Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VI SA/Wa 323/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-04-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Aplikacje prawnicze
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 36(5) ust. 2, art. 36(4) ust. 1 i 10,
journal: Dz.U. 2010 nr 10 poz 65
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka - Klimas Sędziowie Sędzia WSA Piotr Borowiecki Sędzia WSA Zbigniew Rudnicki (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Karolina Pilecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 kwietnia 2012 r. sprawy ze skargi B. G. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nr 4 przy Ministrze Sprawiedliwości do spaw rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 14-17 czerwca 2011 r. z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego oddala skargę


UZASADNIENIE

Uchwałą z dnia [...] grudnia 2011 r. Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 14-17 czerwca 2011 r., wydaną na podstawie art. 368 ust. 1, 9 i 12 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65, z późn. zm.) w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, z późn. zm.; dalej: K.p.a.), po rozpatrzeniu odwołania B. G. (zdającej) od uchwały nr [...] z dnia [...] sierpnia 2011 r. Komisji Egzaminacyjnej nr [...] do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2011 r. z siedzibą w [...], utrzymano w mocy zaskarżoną uchwałę.

Z uzasadnienia tej uchwały wynika, że zdająca z części pierwszej egzaminu otrzymała ocenę dobrą, z drugiej części egzaminu ocenę dostateczną, z trzeciej części (prawo cywilne) ocenę niedostateczną, z czwartej części ocenę dostateczną oraz z piątej części ocenę dostateczną. Powołując się na treść przepisu art. 366 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, który to przepis określa, że pozytywny wynik z egzaminu radcowskiego, otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu radcowskiego otrzymał ocenę pozytywną, Komisja wskazała, iż zdająca uzyskała wynik negatywny z egzaminu radcowskiego.

Odwołanie od ww. uchwały wniosła zdająca kwestionując stanowisko i wnioski egzaminatorów. W odwołaniu zdająca podniosła następujące zarzuty:

- naruszenia art. 365 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r., o radcach prawnych (Dz.U. z 2010 r., Nr 10, poz. 65, z późn. zm.) polegającego na zaniechaniu obiektywnej oceny zastosowanych w rozwiązaniu trzeciej części egzaminu radcowskiego przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji oraz poprawności zaproponowanego sposobu rozstrzygnięcia problemu, z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem była reprezentowana, wyrażające się w uznaniu przez egzaminatorów oceniających pracę z zakresu prawa cywilnego, iż:

1. zakres zaskarżenia wyroku I instancji został wskazany nieprawidłowo,

2. wniosek apelacyjny o zmianę wyroku został wskazany nieprawidłowo,

3. brak jest zarzutów na naruszenie prawa materialnego w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia,

4. błędne są zarzuty oraz ich uzasadnienie w zakresie wskazującym na naruszenie przy orzekaniu przepisów art. 436 § 1 k.c., art. 435 § 1 k.c. w zw. 437 k.c.,

5. nieprawidłowym było nie zaskarżenie wyroku Sądu i instancji w zakresie pkt. IV,

6. niewskazanie wartości przedmiotu zaskarżenia w sytuacji gdy wartość przedmiotu zaskarżenia stanowiła oznaczona kwota pieniężna.

- naruszenia art. 8 K.p.a. poprzez dokonanie oceny pracy egzaminacyjnej z zakresu prawa cywilnego w sposób dowolny, z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów polegający na przyjęciu, iż sporządzone przez zdającą rozwiązanie zasługuje na ocenę negatywną, pomimo przyjęcia prawidłowego rozwiązania zadania, co narusza zasadę zaufania obywateli do organów państwa poprzez niesprawiedliwą i nie znajdującą uzasadnienia w obiektywnych kryteriach ocenę pracy.

Zdająca w uzasadnieniu odwołania wskazuje, iż zakres zaskarżenia został wskazany co najwyżej nieprecyzyjnie, a nie nieprawidłowo. Zdająca przyznaje, iż popełniła błąd, który traktowany powinien być jako oczywista omyłka pisarska. Omyłki te mogą być jednak, zdaniem zdającej, sprostowane w postępowaniu apelacyjnym o czym ma świadczyć przytoczone orzecznictwo.

Zdająca podkreśla, iż sformułowany wniosek apelacyjny zmierza do zmiany zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części oraz uwzględnienia powództwa w całości, a zatem zdająca uważa, iż określiła w apelacji zakres żądanej zmiany wyroku.

W ocenie zdającej, przyjęte przez nią rozwiązania zadania egzaminacyjnego, choć nie są tożsame z opisami istotnych zagadnień, to według § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie zespołu do przygotowania zestawu pytań testowych i zadań na egzamin radcowski oraz wykazu tytułów aktów prawnych powinny być uwzględnione w rozwiązaniu zadania jako prawidłowe. Na poparcie swoich argumentów zdająca ponownie przytacza orzecznictwo .

Zdająca podkreśla, iż zaskarżyła pkt V wyroku, a zatem otwarta była kwestia rozstrzygnięcia o rozliczeniach pomiędzy pozostałymi stronami a Skarbem Państwa. Zdająca uważa, iż niecelowe było zaskarżenie pkt. IV wyroku ponieważ dotyczył on wyłącznie kosztów sądowych rozliczanych pomiędzy stroną pozwaną a Skarbem Państwa.

Zdająca uważa, iż nie było obowiązku podawania wartości przedmiotu zaskarżenia co zarzuca jej jeden z egzaminatorów, ponieważ w stanie faktycznym sprawy wartość przedmiotu zaskarżenia stanowiła oznaczona kwota pieniężna i przedmiotem sporu było roszczenie pieniężne. Ponownie zdająca powołuje się na orzecznictwo.

W konkluzji zdająca podkreśla, iż przyjęte przez nią rozwiązanie zadania z zakresu prawa cywilnego było poprawne w świetle przepisów prawa, poglądów doktryny i orzecznictwa, a tym samym ocena negatywna nie może być uzasadniona błędnym rozwiązaniem zadania z zakresu prawa cywilnego.

Mając na uwadze powyższe zdająca wniosła o:

- uchylenie uchwały nr [...] z dnia [...] sierpnia 2011 r. w sprawie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego, podjętej przez Komisję Egzaminacyjną nr [...] do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2011 roku z siedzibą w [...],

- zmianę oceny cząstkowej zadania z zakresu prawa cywilnego (3 część egzaminu radcowskiego) na ocenę pozytywną,

- podjęcie uchwały stwierdzającej uzyskanie przez odwołującą pozytywnego wyniku z tego egzaminu.

Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości na wstępie, na tle analizy obowiązującego stanu prawnego, ustaliła zakres orzekania przez Komisję II stopnia. W szczególności Komisja poddała w tym zakresie analizie przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego (Dz. U. z 2009 r. Nr 164, poz. 1314, ze zm.).

Dokonując oceny trafności zarzutów skarżącej Komisja odwoławcza stwierdziła, że zdająca trafnie uznała, iż w zaistniałym stanie faktycznym koniecznym jest sporządzenie apelacji, a nie opinii prawnej o niezasadności jej wnoszenia, co świadczy o prawidłowym kierunku działania autorki apelacji w interesie reprezentowanej strony. Nie może budzić wątpliwości fakt, że w stanie faktycznym przedstawionym w kazusie egzaminacyjnym należało wnieść apelację od wyroku Sądu Rejonowego w [...]. Tylko bowiem wnosząc apelację opartą na prawidłowo skonstruowanych zarzutach (w tym wypadku naruszenia prawa materialnego i prawa procesowego) interes powódki został należycie zabezpieczony.

Komisja podzieliła stanowisko zdającej, że sporządzona przez nią apelacja nie zawierała braków formalnych, ani uchybień skutkujących jej odrzuceniem przez Sąd II instancji. Oznacza to w konsekwencji, iż mógł zostać nadany jej bieg.

Samo jednak przygotowanie apelacji, której nadany zostanie bieg nie jest wystarczające do sprawdzenia wiedzy i umiejętności osoby egzaminowanej, pretendującej do wykonywania zawodu radcy prawnego.

Prawidłowo sporządzona apelacja winna bowiem odpowiadać wymogom określonym w art. 126 § 1 k.p.c. (wymogi pisma procesowego) oraz wskazanym w art. 368 § 1 i 2 k.p.c. (wymogi formalne apelacji).

W przedstawionym stanie faktycznym należało, w ocenie Komisji, zaskarżyć pkt III wyroku (oddalenie powództwa w pozostałej części) oraz pkt V (koszty procesu).

Zdająca w sporządzonej apelacji trafnie zaskarżyła wyrok Sądu Rejonowego w [...] w części, tj. co do punktu III i V wyroku, jednak co do pkt. I nieprawidłowo sformułowała zakres zaskarżenia . Niezaskarżenie pkt IV wyroku nie było działaniem na szkodę powódki i błędem dyskwalifikującym .

W stanie faktycznym sprawy należało podnieść następujące zarzuty:

1) naruszenia prawa materialnego, tj. a) art. 362 k.c. w zw. z art. 361 § 1 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że powódka przyczyniła się do powstania szkody, b) art. 445 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie przez sąd I instancji, że zasądzona kwota zadośćuczynienia jest "sumą odpowiednią" w rozumieniu tego przepisu, c) art. 481 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą zasądzeniem odsetek od zadośćuczynienia od daty późniejszej niż żądała powódka;

2) naruszenia prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c., poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i dokonanie wadliwej oceny dowodu z opinii biegłego, z której - wbrew stanowisku I instancji - nie wynika okoliczność i zakres przyczynienia się powódki do powstałej szkody.

Dodatkowo możliwe było podniesienie zarzutu naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. z uwagi na niewzięcie przez sąd I instancji pod uwagę całokształtu okoliczności sprawy w chwili zamknięcia rozprawy. Zarzuty naruszenia prawa materialnego mogłyby zostać dodatkowo powiązane z art. 6 k.c., a w szczególności dotyczy to zarzutu naruszenia art. 362 k.c. poprzez błędne uznanie, że pozwany wykazał, iż powódka przyczyniła się do powstania szkody.

W sporządzonej apelacji zdająca podniosła zarzuty naruszenia prawa procesowego (231 i 233 k.p.c.). Zdająca podniosła również zarzuty naruszenia prawa materialnego (362 k.c. oraz 436 § 1 k.c. w zw. z 435 § 1 k.c. w zw. z 437 k.c.) błędnie zarzucając termin naliczania odsetek ustawowych (art. 481 § 1 k.c.) oraz nie wiążąc podniesionego zarzutu naruszenia art. 362 k.c. z art. 361 § 1 k.c.

Zdająca nie podniosła zasadniczego zarzutu naruszenia prawa materialnego, a to art. 445 k.c.

Wnioski apelacyjne zostały co do zasady sformułowane poprawnie.

Uzasadnienie apelacji, pomimo przytoczenia dość skromnego orzecznictwa, nie zawiera wywodów jurydycznych i ich odniesienia do konkretnego stanu faktycznego. Znaczną część dość krótkiego uzasadnienia zawierają nietrafne wywody dotyczące naruszenia przez sąd I instancji i zastosowania do zaistniałego stanu faktycznego art. 436 § 1 k.c. w zw. z 435 § 1 k.c. w zw. z 437 k.c. Nadto uzasadnienie nie zawiera żadnych rozważań dotyczących uznania przez sąd I instancji, że zasądzona kwota zadośćuczynienia jest "sumą odpowiednią". Wskazuje to, iż zdająca nie dostrzegła lub uszło jej uwadze, iż sąd I instancji uznał rozmiar krzywdy powódki za niższy niż przedstawiany i wykazywany przez powódkę w trakcie postępowania. W tym miejscu Komisja podkreśliła, iż profesjonalny pełnomocnik dysponuje obecnie bardzo bogatym i obszernym dorobkiem judykatury dotyczącym art. 445 k.c., który zdająca powinna wykorzystać. Nadto apelacja pozbawiona jest również uzasadnienia żądania odsetek i daty ich wymagalności, co należy uznać za istotne uchybienie zdającej.

Reasumując do najistotniejszych uchybień zdającej oraz braków sporządzonej przez nią apelacji Komisja zaliczyła:

1) nieprawidłowo sformułowany zakres zaskarżenia - pkt. I wyroku,

2) nie podniesienie zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 445 k.c.,

3) niedostrzeżenie ograniczenia przez sąd I instancji rozmiaru krzywdy powódki,

4) niepełne i ubogie merytorycznie uzasadnienie apelacji,

5) brak uzasadnienia żądania i zaskarżenia w zakresie odsetek ustawowych.

Komisja uważa, iż zadaniem fachowego pełnomocnika jest sporządzenie apelacji w taki sposób (w szczególności pod względem formalnym), aby w jak najszerszym zakresie zabezpieczyć interes powoda, samo zaś sporządzenie apelacji, która nie podlega odrzuceniu, nie wystarcza do uznania, iż zdająca jest odpowiednio przygotowana do wykonywania zawodu radcy prawnego.

Rozwiązanie zadania z zakresu prawa cywilnego z trzeciej części egzaminu radcowskiego nie spełnia minimalnych wymogów pozwalających uznać, że zdający wykazał się w zakresie tej części egzaminu wiedzą prawniczą i umiejętnością jej stosowania niezbędną do samodzielnego i poprawnego wykonywania zawodu radcy prawnego.

Mając na uwadze powyższe oraz uznając zarzuty skarżącej w najistotniejszym zakresie za chybione, Komisja odwoławcza uznała, że brak jest podstaw do uwzględnienia odwołania w tej części.

Skargę na powyższą uchwałę wniosła zdająca, zarzucając zaskarżonej uchwale naruszenie:

1) przepisów prawa materialnego, to jest:

a) art. 365 ust. 2 ustawy z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych poprzez oparcie się przez Komisję II stopnia na tzw. Opisie Istotnych Zagadnień dla Komisji Egzaminacyjnej do zadania z zakresu prawa cywilnego ("Wytyczne"), które zostały sporządzone przez zespół do przygotowania zestawu pytań testowych oraz zadań na egzamin radcowski, podczas gdy wydanie takiego dokumentu nie wynika z ustawy o radcach prawnych i jako kryterium oceny nie miało podstaw w przepisach ustawy, a zatem zespół ten nie miał prawa uregulować w akcie wykonawczym kryteriów oceny zadań pisemnych stanowiących część od drugiej do piątej egzaminu radcowskiego, a kwestia ta ma istotne znaczenie, albowiem w myśl art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych egzaminatorzy dokonując oceny pracy z poszczególnych części (od drugiej do piątej) egzaminu powinni kierować się wskazówkami w tym przepisie zawartymi odnosząc je indywidualnie do każdej pracy, a nie stosować inne kryteria wynikające z przepisów wykonawczych,

b) art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych poprzez wystawienie oceny niedostatecznej z pracy z zakresu prawa cywilnego w oparciu o przesłanki, które nie odpowiadają zasadom wskazanym w powyższym artykule ustawy,

c) art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych poprzez przyjęcie, że praca egzaminacyjna skarżącej sporządzona w ramach drugiej części egzaminu radcowskiego nie spełnia wymogów wskazanych w tym przepisie,

d) art. 364 ust. 1 ustawy o radcach prawnych poprzez uznanie, że skarżąca nie wykazała się należytym przygotowaniem prawniczym, w zakresie części trzeciej egzaminu, do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego,

e) 365 ust. 2, art. 364 ust. 10 ustawy o radcach prawnych w zw. z art. 368 k.p.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na niesłusznej, zbyt surowej i rygorystycznej oraz sprzecznej z przepisami prawa i postępowania cywilnego ocenie pracy pisemnej z zakresu prawa cywilnego, podczas gdy poprawna i rzetelna ocena tej pracy uwzględniająca spełnienie przez nią wymogów formalnych, prawidłowość zastosowanych przepisów i ich poprawną interpretację, poprawność zastosowanego przez skarżącą sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą reprezentuje oraz język prawniczy, styl i należyta staranność tej pracy jednoznacznie wskazuje na to, że sporządzona praca zasługuje na ocenę pozytywną,

f) § 5 ust. 2 pkt. 1 i ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego poprzez nieodniesienie się przez Komisję II stopnia do każdego z zarzutów podniesionych przez skarżącą w odwołaniu od uchwały Komisji I stopnia;

2) przepisów postępowania, to jest:

a) art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 K.p.a. poprzez nierozpatrzenie przez Komisję II stopnia wszystkich żądań skarżącej i nie ustosunkowanie się do nich w uzasadnieniu swojej decyzji, a także nie odniesienie się do zarzutów odwołania dotyczących zastosowanej metodologii oceniania prac egzaminacyjnych, kryteriów oceniania, znaczenia niezależności ocen egzaminatorów oraz stosowania Wytycznych,

b) art. 7 K.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy,

c) art. 8 K.p.a. poprzez prowadzenie postępowania w sposób, który nie pogłębia zaufania obywateli do organów Państwa,

d) art. 9 K.p.a. poprzez nienależyte poinformowanie skarżącej o okolicznościach faktycznych i prawnych mających wpływ na ustalenie jej praw,

e) art. 11 K.p.a. poprzez niewyjaśnienie skarżącej przesłanek, którymi kierował się organ przy załatwieniu sprawy,

f) art. 107 § 3 K.p.a. poprzez niewskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej.

W świetle powyższych naruszeń skarżąca wniosła o uchylenie uchwały Komisji II stopnia w całości (na podstawie 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa), a także uchylenie utrzymanej tą uchwałą w mocy uchwały Komisji I stopnia w części dotyczącej oceny pracy z zakresu prawa cywilnego,

Ponadto skarżąca wniosła o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania.

W ocenie skarżącej, uchwała podjęta przez Komisję II stopnia nie jest prawidłowa. Przede wszystkim, Komisja II stopnia poza ogólnikowym odniesieniem się do tego, że podniesione przez skarżącą w sporządzonej apelacji zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 436 § 1 k.c. w zw. z art. 435 § 1 k.c. w zw. z art. 437 k.c. są nietrafne, nie uzasadniła swego stanowiska. Według skarżącej, na tle przedstawionego w kazusie egzaminacyjnym stanu faktycznego (odpowiedzialność samoistnego posiadacza mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody) podniesienie tego zarzutu było uzasadnione. Jak to zostało wskazane w treści odwołania, w stanie faktycznym sprawy, pozwany ponosił wobec powódki odpowiedzialność na zasadzie ryzyka, a nie na zasadzie winy, co skarżąca szczegółowo uzasadniła w treści sporządzonej apelacji, przywołując odpowiednie orzecznictwo SN i piśmiennictwo prawnicze. Jak wskazano w komentarzu do art. 445 aut. Gawlik Zdzisław, Janiak Andrzej, Kidyba Andrzej, Kozieł Grzegorz, Olejniczak Adam, Pyrzyńska Agnieszka, Sokołowski Tomasz: "Kodeks (Cywilny) nie wskazuje expressis verbis zasad odpowiedzialności za szkodę niemajątkową w przypadku naruszeń dóbr osobistych, o których stanowi art. 445 k.c. W judykaturze i doktrynie dominuje pogląd, że pokrzywdzony może żądać kompensaty krzywdy od osób, które na zasadach określonych przez ustawodawcę dla poszczególnych deliktów ponoszą za nie odpowiedzialność. Oznacza to, że pokrzywdzony, który doznał uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia lub pozbawienia wolności może domagać się zadośćuczynienia za krzywdę na zasadzie winy (np. od sprawcy deliktu - art. 415, 416 k.c), na zasadzie ryzyka (np. od posiadacza pojazdu - art. 436 k.c., zwierzchnika - art. 430 k.c, lub organu władzy publicznej - art. 417 k.c.) czy na zasadach słuszności (np. od chowającego zwierzę - art. 431 § 2 k.c. lub od małoletniego - art. 428 k.c.)".

W ocenie skarżącej, na tle przedstawionego w kazusie egzaminacyjnym stanu faktycznego, w zakresie zarzutów naruszenia przez Sąd przepisów prawa materialnego możliwe do obrony są co najmniej dwie drogi. Jedna, wskazana w "Opisie istotnych zagadnień dla Komisji Egzaminacyjnej do zadania z zakresu prawa cywilnego, trzecia część egzaminu radcowskiego - 16 czerwca 2011 r." opublikowanym na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości (dalej "Wytyczne"), polegająca na możliwości zarzucenia naruszenia przez Sąd I instancji m.in. art. 445 § 1 K.c. Drugą, możliwą drogą obrony interesów powódki było wskazanie na naruszenie przez Sąd I instancji art. 436 § 1 K.c. w zw. z art. 435 § 1 K.c. w zw. z art. 437 K.c. poprzez ich niezastosowanie przez Sąd I instancji w stanie faktycznym sprawy wyrażające się w pominięciu faktu, że pozwany odpowiadał wobec powódki na zasadzie ryzyka a nie na zasadzie winy. Wprawdzie ta druga droga obrony interesów powódki nie znalazła się w Wytycznych, jednakże, jak wskazano na stronach internetowych Ministerstwa Sprawiedliwości: "Zgodnie z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 kwietnia 2009 r. w sprawie zespołu do przygotowania zestawu pytań testowych i zadań na egzamin radcowski oraz wykazu tytułów aktów prawnych (Dz. U. Nr 70, poz. 606), opis istotnych zagadnień stanowi wskazanie istotnych zagadnień, których ocena przez zdającego powinna być uwzględniona w rozwiązaniu zadania. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, opis istotnych zagadnień nie ma charakteru wiążącego i nie tworzy nowych kryteriów ocen, gdyż te zawarte są wyłącznie w ustawie. Opis ten stanowi jedynie wzór poprawnego rozwiązania zadania, zawierający standardowe oczekiwania fachowości profesjonalnego pełnomocnika. Posługiwanie się przez egzaminatorów i komisje egzaminacyjne opisem istotnych zagadnień, tj. schematem poprawnego, standardowego rozwiązania zadania egzaminacyjnego, stanowi zatem wyłącznie instrument pomocniczy (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 kwietnia 2011 r., sygn. akt VI SA/Wa 225/11). Tak więc Wytyczne nie mogą być traktowane przez egzaminatorów za jedyny, właściwy i prawidłowy sposób rozwiązania zadania egzaminacyjnego. Są one tylko i wyłącznie instrumentem pomocniczym, mają charakter wewnętrzny, w żadnym razie nie mają charakteru prawa powszechnie obowiązującego. Kryteria oceny zadań egzaminacyjnych zawarte są wyłącznie w aktach prawa powszechnie obowiązującego, tj. m.in. ustawach i rozporządzeniach wykonawczych do ustaw.

Według skarżącej, mimo że zaproponowanego przez skarżącą sposobu rozwiązania zadania z prawa cywilnego w zakresie zarzutów naruszenia art. 436 § 1 K.c. w zw. z art. 435 § 1 K.c. w zw. z art. 437 K.c. nie było w Wytycznych, to w stanie faktycznym sprawy i na tle przepisów obowiązujących ustaw, w tym Kodeksu Cywilnego, ta droga obrony interesów powódki była prawidłowa i zasługiwała na uwzględnienie. Przyjęte przez skarżącą rozwiązanie zadania z zakresu prawa cywilnego było poprawne w świetle przepisów prawa, poglądów doktryny i orzecznictwa, a tym samym ocena negatywna nie może być uzasadniona błędnym rozwiązaniem zadania z zakresu prawa cywilnego. Komisje Egzaminacyjne zaniechały obiektywnej oceny zastosowanych przez skarżącą w rozwiązaniu trzeciej części egzaminu radcowskiego przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji oraz poprawności zaproponowanego przez skarżącą sposobu rozstrzygnięcia problemu, z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentowała, naruszając tym samym art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych. Przyjmując bowiem, iż zaproponowane przez skarżącą rozwiązanie jest jednym z dopuszczalnych, prawidłowych rozwiązań zadania egzaminacyjnego, ocena pracy, w tym podniesione zarzuty i ich uzasadnienie, winna być dokonana w oparciu o ww. ustawowe kryteria, czego Komisje Egzaminacyjne zaniechały, uznając iż rozwiązanie jest błędne. Co więcej, jak wyżej wskazano, Komisje Egzaminacyjne poza ogólnikowym stwierdzeniem że rozwiązanie jest błędne, nie podały żadnego wyjaśnienia, żadnych argumentów, dlaczego zaproponowane przez skarżącą rozwiązanie jest nietrafne. Taka ocena zaproponowanego przez skarżącą rozwiązania dokonana przez Komisje Egzaminacyjne jest bardzo niesprawiedliwa i krzywdząca dla skarżącej i podważa zaufanie do organów Państwa odpowiedzialnych za przeprowadzenie egzaminu radcowskiego.

Z ostrożności skarżąca wskazuje, że nawet gdyby rozpatrujący niniejszą skargę uznali, że podniesione przez skarżącą zarzuty naruszenia prawa materialnego są nieuzasadnione, to w myśl stanowiska judykatury sąd nie jest związany zarzutami naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty naruszenia prawa procesowego. Na uzasadnienie powyższego skarżąca przytacza uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., sygn. III CZP 49/07, w której stwierdzono: "Sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego", OSNC 2008/6/55, Biul.SN 2008/1/13, Wspólnota 2008/7/44, Prok.i Pr.-wkł. 2009/6/60. Uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., sygn. III CZP 59/98: "Sąd drugiej instancji może zmienić ustalenia faktyczne stanowiące podstawę wydania wyroku sądu pierwszej instancji bez przeprowadzenia postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne ustalenia, chyba że szczególne okoliczności wymagają ponowienia lub uzupełnienia tego postępowania", OSNC 1999/7-8/124, Biul.SN 1999/3/5, Pr.Pracy 1999/4/31, Wokanda 1999/5/1, M.Prawn. 1999/5/7, Prok.i Pr.-wkł. 1999/5/31. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 13 kwietnia 2000 r. III CKN 812/98, OSNC 2000/10/193, Biul.SN 2000/6/14, M.Prawn. 2000/12/749, LEX nr 40504 "W postępowaniu apelacyjnym ani sam apelujący, ani sąd odwoławczy nie są związani treścią zarzutów apelacyjnych. Skarżący może więc zmienić zarzuty podniesione w apelacji, a także sformułować nowe, pod warunkiem, że mieszczą się w granicach zaskarżenia apelacyjnego". Z uzasadnienia ww. wyroku: "W systemie apelacyjnym, sąd odwoławczy jest przede wszystkim instancją merytoryczną, a nie kontrolną, jak w systemie rewizyjnym. Merytoryczny charakter sądu drugiej instancji został określony przede wszystkim art. 382 KPC, stanowiącym, że sąd odwoławczy orzeka na podstawie materiału dowodowego zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Oznacza to, że sąd ten nie może poprzestać na ustosunkowaniu się do zarzutów apelacyjnych, w każdym wypadku musi bowiem dokonać ponownych ustaleń faktycznych, na podstawie powtórnej oceny dowodów przeprowadzonych przez sąd pierwszej instancji, z uwzględnieniem dopuszczonych dodatkowo w postępowaniu apelacyjnym (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 1998 r. II CKN 704/97 OSNC 1998/12 poz. 214).

Merytoryczny charakter orzekania sądu apelacyjnego polega właśnie na tym, że ma on obowiązek poczynić własne ustalenia i ocenić je samodzielnie z punktu widzenia prawa materialnego, czyli dokonać ich subsumcji. Jedynie w sytuacji, gdy podziela ustalenia sądu niższej instancji, może ograniczyć się do stwierdzenia, że przyjmuje je za własne, gdyż szczegółowe powtarzanie analizy i roztrząsanie wszystkich dowodów staje się wtedy niecelowe. Konsekwencją tej samodzielności ustaleń sądu odwoławczego jest uchwalona przez Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów zasada prawna, zgodnie z którą sąd drugiej instancji może zmienić ustalenia faktyczne stanowiące podstawę wydania wyroku sądu pierwszej instancji bez przeprowadzenia postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne ustalenia, chyba że szczególne okoliczności wymagają ponowienia lub uzupełnienia tego postępowania (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r. III CZP 59/98 OSNC 1999/7-8 poz. 124). (...) W uzasadnieniu powołanej wyżej uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 23 marca 1999 r. Sąd Najwyższy wyraźnie podkreślił, że ani sam apelujący, ani sąd odwoławczy nie są związani treścią zarzutów apelacyjnych". W myśl postanowienia Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 4 października 2002 r., III CZP 62/2000, LexPolonica nr 363591, Monitor Prawniczy 2003/13 str. 611, "Sąd II instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji powinien wziąć pod rozwagę w granicach zaskarżenia wszystkie stwierdzone naruszenia prawa materialnego popełnione przez sąd I instancji, niezależnie od tego, czy zostały wytknięte w apelacji".

Komisja II stopnia podzieliła stanowisko skarżącej, iż sporządzona przez nią apelacja nie zawierała braków formalnych ani uchybień skutkujących jej odrzuceniem przez Sąd II instancji, co oznacza, że mógł zostać nadany jej bieg. Jednocześnie jednak Komisja stwierdziła, że "samo przygotowanie apelacji, której zostanie nadany bieg, nie jest wystarczające do sprawdzenia wiedzy i umiejętności osoby egzaminowanej". Z takim stanowiskiem Komisji II stopnia nie sposób się zgodzić. Po pierwsze, sporządzona przez skarżącą apelacja oprócz spełniania wymogów formalnych zawierała prawidłowe według obu Komisji Egzaminacyjnych zarzuty, zarówno w zakresie naruszenia przez Sąd I instancji prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c., jak i prawa materialnego, tj. art. 362 k.c. Po drugie, jak wyżej wskazano, w ocenie skarżącej zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 436 § 1 k.c. w zw. z art. 435 § 1 k.c. w zw. z art. 437 k.c. jest prawidłowy na tle przedstawionego w kazusie stanu faktycznego w świetle przepisów prawa, poglądów doktryny i orzecznictwa, a Komisja II stopnia w ogóle nie uzasadniła swego stanowiska, dlaczego zaproponowane przez skarżącą rozwiązanie w tym zakresie jest błędne. Po trzecie, powyższe stwierdzenie Komisji II stopnia nie jest oparte na żadnych obiektywnych przesłankach, nie ma też uzasadnienia w obowiązujących przepisach prawa, i jako takie, jest bardzo arbitralne i narusza zasady wynikające z art. 7, 77 i 107 § 3 K.p.a.

Komisja II stopnia w żadnym miejscu uzasadnienia nie przedstawiła swojej opinii co do przedstawionej sprawy, a jedynie zacytowała Wytyczne, co oznacza, że nie doszło do dwukrotnego rozstrzygnięcia tej samej sprawy, a jedynie do bardzo pobieżnej kontroli zasadności argumentów podniesionych w stosunku do orzeczenia Komisji I stopnia. Komisja II stopnia nie wykazała, że rozstrzygnęła przedmiotową sprawę co do istoty. Skarżąca zwraca uwagę, że uzasadnienie Komisji II stopnia zawiera w zasadzie jedynie cytaty z odwołania, odpowiednich rozporządzeń i Wytycznych, nie znajduje się w niej praktycznie żadne stanowisko, które wskazywałoby jakąkolwiek pogłębioną refleksję nad odwołaniem skarżącej. Zdaniem skarżącej, uzasadnienie oceny negatywnej zawarte w uchwale Komisji II stopnia nie posiada znamion instancji kontrolnej wynikającej z K.p.a. Uchwała całkowicie pomija wskazaną przez skarżącą argumentację dotyczącą oceniania prac zdających, a jedynie przyjmuje, iż rozwiązanie standardowe - zgodne z Wytycznymi - jako jedyne może zostać ocenione pozytywnie, choć w ocenie skarżącej nie ma ku temu podstaw. Skarżąca podkreśla, że organ odwoławczy powinien rozpatrzyć sprawę ponownie merytorycznie w jej całokształcie, tj. ma on obowiązek rozpatrzyć wszystkie żądania strony i ustosunkować się do nich w uzasadnieniu swojej decyzji. Temu obowiązkowi uchybiła Komisja II stopnia albowiem nie rozpatrzyła wszystkich żądań zdającej zawartych w odwołaniu i nie ustosunkowała się do nich w uzasadnieniu podjętej uchwały.

Uzasadnienie zakwestionowanej uchwały Komisji II stopnia nie wyjaśnia ponadto dlaczego prawidłową oceną jest ocena niedostateczna, a nie inna ocena spośród przewidzianych ustawą.

W ocenie zdającej, zadanie z prawa cywilnego nie spełniało kryteriów jakie powinno spełniać prawidłowo sformułowane zadanie egzaminacyjne, przede wszystkim nie można było ustalić jednego obiektywnie prawidłowego rozwiązania i dokonywania ocen prac na podstawie Wytycznych. Pracę należy zatem oceniać pod kątem umiejętności poszukiwania dobrze umotywowanych argumentów, które wobec poglądów doktryny, orzecznictwa mogą doprowadzić do rozstrzygnięcia korzystnego dla klienta. Praktyka oceniania prac wyłącznie lub przede wszystkim przez pryzmat Wytycznych wydaje się nie być prawidłowa i nie powinna być stosowana w przypadku skomplikowanych egzaminów prawniczych.

Nie można przyjąć, że wszystkie prace egzaminacyjne ocenione na oceny pozytywne powinny co do zasady zawierać takie samo rozwiązanie problemu. Jak wykazano powyżej, skarżąca, po wszechstronnej ocenie stanu faktycznego i dokonaniu odpowiednich założeń, miała prawo sporządzić apelację w oparciu o zarzut naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, tj. art. 436 § 1 K.c. w zw. z art. 435 § 1 K.c. w zw. z art. 437 K.c. W tym miejscu warto wskazać na uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 kwietnia 2008 r., II GSK 479/07. W wyroku tym podkreślono, że komisja egzaminacyjna, dokonując oceny egzaminu, korzysta w tym zakresie z uznania administracyjnego. Zastrzeżono przy tym wyraźnie, że powinna ona działać w granicach przyznanych przez ustawę (przyjętych kryteriów oceny) oraz, że podjęte przez nią rozstrzygnięcia nie mogą być dowolne. Skarżąca podkreśla, że egzaminatorzy w przedmiocie wystawienia oceny cząstkowej korzystają z "luzu decyzyjnego", na co wskazuje przepis art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych. Upoważnienie udzielone przez ustawodawcę egzaminatorowi w zakresie wystawienia oceny cząstkowej w oparciu o pewnego rodzaju "luz decyzyjny" nakłada jednak na Komisję Egzaminacyjną obowiązek szczególnego rozważenia argumentacji przedstawionej w uzasadnieniu do tej oceny. W rozpatrywanej sprawie żadna z Komisji nie wywiązała się ze swoich obowiązków prawidłowo. Nie dokonała dogłębnej analizy zgromadzonego materiału dowodowego a przyczyny, które dyskwalifikują pracę Skarżącej z części egzaminu obejmującej prawo cywilne, zostały w uchwałach - zarówno z dnia [...] sierpnia 2011 r. jak i [...] grudnia 2011 r. - nieprecyzyjnie wyjaśnione, a ocena dokonana przez organ nosi znamiona dowolności.

Podsumowując, w kontekście podniesionej argumentacji należy uznać, iż przy uwzględnieniu kryteriów oceny określonych w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych przyjęte przez skarżącą rozwiązanie zadania z zakresu prawa cywilnego było poprawne w świetle przepisów prawa, poglądów doktryny i orzecznictwa, a tym samym ocena negatywna nie może być uzasadniona błędnym rozwiązaniem zadania z zakresu prawa cywilnego.

Praca skarżącej zawiera omyłkę przy wskazaniu zakresu zaskarżenia wyroku Sądu I instancji. Zakres zaskarżenia wyroku został wskazany co najwyżej nieprecyzyjnie, a nie nieprawidłowo. Było to spowodowane błędem skarżącej, gdyż na stronie 2 pracy (wiersz 7) zamiast "w części oddalającej powództwo w punkcie 1" powinna była napisać "w części oddalającej powództwo w pkt 3". W ocenie skarżącej, taki błąd powinien być potraktowany przez Komisje Egzaminacyjne jako oczywista omyłka pisarska, a nie jako nieprawidłowo wskazany zakres zaskarżenia, dlatego, że z dalszej części ww. zdania wynika, że zakresem zaskarżenia objęty jest również pkt 3 wyroku (strona 2 pracy wiersz 9). Ocena dokonana przez Komisje, że ta omyłka powoduje, iż cały zakres zaskarżenia wyroku jest wskazany nieprawidłowo, jest niesprawiedliwa i krzywdząca dla skarżącej.

Wbrew twierdzeniu Komisji, praca skarżącej zawiera zaskarżenie i żądanie w zakresie odsetek (strona 2 pracy egzaminacyjnej).

Praca skarżącej spełnia wymagania apelacji i pisma procesowego; brak jest jakichkolwiek uchybień, które mogłyby skutkować odrzuceniem apelacji przez sąd II instancji. Napisana jest starannie, czytelnie, przejrzyście, dobrym stylem. Pomimo zatem dokonania przez skarżącą właściwego wyboru co do zasadności wnoszenia środka zaskarżenia, rozwiązania zadania egzaminacyjnego w jeden z dopuszczalnych w świetle wiedzy prawniczej sposobów, wykazania się znajomością przepisów prawa i orzecznictwa, braku poważnych błędów formalnych, praca skarżącej została oceniona negatywnie, co rodzi poczucie głębokiej niesprawiedliwości i podważa zaufanie do organów Państwa, które były odpowiedzialne za przeprowadzenie egzaminu radcowskiego. O tym, czy sporządzone podczas egzaminu radcowskiego pismo procesowe zasługuje na ocenę pozytywną, decydować powinno to, czy spełnia ono wymogi formalne i jest wnoszone w interesie klienta, nie wyrządzając mu jednocześnie szkody. W świetle powyższego uznać należy, iż przy uwzględnieniu kryteriów oceny określonych w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, tj. w szczególności przy zachowaniu wymogów formalnych, właściwości zastosowanych przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji, poprawności zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje, zaproponowane przez zdającą rozwiązanie zadania zasługuje na ocenę pozytywną.

W świetle powyższego, zaskarżona uchwała narusza przepisy prawa materialnego i procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. powinno skutkować jej uchyleniem.

W odpowiedzi na skargę pełnomocnik Komisji wniósł o oddalenie skargi.

Podtrzymując w całości dotychczasowe stanowisko Komisji II stopnia stwierdziła, iż zarzuty podniesione w skardze są bezzasadne, w związku z czym skarga zdającej nie zasługuje na uwzględnienie.

Komisja, na podstawie przepisów ustawy o radcach prawnych, przypomniała zakres egzaminu radcowskiego oraz przyjęte w tej ustawie zasady dokonywania oceny pracy.

Komisja wskazała, że każda uchwała w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego jest decyzją wydaną w warunkach uznania administracyjnego – z wynikającymi stąd konsekwencjami, oraz podniosła, że ogranicza to zakres kontroli sądowo-administracyjnej.

Podkreślenia w konsekwencji wymaga, że sądowo-administracyjna kontrola uchwał komisji egzaminacyjnych ustalających wynik egzaminu radcowskiego, dokonywana w myśl art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych pod względem zgodności z prawem, sprawowana jest wyłącznie z punktu widzenia interesu publicznego, polegającego na zapewnieniu legalnego działania organów administracyjnych i powinna przebiegać w trzech płaszczyznach: a) oceny zgodności rozstrzygnięcia z prawem materialnym, b) dochowania wymaganej prawem procedury, c) respektowania reguł kompetencji (wyrok NSA z 26 stycznia 2006 r. I GSK 1421/05). Rola sądu administracyjnego sprowadza się do badania i ewentualnego korygowania działania lub zaniechania organów administracji publicznej, a nie zastępowania ich w załatwianiu spraw przez wydawanie końcowego rozstrzygnięcia w sprawie. Sąd administracyjny ocenia zgodność z prawem zaskarżonego aktu organu administracji publicznej, lecz nie zastępuje go w czynnościach. Przejęcie przez sąd administracyjny kompetencji organu administracji do końcowego załatwienia sprawy stanowiłoby wykroczenie poza konstytucyjnie określone granice kontroli działalności administracji publicznej. Jednoznacznie w tej mierze wypowiedział się WSA w Warszawie w wyroku z dnia 19 listopada 2007 r. V SA/Wa 187/07 stwierdzając, że "Sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona w tym znaczeniu, że Sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia. Jest to bowiem wyłączna kompetencja uprawnionego organu". W przedmiotowej sprawie Sąd nie może zatem wystawiać ocen cząstkowych, czego w istocie rzeczy domaga się skarżąca.

Polemizować należy wobec powyższego z tezą skarżącej o naruszeniu przez organ odwoławczy przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem w ocenie Komisji II stopnia nie zasługują one na akceptację.

Nietrafna jest teza skarżącej o naruszeniu przez Komisję II stopnia art. 7 i 77 § 1 K.p.a., gdyż organ odwoławczy prawidłowo zebrał i rozważył materiał dowodowy w niniejszej sprawie, jak i wszelkie istotne okoliczności faktycznoprawne z niego wynikające. Komisja II stopnia w sposób wszechstronny i dokładny zbadała sprawę, w tym również zarzuty zawarte w odwołaniu skarżącej, czemu dała wyraz w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia, zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a, a czego dowodem jest chociażby częściowe przychylenie się do stanowiska skarżącej zawartego w odwołaniu. Chybione z tej przyczyny pozostają zarazem zarzuty naruszenia art. 8, 9 i 11 K.p.a.

Nie zasługują również na uwzględnienie zarzuty naruszenia przez organ odwoławczy przepisów prawa materialnego - art. 364 ust. 10 i 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych. Nie ulega wątpliwości, że do najistotniejszych uchybień zdającej oraz braków sporządzonej przez nią apelacji należy zaliczyć:

1) nieprawidłowo sformułowany zakres zaskarżenia - pkt. I wyroku,

2) niepodniesienie zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 445 k.c.,

3) niedostrzeżenie ograniczenia przez sąd I instancji rozmiaru krzywdy powódki,

4) niepełne i ubogie merytorycznie uzasadnienie apelacji,

5) brak uzasadnienia żądania i zaskarżenia w zakresie odsetek ustawowych.

Przypomnienia wymaga, że do ustawowych kryteriów oceny należy m. in. ocena właściwości zastosowanych przepisów prawa, umiejętność ich interpretacji, jak również uwzględnienie interesu reprezentowanej strony. Wskazane mankamenty zasadnie doprowadziły organ odwoławczy do przekonania o niewystarczającym przygotowaniu prawniczym skarżącej do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego.

Podtrzymując zatem dotychczasowe stanowisko organu odwoławczego stwierdzić należy, że w przedmiotowej sprawie ocena pracy skarżącej z zakresu prawa cywilnego została dokonana przez pryzmat kryteriów określonych w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, została uzasadniona w sposób jasny i wystarczający i mimo swej surowości, nie narusza ona zasad swobodnej oceny.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.– Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.; zwaną dalej p.p.s.a.).

Rozpoznając skargę w świetle powołanych wyżej kryteriów należy uznać, że nie zasługuje ona na uwzględnienie.

Przedmiotem rozpoznania przez Sąd była skarga na uchwałę z dnia [...] grudnia 2011 r. Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 14-17 czerwca 2011 r., utrzymującą w mocy uchwałę nr [...] z dnia [...] sierpnia 2011 r. Komisji Egzaminacyjnej nr [...] do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2011 r. z siedzibą w [...], stwierdzającą, że p. B. G. (zdająca) uzyskała wynik negatywny z egzaminu radcowskiego. W szczególności zdająca uzyskała ocenę niedostateczną z trzeciej części egzaminu (prawo cywilne), tego też zakresu dotyczy skarga i taki zakres obejmowała kontrola Komisji.

Zdająca zarzuca zaskarżonej uchwale naruszenie przepisów prawa materialnego, a w szczególności art. 365 ust. 2 oraz art. 364 ust. 1 i 10 ustawy o radcach prawnych w zw. z art. 368 k.p.c. oraz § 5 ust. 2 pkt. 1 i ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego, a także szeregu przepisów postępowania, tj. art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 K.p.a. oraz art. 7, 8, 9, 11 i 107 § 3 K.p.a.

Podstawowy zarzut skarżącej sprowadza się do stwierdzenia, że na tle przedstawionego w kazusie egzaminacyjnym stanu faktycznego, w zakresie zarzutów naruszenia przez Sąd przepisów prawa materialnego możliwe do obrony są co najmniej dwie drogi. Jedna, wskazana w "Opisie istotnych zagadnień dla Komisji Egzaminacyjnej do zadania z zakresu prawa cywilnego, trzecia część egzaminu radcowskiego - 16 czerwca 2011 r." opublikowanym na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości (dalej tzw. Wytyczne), polegająca na możliwości zarzucenia naruszenia przez Sąd I instancji m.in. art. 445 § 1 K.c. Drugą możliwą drogą obrony interesów powódki było – w ocenie skarżącej - wskazanie na naruszenie przez Sąd I instancji art. 436 § 1 K.c. w zw. z art. 435 § 1 K.c. w zw. z art. 437 K.c. poprzez ich niezastosowanie przez Sąd I instancji w stanie faktycznym sprawy wyrażające się w pominięciu faktu, że pozwany odpowiadał wobec powódki na zasadzie ryzyka a nie na zasadzie winy. Wprawdzie ta druga droga obrony interesów powódki nie znalazła się w Wytycznych, jednakże jest ona, według skarżącej, również prawidłowa i zasługiwała na uwzględnienie.

W związku z powyższym skarżąca podniosła, że oparta o Wytyczne ocena jej pracy z zakresu prawa cywilnego została dokonana z naruszeniem art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, w oparciu o kryteria pozaustawowe, jakie zawierają wspomniane Wytyczne, nie przewidziane w przepisach wspomnianej ustawy. W ocenie skarżącej, zespół do przygotowania zestawu pytań testowych oraz zadań na egzamin radcowski nie miał prawa uregulować w akcie wykonawczym kryteriów oceny zadań pisemnych stanowiących część od drugiej do piątej egzaminu radcowskiego. Według skarżącej, kwestia ta ma istotne znaczenie, gdyż w myśl art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych egzaminatorzy dokonując oceny pracy z poszczególnych części egzaminu powinni kierować się wskazówkami zawartymi w tym przepisie, odnosząc je indywidualnie do każdej pracy, a nie stosować inne kryteria wynikające z przepisów wykonawczych.

Nadto skarżąca podniosła, że zadanie z prawa cywilnego nie spełniało kryteriów jakie powinno spełniać prawidłowo sformułowane zadanie egzaminacyjne. Przede wszystkim nie można było ustalić jednego obiektywnie prawidłowego rozwiązania i dokonywania ocen prac na podstawie Wytycznych. Pracę należy zatem oceniać pod kątem umiejętności poszukiwania dobrze umotywowanych argumentów, które wobec poglądów doktryny, orzecznictwa mogą doprowadzić do rozstrzygnięcia korzystnego dla klienta. Praktyka oceniania prac wyłącznie lub przede wszystkim przez pryzmat Wytycznych wydaje się nie być prawidłowa i nie powinna być stosowana w przypadku skomplikowanych egzaminów prawniczych.

Sąd przypomina, że w rozpatrywanej sprawie nie pełni funkcji III instancji egzaminacyjnej, a zatem nawet nie powinien odnosić się do meritum sprawy, tzn. do merytorycznej oceny prawidłowości sporządzonej przez skarżącą apelacji. Sąd ma natomiast obowiązek odniesienia się przede wszystkim do zarzutu oparcia tej oceny na treści Opisu istotnych zagadnień, a także do pozostałych zarzutów podniesionych przez skarżącą w skardze.

Należy przede wszystkim zwrócić uwagę, że zarzut oceny pracy skarżącej z zakresu prawa cywilnego (część trzecia) jako niezgodnej z opisem istotnych zagadnień (tzw. Wytycznych) został podniesiony wyłącznie przez skarżącą. W uzasadnieniu zaskarżonych uchwał Komisji zarówno I, jak i II stopnia, zarzut taki nie pada; nie został on również sformułowany i podniesiony w odpowiedzi na skargę. W rezultacie należy uznać, że zarzut ten jest wynikiem pewnego domniemania skarżącej, do którego uprawniają ją – w jej własnej ocenie – niektóre wywody (lub ich brak) w uzasadnieniu zaskarżonych uchwał. Tym bardziej należy podkreślić, że w powołanych wyżej dokumentach Komisji w żadnym miejscu nie odwołano się do Opisu istotnych zagadnień dla Komisji egzaminacyjnej do zadania z zakresu prawa cywilnego (trzecia część egzaminu radcowskiego - 16 czerwca 2011 r.).

Jednocześnie należy pamiętać, że na podstawie art. 36 ust. 12 pkt 3 ustawy o radcach prawnych Minister Sprawiedliwości uzyskał delegację do określenia, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Radców Prawnych, w drodze rozporządzenia, m.in. trybu i sposobu zgłaszania propozycji pytań testowych i prawidłowych odpowiedzi oraz propozycji zadań, przygotowania, przechowywania oraz przekazywania komisjom egzaminacyjnym (...) zestawu pytań testowych wraz z kartą odpowiedzi i wykazem prawidłowych odpowiedzi oraz zadań na egzamin radcowski.

W wykonaniu tej delegacji Minister wydał rozporządzenie z dnia 29 kwietnia 2009 r. w sprawie zespołu do przygotowania zestawu pytań testowych oraz zadań na egzamin radcowski oraz wykazu tytułu aktów prawnych (Dz.U. Nr 70, poz. 606). W myśl § 4 ust. 3 powołanego rozporządzenia propozycje zadań na egzamin radcowski wraz ze wskazaniem istotnych zagadnień, których ocena przez zdającego powinna być uwzględniona w rozwiązaniu zadania, zwanym dalej "opisem istotnych zagadnień", zgłaszane są przez rady okręgowych izb radców prawnych. Z kolei zgodnie z § 5 tegoż rozporządzenia również każdy członek zespołu zgłasza na piśmie propozycje zadań na egzamin radcowski z zakresu prawa karnego, cywilnego, gospodarczego i administracyjnego wraz z opisem istotnych zagadnień (ust. 1 pkt 2), przy czym członkowie zespołu uzgadniają wspólnie treść pytań testowych i zadań na egzamin radcowski oraz opracowują na potrzeby egzaminu radcowskiego akta lub opisy stanów faktycznych, będące podstawą zadań na egzamin radcowski (ust. 2), a po sporządzeniu zadań na egzamin radcowski zespół sporządza opis istotnych zagadnień (ust. 4).

W świetle literalnego brzmienia przepisów przedstawionego rozporządzenia zdaje się nie ulegać wątpliwości, że sporządzenie zadań na egzamin radcowski jest nierozłącznie związane ze sporządzeniem opisu istotnych zagadnień; z założenia zatem ustalenie zadania na egzamin radcowski jest związane z określeniem nie tyle odpowiedzi, ile wskazaniem istotnych zagadnień, które w rozwiązaniu tego zadania powinny być podniesione.

Innego zdania jest w tej kwestii Naczelny Sąd Administracyjny, który w wyroku z dnia 13 grudnia 2011 r., sygn. akt II GSK 392/11, uznał, że Minister Sprawiedliwości w § 5 ust. 4 omawianego rozporządzenia wykroczył poza zakres spraw przekazanych mu do uregulowania w drodze rozporządzenia. W konkluzji NSA stwierdził, że "Skoro tak, to w tym zakresie § 5 ust. 4 rozporządzenia nie może stanowić źródła powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, gdyż jest niezgodny z art. 92 Konstytucji.

Sąd nie może nie podzielić tej oceny, zgodnej zresztą z oceną skarżącej. Tyle tylko, że - jak to już wskazano – nie posuwa to sądowej kontroli rozpatrywanej sprawy do przodu, gdyż zarzut zdającej jest w odniesieniu do odwołania się Komisji egzaminacyjnych do Opisu istotnych zagadnień w istocie gołosłowny, oparty wyłącznie na jej subiektywnej ocenie.

Powyższy zarzut, jak i znaczną część pozostałych zarzutów skargi zdająca odnosi do naruszenia art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych. Zgodnie z tym przepisem, "Oceny rozwiązania każdego z zadań z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego dokonują niezależnie od siebie dwaj egzaminatorzy z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna, jeden spośród wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości, drugi spośród wskazanych przez Krajową Radę Radców Prawnych, biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje."

Nie ulega wątpliwości, że większość wymogów określonych w tym przepisie została spełniona w sposób trudny do zakwestionowania. Uzasadnienia ocen cząstkowych z zakresu prawa cywilnego znajdują się w aktach sprawy, odnosząc się wprost do kryteriów określonych w powołanym przepisie. Komisja odwoławcza stwierdziła, że zdająca trafnie uznała, iż w zaistniałym stanie faktycznym koniecznym jest sporządzenie apelacji, a nie opinii prawnej o niezasadności jej wnoszenia. Komisja podzieliła też stanowisko zdającej, że sporządzona przez nią apelacja nie zawierała braków formalnych, ani uchybień skutkujących jej odrzuceniem przez Sąd II instancji; w konsekwencji mógł zostać nadany jej bieg. Wnioski apelacyjne zostały co do zasady sformułowane poprawnie.

Jednocześnie Komisja wskazała, że uzasadnienie apelacji zawiera skromne odniesienie do orzecznictwa i nie zawiera wywodów jurydycznych i ich odniesienia do konkretnego stanu faktycznego. Znaczną część dość krótkiego uzasadnienia zawierają nietrafne wywody dotyczące naruszenia przez sąd I instancji i zastosowania do zaistniałego stanu faktycznego art. 436 § 1 k.c. w zw. z 435 § 1 k.c. w zw. z 437 k.c. Nadto uzasadnienie nie zawiera żadnych rozważań dotyczących uznania przez sąd I instancji, że zasądzona kwota zadośćuczynienia jest "sumą odpowiednią". Wskazuje to, iż zdająca nie dostrzegła lub uszło jej uwadze, iż sąd I instancji uznał rozmiar krzywdy powódki za niższy niż przedstawiany i wykazywany przez powódkę w trakcie postępowania. Nadto apelacja pozbawiona jest również uzasadnienia żądania odsetek i daty ich wymagalności, co uznano za istotne uchybienie zdającej.

Uwzględniając spełnienie powyższych wymogów wynikających z treści art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych należy – w ocenie Sądu – uznać, że istota sporu dotyczącego oceny pracy zdającej sprowadza się do oceny poprawności zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje.

Skarżąca już w odwołaniu podniosła, że wybrała inne rozwiązanie problemu niż ustalone w Wytycznych. Jak już wyżej wskazano, Komisje odwoławcze w żadnym miejscu nie odnosiły się do Wytycznych; trudno też udowodnić tezę skarżącej, iż prace egzaminacyjne, w tym również praca zdającej z zakresu prawa cywilnego oceniane były wyłącznie lub przede wszystkim przez pryzmat Wytycznych.

Nie do zakwestionowania jest natomiast, że w sporządzonej apelacji zdająca podniosła zarzuty naruszenia prawa procesowego (231 i 233 k.p.c.). Zdająca podniosła również zarzuty naruszenia prawa materialnego (362 k.c. oraz 436 § 1 k.c. w zw. z 435 § 1 k.c. w zw. z 437 k.c.) błędnie zarzucając termin naliczania odsetek ustawowych (art. 481 § 1 k.c.) oraz nie wiążąc podniesionego zarzutu naruszenia art. 362 k.c. z art. 361 § 1 k.c.

Zdająca nie podniosła zasadniczego zarzutu naruszenia prawa materialnego, a to art. 445 k.c.

Natomiast w stanie faktycznym sprawy należało podnieść, w ocenie Komisji egzaminacyjnych, następujące zarzuty:

1) naruszenia prawa materialnego, tj. a) art. 362 k.c. w zw. z art. 361 § 1 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że powódka przyczyniła się do powstania szkody, b) art. 445 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie przez sąd I instancji, że zasądzona kwota zadośćuczynienia jest "sumą odpowiednią" w rozumieniu tego przepisu, c) art. 481 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą zasądzeniem odsetek od zadośćuczynienia od daty późniejszej niż żądała powódka;

2) naruszenia prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c., poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i dokonanie wadliwej oceny dowodu z opinii biegłego, z której - wbrew stanowisku I instancji - nie wynika okoliczność i zakres przyczynienia się powódki do powstałej szkody.

Dodatkowo możliwe było podniesienie zarzutu naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. z uwagi na niewzięcie przez sąd I instancji pod uwagę całokształtu okoliczności sprawy w chwili zamknięcia rozprawy. Zarzuty naruszenia prawa materialnego mogłyby zostać dodatkowo powiązane z art. 6 k.c., a w szczególności dotyczy to zarzutu naruszenia art. 362 k.c. poprzez błędne uznanie, że pozwany wykazał, iż powódka przyczyniła się do powstania szkody.

W konsekwencji zarówno Komisja I stopnia, jak i Komisja II stopnia ( w odpowiedzi na skargę) do najistotniejszych uchybień zdającej oraz braków sporządzonej przez nią apelacji zaliczyły:

1) nieprawidłowo sformułowany zakres zaskarżenia - pkt. I wyroku,

2) nie podniesienie zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 445 k.c.,

3) niedostrzeżenie ograniczenia przez sąd I instancji rozmiaru krzywdy powódki,

4) niepełne i ubogie merytorycznie uzasadnienie apelacji,

5) brak uzasadnienia żądania i zaskarżenia w zakresie odsetek ustawowych.

Sąd nie uważa, by powyższa ocena została dokonana na podstawie kryteriów pozaustawowych, przy czym ich ewentualna zgodność z wytycznymi nie ma w sprawie istotnego znaczenia.

Sąd nie uważa też, by w sytuacji, w której skarżąca niejako z założenia określiła swoiste podstawy prawne apelacji ("inną drogę") Komisje egzaminacyjne miały obowiązek krytycznej oceny każdego z przepisów powołanych (lub pominiętych) przez skarżącą. Komisje egzaminacyjne w tej sytuacji przedstawiły po prostu rozwiązanie problemu, oparte na podstawie przepisów obowiązującego prawa, które w ich ocenie odpowiadało przedstawionemu stanowi faktycznemu, wskazując przy tym na przepisy prawa zarówno materialnego, jak i procesowego, których naruszenie powinno być w apelacji podniesione. Reasumując, Sąd nie uważa, by w przedstawionej sytuacji niezbędne było odniesienie się zarówno do koncepcji apelacji przyjętej przez skarżącą, jak i do poszczególnych przepisów, których naruszenie powinno być w tej apelacji podniesione; w ocenie Sądu wystarczające było przedstawienie rozwiązania – i związanych z nim przepisów – które w ocenie Komisji egzaminacyjnych było właściwe.

W konsekwencji Sąd podziela ocenę Komisji egzaminacyjnej, w myśl której zadaniem fachowego pełnomocnika jest sporządzenie apelacji w taki sposób (w szczególności pod względem formalnym), aby w jak najszerszym zakresie zabezpieczyć interes powoda, samo zaś sporządzenie apelacji, która nie podlega odrzuceniu, nie wystarcza do uznania, iż zdająca jest odpowiednio przygotowana do wykonywania zawodu radcy prawnego.

Przedstawiona wyżej konstatacja łączy się bezpośrednio z podniesionym przez stronę zarzutem naruszenia zaskarżoną uchwałą art. 364 ust. 1 i 10 ustawy o radcach prawnych, w myśl którego egzamin radcowski polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, w tym wiedzy z zakresu wymienionych w tym przepisie dziedzin prawa i umiejętności jej praktycznego zastosowania oraz warunków wykonywania zawodu radcy prawnego i etyki tego zawodu. Zgodnie z ust. 10 tegoż przepisu egzaminatorzy dokonują oceny za część drugą do piątej egzaminu radcowskiego przy zastosowaniu skali ocen od celującej do niedostatecznej.

Rozważania dotyczące naruszenia ust. 1 wspomnianego przepisu zostały już przedstawione wyżej, gdyż są w znacznej części tożsame z zarzutem naruszenia art. 365 wspomnianej ustawy. Natomiast odnosząc się do zarzutu naruszenia ust. 10 wspomnianego przepisu należy zauważyć, iż przyjęta w nim rozpiętość ocen przesądza w istocie o tzw. swobodnym charakterze uchwał (decyzji) o wynikach egzaminu radcowskiego. Należy przy tym zauważyć, że ta swoboda jest w znacznej mierze ograniczona, gdyż trudno mówić o "częściowym" uwzględnieniu interesu strony, którą zawodowy pełnomocnik ma reprezentować.

Odnosząc się z kolei do naruszenia wymienionych wyżej przepisów postępowania należy stwierdzić, że w znacznej części wspierają one jedynie podniesione w skardze zarzuty naruszenia prawa materialnego. Należy przy tym odwołać się do powołanego wyżej wyroku NSA dnia 13 grudnia 2011 r., w którym wprost stwierdzono, że postępowanie odwoławcze przed Komisją Odwoławczą jest postępowaniem szczególnym, którego zakres określa strona w odwołaniu. Komisja kontroluje tylko tę część egzaminu, która została zakwestionowana przez stronę i tylko pod kątem zarzutów podniesionych przez stronę. Nie jest to zatem drugoinstancyjne postępowanie administracyjne w rozumieniu K.p.a., tylko szczególne postępowanie odwoławcze, które ma na celu rozpatrzenie zarzutów odwołania, nie zaś skontrolowanie całego przebiegu egzaminu ani też ponowne sprawdzenie prac egzaminacyjnych.

Z tym zastrzeżeniem Sąd zgadza się z oceną Komisji II stopnia, iż w skontrolowanym postępowaniu nie zostały naruszone przepisy art. 7 i 77 § 1 K.p.a., gdyż organ odwoławczy prawidłowo zebrał i rozważył materiał dowodowy w niniejszej sprawie, czemu dał wyraz w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia, zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a., czego dowodem jest chociażby częściowe przychylenie się do stanowiska skarżącej zawartego w odwołaniu. Chybione z tej przyczyny pozostają zarazem zarzuty naruszenia art. 8, 9 i 11 K.p.a.

Ponadto oceniając zaskarżoną decyzję Sąd nie stwierdził żadnych innych uchybień, których istnienie powinien uwzględnić z urzędu.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 127, z późn. zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.