Wyrok NSA oz. w Katowicach, sygn. akt I SA/Ka 2456/99
NSA oz. w Katowicach
Data orzeczenia: 2001-02-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 611  Podatki  i  inne świadczenia pieniężne, do  których   mają zastosowanie przepisy Ordynacji  podatkowej, oraz egzekucja t
Powołane przepisy: article: art. 59 par. 1, art. 60 par. 1
journal: Dz.U. 1991 nr 36 poz. 161
law: Obwieszczenie Ministra Finansów z dnia 26 lutego 1991 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
Teza: Przepis art. 60 par. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /Dz.U. 1991 nr 36 poz. 161 ze zm./ stanowi, że umorzenie postępowania egzekucyjnego powoduje uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych, jeżeli dalsze przepisy ustawy nie stanowią inaczej. Pozostają jednak w mocy prawa osób trzecich, nabyte na skutek tych czynności.

Regulacja nie pozostawia wątpliwości, iż nie daje ona podstawy prawnej do domagania się przez dłużnika zwrotu wyegzekwowanych należności - zwłaszcza w takim przypadku, gdy przekazane zostały one wierzycielowi.

Trafnie zatem organy egzekucyjne podniosły w niniejszej sprawie, że w tym zakresie nie są ani zobowiązane do dokonania zwrotu, ani też uprawnione do orzekania o zwrocie od wierzyciela przymusowo ściągniętych należności, które zostały mu przekazane. Tym samym więc kwestia zwrotu, wyegzekwowanych należności obciąża wierzyciela.

TEZY

Przepis art. 60 par. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /Dz.U. 1991 nr 36 poz. 161 ze zm./ stanowi, że umorzenie postępowania egzekucyjnego powoduje uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych, jeżeli dalsze przepisy ustawy nie stanowią inaczej. Pozostają jednak w mocy prawa osób trzecich, nabyte na skutek tych czynności.

Regulacja nie pozostawia wątpliwości, iż nie daje ona podstawy prawnej do domagania się przez dłużnika zwrotu wyegzekwowanych należności - zwłaszcza w takim przypadku, gdy przekazane zostały one wierzycielowi.

Trafnie zatem organy egzekucyjne podniosły w niniejszej sprawie, że w tym zakresie nie są ani zobowiązane do dokonania zwrotu, ani też uprawnione do orzekania o zwrocie od wierzyciela przymusowo ściągniętych należności, które zostały mu przekazane. Tym samym więc kwestia zwrotu, wyegzekwowanych należności obciąża wierzyciela.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu na rozprawie sprawy ze skargi Przedsiębiorstwa Krajowo-Zagranicznego "P." Sp. z o.o. w B. na postanowienie Izby Skarbowej w K. z dnia 10 listopada 1999 r. (...) w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego - oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 listopada 1999 r. Izba Skarbowa w K. po rozpatrzeniu odwołania Przedsiębiorstwa Krajowo-Zagranicznego "P." Sp. z o.o. w B. utrzymała w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. z dnia 19 lipca 1999 r. (...) mocą którego:

- umorzono postępowanie egzekucyjne do tytułu wykonawczego (...),

- orzeczono, że w sprawie wyegzekwowanych kwot pieniężnych do tytułu wykonawczego jw. właściwym jest Urząd Celny w C., na wniosek którego prowadzone było postępowanie egzekucyjne.

W podstawie prawnej tego rozstrzygnięcia powołano przepisy art. 138 par. 1 pkt 1 w zw. z art. 144 Kpa oraz art. 18 i art. 59 par. 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /Dz.U. 1991 nr 36 poz. 161 ze zm./. W uzasadnieniu natomiast przedstawiono dotychczasowy przebieg postępowania, szczególnie zwrócono uwagę na fakt, iż wierzyciel /Urząd Celny w C./ w toku prowadzonego postępowania poinformował organ egzekucyjny o wyroku NSA z dnia 23 czerwca 1998 r. V SA 1232/97, w świetle którego postępowanie egzekucyjne winno być umorzone, ponieważ firma "P.", będąca solidarnie zobowiązaną, odpowiada na innej podstawie prawnej niż podmiot dokonujący obrotu towarowego z zagranicą, a tym samym odpowiada z innego tytułu prawnego. W konsekwencji tego wydane zostało w końcu orzeczenie, stanowiące przedmiot zaskarżenia do Izby Skarbowej. W zażaleniu na wskazane na wstępie postanowienie pierwszoinstancyjne strona podniosła, iż co prawda postępowanie egzekucyjne zostało umorzone, lecz nie orzeczono o zwrocie pobranych w tym postępowaniu kwot pieniężnych. Nadto podniesiono, iż organ pierwszej instancji stwierdzając, że właściwym do zwrotu wyegzekwowanych środków pieniężnych jest Urząd Celny nie wskazał podstawy prawnej takiego stanowiska. Równocześnie organ ten zapomniał, że sam wyegzekwował bezprawnie część kwoty pomimo oponowania Jednostki. Tak więc - zdaniem żalącego się Przedsiębiorstwa - "ten, który zabrał niech je /tj. wyegzekwowane kwoty/ zwróci".

Odnosząc się do powyższych argumentów stwierdzono następnie, że Urząd Skarbowy w B. otrzymał od wierzyciela, tj. Urzędu Celnego w C., tytuł wykonawczy z dnia 16 maja 1994 r. (...) celem realizacji. Powyższy dokument skierowany był przeciwko Przedsiębiorstwu "P." w B. i dotyczył należności celnych w kwocie 1.841.790.000 st. zł /po denominacji 184.179 zł/ oraz odsetek za zwłokę w kwocie 2.498.553.000 st. zł /po denominacji 249.855,30 zł/. Urząd Skarbowy przyjmując tytuł wykonawczy do realizacji zbadał wniosek wierzyciela pod kątem formalnym. Badania tego dokonano zgodnie z wymogami określonymi w art. 27 par. 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Z akt sprawy wynika przy tym, że wszystkie wymagane elementy były wskazane przez wierzyciela, co znajduje potwierdzenie także we wnioskach poczynionych w postępowaniu odwoławczym. Następnie przytoczono treść art. 29 par. 1 powołanej wyżej ustawy i na tle tego przepisu wyjaśniono zasady badania dopuszczalności egzekucji administracyjnej przez organ egzekucyjny.

Kontynuując wywód zauważono, że nie ulega wątpliwości, iż należności celne, których dochodził wierzyciel w niniejszym postępowaniu, podlegają egzekucji administracyjnej. Nawiązując dalej do przytoczonych wcześniej regulacji prawnych zauważono także, że organ egzekucyjny nie miał żadnych uprawnień do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym. Nie mógł przeto badać zasadności wydanej decyzji, na podstawie której dochodzono w trybie przymusowym należności. Merytoryczne rozpatrzenie sprawy należało bowiem w tym zakresie do obowiązków wierzyciela. Z tego względu, wskazując na prezentowane przez wierzyciela stanowisko dotyczące wymagalności należności, podkreślono, iż organy egzekucyjne nie posiadały żadnej kompetencji do rozstrzygania sporów mających za przedmiot zasadność dochodzenia roszczeń od PKZ "P.".

W dalszym ciągu wywodów wskazano na pismo wierzyciela z dnia 1 grudnia 1998 r., w którym zawarł on wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego. Żądanie to oparte zostało na treści wyroku NSA z dnia 23 czerwca 1998 r. V SA 1232/97, którego zasadnicze motywy wskazano wcześniej. Wniosek ten, jak zaznaczono, był podstawą wydania postanowienia pierwszoinstancyjnego, które stanowi przedmiot kontroli. Oceniając to rozstrzygnięcie wyrażono pogląd, iż jest ono zasadne, właściwe i zgodne z obowiązującymi przepisami prawa. Wyegzekwowane należności w kwocie 87.793,70 zł zostały bowiem przekazane na konto wierzyciela. Pozostałą należność w wysokości 7.754,77 zł zaliczono na koszty egzekucyjne, należne organowi egzekucyjnemu na podstawie art. 64 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Kwotę tę organ egzekucyjny uznał za konieczne, w świetle zaistniałych okoliczności, zwrócić stronie, co też uczyniono w dniu 21 grudnia 1998 r.

W końcowej części wywodów zwrócono uwagę na treść art. 55 par. 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, którą przytoczono. Z regulacji tej wynika bowiem odpowiedzialność pracowników wierzyciela za nieuzasadnione wszczęcie postępowania egzekucyjnego. Poza tym wskazano również, że przepis ten nie wyklucza odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych.

Nawiązując zatem do powyższych uwag stwierdzono, że żądanie PKZ "P." w zakresie zwrotu ściągniętych w postępowaniu egzekucyjnym i przekazanych na rachunek wierzyciela kwot pieniężnych jest bezpodstawne. Stąd też zaskarżone postanowienie pierwszoinstancyjne utrzymano w mocy.

W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego na powyższe postanowienie Przedsiębiorstwo Krajowo-Zagraniczne "P." Spółka z o.o. w B. wniosła o stwierdzenie jego nieważności oraz o stwierdzenie nieważności poprzedzającego go postanowienia pierwszoinstancyjnego.

W żądaniu podniesiono zarzuty naruszenia konstytucyjnych zasad zawartych w art. 2 i art. 7 Konstytucji RP, rażącego naruszenia - przez błędną wykładnię - przepisów art. 27 par. 1 pkt 3 i art. 29 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, niewyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, sprzeczności poczynionych ustaleń które posłużyły za podstawę rozstrzygnięcia oraz wystąpienia przesłanek, które stanowią podstawę do stwierdzenia nieważności wydanych w sprawie postanowień.

Na poparcie powyższych żądań i zarzutów podniesiono w uzasadnieniu, że od samego początku postępowania istnieją poważne niejasności, o czym skarżąca kilkanaście razy informowała zarówno organy celne jak i organy podatkowe. Działania te nie wywołały jednak żadnego skutku. Co więcej nie podjęto żadnych działań dla wyeliminowania stwierdzonych nieprawidłowości.

Nawiązując do tego wskazano następnie stanowisko organów egzekucyjnych, zajęte w początkowej fazie postępowania, w ramach czego zaakcentowano, iż wskazana przez wierzyciela podstawa prawna egzekucji /art. 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz art. 80 i 84 prawa celnego/ winna była skłonić organ egzekucyjny do niepodejmowania egzekucji, gdyż tytuł wykonawczy nie miał ani umocowania ustawowego, ani też decyzyjnego. Tym samym więc doszło w sprawie do naruszenia przepisu art. 29 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, który - w ocenie skarżącej - obliguje organ egzekucyjny do badania wszelkich elementów formalnych wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego.

Odwołując się następnie do tezy wyroku NSA w sprawie SA/Wr 336/92 /Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 1992 r. - Wspólnota 1992 nr 38 str. 21/ stwierdzono, iż wbrew wyrażonemu w nim poglądowi organ egzekucyjny nigdy nie dokonał oceny dopuszczalności egzekucji administracyjnej w niniejszym przypadku. Oceny takiej dokonano bowiem dopiero w następstwie wydania przez Naczelny Sąd Administracyjny wyroku w sprawie V SA 1232/97. Chociaż jednak postępowanie egzekucyjne zostało wtedy umorzone, to jednak nie dokonano zwrotu wyegzekwowanych wcześniej bezprawnie kwot wraz z odsetkami, o co skarżąca wnosiła. Swoją zaś drogą ani Urząd Celny, ani też Urząd Skarbowy nie mają obecnie zamiaru zwrócić tych kwot, przerzucając się odpowiedzialnością. Stąd też skoro egzekucji dokonał Urząd Skarbowy to - w ocenie skarżącej - ten organ winien dokonać zwrotu nienależnie ściągniętej kwoty.

W odpowiedzi na skargę Izba Skarbowa w K. wniosła o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym postanowieniu.

Na rozprawie w dniu 27 lutego 2001 r. strony podtrzymały swe stanowiska wyrażone w skardze i odpowiedzi na nią. Dodatkowo przedstawiciel strony skarżącej zaakcentował, że w niniejszym przypadku brak było jakichkolwiek podstaw do wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Nadto zwrócono uwagę na fakt, że obecnie nikt nie chce zwrócić bezzasadnie ściągniętych należności. Natomiast pełnomocnik organu odwoławczego zaakcentował, że organ podatkowy był tylko organem egzekucyjnym. Stąd też wszelkie roszczenia kierować należy do wierzyciela, czyli Urzędu Celnego.

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu niniejszej sprawy stwierdził, co następuje:

Skarga nie jest uzasadniona albowiem, wbrew zawartym w niej twierdzeniom, zaskarżone postanowienie jak też poprzedzające je postanowienie pierwszoinstancyjne nie naruszają prawa.

Przystępując w tym stanie rzeczy do oceny zgodności z prawem zaskarżonego postanowienia na wstępie zauważyć należy, iż rozstrzyga ono o umorzeniu postępowania egzekucyjnego. Przypomnienie tego faktu ma przy tym istotne znaczenie, albowiem zakreśla on zakres kontroli postępowania w niniejszej sprawie.

Stosownie do powyższej uwagi stwierdzić zatem należy, że podstawy prawne umorzenia administracyjnego postępowania egzekucyjnego określone zostały taksatywnie w przepisie art. 59 par. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /Dz.U. 1991 nr 36 poz. 161 ze zm./. W przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości fakt, że wystąpiła podstawa takiego zakończenia postępowania egzekucyjnego wszczętego przeciwko skarżącej na wniosek Dyrektora Urzędu Celnego w C. Wierzyciel wobec treści wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 czerwca 1998 r. V SA 1232/97 wniósł bowiem o umorzenie postępowania egzekucyjnego - co, sądząc z treści składanych oświadczeń skarżącej, zyskało jej aprobatę. Skarżąca nie kwestionuje bowiem samego umorzenia postępowania lecz fakt, iż nie odzyskała wyegzekwowanych od niej kwot. Na poparcie takiego stanowiska powołuje argumenty, iż od początku postępowania w sprawie podnosiła zarzut braku prawnych podstaw do dochodzenia od niej spornych należności.

Powyższy argument na użytek niniejszej sprawy jest jednak chybiony. Po pierwsze jest on bowiem spóźniony. Argument taki można było i należało podnosić przede wszystkim w formie zarzutu w sprawie prowadzenia egzekucji, w trybie określonym w art. 32 cytowanym ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - czego jednak skarżąca nie uczyniła. Stąd też eksponowanie tego wątku w sytuacji, gdy postępowanie egzekucyjne zostało umorzone, uznać trzeba za bezprzedmiotowe. Po wtóre zaś zauważyć trzeba, iż wbrew przedstawionym twierdzeniom skarżącej organ egzekucyjny przeprowadził stosowną kontrolę dopuszczalności egzekucji, jaką wymaga przepis art. 29 par. 1 omawianej ustawy. W świetle jednak stanowiska prezentowanego przez wierzyciela, jak też wobec faktu, iż przepisy egzekucyjne nie zezwalają na kontrolę legalności i wymagalności egzekwowanego obowiązku /por.: R. Hauser, Z. Leoński - "Egzekucja administracyjna. Komentarz do ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji", Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1995 r., str. 58/ organ ten nie miał podstaw, by egzekucji nie prowadzić - na co trafnie zwrócił uwagę organ odwoławczy w zaskarżonym postanowieniu i w odpowiedzi na skargę. Tym samym więc podstawy do przerwania egzekucji i zakończenia tego postępowania zaistniały dopiero w efekcie wniosku wierzyciela, zawartego w jego piśmie z dnia 1 grudnia 1998 r., który spowodował umorzenie postępowania w niniejszej sprawie.

Powracając zatem na grunt zasadniczej pretensji, jaką skarżąca podnosi przeciw skarżonemu postanowieniu, tj. kwestii braku rozstrzygnięcia o zwrocie wyegzekwowanych kwot, stwierdzić trzeba, iż rozpatrzeć należy ją w kontekście brzmienia przepisu art. 60 par. 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, który reguluje skutki umorzenia postępowania egzekucyjnego. Tak więc przepis ten stanowi, że umorzenie postępowania egzekucyjnego powoduje uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych, jeżeli dalsze przepisy ustawy nie stanowią inaczej. Pozostają jednak w mocy prawa osób trzecich, nabyte na skutek tych czynności.

Przytoczona wyżej regulacja nie pozostawia zatem w ocenie Sądu wątpliwości, iż nie daje ona podstawy prawnej do domagania się przez dłużnika zwrotu wyegzekwowanych należności - zwłaszcza w takim przypadku, gdy przekazane zostały one wierzycielowi. Trafnie zatem organy egzekucyjne podniosły w niniejszej sprawie, że w tym zakresie nie są ani zobowiązane do dokonania zwrotu, ani też uprawnione do orzekania o zwrocie od wierzyciela przymusowo ściągniętych należności, które zostały mu przekazane. Tym samym więc kwestia zwrotu, wyegzekwowanych należności obciąża wierzyciela. Zwrot ten niewątpliwie jednak uzależniony będzie od przyczyn, które spowodowały umorzenie postępowania egzekucyjnego. Stąd też, gdyby egzekwujący wierzyciel wzbraniał się przed zwrotem wyegzekwowanych należności w sytuacji, gdy były one nienależne, to podstaw regresu upatrywać należałoby w przepisie art. 55 par. 3 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w zw. z art. 417-421 Kc /por.: R. Hauser, Z. Leoński - "Egzekucja (...)", op. cit., teza 3 do art. 55, str. 90-91/ względnie w przepisach Księgi trzeciej Tytułu V Kodeksu cywilnego regulujących zagadnienie bezpodstawnego wzbogacenia /vide: art. 405-414 Kc/.

W tym stanie rzeczy uznać trzeba, iż ani argumentacja skargi, ani też analiza akt sprawy - nie dostarczają podstaw do uwzględnienia zawartego w niej żądania. Organy orzekające w niniejszej sprawie prawidłowo bowiem dokonały oceny zgłoszonych przez skarżącą żądań, w konsekwencji czego rozstrzygnęły je w sposób zgodny z obowiązującym prawem. Stąd też kierując się powyższymi względami Sąd, na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, skargę - jako nieuzasadnioną - oddalił.