Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 861/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2016-02-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 32 ust. 1.
journal: Dz.U. 2015 poz 114
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 15.
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Dudek, Sędziowie Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska,, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca), Protokolant Asystent sędziego Bartłomiej Pastucha, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 25 lutego 2016 r. sprawy ze skargi G. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń rodzinnych nienależnie pobranych uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...]. Marszałek Województwa L. uznał za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne w kwocie [...]złotych wypłacone G. B. w okresie od [...]. do [...].

Następnie decyzją z dnia [...]. wydaną na podstawie art. 21, art. 23a ust.6 oraz ust. 9 , art. 25 ust.1, art. 30 ust.1, ust.2 pkt.1 oraz ust.8 ustawy z dnia [...] r. o świadczeniach rodzinnych ( tekst jedn. Dz. U. z 2015 r. poz. 114), art.73 Rozporządzenia Rady (EWG) z dnia [...] r. Nr [...] w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz. U. WE. Nr 1.149 z dnia [...] ze zm.), pkt.2 decyzji nr HI z dnia [...]. dotyczącej zasad przechodzenia od rozporządzeń Rady ( EWG) nr [...]( EWG ) nr [...] do rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady ( WE ) nr [...]( WE ) nr 987/2009 oraz stosowania decyzji i zaleceń Komisji Administracyjnych ds. spraw Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego ( Dz. Urz. UE Nr [...] z dnia [...]. ) ten sam organ zażądał zwrotu wspomnianej wyżej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami i stwierdził, że ich wysokość na dzień wydania decyzji wynosi [...] złotych, natomiast za każdy następny dzień po dniu wydania decyzji ich wysokość wynosi 38 groszy, wskazał też numer konta bankowego na który należność miałaby zostać wpłacona. W uzasadnieniu podano, że stosownie do art. 30 ust.8 ustawy z dnia [...]. o świadczeniach rodzinnych ( tekst jedn. Dz. U z 2015r. poz. 114 ) kwoty świadczeń rodzinnych uznanych za nienależnie pobrane podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty.

Decyzją z dnia [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpoznaniu odwołania strony decyzję organu I instancji utrzymało w mocy. Kolegium stwierdziło, że w świetle art. 30 ust. 1 ustawy z dnia [...]. o świadczeniach rodzinnych ( tekst jedn. Dz. U z 2015r. poz. 114 ) osoba, która pobrała świadczenie nienależne zobowiązana jest do jego zwrotu. Z kolei według art. 30 ust.2 ustawy za nienależnie pobrane świadczenia uznaje się 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa wart. 23a ust. 5 , za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej, niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Zdaniem Kolegium organ I instancji prawidłowo uznał za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne wypłacone stronie za okres od dnia [...]. do dnia [...]. i orzekł o ich zwrocie. Strona nie powiadomiła bowiem organu, wbrew pouczeniu zawartym w decyzji o przyznaniu świadczenia, że jej mąż M. B. był w tym okresie zatrudniony na terenie [...]. Odnosząc się do zarzutu braku pouczenia o możliwości umorzenia wspomnianej należności Kolegium zaznaczyło, że zaskarżona decyzja zawiera stosowne pouczenie. Powołując się na wyrok NSA z dnia [...]. ( I OSK 1/07 ) stwierdzono ponadto, że umorzenie możliwe jest dopiero po wydaniu ostatecznej decyzji o jej zwrocie.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego G. B. zarzuciła decyzji Kolegium rażące naruszenie art. 9 i 10 § 1 kpa w związku z art. 30 ust.9 ustawy z dnia [...]. oświadczeniach rodzinnych poprzez wydanie decyzji bez uprzedniego przeprowadzenia postępowania w kierunku ewentualnego umorzenia w całości lub części, odroczenia terminu płatności bądź rozłożenia na raty kwoty nienależenie pobranych świadczeń wraz z odsetkami oraz wydanie decyzji bez zapewnienia jej czynnego udziału w postępowaniu, a tym samym uniemożliwienie wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów mających znaczenie dla istoty rozstrzygnięcia. Odnosząc się do pierwszego z zarzutów skarżąca zwróciła uwagę, że rozpoznając sprawę żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, która powinna być wszczynana z urzędu, organ jest zobowiązany do przeprowadzenia postępowania w zakresie ustalenia sytuacji rodziny. Zdaniem skarżącej powoływany przez Kolegium wyrok NSA z dnia [...]. został wydany w konkretnej sprawie i nie jest obligatoryjnym źródłem prawa dającym podstawę rozstrzygania w innych postępowaniach. Wskazując z kolei na naruszenie art. 10 § 1 kpa zaznaczyła, że wszczęcie postępowania nastąpiło z urzędu, bez powiadamiania jej o tym fakcie. Również decyzja uznająca świadczenia rodzinne za nienależnie pobrane nie zawierała żadnego pouczenia, że wynikającym z niej skutkiem prawnym będzie żądanie ich zwrotu. Nie pouczono jej również o możliwości umorzenia należności lub rozłożeniu na raty. Skarżąca zwróciła ponadto uwagę, że Kolegium zasadniczą część swojego uzasadnienia oparło na stanie faktycznym stanowiącym podstawę, nie kwestionowanej w żadnym zakresie, decyzji o uznaniu świadczeń rodzinnych za nienależnie pobrane, tym samym tracąc z pola widzenia stawiane przez nią zarzuty. Tym samym naruszona została, określona w art. 15 kpa zasada dwuinstancyjności postępowania, polegająca na ponownym rozpatrzeniu przez organ odwoławczy sprawy już rozpoznanej przez organ I instancji. Jej odwołanie dotyczyło decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, tymczasem Kolegium odniosło się do zasadności decyzji w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne, zmieniając w ten sposób rodzaj sprawy, rozpoznając sprawę inną, niż rozpoznana przez organ I instancji. Skarżąca zaznaczyła, że wprawdzie żądanie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych pozostaje w związku z uznaniem za nienależnie pobrane świadczenia, są to jednak dwie sprawy rozstrzygane na podstawie różnych uregulowań prawnych i na innych zasadach, stąd nie mogą być objęte tym samym postępowaniem.

Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko w sprawie i wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Za skuteczny uznać należy zarzut naruszenia przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze art. 15 kpa statuującego zasadę dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, zgodnie z którą strona ma prawo do dwukrotnego merytorycznego odniesienia się do jej sprawy. W orzecznictwie uważa się, że dla jej zachowania nie jest wystarczającym stwierdzenie, że w sprawie wydane zostały przez organy I i II instancji stosowne decyzje. Istotne jest poprzedzenie ich przeprowadzeniem przez każdy z tych organów postępowania wyjaśniającego stan faktyczny i prawny sprawy (wyroki NSA z [...] r., II OSK 1856/08, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Dla organu odwoławczego oznacza to konieczność ponownego merytorycznego rozpatrzenia sprawy, przy czym granice rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy w drugiej instancji wyznacza rozstrzygnięcie decyzji pierwszoinstancyjnej. Wykroczenie przez organ poza tę granicę stanowi o naruszeniu zasady o której mowa w art. 15 kpa. Zgodzić należy się ze skarżącą, że w rozpoznawanej sprawie Kolegium wspomnianą granicę przekroczyło. Treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie pozostawia bowiem wątpliwości, ze w istocie przedmiotem rozpoznania w postępowaniu odwoławczym nie była decyzja Marszałka Województwa L. z dnia [...]. dotyczącą żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, ale zasadność uznania świadczeń za nienależnie pobrane, co przecież było przedmiotem wcześniejszej decyzji Marszałka Województwa L. z dnia [...]. Nie była ona poddana kontroli instancyjnej, co więcej w skardze skarżąca potwierdziła, że tego rozstrzygnięcia nie kwestionowała w żadnym zakresie. Tymczasem Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jednoznacznie stwierdziło, że przedmiotem odwołania jest decyzja o nienależnym pobraniu świadczeń rodzinnych wypłaconych za okres od [...]. do [...]. i orzeczenie o ich zwrocie. W dalszej części uzasadnienia organ odwoławczy potwierdza jednak zasadność rozstrzygnięcia dotyczącego nienależnie pobranych świadczeń. Rację ma w tej sytuacji skarżąca dowodząc, że Kolegium rozpoznało sprawę inną pod względem przedmiotowym, niż rozstrzygnięta przez organ I instancji. W tym aspekcie istotna jest treść praw i obowiązków oraz podstawa faktyczna i prawna rozstrzygnięć kończących obie sprawy. Co prawda w niniejszej sprawie oba rozstrzygnięcia są powiązane ze sobą, ale nie przesądza to o tożsamości spraw. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, wedle którego decyzja o zwrocie świadczenia może być wydana wówczas, gdy przesądzone zostanie, iż ma on charakter świadczenia nienależnie pobranego ( m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia [...] r., I OSK 619/10 i I OSK 620/10 i [...] r., I OSK 1773/12 opubl. w CBOSA) Dlatego decyzja o zwrocie nienależenie pobranego świadczenia może zapaść wówczas, gdy decyzja o ustaleniu nienależnie pobranego świadczenia jest ostateczna. Przy czym tylko ta decyzja rodzi konkretny obowiązek i jest podstawą egzekucji, bo istotne jest tu m.in. ustalenie możliwości żądania zapłaty, np. z uwagi na okres przedawnienia. Pierwsza z decyzji ma swą podstawę w przepisie art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zaś druga w jej art. 30 ust. 1, oparte są zatem na rożnych podstawach prawnych. Poza tym każda jest wydawana odrębnie, podlega odrębnemu rozpatrzeniu i ewentualnemu zaskarżeniu. Celem takiego rozwiązania jest m.in. stabilizacja stosunków prawnych, jakie obie obejmują, i oparcie decyzji o zwrocie na ostatecznej decyzji ustalającej charakter pobranego świadczenia. Skoro decyzja wymieniona powyżej jako pierwsza jest podstawą wydania decyzji o zwrocie świadczenia, to sprawa jego charakteru jest już ostatecznie przesądzona, a organ następnie orzekający jest nią związany. Wzruszenie jej w postępowaniu sądowoadministracyjnym przeczyłoby pewności obrotu i działania organów. Sam związek pomiędzy materią rozstrzygniętą obiema decyzjami, a nawet przyjęcie kontynuacji postępowania, są niewystarczające dla przyjęcia tożsamości obu spraw. Organ odwoławczy rozpatruje wprawdzie sprawę ponownie, jednak podstawą jego działania jest odwołanie strony, nie może zatem zastępować strony, która odwołania nie złożyła. W konsekwencji wyłączona jest możliwość rozpoznania decyzji ustalającej, że świadczenie zostało pobrane nienależnie (art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych) w sprawie, w której zaskarżono tylko decyzję orzekającą o obowiązku zwrotu tego świadczenia (art. 30 ust. 1 tej ustawy, tak NSA w wyrokach z dnia [...]. I OSK 2778/13 i [...]. I OSK 669/14 opubl. w CBOSA ).

Powyższej oceny nie zmienia podanie w sentencji decyzji Kolegium prawidłowo oznaczonej decyzji Marszalka Województwa L. i wskazanie przedmiotu jej rozstrzygnięcia. W istocie bowiem uzasadnienie decyzji dotyczy bowiem innej kwestii, na co trafnie zwrócono uwagę w skardze. Ponownie rozpoznając sprawę Kolegium odniesie się również do pozostałych zarzutów podnoszonych przez skarżącą w odwołaniu.

Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt.1 lit. c) ustawy z dnia [...]. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( tekst jedn. Dz. U z 2012r. poz. 270 ze zmianami ) należało uchylić zaskarżoną decyzję.