie mają też innych nieruchomości na terenie kraju, czy wartościowych ruchomości, w tym pojazdów.

Organ, odpowiadając na skargę, wniósł o jej oddalenie. W całości podtrzymał stanowisko i argumenty przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja, podobnie jak decyzja organu I instancji, nie są zgodne z prawem.

W pierwszej kolejności trzeba stwierdzić, że należność, której umorzenia dochodzą wnioskodawcy, jest opłatą roczną, uregulowaną w ustawie o ochronie gruntów rolnych i leśnych w art. 12 ust. 1 w zw. z ust. 14. Jednocześnie w myśl art. 22b ust. 1 pkt 2 tej ustawy opłaty roczne są dochodami budżetu województwa. Z kolei art. 22b ust. 3 u.o.g. stanowi, że dochody, o których mowa w ust. 1, stanowią niepodatkowe należności budżetowe o charakterze publicznoprawnym w rozumieniu ustawy o finansach publicznych. Na gruncie ustawy o finansach publicznych o takich należnościach mówi natomiast art. 60 u.f.p. Zatem istotnego znaczenia nabiera treść art. 67 u.f.p., zgodnie z którym do spraw dotyczących należności, o których mowa w art. 60, nieuregulowanych niniejszą ustawą stosuje się przepisy ustawy Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2016.23 ze zm. - k.p.a.) i odpowiednio przepisy działu III ustawy Ordynacja podatkowa (Dz.U.2015.613 ze zm. - o.p.).

Wobec tego w przedstawionym stanie prawnym wniosek małżonków B. o umorzenie należało rozpatrywać w świetle treści art. 67a § 1 pkt 3 o.p. Trzeba wyjaśnić, że wbrew temu co wywodzą organy w analizowanej sprawie, art. 57 w zw. z art. 59 ust. 1 u.f.p., umożliwiające umorzenia w całości bądź w części na wniosek dłużnika dotyczą należności wymienionych z kolei w art. 55 tej ustawy, a więc tych o charakterze cywilnoprawnym. Wynika to jednoznacznie z systemowego odczytywania unormowań zawartych w art. od 55 do 59 u.f.p., które organy dotychczas odczytały wybiórczo i niezgodne z ich literalnym brzmieniem. Powyższe zagadnienie zostało już wyjaśnione w orzecznictwie sądowym, by dla przykładu wymienić motywy wyroku w sprawie sygn. II GSK 239/15 (por. strona internetowa orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przechodząc zaś do właściwych regulacji prawnych należy przypomnieć, że stosownie do art. 67a § 1 o.p. organ podatkowy, na wniosek podatnika, z zastrzeżeniem art. 67b, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym, może: 1) odroczyć termin płatności podatku lub rozłożyć zapłatę podatku na raty; 2) odroczyć lub rozłożyć na raty zapłatę zaległości podatkowej wraz z odsetkami za zwłokę lub odsetki od nieuregulowanych w terminie zaliczek na podatek; 3) umorzyć w całości lub w części zaległości podatkowe, odsetki za zwłokę lub opłatę prolongacyjną (§ 1). Umorzenie zaległości podatkowej powoduje również umorzenie odsetek za zwłokę w całości lub w takiej części, w jakiej została umorzona zaległość podatkowa (§ 2).

Zatem w dalszym postępowaniu, zainicjowanym wnioskiem małżonków B. o umorzenie, organy będą zobowiązane do wnikliwego i wszechstronnego rozważanie czy wnioskodawcy wykazali istnienie choćby jednej z przytoczonych wyżej ustawowych przesłanek, jakie zostały zawarte w art. 67a § 1 o.p., przy uwzględnieniu obszernego i utrwalonego orzecznictwa sądowego w kwestii prawidłowej ich wykładni i w następstwie właściwego stosowania przez organy, w konkretnych stanach faktycznych.

Jednak już w tym miejscu trzeba wyjaśnić organom, że wbrew argumentacji przede wszystkim organu I instancji, pojęcie ważnego interesu podatnika, w tym przypadku wnioskodawców zalegających z opłatami rocznymi, nie może być ograniczane wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych czy też zdarzeń losowych, uniemożlwiających zapłatę zaległości. Pojęcie to bowiem funkcjonuje w zdecydowanie szerszym znaczeniu, obejmującym również normalną sytuację ekonomiczną zainteresowanych umorzeniem, a więc wysokość uzyskiwanych dochodów, ponoszonych uzasadnionych wydatków, w tym tych niezbędnych w związku z leczeniem własnego zdrowia czy członków najbliżej rodziny (por. m.in. orzeczenie sygn. II FSK 4018/14 na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem, co do zasady, nie sposób z góry założyć, jak to uczynił organ I instancji, że trudna sytuacja ekonomiczna wynikająca z niskiej wysokości świadczenia emerytalnego i dodatkowo przewlekłej choroby, konieczności stałego leczenia i jednocześnie braku realnej możliwości dodatkowego zarobkowania z uwagi na wiek i stan zdrowia, nie mogą realizować przesłanki ważnego interesu zobowiązanych. Przeciwne zapatrywanie organu I instancji nie odpowiada prawu i zupełnie nie uwzględnia orzecznictwa sądowego w tej materii.

Ponadto organy całkowicie pominęły, że odpowiednie stosowanie przepisów działu III ustawy Ordynacja podatkowa (przez art. 67 u.f.p., o czym już była mowa wyżej) do opłat rocznych, stanowiących niepodatkowe należności budżetowe o charakterze publicznoprawnym w rozumieniu ustawy o finansach publicznych, oznacza obowiązek organów rozważenia kwestii ich przedawnienia. W realiach analizowanej sprawy mamy do czynienia z zaległymi opłatami rocznymi dotyczącymi lat poczynając od 2008 aż do 2013 r. Nie jest zatem wykluczone, że mogły one, choćby w części, ulec przedawnieniu. Wówczas zaległość spoczywająca na wnioskodawcach byłaby niższa, co z kolei należałoby ocenić w całokształcie okoliczności rozpatrywanej przez organy sprawy, w świetle przesłanek z art. 67a § 1 o.p., a ewentualnie w dalszej kolejności mieć w polu widzenia przy korzystaniu z uznania administracyjnego. Jeśli jednak rzeczywiście termin przedawnienia wszystkich zaległości, objętych wnioskiem, jeszcze nie upłynął, należało w motywach podejmowanych decyzji - zarówno przez organ I instancji, jak i odwoławczy - wyjaśnić z jakich powodów faktycznych i z jakim uzasadnieniem prawnym organy wykluczyły przedawnienie omawianych należności.

Zdaniem sądu, nie sposób zgodzić się z organem co do tego, że małżonkowie B. w toku całego postępowania przed organami nie dość precyzyjnie czy niewyczerpująco przedstawili swoją sytuację życiową, materialną. Wymienili przecież posiadane składniki majątkowe i dokonywane wydatki. Z tych informacji jasno wynikało, że nie mają innych nieruchomości czy ruchomości, poza tymi, które wymienili. Organ nie wyjaśnił jakie są źródła jego wątpliwości co do wiarygodności twierdzeń wnioskodawców, wykazywanych przez nich okoliczności i co ma uzasadniać założenie czy domniemanie organu, że wnioskodawcy zatajają faktyczny stan majątkowy. Jeśli nie podali powierzchni działki zabudowanej domem mieszkalnym i stacją LPG to przecież wynika ona z dowodów zgromadzonych przez same organy, które powinny (w rozumieniu obowiązku organów) zostać rzetelnie i wnikliwie przenalizowane w całokształcie okoliczności sprawy. Z okoliczności dotąd wykazanych przez wnioskodawców wynika jednoznacznie, że aktualnie znajdują się na granicy egzystencji, zagrażającej koniecznemu leczeniu, w przypadku A. B. z uwagi na jego wiek, zaś w odniesieniu do M. K. zważywszy na jej niepełnosprawność. Organy zauważają, że M. K. -B. może pracować. Jednak pomijają przy tym, że jej zdolności do podjęcia zatrudnienia są ograniczone, co wynika ze złożonych organom dokumentów, a w takiej sytuacji jej szanse na znalezienie pracy na lokalnym rynku pracy znacząco maleją, co jest okolicznością powszechnie znaną. Jeśli organ zamierza podważyć wiarygodność twierdzeń wnioskodawców, należy tej treści stanowisko umotywować i wyjaśnić jakie okoliczności - w świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego - prowadzą właśnie do takiego wniosku. Postawienie wnioskodawcom zarzutu, że nie ujawniają wszystkich istotnych faktów nie może być dowolne. Równie dobrze mogą pozostawać w przekonaniu, że skoro wymienili posiadane składniki majątkowe oznacza to, że innych nie mają. Kwestia ta wymaga wnikliwego rozważenia przez organy z uwzględnieniem wieku i stanu zdrowia wnioskodawców, ich obecnego rozeznania w rzeczywistości. Nie można natomiast zasadnie formułować pochopnych stwierdzeń i na nich opierać rozstrzygnięcia, które jest niekorzystne dla wnioskodawców.

Organ I instancji podkreśla w swojej argumentacji, że w 2008 r. wnioskodawcy dysponowali środkami na pokrycie opłat rocznych, o których mowa w sprawie. Tyle tylko, że rozpatrując wniosek o umorzenie i analizując istnienie przesłanek określonych w art. 67a § 1 o.p. nie można zupełnie pomijać aktualnej sytuacji życiowej, materialnej małżonków.

Wobec tego na obecnym etapie postępowania organy dowolnie przyjęły, że w sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek wymienionych w art. 67a § 1 o.p.

Ponadto, podejmując uznanie w kwestii umorzenia zaległości z tytułu niepodatkowych należności o charakterze publicznoprawnym, organy nie mogą postępować według całkowicie dowolnych kryteriów. Uznanie administracyjne, aby mogło zostać zaakceptowane z punktu widzenia prawa, musi mieć u podstaw konstytucyjne zasady obowiązującego porządku prawnego, a więc troskę o interes demokratycznego państwa, ale także o dobro poszczególnego obywatela, aby mu nie szkodzić i nie pozbawiać podstaw egzystencji. Konieczne jest również, aby uznanie administracyjne pozostawało w zgodzie z ogólnie przyjętymi i zasługującymi na powszechną akceptację regułami logiki oraz doświadczenia życiowego.

W świetle powyższego prawidłowe stosowanie uznania administracyjnego niewątpliwie wymaga uwzględnienia, że w 2008 r. małżonkowie B. dysponowali środkami na zapłatę opłaty rocznej. Jednak - z drugiej strony - nie pozwala pominąć okoliczności w jakich doszło do zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej w 2009 r., kiedy działalność ta została zawieszona, a M. K. zachorowała, jak się okazało przewlekle, stając się osobą trwale niepełnosprawną. Zaistniała zatem życiowa okoliczność zupełnie od niej niezależna i istotnie zmieniająca jej sytuację, także materialną. Dodatkowo, czego organy nie kwestionują (a organ I instancji w ogóle odmówił rozważenia), lokalizacja trasy S17 mogła być jeszcze jedną istotną przyczyną zaprzestania działalności gospodarczej, pozostania ze składnikiem majątkowym, który nie mógł już przynosić dochodów. Zatem, gdyby organy wnikliwie przeanalizowały wszystkie okoliczności sprawy, mogłoby się okazać, że m.in. lokalizacja trasy S17 wpłynęła znacząco na trudną sytuację wnioskodawców. W rezultacie trudna sytuacja małżonków B. może nie mieć nic wspólnego z ryzykiem prowadzenia działalności gospodarczej, o którym mówił organ I instancji, przy zaniechaniu rzetelnej analizy stanu faktycznego sprawy. Natomiast wynikała z pogorszenia stanu zdrowia wnioskodawców i z lokalizacji inwestycji drogowej, nie zaś z błędnych czy nieprzemyślanych decyzji życiowych wnioskodawców, co w istocie sugeruje organ I instancji. Jeśli w dalszym postępowaniu przed organami dojdzie do podejmowania uznania administracyjnego nie może ono uwzględniać wyłącznie fiskalnych potrzeb organów, na czym zasadniczo skoncentrował się organ I instancji, ale m.in. należy wziąć pod rozwagę zdrowotne, życiowe skutki dla wnioskodawców egzekucji omawianych opłat. Trzeba również przeanalizować czy występuje związek pomiędzy decyzjami organów co do lokalizacji inwestycji drogowej a aktualną sytuacją małżonków. Kwestie te wymagają od organów wysokiego poziomu wnikliwości i obiektywizmu; kierowania się przede wszystkim konstytucyjnymi zasadami obowiązującego porządku prawnego; niezwykle uważnego rozważenia z jednej strony interesu państwa, a z drugiej interesu obywatela, w taki sposób, aby tych interesów nie przeciwstawiać sobie, ale dostrzec ich wspólny mianownik. Nie wolno odsuwać na dalszy plan takich fundamentalnych wartości jak życie i zdrowie obywateli, a więc potrzeby zagwarantowania obywatelom możliwości leczenia i zachowania minimum egzystencji. Z odmiennym zapatrywaniem organów, na dotychczasowym etapie kontrolowanego postępowania, nie można się zgodzić, gdyż w istocie nie ma ono u podstaw rozpatrzenia sprawy według reguł zawartych w art. 7, art. 8, art. 9, art. 15, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a.

Dla pełnego wyjaśnienia organom obowiązującego stanu prawnego, należy przypomnieć, że w orzecznictwie sądowym utrwalone zostało stanowisko, zgodnie z którym sformułowana w sposób ogólny treść art. 67a § 1 o.p., w którym to przepisie ustawodawca używa pojęć nieostrych, jak ważny interes podatnika, interes publiczny, nie daje podstaw do przyjęcia, że istnieje ściśle określony katalog przesłanek, okoliczności, zdarzeń, czy też powodów (ani też z góry określona ich hierarchia), którymi należy kierować się przy rozstrzyganiu spraw na podstawie tego przepisu. Można wprawdzie powoływać się w tej mierze na przykłady mogące stanowić wskazówki interpretacyjne, zaczerpnięte z piśmiennictwa podatkowego, czy też wypracowanego w tym zakresie dorobku orzecznictwa sądowego, niemniej jednak w każdym wypadku ich analiza musi być dokonana przez organ podatkowy w oparciu o całokształt okoliczności istniejących w konkretnej sprawie. Dla przykładu, ważny interes podatnika to sytuacja, gdy z powodu nadzwyczajnych, losowych przypadków, podatnik nie jest w stanie uregulować zaległości podatkowych. Będzie to utrata możliwości zarobkowania, utrata majątku. Interes publiczny to sytuacja, gdy zapłata zaległości podatkowej spowoduje konieczność sięgania przez podatnika do środków pomocy państwa, gdy nie będzie w stanie zaspokoić podstawowych, koniecznych potrzeb materialnych. Interes publiczny rozumieć również można jako dyrektywę postępowania, nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych, takich jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy publicznej, sprawność działania aparatu państwa, korekta błędnych decyzji (por. szerzej orzeczenie sygn. II FSK 1610/13). Natomiast w sprawie sygn. II FSK 2474/15 wyjaśnione zostało, że spełnienie przesłanki ważnego interesu podatnika wiąże się z istnieniem po jego stronie szczególnych powodów, przemawiających za stwierdzeniem, że żądanie pełnej i terminowej zapłaty podatku może zachwiać podstawami egzystencji podatnika i (lub) osób zależnych od niego. Pojęcia ważnego interesu podatnika nie można ograniczać tylko i wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych, czy też zdarzeń losowych uniemożliwiających uregulowanie zaległości podatkowych, albowiem pojęcie to funkcjonuje w zdecydowanie szerszym znaczeniu, uwzględniającym nie tylko sytuacje nadzwyczajne, ale również normalną sytuację ekonomiczną podatnika, wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów oraz wydatków, a w tym względzie również wydatków ponoszonych w związku z ochroną zdrowia własnego lub członków najbliższej rodziny (koszty leczenia). W związku z tym w postępowaniu podatkowym wszczętym wnioskiem podatnika o przyznanie ulgi w spłacie zobowiązań podatkowych szczególny nacisk winien być położony właśnie na analizę sytuacji ekonomicznej podatnika (por. też sprawa sygn. II FSK 1695/14). Ustalenie przez organ podatkowy kwestii istnienia przesłanki interesu publicznego wiąże się z koniecznością ważenia wartości w dwóch płaszczyznach: jedną płaszczyznę tworzy zasada, jaką jest terminowe płacenie podatków w pełnej wysokości, drugą - wyjątek od zasady, polegający na zastosowaniu indywidualnej ulgi podatkowej. Organ w danym przypadku powinien ustalić, co jest korzystniejsze z punktu widzenia interesu publicznego (dochodzenie należności czy też zastosowanie ulgi). Oczywiście bywają sytuacje, w których sam rachunek ekonomiczny przemawia za zastosowaniem ulgi podatkowej (np. nie ma możliwości ściągnięcia podatku w pełnej wysokości, a sytuacja ekonomiczna podatnika wyklucza możliwość radykalnej poprawy jego sytuacji finansowej w dającym się przewidzieć okresie). Dokonując ważenia obu wartości organ

podatkowy uwzględnia rzecz jasna także inne dyrektywy, wspólne dla całego społeczeństwa, jak sprawiedliwość, zasady etyki, zaufanie do organów państwa itp. Nie można więc pojęcia interesu publicznego ograniczyć do konieczności respektowania zasady równości i powszechności opodatkowania. Nie może budzić uzasadnionych wątpliwości, że przy ocenie istnienia przesłanek ważnego interesu podatnika i interesu publicznego należy uwzględnić nie tylko okoliczności powstania zaległości, ale także przede wszystkim aktualną w dacie orzekania sytuację podatnika, w tym również jego sytuację rodzinną, zdrowotną i ekonomiczną (por. przykładowo sprawy sygn.: II FSK 689/09, II FSK 510/11, II FSK 1351/11, II FSK 1153/12 czy II FSK 2474/15).

Podsumowując, orzecznictwo sądowe konsekwentnie wypracowało stanowisko prawne, zgodnie z którym pojęcia: ważny interes podatnika oraz interes publiczny to klauzule generalne i w związku z tym organ podatkowy dysponuje pewnym marginesem swobody zarówno w odniesieniu do wykładni tych pojęć, jak i oceny sytuacji faktycznej sprawy. Jednak tej swobody nie można utożsamiać z uznaniem administracyjnym. Weryfikacja istnienia przesłanek udzielenia ulgi, o której mowa w art. 67a § 1 pkt 3 o.p. poddana jest bowiem rygorom postępowania podatkowego (w kontrolowanej sprawie k.p.a.). Posłużenie się przez ustawodawcę pojęciami niedookreślonymi wymaga od organu wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych po to, aby na tej podstawie stwierdzić, czy dana sytuacja faktyczna mieści się w zakresie przesłanki ważnego interesu podatnika, względnie przesłanki interesu publicznego, czy też nie. Sąd nie może też oceniać kryteriów przyjętych przez organ, a uzasadniających wybór opcji decyzyjnej. Poza zakresem kontroli sprawowanej przez sądy nie pozostają jednak przypadki dowolnego korzystania przez organy z przyznanej im kompetencji, w sposób sprzeczny z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi, logiką i doświadczeniem życiowym. Są zatem pewne granice uznania administracyjnego, w obrębie których może poruszać się organ podatkowy, podejmując decyzję w następstwie wystąpienia przesłanki ważnego interesu podatnika lub interesu publicznego, o których mowa w art. 67a § 1 o.p. Przekroczenie tych granic ma m.in. miejsce wówczas, gdy wybór alternatywy decyzyjnej dokonany został: - z rażącym naruszeniem zasady sprawiedliwości; - wskutek uwzględnienia kryteriów oczywiście nieistotnych (bagatelnych) lub nieracjonalnych; - na podstawie fałszywych przesłanek, argumentów, które są nieprawdziwe. Wyłączenie z zakresu sądowej kontroli decyzji uznaniowych obarczonych takimi wadami stanowiłoby bowiem realne ograniczenie drogi sądowej, która umożliwiać ma przecież również podatnikom dochodzenie naruszonych w sposób oczywisty praw (art. 77 ust. 2 Konstytucji RP, por. orzeczenia sygn.: II FSK 1685/14, II FSK 3507/14).

Powołane wyżej orzeczenia są dostępne na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl i w elektronicznym zbiorze LEX.

Podsumowując, w dotychczasowym postępowaniu organy nie dokonały wszechstronnej, rzetelnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności faktycznych, jakie wynikały z twierdzeń i dokumentów zaoferowanych przez wnioskodawców, a mogących mieć istotny wpływ na sposób załatwienia sprawy. Wiarygodność tego materiału została zakwestionowana w sposób dowolny, bez uważnej weryfikacji. Wnioski wyprowadzone przez organy pomijały prawidłową wykładnię przesłanek z art. 67a § 1 o.p. W rezultacie organy przedwcześnie odrzuciły możliwość wystąpienia ważnego interesu wnioskodawców bądź interesu publicznego, w rozumieniu art. 67a § 1 o.p. Arbitralnie pominęły, zwłaszcza organ I instancji, rozważnie okoliczności, które obowiązkowo trzeba mieć na uwadze przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie należności publicznoprawnych.

Jednocześnie trzeba wyraźnie podkreślić, że wynik nin. sądowej kontroli legalności w żadnym razie nie oznacza, że organy mają obowiązek uwzględnić wniosek o umorzenie. Rzecz jednak w tym, ze przyszłe rozstrzygnięcie organów w tej kwestii - pozytywne czy negatywne dla wnioskodawców - musi być wynikiem respektowania reguł dotyczących prowadzenia przez organy postępowania wyjaśniającego, oceny materiału dowodowego, jakie wynikają z treści art. 7, art. 8, art. 9, art. 15, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a.

Kwestia czy organy prawidłowo zastosowały art. 12 ust. 4 u.o.g. w odniesieniu do wnioskodawców (a więc reguły przejścia na nabywców obowiązku zapłaty omawianych opłat) i w następstwie czy zasadnie wystawiły tytuły wykonawcze, o których wspominają w swojej argumentacji, wykracza poza granice nin. sprawy.

W dalszym postępowaniu organy będą zatem zobowiązane do uwzględnienia przedstawionego wyżej stanowiska prawnego, a ocena dowodów, wyprowadzone z niej ustalenia faktyczne, ich kwalifikacja prawna powinny (w rozumieniu obowiązku organów) zostać zwięźle i wyczerpująco omówione w motywach decyzji, stosownie do art. 107 § 3 k.p.a. Jak to zostało wyjaśnione wyżej, dotychczas organy z tych ustawowych powinności nie wywiązały się. W następstwie trzeba zgodzić się ze stanowiskiem wnioskodawców, którzy zasadniczo wyrażali przekonanie, że kontrolowane rozstrzygnięcia organów naruszają prawo.

Dlatego zaskarżona decyzja i decyzja organu I instancji podlegały uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, c, przy zastosowaniu art. 135 p.p.s.a. Orzeczenie o przyznaniu wynagrodzenia adwokatowi, który reprezentował skarżących w ramach prawa pomocy, uzasadnia art. 250 § 1 p.p.s.a. i jednocześnie uwzględnia wysoki poziom przygotowania pełnomocnika do rozprawy oraz jego trafną i wyczerpującą argumentację, popartą wnikliwą analizą obszernego materiału dowodowego.