Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 14/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-09-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 291
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, , Protokolant starszy referent Agnieszka Fidor, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 września 2020 r. sprawy ze skargi małoletniego D. P. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego S. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2019 r. nr: [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096, z późn. zm.) utrzymał w mocy decyzję z [...] września 2019 r., znak: [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego D. P. po zmarłym ojcu M. P. na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 z późn. zm.), dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS" z wniosku z dnia [...] kwietnia 2019 r.

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że w przedmiotowej sprawie świadczenie w drodze wyjątku nie może być przyznane, bowiem nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Strona nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu.

W toku postępowania ustalono, że M. P. stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 43 lat. Udokumentowano 11 lat, 7 miesięcy, 9 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka.

Zarówno w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy, jak i w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 2 lata, 8 miesięcy tych okresów.

Zdaniem organu, nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w okresach: od [...] kwietnia 1996 r. do [...] kwietnia 1998 r. i od [...] stycznia 2011 r. do [...] czerwca 2017 r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

We wniosku o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku z [...] kwietnia 2019 r. przerwy w zatrudnieniu ojca dziecka usprawiedliwiano chorobą.

Prezes ZUS wskazał, że orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z [...] lipca 2019 r. ustalono u ojca dziecka całkowitą niezdolność do pracy od [...] czerwca 2017 r. na trwale, a od [...] sierpnia 2016 r. do [...] czerwca 2017 r. ustalono częściową niezdolność do pracy. Zatem według Prezesa ZUS w wykazanych przerwach ojciec dziecka nie był całkowicie niezdolny do pracy i mógł podjąć zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Częściowa niezdolność do pracy jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała podjęcie zatrudnienia.

Wyjaśnił, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia.

Ponadto na jedną osobę w rodzinie przypada kwota 1125,00 zł brutto. Nie został spełniony zatem drugi z koniecznych warunków wymaganych do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, a mianowicie małoletnie dziecko nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.

W dniu [...] grudnia 2019 r. S. P. przedstawiciel ustawowy małoletniego D. P. skierowała do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...].

Wskazała, że D. P. ma dopiero 15 lat i nie może podjąć pracy natomiast dochód na osobę w wysokości 1125 zł to nie jest realna kwota, którą dysponuje, ponieważ miesięcznie netto na rękę otrzymuje 1600 zł czyli na osobę przypada 800 zł. Jest im bardzo ciężko. Ostatnio przebywa na zasiłku chorobowym więc dochód jest jeszcze niższy. Podała, że jest to około 1250 zł na rękę czyli ok. 625 zł na osobę. Zdaniem wnoszącej skargę uważa, że wypracowane łącznie 11 lat, 7 miesięcy, 9 dni okresów składkowych i nieskładkowych przez ojca D. P. oraz uzyskanie 2 lat i 8 miesięcy tych okresów w dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy jest wystarczające aby przyznać dziecku rentę do ukończenia przez niego szkoły.

Przerwy w zatrudnieniu M. P. były spowodowane jego ciężką chorobą. Miał chore narządy wewnętrzne wątrobę, trzustkę. Cierpiał na wodobrzusze olbrzymie. W dniu [...] listopada 2016 r. został mu przyznany umiarkowany stopień niepełnosprawności, leczył się od 2014 r. Choroba postępowała bardzo szybko. W dniu [...] grudnia 2017 r. orzeczono wobec niego już znaczny stopień niepełnosprawności i wymagał opieki drugiej osoby. Nie był w stanie podjąć pracy.

Syn przeżył dużą traumę gdyż w wieku 15 lat stracił ojca, a teraz musi zmierzyć się z wieloma procedurami. Według skarżącej nie można młodemu człowiekowi na starcie podcinać skrzydeł w dorosłe życie. Czasami w życiu oprócz paragrafów ważniejsze są wartości etyczne i moralne, które są bardzo ważne dla biednego szarego człowieka.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Sąd analizuje zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem materialnym i formalnym obowiązującym w dacie wydania tej decyzji.

Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły, wymaga zastosowania tylko "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym.

W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności, to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w niniejszej sprawie byłoby zatem możliwe tylko w przypadku wykazania, że skarżący przejawiał wolę podejmowania pracy i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Tylko w takiej sytuacji przyznanie świadczenia w drodze wyjątku byłoby zasadne.

Z brzmienia art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynika, że jest to przepis na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot, wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie, powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem.

W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż w przypadku ojca dziecka nie można stwierdzić, że na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym.

M. P. uznany został za osobę częściowo niezdolną do pracy od [...] listopada 2016 r., natomiast orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 2019 r. - za całkowicie niezdolnego do pracy od kwietnia 2019 r. Całkowita niezdolność do pracy powstała nagle i spowodowana była zdarzeniem nagłym - udarem. Zatem do 41. roku życia skarżący nie legitymował się żadnym stopniem niezdolności do pracy, a do 43. roku życia nie był całkowicie niezdolny do pracy, natomiast w tym czasie wykazał łącznie 15 lat i 8 miesięcy ubezpieczenia, z czego w 10-leciu ocenianym do uprawnień wykazano jedynie 3 lata i 9 miesięcy, przy czym nie pracował i nie podlegał ubezpieczeniu w latach 1994-1995, 2012-2019 i nie zostało wykazane, aby przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne.

Jak słusznie podniósł organ w odpowiedzi na skargę, nie bez znaczenia na ocenę istnienia szczególnych, wywołanych nieprzezwyciężonymi przyczynami zewnętrznymi, okoliczności pozostaje również fakt, że w chwili powstania niezdolności do pracy istniało zatrudnienie na umowę-zlecenie, objęte jedynie ubezpieczeniem zdrowotnym. Ponadto należy także podzielić stanowisko organu, że w sprawie nie występuje również przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje skarżącego z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku.

W niniejszej sprawie decydujące znaczenie ma okoliczność, że na dzień wydania zaskarżonej decyzji, tj. [...] września 2019 r., dochód na jednego członka trzyosobowej rodziny skarżącego wynosił 1.489,27 zł, na który składało się wynagrodzenie żony z tytułu zatrudnienia w wysokości 4.467,81 zł brutto miesięcznie, co przekracza kwotę najniższej emerytury, która w dacie orzekania wynosiła 1.100,00 zł brutto.

Należało zatem uznać, że D. S. dysponuje niezbędnymi środkami utrzymania.

Przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie zawierają definicji pojęcia "niezbędne środki utrzymania". Zachodziła zatem konieczność wypracowania przez organy administracji oraz judykaturę sposobu jego rozumienia.

W ocenie Sądu, rację ma organ orzekający, że metodą wyjaśnienia spornego pojęcia może być odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Uzasadnione jest bowiem twierdzenie, że najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby, przy czym chodzi tu jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu.

Przyjąć zatem należy, że kryterium niezbędnych środków utrzymania, to wynik odniesienia sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie do wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, renty socjalnej lub kryterium dochodowego przewidzianego w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1507 z późn. zm.).

W dotychczasowym orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny przy ocenie tej przesłanki zalecał dokonanie porównania sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń, określonych w przepisach jako minimalne, a ponadto z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 7 sierpnia 2000 r., sygn. II SA 815/00; 27 września 2006 r., sygn. I OSK 1112/06; 16 kwietnia 2014 r., sygn. akt I OSK 121/14 oraz 15 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 56/15, dostępne pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl).

Powyżej zaprezentowany pogląd posiada umocowanie w dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sądy administracyjne nie traktują minimalnej emerytury jako bezwzględnego wskaźnika, od którego zależy przyznanie bądź odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku (przykładowo wyrok z dnia 30 maja 2008 r., sygn. akt I OSK 137/08; wyrok z dnia 16 marca 2010 r., sygn. akt I OSK 1721/09, dostępny pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl). Ma to jedynie na celu umożliwienie organom stosującym prawo indywidualizację decyzji w każdym rozpatrywanym przypadku. Przyjmuje się również, że wyznacznikiem takim może być też renta socjalna przyznawana na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1455). Renta socjalna również uznawana jest za świadczenie umożliwiające zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby, stanowi 100% kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 2248/12, dostępny pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl). Ustalając niezbędne minimum dochodowe bierze się pod uwagę zwiększone wydatki osoby niezdolnej do samodzielnej egzystencji, która z tego tytułu otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne. Podkreśla się także, że oceniając czy w danej sprawie zachodzą przesłanki wskazane w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie można też abstrahować od tego, że świadczenie określone w tym przepisie organ może przyznać tylko "w drodze wyjątku", a więc w sytuacjach zupełnie szczególnych. Chodzi przede wszystkim o przypadki, gdy dana osoba znajduje się w sytuacji faktycznej i prawnej, która uniemożliwia jej zdobycie podstawowych środków utrzymania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 150/10, dostępny pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl).

Wobec powyższego uznać należało w niniejszej sprawie, że organ właściwie przyjął, iż po stronie skarżącego nie istnieje wymagana przez ustawodawcę przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Okolicznością niesporną jest bowiem to, że dochód na osobę w rodzinie skarżącego przewyższa kwotę najniższego świadczenia emerytalnego przyznawanego w trybie zwykłym.

Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych skarżącego, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione.

Ocena sytuacji materialnej osób, ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przez pryzmat posiadanych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się - jako kryterium głównym - wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami.

Dodatkowo należy podnieść, że obowiązek spłaty zaciągniętych kredytów, pożyczek nie może stanowić kryterium przyznawania świadczeń specjalnych, gdyż jest konsekwencją świadomego działania kredytobiorcy. Każdy, kto zaciąga kredyt, bądź bierze pożyczkę, musi się liczyć z koniecznością spłaty tego zobowiązania, a tym samym z obniżeniem dotychczas uzyskiwanych dochodów. Jest to świadomy wybór i niewątpliwie pozytywna ocena zdolności kredytowej.

Wskazać należy, że organ przeprowadził w niniejszej sprawie postępowanie w sposób prawidłowy, podejmując wszelkie niezbędne kroki do dokładnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych, istotnych z punktu widzenia podjętego rozstrzygnięcia (art. 7 k.p.a.). W sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), zaś podejmując zaskarżoną decyzję należycie ją uzasadnił, czyniąc zadość wymogom z art. 107 § 3 w związku z art. 11 k.p.a.

Z tych względów uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w oparciu o zarządzenie Przewodniczącego Wydziału II z dnia 20 października 2020 r., wydane na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 z późn. zm.).