Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 1019/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-04-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 119 pkt 2, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, lit. c, art. 135, art. 200, art. 205 par. 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Dnia 27 kwietnia 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Agata Sobieszek-Krzywicka Asesor WSA Tomasz Porczyński po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi A. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy L. z dnia [...]r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. na rzecz skarżącej A. R. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. B.A.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P., po rozpatrzeniu odwołania A.R., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy L. z [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką B.M.

Jak wynika z akt sprawy decyzją z [...] czerwca 2021 r. Wójt Gminy L. odmówił A.R. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką B.M.. Po rozpatrzeniu odwołania A.R., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. decyzją z [...]lipca 2021 r. uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i przekazało mu sprawę do ponownego rozpatrzenia. Zdaniem organu odwoławczego, organ pierwszej instancji zastosował błędną wykładnię art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz nie rozważył istotnych okoliczności stanu faktycznego sprawy, czym naruszył przepisy art. 7, art. 8, art. 9 k.p.a.

Kontynuując postępowanie organ pierwszej instancji decyzją z [...] r. ponownie odmówił A.R. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W motywach rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji stwierdził, że w przypadku wnioskodawczyni bez wątpienia został spełniony warunek bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy wyrejestrowaniem działalności gospodarczej, a sprawowaniem opieki nad chorą matką. Czas, który A.R. poświęca na opiekę nad matką jest na tyle zajmujący, że nie pozwala na poszukiwanie pracy, a tym bardziej na jej podjęcie. Jednakże – zdaniem organu pierwszej instancji – w sprawie nie został spełniony warunek, o którym mowa w art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ na podstawie dołączonych do wniosku orzeczeń nie można określić konkretnej daty powstania znacznego stopnia niepełnosprawności u B.M., a daty, które zostały przyjęte – [...].10.2019 r. (data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS) oraz [...].11.2011 r. (data ustalenia stopnia niepełnosprawności wskazana w orzeczeniu Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z [...] listopada 2011 r.) nie spełniają zapisów ustawy dotyczących wieku kiedy niepełnosprawność w stopniu znacznym powinna powstać. Jednocześnie organ stwierdził, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 jest wyrokiem zakresowym i nie wywołuje skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP w postaci utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego aktu normatywnego. Orzeczenie to było sygnałem dla ustawodawcy, aby powyższą normę zmodyfikować. Dotychczas ustawodawca nie zmienił ani nie usunął art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z obrotu prawnego, wobec czego organ ma obowiązek orzekać w oparciu o przepisy obowiązującego prawa.

W odwołaniu od powyższej decyzji A.R. wniosła o jej uchylenie i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ w jej przekonaniu spełnia wszystkie warunki do przyznania wnioskowanego świadczenia. Odwołująca podkreśliła, że opieka, którą sprawuję nad ciężko chorą mamą uniemożliwia jej podjęcie jakiejkolwiek pracy. Ponadto jako córka jest najbliższą osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem chorej mamy B.M.. Ze względu na pogarszający się stan zdrowia mamy, musiała z dniem [...] lutego 2020 r. zrezygnować z prowadzenia działalności gospodarczej, ponieważ nie mogła pogodzić pracy zawodowej z opieką nad chorą mamą. W okresie od 24 marca 2020 r. do 23 marca 2021 r. pobierała zasiłek dla bezrobotnych, od 24 marca 2021 r. zarejestrowana jest w Powiatowym Urzędzie Pracy w T. jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Strona wskazała, że mama jest osobą w podeszłym wieku (w maju br. ukończyła [...] lat) i zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z [...] listopada 2011 r. zaliczona jest do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe i orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2019 r. uznana została za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji. Podkreśliła, że jej mama ma niedowład nóg, zawansowaną osteoporozę, co jest powodem, że często dochodzi do różnych złamań, zaniki pamięci, cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, duży niedosłuch oraz problemy z pęcherzem. Dnia 20 lipca 2021 r. mama przewróciła się i doznała złamania kości udowej. Przeszła operację, jest osobą leżącą i obecnie wymaga całodobowej opieki osoby drugiej. Odwołująca wskazała, że codziennie rano wykonuje przy mamie zabiegi pielęgnacyjne (mycie, wymiana pampersa), a w okresie zimowym również pali w piecu. Około godziny 10.00 podaje śniadanie, leki, robi zastrzyk przeciwzakrzepowy i wykonuje z mamą ćwiczenia usprawniające nogę, aby nie dopuścić do zakrzepicy. Około godziny 13.00 przygotowuje obiad, czasami musi mamę nakarmić, bo sama nie jest w stanie tego zrobić. Po obiedzie sprząta, pierze, jedzie na zakupy, do lekarza, bo w tym czasie mama często śpi. Około godziny 16.00 wykonuje z mamą kolejne ćwiczenia usprawniające, podwieczorek, wymiana pampersa. Kolację i leki podaje około godziny 19.00, jednak nie jest to koniec opieki, ponieważ często w nocy wstaje do mamy i spędza z nią dużo czasu na rozmowach, bo nie może spać. W ostatnim czasie nasiliły się stany depresyjne, brak chęci do życia. Stan zdrowia mamy nie pozwala na to, aby mogła pozostać w domu sama bez opieki. Czas, który poświęca na opiekę nad chorą mamą jest na tyle absorbujący, że uniemożliwia jej podjęcie i wykonywanie jakiejkolwiek pracy zarobkowej, pomimo że własny stan zdrowia pozwala jej na podjęcie zatrudnienia. Opiekę nad mamą sprawuje sama, ponieważ rodzeństwo (brat i siostra) pracują jeszcze zawodowo, mieszkają w innych miejscowościach i nie są w stanie przyjeżdżać codziennie, aby zająć się chorą matką. Córka A. uczy się dziennie w Technikum [...] w T., a córka A. pracuje zawodowo, studiuje zaocznie i mieszka u swojego chłopaka w innej gminie, więc nie mają możliwości, aby zajmować się chorą babcią. Zdaniem strony niedopuszczalne jest wydanie przez organ pierwszej instancji decyzji odmownej na podstawie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, który to przepis został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, co znajduje wyraz w aktualnym orzecznictwie sądowoadministracyjnym.

Powołaną na wstępie decyzją z [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 z późn.zm. - dalej w skrócie "k.p.a."), utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy wyjaśnił, że warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń, określa art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 z późn.zm. - dalej w skrócie "u.ś.r."). Z akt sprawy wynika, iż B.M. (wdowa, ur. [...].05.1935 r.) – matka odwołującej, w związku z opieką, nad którą ubiega się o przedmiotowe świadczenie, orzeczeniem z [...] listopada 2011 r., wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w T., została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności, nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] listopada 2011 r., orzeczenie wydaje się na stałe. W aktach sprawy znajduje się także orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2019 r., w którym wskazano, że B.M. jest niezdolna do samodzielnej egzystencji, data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji – [...] października 2019 r. Zdaniem organu drugiej instancji podstawą odmowy przyznania świadczenia, o czym była już mowa w decyzji SKO z [...] lipca 2021 r. nie może być data powstania niepełnosprawności jej matki, bowiem Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1 b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Oznacza to, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później (co ma miejsce w niniejszej sprawie), kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Tym samym w odniesieniu do tych osób, a w niniejszej sprawie do matki odwołującej, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało i należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Treść sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie sygn. akt K 38/13 z 21 października 2014 r. jest jasna i nie budzi wątpliwości. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie. W analizowanej sprawie, organ pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Niezależnie od powyższego, zdaniem Kolegium, zasadna jest odmowa przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na matkę, ponieważ w sprawie spełnione są dwie z trzech określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności osoby wymagającej opieki i pozostawanie skarżącej jak i jej matki w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. W okolicznościach sprawy niniejszej brak jest natomiast, wbrew temu co przyjął organ I instancji, bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a sprawowaną opieką nad matką. Jak zauważył organ odwoławczy z akt sprawy, w tym wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 20 maja 2021 r. oraz oświadczeń złożonych przez stronę 12 maja 2021 r. i 29 lipca 2021 r. wynika, że A.R. prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z córką A., która jest uczennicą Technikum [...] w T.. Matka skarżącej mieszka w tym samym podwórku. A.R. z dniem [...] lutego 2020 r. wyrejestrowała działalność gospodarczą, gdyż jak oświadczyła nie mogła pogodzić opieki nad matką z prowadzeniem działalności. Z zaświadczeń Wójta Gminy L. z 7 maja 2021 r. oraz z 21 maja 2021 r. wynika, iż A.R. figuruje w rejestrach podatkowych jako podatnik podatku rolnego z gruntów o pow. 2,91 ha fiz., co stanowi 1,6560 ha przel. - udział 25/40. A zatem udział 25/40 z 1,6560 ha przel. stanowi 1,035 ha przel. A.R., oświadczyła, że prace w gospodarstwie rolnym zaprzestała z chwilą wyrejestrowania działalności gospodarczej, tj. z dniem [...] 2020 r. Oświadczyła, iż z gospodarstwa rolnego nie uzyskuje żadnego dochodu, ponieważ jest "obrabiane" przez sąsiada w zamian za opłaty podatku i "żeby ziemia nie leżała". W okresie od 24 marca 2020 r. do 23 marca 2021 r. skarżąca pobierała z PUP zasiłek dla bezrobotnych, od 24 marca 2021 r. zarejestrowana jest jako bezrobotna bez prawa do zasiłku. A.R. oświadczyła, iż nie ma możliwości podjęcia pracy zawodowej, jak i dorywczej, ponieważ opiekuje się ciężko chorą matką, która jest osobą w podeszłym wieku (w maju br. skończyła [...] lat) i na stałe zaliczona jest do znacznego stopnia niepełnosprawności, wymaga stałej opieki osoby drugiej. B.M. ma niedowład nóg, osteoporozę, zaniki pamięci, nadciśnienie tętnicze, niedosłuch oraz problemy z trzymaniem moczu. Wedle oceny pracownika socjalnego, stan jej zdrowia nie pozwala na to, aby mogła ona samodzielnie funkcjonować. Dlatego też A.R. sprawuje "całkowitą" opiekę nad swoją matką. Przygotowuje posiłki, kupuje i podaje leki, sprząta, robi pranie, zakupy, dba o higienę osobistą, ponieważ matka nie jest w stanie się sama umyć, a czasami nawet ubrać. B.M. używa pampersów i w związku z tym pomoc córki w ich zmianie jest niezbędna. A.R. umawia mamie wizyty lekarskie u specjalistów, tj. u endokrynologa, neurologa, ortopedy, laryngologa oraz towarzyszy jej podczas nich. Wnioskodawczyni pali również w piecu centralnego ogrzewania. Z przeprowadzonej rozmowy wynika, że wnioskodawczyni dba również o poczucie bezpieczeństwa swojej matki, ponieważ ma zachwiania równowagi (porusza się o kuli albo o chodziku). Nikt z najbliższej rodziny, tj. rodzeństwa A.R. nie ma możliwości sprawowania nad matką opieki, ponieważ brat z siostrą jeszcze pracują zawodowo i mieszkają w innych miejscowościach, a także nie posiadają środków na pokrycie wydatków związanych z opieka nad matką. Podczas wywiadu B.M. potwierdziła fakt sprawowania opieki przez córkę A.R. i oświadczyła, że córka przygotowuje jej posiłki, wykupuje i podaje leki, sprząta w domu, pierze, robi zakupy, myje ją, pomaga się jej ubrać oraz czuwa nad tym, aby się nie przewróciła, ponieważ ma zachwiania równowagi, umawia wizyty lekarskie i towarzyszy jej podczas tych wizyt oraz pali w piecu centralnego ogrzewania.

Jak podkreśliło Kolegium w oświadczeniu z 29 lipca 2021 r. A.R. podała m.in., że w związku z pogarszającym się stanem zdrowia w dniu 20 lipca 2021 r. mama przewróciła się i doznała złamania kości udowej. Przeszła operację, obecnie jest osobą leżącą i wymaga całodobowej opieki. Odwołująca wskazała, że codziennie rano przy matce wykonuje zabiegi pielęgnacyjne, tj. wymiana pampersa, mycie; w okresie zimowym pali również w piecu; około godziny 10.00 podaje śniadanie, leki, robi zastrzyk i wykonuje ćwiczenia usprawniające nogę, aby nie dopuścić do zakrzepicy. Później przygotowuje obiad, około godz. 13.00 podaje go, często zdarza się, że trzeba mamę nakarmić, bo sama nie jest w stanie tego zrobić. Po obiedzie sprząta, pierze, jedzie na zakupy, ponieważ w tym czasie udaje się mamie zasnąć. Około godz. 16.00 wymienia kolejnego pampersa, przygotowuje i podaje podwieczorek. Po odpoczynku ponownie wykonuje ćwiczenia usprawniające z mamą, o godz. 19.00 podaje kolację i leki. W ciągu nocy często wstaje do matki, bo trzeba coś przy niej zrobić lub podać pić. W oświadczeniu tym strona zapewniła, że czas jaki poświęca chorej matce uniemożliwia podjęcie pracy zawodowej, ponieważ mama wymaga stałej opieki, bo sama jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Rodzeństwo wnioskodawczyni nie jest w stanie sprawować opieki nad chorą matką, co zostało zawarte w stosownych oświadczeniach. Córka strony - A. uczy się w Techniku [...] w T. w systemie dziennym. W opinii odwołującej nauka w szkole średniej wymaga poświęcenia, dużo czasu, aby był efekt tej nauki, w związku z czym córka A. nie jest wstanie pomagać w opiece nad chorą babcią. A.R. oświadczyła, że nie pobiera z żadnej instytucji świadczeń emerytalno-rentowych. Własny stan zdrowia pozwala jej na podjęcie zatrudnienia, ale opieka nad chorą matką wykluczają z jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

W ocenie Kolegium, przedstawiony zakres sprawowanej przez wnioskodawczynię opieki nad matką nie wyklucza całkowicie podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, jak i pracy w gospodarstwie rolnym. Opieka świadczona przez skarżącą jest co prawda opieką świadczoną codziennie, ale tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Nie sposób uznać, aby czynności opiekuńcze nad niepełnosprawną matką zajmowały taką ilość czasu w ciągu dnia, aby skarżąca przy należytej organizacji tej opieki nie mogła podjąć zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, albo w dalszym ciągu prowadzić gospodarstwo rolne. Jak podkreślił organ odwoławczy zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką w głównej mierze sprowadza się do prowadzenia gospodarstwa domowego (sprzątanie, pranie, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, palenie w okresie zimowym w piecu centralnego ogrzewania). Są to typowe czynności dnia codziennego wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Czynności te nie wymagają całodobowej bądź nawet stałej w ciągu dnia obecności skarżącej. Część z tych czynności nie jest wykonywana każdego dnia. Do codziennych czynności nie należą również wizyty u lekarza, czy wykupywanie leków. Trudno zaś do czynności opiekuńczych zaliczyć nocne rozmowy. Natomiast czynności polegające na dbaniu o higienę matki (mycie, wymiana pampersa), podaniu leków, zrobieniu raz w ciągu doby zastrzyka, karmieniu matki nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającymi podjęcie zatrudnienia.

Według Kolegium, zakres samodzielności matki skarżącej, choć ograniczony, to jednak nie wyklucza podjęcia przez skarżącą zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, czy też pracy w gospodarstwie rolnym. Nie może także ujść uwadze, iż rolnik jest organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną. W żadnej mierze skarżąca nie wykazała, aby zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego i wykonywania pracy w tym gospodarstwie, spowodowane było koniecznością opieki nad matką.

Kolegium zaznaczyło, że nie kwestionuje osobistego zaangażowania skarżącej w opiekę nad matką, nie jest to jednak opieka całodobowa o charakterze niezbędnym, wykluczającym jakąkolwiek zawodową aktywność skarżącej. To zaś oznacza, że obiektywnie nie istnieje powód usprawiedliwiający oświadczenie skarżącej o braku możliwości podejmowania zatrudnienia w związku z opieką nad matką, jak i prowadzenia gospodarstwa rolnego (wykonywania pracy w tym gospodarstwie). Tym bardziej, że matka skarżącej legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności od 26 listopada 2011 r. W tym czasie strona godziła prowadzenie działalności gospodarczej i gospodarstwa rolnego z opieką nad matką. Skarżąca w żaden sposób nie wykazała, aby zaprzestanie działalności gospodarczej i prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem [...] 2020 r. miało związek z koniecznością podjęcia opieki nad matką. Nie ulega też wątpliwości, co wynika z akt sprawy, że w dacie wystąpienia z wnioskiem o ustalenie prawa do przedmiotowego świadczenia skarżąca nie była aktywna zawodowo już od przeszło roku czasu (od 24 marca 2020 r. była zarejestrowana w PUP jako bezrobotna z prawem do zasiłku, a od 24 marca 2021 r. jako bezrobotna bez prawa do zasiłku - upłynął okres pobrania zasiłku). Niezależnie od powyższego Kolegium wskazało, że B.M. ma jeszcze córkę T.G. (zam. L.) i syna S.M. (zam. L.). T.G. oświadczyła, że nie jest w stanie sprawować stałej opieki nad niepełnosprawną matką, ponieważ pracuje zawodowo na pełnym etacie. Po pracy sprawuje opiekę nad wnukami, w tym jedno dziecko ma orzeczoną niepełnosprawność. Poinformowała również, że wynagrodzenie jakie otrzymuje za pracę wystarcza jedynie na zabezpieczenie potrzeb jej rodziny. Nie posiada środków na pokrycie wydatków związanych z opieką nad matką. W miarę swoich możliwości pomaga siostrze w wykonywaniu zabiegów pielęgnacyjnych. S.M. oświadczył, że pracuje zawodowo na pełnym etacie, systematycznie leczy się na serce, po pracy wymaga odpoczynku w związku z czym nie jest w stanie dojeżdżać do matki i świadczyć stałej opieki. Wynagrodzenie za pracę jakie otrzymuje zabezpiecza jego leczenie, opłaty i koszty utrzymania rodziny. Nie posiada środków na pokrycie wydatków związanych z opieką nad chorą matką. Zdaniem Kolegium przywołane okoliczności zamieszkiwania w innej miejscowości niż matka, pozostawania w zatrudnieniu oraz sprawowania opieki nad wnukami nie zwalniają T. G. i S.M. z obowiązku opieki względem matki. Jak zauważył organ odwoławczy w orzecznictwie podzielany jest pogląd, że dopuszczalna jest każda postać świadczeń alimentacyjnych, w tym poprzez wypłatę niezbędnych środków lub pokrycie koniecznych wydatków. Obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 k.r.o., ciąży w równym stopniu na wszystkich dzieciach. Realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń nie tylko osobistych, czyli faktycznego sprawowania opieki, lecz też może mieć wymiar finansowy - sfinansowania osoby, która w miejsce zobowiązanego (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Stąd skarżąca powinna swoje roszczenia finansowe kierować przede wszystkim do osób zobowiązanych prawnie do opieki i do alimentacji. Nie ma podstaw, by pomoc w opiece była finansowana ze środków publicznych, skoro są ustalone osoby zobowiązane do stosownej pomocy. Nie można dopuszczać do sytuacji, że dana osoba nie poczuwa się do swoich obowiązków, jako syn, bądź córka, a obowiązki te za nich przejmuje Państwo (w postaci przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby podejmującej się opieki). Jeżeli więc najbliżsi krewni powierzają opiekę nad swoim bliskim danej osobie, to oni, jako osoby zobowiązane do alimentacji, a nie Skarb Państwa, winni zrekompensować utratę zarobków opiekunowi. Wobec tego siostra i brat skarżącej powinni wspomóc ją w opiece nad matką w wybrany przez siebie sposób. Nie bez znaczenia jest też okoliczność, że T.G. jest w stanie i pomaga siostrze w wykonywaniu zabiegów pielęgnacyjnych przy mamie, co potwierdziła w oświadczeniu z 29 lipca 2021 r.

W świetle powyższego Kolegium przyjęło, że w rozpatrywanej sprawie brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między niepodejmowaniem zatrudnia, jak i zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w tym gospodarstwie przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad matką. Zatem odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest w pełni uzasadniona.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi A.R. reprezentowana przez pełnomocnika będącego adwokatem wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Zaskarżonej decyzji autor skargi zarzucił naruszenie:

- art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy oraz jego dowolnej ocenie, a w konsekwencji błędne ustalenie przez organ, że pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej a sprawowaną opieką nad matką nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy, pomimo że zgodnie z twierdzeniami skarżącej sprawowanie opieki nad matką wypełnia jej na tyle znaczną część dnia, iż niemożliwe staje się skuteczne wykonywanie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, a w szczególności w wymiarze pozwalającym na utrzymanie siebie, swojej matki i córki. Jednocześnie organ dokonując dowolnej oceny dowodów niezasadnie przyjął, że czynności związane ze sprawowaniem opieki - takie jak mycie, przygotowanie posiłków, podawanie posiłków, karmienie czy sprzątnie, pranie, wymiana pampersów itd. - nie są czynnościami wchodzącymi w zakres stałej i długotrwałej opieki nad matką skarżącej, podczas gdy z okoliczności sprawy wynika, iż stan zdrowia matki skarżącej powoduje wyłączenie samodzielności i całodobowe pozostawanie w łóżku, bowiem od 20 lipca 2021 r. matka skarżącej zmaga się ze skutkami złamania kości udowej, które wiążą się z ustawicznym pozostawaniem B.M. w łóżku. W konsekwencji wywodzić należy, że tego rodzaju podstawowe czynności są nierozerwalnie związane ze sprawowaniem przez skarżącą opieki nad matką. Trudne do przyjęcia są twierdzenia organu, że tego rodzaju zachowania dotyczą każdego i mogą być wykonywane poza godzinami pracy (przed jej rozpoczęciem lub po jej zakończeniu). Nie można bowiem tracić z pola widzenia, że konieczne jest odróżnienie spojrzenia na takie podstawowe czynności osoby zdrowej oraz osoby obłożnie chorej, która przez całą dobę pozostaje we własnym łóżku bez możliwości poruszania się. Wydaje się, że taka osoba nie może wstrzymać się z niektórymi czynnościami i wymaga specjalnej uwagi nawet przy podstawowych czynnościach. Godzi się również podkreślić, że skarżąca musi wykonywać tego rodzaju podstawowe czynności życiowe za dwie osoby, to znaczy za siebie i matkę będącą pod jej opieką, co także oddziałuje w wymiarze czasowym;

b) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie kwestii faktycznych możliwości uprawiania gospodarstwa rolnego przez skarżącą i bezrefleksyjne przyjęcie przez organ, że skarżąca może prowadzić gospodarstwo rolne i czerpać z tego dochody, bowiem widnieje w rejestrach podatkowych jako płatnik podatku rolnego z udziału 25/40 z 1,6560 ha przeliczeniowego. Organ pominął zaś okoliczność, iż przedmiotowa ziemia rolna jest oddana do użytku sąsiadowi skarżącej, aby zachować jej użyteczność jako gruntu rolnego, a jednocześnie organ nie podjął żadnych kroków zmierzających do ustalenia czy sytuacja skarżącej pozwala na realne prowadzenie gospodarstwa rolnego, przede wszystkim organ nie zweryfikował, czy posiada ona kwalifikacje, sprzęt i potencjał finansowy pozwalający na uprawę roli;

c) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i jego dowolnej ocenie wyrażającym się w ustaleniu przez organ, że organizacja opieki nad matką skarżącej umożliwia skarżącej podjęcie pracy chociażby w niepełnym wymiarze godzin, pomimo iż skarżąca jest jedyną osobą, która ma możliwość sprawowania opieki nad matką, zaś zakres czynności wchodzących w zakres tej opieki powoduje, że w zasadzie winna być ona "dostępna" dla matki przez cały czas;

d) art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że czynności polegające na dbaniu o higienę matki (mycie, wymiana pampersa), podawanie leków, zrobieniu zastrzyków i karmieniu matki nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę nad inną osobą w rozumieniu tego artykułu, podczas gdy literalne brzmienie powołanego przepisu nie wskazuje na katalog "czynności opiekuńczych", które winny być kwalifikowane jako sprawowanie stałej lub długotrwałej opieki nad inną osobą.

Zdaniem autora skargi sposób wykonywania takiej opieki i zakres podejmowanych czynności powinien być postrzegany w relacji z sytuacją osoby, wobec której stała lub długotrwała opieka jest konieczna. Tym samym zakres czynności mieszczących się w sprawowaniu opieki może obejmować zarówno skomplikowane procedury pielęgnacyjne, jak i zupełnie podstawowe czynności zmierzające do zachowania higieny czy bytu danej osoby. Ponadto wypada odwołać się do teorii racjonalnego ustawodawcy. Skoro bowiem ustawodawca na kanwie art. 17 ust. 1 u.ś.r. dokonał rozróżnienia opieki o charakterze stałym i opieki o charakterze długotrwałym, to nie mogą być to tożsame pojęcia i muszą być nacechowane różnicami. Pomimo tego organ wydaje się traktować je w sposób identyczny i nie dostrzegać różnicy, a wydaje się przecież, że ustawodawca wcale nie wymaga, aby opieka była sprawowane bez przerwy przez całą dobę.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko zaprezentowane w motywach zaskarżonej decyzji. Jednocześnie organ wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności wyjaśnić trzeba, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 329 z późn.zm. – dalej w skrócie "p.p.s.a."), stanowiącym, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z taką sytuacją mieliśmy do czynienia na gruncie rozpatrywanej sprawy.

W świetle art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137 z późn.zm.) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie), jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz prawa procesowego normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Sąd kontrolując w zakreślonych wyżej granicach legalność zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy L. o odmowie przyznania A.R. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym mamą B.M. stwierdził, że zostały one wydane z naruszeniem przepisów obowiązującego prawa w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy.

Jak wynika z materiału aktowego sprawy niniejszej organ pierwszej instancji orzekając o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego stwierdził, że w przypadku skarżącej jedyną przesłanką, która nie została spełniona do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest warunek, o którym stanowi art. 17 ust. 1b u.ś.r., a mianowicie, że nie można ustalić konkretnej daty kiedy powstała niepełnosprawność B.M.. Zdaniem Wójta Gminy L. orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 jest wyrokiem zakresowym i nie wywołuje skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP w postaci utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego aktu normatywnego. Orzeczenie to było sygnałem dla ustawodawcy, aby powyższą normę zmodyfikować. Dotychczas ustawodawca nie zmienił ani nie usunął art. 17 ust. 1b u.ś.r. z obrotu prawnego, wobec czego organ ma obowiązek orzekać w oparciu o przepisy obowiązującego prawa. Powyższe stanowisko zanegował organ odwoławczy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze zarzuciło organowi pierwszej instancji wadliwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., nieuwzględniającą treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Organ odwoławczy podkreślił, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, jak uczynił to organ pierwszej instancji, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie. Pomimo naruszenia przez organ pierwszej instancji prawa materialnego poprzez błędną wykładnię, Kolegium utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej stojąc na stanowisku, że w stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy spełnione są dwie z trzech określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanek pozytywnych warunkujących przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Po pierwsze, osoba wymagająca opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Po drugie, wnioskodawczyni znajduje się w grupie osób, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny względem matki. Niemniej jednak wbrew temu, co przyjął organ pierwszej instancji, w realiach kontrolowanej sprawy nie został spełniony warunek wystąpienia bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej a sprawowaną opieką. W przekonaniu organu odwoławczego opieka sprawowana przez A.R. nad mamą nie ma charakteru opieki stałej lub długotrwałej, a wręcz jak przyjęło Samorządowe Kolegium Odwoławcze, jest ona sprawowana przez część doby czyli sporadycznie. Zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą wobec mamy ogranicza się zasadniczo do prowadzenia gospodarstwa domowego, które to czynności wykonują również osoby pracujące. Wobec tego skarżąca może tak zorganizować opiekę żeby podjąć zatrudnienie chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Przedstawiony w uzasadnieniu kontrolowanej decyzji wywód organu drugiej instancji o "sprawowanej opiece" nie uwzględnia całości zebranego w sprawie materiału dowodowego i pomimo przytoczenia w tym zakresie bogatego dorobku orzeczniczego sądów administracyjnych opiera się na wadliwym rozumieniu pojęcia "sprawowanie opieki". Jest tym samym niemożliwy do zaaprobowania w demokratycznym państwie prawa.

Przede wszystkim podkreślić trzeba, że problematyka rozważanego na gruncie rozpatrywanej sprawy świadczenia została unormowana przez ustawodawcę w przepisach ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111). Świadczenie pielęgnacyjne jest obok zasiłku pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego jednym ze świadczeń opiekuńczych, zaliczanym do świadczeń rodzinnych (art. 2 pkt 2 u.ś.r.). Przesłanki materialnoprawne przyznania świadczenia zostały uregulowane w art. 17 u.ś.r. W myśl tego przepisu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (art. 17 ust. 1).

Z przywołanego unormowania wynika, że jednym z zasadniczych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, by osoba ubiegająca się o jego przyznanie sprawowała stałą lub długotrwałą opiekę nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę na osobą niepełnosprawną, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W judykaturze podkreśla się, że opieka sprawowana nad osobą niepełnosprawną nie może być fikcyjna i stanowić rozwiązania problemu ze znalezieniem pracy. Z tego też względu związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni. W sytuacji, gdy opieka nie nosi cech stałej lub długotrwałej taki związek przyczynowo – skutkowy między koniecznością rezygnacji (niepodejmowania) z zatrudnienia a opieką nie istnieje. W postępowaniu administracyjnym konieczne jest zatem ustalenie związku między niepodejmowaniem zatrudnienia (pracy zarobkowej) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnoprawną. Konieczne jest więc ustalenie wymiaru opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Co istotne przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. dla spełnienia warunku sprawowania opieki stałej lub długotrwałej nie wymaga wspólnego zamieszkiwania opiekuna i podopiecznego, jak również nie wymaga sprawowania opieki w sposób ciągły, codziennie, bez jakiejkolwiek przerwy i w zasadzie przez całą dobę. Jak trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 29 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2178/20 (Lex nr 3243328) wymóg ten nie jest również związany z żadnym etatowym (godzinowym) sprawowaniem opieki. Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego obok faktycznie realizowanej opieki i pomocy, istotna pozostaje także gotowość osoby ubiegającej się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do udzielenia pomocy osobie niepełnosprawnej w zależności od jej aktualnych potrzeb oraz stanu zdrowia. Permanentny stan takiej gotowości uniemożliwiałby podejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Również w wyroku z 7 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 1049/19 (Lex nr 3047268) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku zamieszkiwania opiekuna z osobą nad którą sprawowana jest opieka, ani też od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę.

Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 6 października 2020 r. sygn. akt I OSK 371/20 (dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl) zarówno określenie "stała" lub "długoterminowa" są pojęciami charakteryzującymi czas, okres sprawowania opieki. Rozróżnianie przez ustawodawcę opieki stałej i długoterminowej implikuje przyjęcie, że nie stawia on wymogu sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która opieki w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wymaga. Warunku "stałej" opieki, nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. NSA podkreślił jednocześnie, że konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia właściwych organów o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednakże sposób sprawowania opieki nie został określony w ustawie o świadczeniach rodzinnych i dlatego należy go rozpatrywać przez pryzmat wskazanego wcześniej celu tej regulacji. Wobec tego uznać należy, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie również spełniona, jeżeli stosownie do konkretnych okoliczności, w szczególności zakresu niepełnosprawności i wynikających z niego potrzeb osoby niepełnosprawnej, opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swojego podopiecznego. Treść normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie stanowi również jako warunku uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego konieczności sprawowania opieki całkowicie w sposób samodzielny, bez prawa do skorzystania ze wsparcia innych osób. Nawet bowiem w przypadku konieczności przebywania z podopiecznym nieprzerwanie całą dobę, bez możliwości nawet chwilowego pozostawienia tej osoby samotnie z powodu braku jej samodzielności wynikającego z niepełnosprawności, doświadczenie życiowe nakazuje przyjąć, że nie jest możliwe wykonywanie tej opieki bez pomocy innych osób, choćby z uwagi na potrzebę zaspokojenia własnych, podstawowych potrzeb życiowych opiekuna.

Z kolei w wyroku z 2[...] r. sygn. akt I OSK 786/21 Naczelny Sąd Administracyjny uchylając wyrok sądu wojewódzkiego, zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką stwierdził, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. w żaden sposób nie dookreśla pojęcia opieki. Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki. Nie wskazał w szczególności, aby opieka ta musiała być stała, rozumiana jako opieka całodobowa. Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, iż w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz, że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym (www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Skład orzekający Sądu w sprawie niniejszej w pełni aprobuje zaprezentowane wyżej rozumienie pojęcia "sprawowanie opieki" na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r. i uznaje za błędne stanowisko organu odwoławczego o sporadycznym (bo wykonywanym przez część doby, a nie przez całą dobę) sprawowaniu przez skarżącą opieki nad matką, co pozwala jej podjąć zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasy pracy. Wywód Samorządowego Kolegium Odwoławczego zaprezentowany w motywach poddanego sądowej kontroli rozstrzygnięcia o zakresie i częstotliwości czynności opiekuńczych skarżącej wykonywanych względem mamy świadczy przy tym o dowolnej i sprzecznej z zasadami logiki ocenie materiału dowodowego zebranego w kontrolowanej sprawie.

Organ pomimo tego, że nie dysponuje dowodami przeciwnymi, zdaje się zupełnie nie dostrzegać, że osoba wymagająca opieki B. M. (lat [...]) ma problemy z poruszaniem się, do niedawna poruszała się o kulach lub balkoniku, a obecnie po złamaniu w lipcu 2021 r. kości udowej jest osobą leżącą. Ponadto z uwagi na nietrzymanie moczu jest pampersowana. Ma także zaniki pamięci, choruje na cukrzycę, niedowład nóg, osteoporozę, głuchotę, nadciśnienie tętnicze. Mama skarżącej otrzymuje ze strony córki całodobową opiekę. Jak twierdzi A.R., a B.M. temu nie zaprzecza, córka przygotowuje jej jedzenie, czasem ją karmi, podaje leki, robi zastrzyki, wykonuje ćwiczenia usprawniające, myje, zmienia pampersy, pomaga się ubrać, robi zakupy, umawia wizyty u lekarza i jeździ na te wizyty razem z mamą, wykupuje leki, zimą pali w piecu, opiekuje się mamą także w nocy, podając jej np. pić, sprząta, pierze. Przedstawiony przez skarżącą szczegółowy harmonogram czynności opiekuńczych, wykonywanych niemalże przez całą dobę – wbrew temu co przyjął organ odwoławczy - świadczy o tym, że jest to opieka spełniająca przesłanki ustawowe, a mianowicie stała i długotrwała, a nie jak ocenił organ sporadyczna, która uniemożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skarżąca pozostaje w ciągłej dyspozycji mamy, nawet jeśli czasem w nocy tylko z nią rozmawia, zamiast wykonywać stricte rozumiane czynności opiekuńcze. Organ bezpodstawnie deprecjonuje także kolejną okoliczność, a mianowicie, że skarżąca dba o higienę mamy, pomaga się jej myć, zmienić pampersa czy ubrać się. Wykonuje wobec niej czynności o charakterze osobistym, niewątpliwie bardzo intymnym, które wymagają istnienia szczególnej relacji zaufania pomiędzy opiekunem a podopiecznym.

Również jako dowolne w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego należy traktować stanowisko organu negujące zaprzestanie wykonywania przez skarżącą pracy w gospodarstwie rolnym z uwagi na zakres opieki wykonywanej względem niepełnosprawnej mamy i pogląd jakoby skarżąca mogła w istocie pracować w gospodarstwie rolnym jako, że rolnik jest organizatorem własnej pracy. W tej kwestii stwierdzić trzeba, że jeśli, zdaniem organu, zebrany w sprawie materiał dowodowy np.: co do zakresu i charakteru opieki, czy co do kwestii zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym był niepełny, posiadał braki, to obowiązkiem organu wynikającym z fundamentalnych reguł procedury administracyjnej unormowanych w przepisach art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. było podjęcie wszelkich możliwych czynności celem jego uzupełnienia. Zasada swobodnej oceny dowodów zdefiniowana w art. 80 k.p.a. oznacza, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Rolą organu administracyjnego jest ustalenie niewadliwego stanu faktycznego sprawy w oparciu o całokształt zgromadzonego materiału dowodowego, a następnie jego subsumpcja pod właściwą normę prawa materialnego. Tymczasem zebrany w sprawie materiał aktowy świadczy o tym, że organ wyciągnął z niego wadliwe wnioski przy braku dowodów przeciwnych. Zaprezentowana przez organ drugiej instancji ocena materiału dowodowego nosi znamiona dowolnej. O dowolności oceny można mówić w przypadku uzyskania wniosków niewynikających w sposób logiczny ze zgromadzonego materiału dowodowego lub pominięciu określonych dokumentów lub dowodów jako niezdatnych do poparcia przyjętej z góry tezy.

Wreszcie za absurdalny należy uznać wywód Kolegium, mający oparcie w przywołanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji orzeczeniach sądów administracyjnych, zaprezentowany na ostatniej stronie jej uzasadnienia, iż "skarżąca powinna swoje roszczenia finansowe kierować przede wszystkim do osób zobowiązanych prawnie do opieki i alimentacji. Nie ma podstaw, by pomoc w opiece była finansowana ze środków publicznych, skoro są ustalone osoby zobowiązane do stosownej pomocy.(...). Jeżeli więc najbliżsi krewni powierzają opiekę nad swoimi bliskimi danej osobie, to oni jako osoby zobowiązane do alimentacji, a nie Skarb Państwa, winni zrekompensować utratę zarobków opiekunowi. (...) Wobec tego siostra i brat powinni wspomóc skarżącą w opiece nad matką w wybrany przez siebie sposób." Podkreślić w tym miejscu trzeba, że orzeczenia sądów, na które powołało się Kolegium wydane zostały na tle odmiennych stanów faktycznych, aniżeli występujący w kontrolowanej sprawie, a mianowicie, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegał się dalszy krewny (wnuczka) w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki (babcia) posiadała osoby zobowiązane do alimentacji spokrewnione z nią w stopniu pierwszym (dzieci), które tej opieki z różnych powodów nie wykonywały, względnie nie chciały wykonywać. W realiach rozpatrywanej sprawy mamy do czynienia z zupełnie inną sytuacją, a mianowicie, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się córka, czyli osoba spokrewniona z osobą niepełnosprawną i zobowiązana do alimentacji w stopniu pierwszym, która świadczy opiekę całodobową względem mamy (osoba niepełnosprawna nie pozostaje w związku małżeńskim) i z tego też powodu nie podejmuje lub rezygnuje z podjęcia zatrudnienia. A to właśnie do takich osób w pierwszym rządzie adresowane jest świadczenie pielęgnacyjne. Zauważyć w tym miejscu trzeba, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie dają organom administracji instrumentów prawnych do wskazywania, które z dzieci osoby niepełnosprawnej mogłoby wykonywać opiekę nad niepełnosprawną mamą, a co za tym idzie również wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną nie daje podstaw do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która podjęła się jej rezygnując z tego powodu z aktywności zawodowej.

Podsumowując, stwierdzić trzeba, że przedstawiony wyżej zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą wobec niepełnosprawnej mamy, mający zresztą pełne oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym, wyczerpuje ustawową przesłankę sprawowania opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Wbrew odmiennemu stanowisku organu odwoławczego opartego na wybiórczej ocenie materiału dowodowego rozmiar tej opieki jest na tyle duży i absorbujący czasowo, że uniemożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia lub wykonywanie innej pracy zarobkowej. Nieuprawnione, bo gołosłowne w świetle materiału aktowego sprawy, jest tym samym twierdzenie organu odwoławczego jakoby skarżąca mogła tak zorganizować opiekę nad mamą, aby podjąć zatrudnienie chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, jako że zakres opieki skarżącej nad mamą sprowadza się zasadniczo do prowadzenia gospodarstwa domowego, które to czynności podejmują także osoby pracujące. Zauważyć w tym miejscu trzeba, że co do zasady osoby pracujące prowadzą gospodarstwo domowe, jednakże prowadzenia gospodarstwa domowego nie można utożsamiać, jak czyni to błędnie organ, ze sprawowaniem stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego, co należy z całą stanowczością zaakcentować, jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Przyznanie tej rekompensaty jest wynagrodzeniem przez Państwo osób opiekujących się członkami rodziny, gdyż w innym przypadku to Państwo musiałoby się wywiązać z obowiązku opieki nad swoim obywatelem.

Na zakończenie powyższych rozważań stwierdzić trzeba, że organ odwoławczy podejmując kontrolowaną obecnie decyzję trafnie zarzucił organowi pierwszej instancji pominięcie przy rozpatrywaniu sprawy niniejszej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r., poz. 1443). We wspomnianym wyroku Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W rezultacie, jak prawidłowo wywiodło Kolegium, organ pierwszej instancji nie mógł odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu niespełnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa ze swej istoty, tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie, chyba że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. Trybunał Konstytucyjny w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie skorzystał z tej możliwości. Wspomniany wyrok ogłoszono w Dzienniku Ustaw z 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie to weszło w życie. Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem tego wyroku jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności począwszy od dnia jego ogłoszenia tj. od 23 października 2014 r. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jak wadliwie uczynił to organ pierwszej instancji, jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które mają obowiązek działać na podstawie przepisów obowiązującego prawa.

Wobec powyższego stwierdzić trzeba, że zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. oraz poprzedzająca ją decyzja Wójta Gminy L. o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wydane zostały z naruszeniem prawa materialnego -art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz przepisów prawa procesowego – art. 6, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., który to uchybienia rzutowały w istotnym stopniu na wynik sprawy, co obligowało Sąd do ich usunięcia z obrotu prawnego.

Prowadząc ponownie postępowanie organy zobowiązane będą uwzględnić zaprezentowaną w motywach wspomnianego wyroku wykładnię pojęcia "sprawowanie opieki", które stanowi w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. jedną z podstawowych przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz ocenić zgromadzony w sprawie materiał dowodowy zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, wyrażoną w art. 80 k.p.a. oraz z poszanowaniem reguł zdefiniowanych w przepisach art. 6, art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., czemu winien dać wyraz w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia sporządzonym zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Przy ocenie przesłanek z art. 17 u.ś.r. organ powinien uwzględnić nowy stan prawny, powstały po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W rezultacie organ wyda decyzję odpowiadającą przepisom obowiązującego prawa materialnego i procesowego.

Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł w punkcie 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania należnych stronie skarżącej od organu Sąd rozstrzygnął w punkcie 2 sentencji wyroku mając na względzie regulację art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r., poz. 1800). Zasądzona kwota 497 zł obejmuje koszty zastępstwa adwokackiego udzielonego skarżącej (480 zł) i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa (17 zł).

dc