Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 170/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2015-08-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3a, ust. 4, art. 32
journal: Dz.U. 2013 poz 1442
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, art. 11, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 151, art. 153;
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 19 sierpnia 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Sachajko Sędziowie WSA Barbara Koś (spr.) WSA Małgorzata Górecka Protokolant: st. sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 sierpnia 2015 roku przy udziale sprawy ze skargi J. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. z dnia 22 stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek oddala skargę


UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. decyzją nr [...], wydaną w dniu 6 czerwca 2012 r., po rozpoznaniu wniosku J. G., odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, w tym:

1. na ubezpieczenia własne z tytułu składek na:

- ubezpieczenie społeczne za okres 11/2001-06/2008 w łącznej kwocie [...] zł,

- ubezpieczenie zdrowotne za okres 08/2003 – 06/2008 w łącznej kwocie [...] zł,

- Fundusz Pracy za okres 10/2001 -06/2005 w łącznej kwocie [...] zł;

2. odsetek od nieopłaconych składek ubezpieczenia pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych na dzień 16.04.2012 r., w tym z tytułu odsetek od nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne za okres 11/2001-06/2005 w kwocie [...] zł;

3. na ubezpieczenia pracowników w części finansowanej przez płatnika, w tym z tytułu składek na:

- ubezpieczenie społeczne za okres 11/2001 – 06/2005 w łącznej kwocie [...] zł,

- Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 10/2001 – 06/2005 r. w łącznej w kwocie [...] zł.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. decyzją nr [...] z dnia 20 lipca 2012 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia 6 czerwca 2012 r.

Natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu po rozpoznaniu sprawy na skutek skargi J. G. na powyższą decyzję wyrokiem z dnia 14 lutego 203 r., sygn. akt III SA/Po 1009/12 uchylił zaskarżoną decyzją oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 6 czerwca 2012 r.

W uzasadnieniu wyroku Sąd uznał, że ustalenia i wnioski organu nie czynią zadość wymogom rzetelnego zbadania przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Organ nie wyjaśnił, jakiego rodzaju środki egzekucyjne można skutecznie podjąć wobec skarżącego w okolicznościach przedmiotowej sprawy, skoro jak wynika z ustaleń, skarżący nie dysponuje majątkiem, z którego można egzekwować należności. Odnośnie zabezpieczenia w postaci hipoteki Zakład przyznał, że odpowiedzialność z tego tytułu ciąży na J. G. jako dłużniku rzeczowym, na rzecz którego skarżący dokonał darowizny udziału w nieruchomości. Organ w żaden sposób nie wyjaśnił jednak, dlaczego nie została dotychczas wszczęta egzekucja z zabezpieczonej nieruchomości, czy istnieje możliwość przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, tak, aby wykluczyć nasuwające się wątpliwości, co do jej skuteczności.

Ponadto Sąd stwierdził, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych, stwierdzając brak podstaw do zakwalifikowania sytuacji skarżącego jako stanu wskazanego w art. 28 ust 3a u.s.u.s. oraz w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, nie uczynił zadość wymogom należytego ustalenia i oceny wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności.

W ocenie Sądu organ dokonał jedynie pobieżnej oceny stanu faktycznego, uznając że aktualnie nie zachodzi konieczność umorzenia zaległości. Z ustaleń organu wynika, że J. G. od 1 czerwca 2012 r. został pozbawiony statusu osoby bezrobotnej oraz prawa do zasiłku dla bezrobotnych z uwagi na uzyskanie prawa do zasiłku stałego z pomocy społecznej. Jedynym źródłem dochodu zobowiązanego jest zasiłek stały w kwocie [...] zł przyznany decyzją Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. z dnia 30 maja 2012 r. Skarżący jest rozwiedziony. Prowadzi sam gospodarstwo domowe. Jest zobowiązany do alimentacji czwórki dzieci w łącznej kwocie [...] zł miesięcznie. Zadłużenie z tego tytułu wynosi około [...] zł i jak wskazał organ, dochodzone jest w trybie egzekucji komorniczej, czemu z kolei zaprzeczył skarżący, podnosząc, że nie dysponuje dochodem ani majątkiem, z którego egzekucja mogłaby być prowadzona. Okoliczności tej organ nie wyjaśnił dostatecznie w przedmiotowej sprawie. Zobowiązany posiada pożyczkę zaciągniętą w firmie A w kwocie [...] zł, która spłacana jest terminowo. Wydatki skarżącego z tytułu miesięcznych opłat wynoszą [...] zł , wydatki na leki [...] zł.

Jak wynika jednak z materiału zgromadzonego w sprawie (oświadczenie o stanie majątkowym) skarżący, informując o kosztach związanych z leczeniem wskazał, że nie stać go na leczenie, którego koszt miesięczny wynosi około [...] zł, nie zaś, jak ustalił organ, że ponosi wydatki na leki w tej kwocie. Organ nie wyjaśnił również, w jakiej wysokości skarżący spłaca zadłużenie z tytułu zaciągniętej pożyczki. Należy także zwrócić uwagę, że już we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący wyjaśniał, że wysokość miesięcznych wydatków zmusza go do zadłużania się. Organ w swojej decyzji kwestię tę całkowicie pominął. Brak zatem rzetelnych ustaleń organu odnośnie sytuacji materialnej skarżącego, w tym ustaleń dotyczących faktycznych wydatków związanych z jego miesięcznym utrzymaniem.

Ponadto Sąd zauważył, że w przedmiotowej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych przy wydawaniu decyzji w ramach uznania administracyjnego w ogóle nie rozważył zastosowania w sprawie zasady uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. decyzją z dnia 14 sierpnia 2013 r. nr [...] odmówił wnioskodawcy umorzenia:

1. należności z tytułu składek na ubezpieczenia własne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w łącznej kwocie [...] zł (w tym na ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie [...] zł, na ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie [...] zł i na Fundusz Pracy w łącznej kwocie [...] zł),

2. należności z tytułu składek na ubezpieczenia pracowników w części finansowanej przez płatnika w kwocie [...] zł,

3. odsetek od nieopłaconych składek na ubezpieczenia pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie [...] zł.

Po rozpatrzeniu wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. decyzją z dnia 16 października 2013 r., nr [...], utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia 14 sierpnia 2013 r.

Natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu po rozpoznaniu sprawy na skutek skargi J. G. na powyższą decyzję wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt III SA/Po 1589/13 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. z dnia 14 sierpnia 2013 r. nr [...].

W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że organ nie działał prawidłowo, w szczególności nie wykonał wytycznych powołanego wyroku WSA w Poznaniu z dnia 14 lutego 2013 r. i nie dokonał niezbędnych ustaleń w zakresie istnienia przesłanki całkowitej nieściągalności zadłużenia, sytuacji materialnej, dochodów i wydatków skarżącego oraz wnikliwej oceny możliwości spłaty zadłużenia z tytułu składek oraz nie uzasadnił swego stanowiska w sposób przekonujący – zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 11 kpa.

W zakresie wskazanej przez Sąd w wiążącym wyroku konieczności zbadania istnienia przesłanek całkowitej nieściągalności zadłużenia wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., w szczególności możliwości skutecznego przeprowadzenia postępowania egzekucyjnego z nieruchomości zabezpieczonej hipotecznie i przekazanej w drodze darowizny synowi zobowiązanego, Zakład nie wykonał praktycznie w całości precyzyjnych wskazań Sądu, stwierdzając jedynie lakonicznie w uzasadnieniach decyzji, że zobowiązany miał udział we własności nieruchomości przekazanej w drodze umowy darowizny (ustanowiono na niej hipotekę na rzecz ZUS) oraz drugiej nieruchomości, sprzedanej w 2010 r., wobec czego istnieje możliwość wyegzekwowania należności przez organ z nieruchomości zabezpieczonej hipoteką. Nie wyjaśniono dlaczego postępowanie egzekucyjne dotyczące przedmiotowej nieruchomości nie zostało do tej pory wszczęte i jakie są zamierzenia Zakładu w tej kwestii w najbliższym czasie. Nadal zatem nie można jednoznacznie uznać, że organ w sposób niebudzący wątpliwości ustalił, że nie zachodzą wobec skarżącego przesłanki całkowitej nieściągalności.

Ponadto, zdaniem Sądu, Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie wykonał również wytycznych Sądu i nie dokonał wyczerpujących ustaleń faktycznych niezbędnych do podjęcia jednoznacznej oceny istnienia przesłanek wskazanych w § 3 ust. 1 powołanego powyżej rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, przede wszystkim dotyczących wykazania, że ze względu na sytuację materialną zobowiązany nie jest w stanie spłacić dochodzonych należności z tytułu składek, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego – pozbawiałoby możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zakład wskazał jedynie, że zobowiązany jest rozwiedziony, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Pobiera zasiłek z MOPS w P. w kwocie [...] zł brutto wraz z dodatkiem w kwocie [...] zł miesięcznie. W dniu 5 lutego 2013 r. orzeczono u wnioskodawcy umiarkowany stopień niepełnosprawności na stałe ze wskazaniem zatrudnienia w warunkach chronionych. Nie reguluje alimentów na dzieci ([...] zł miesięcznie). Posiada zadłużenie z tytułu podatków w kwocie [...] zł. Ponosi wydatki na wynajem pokoju - [...] zł, nie ponosi kosztów leczenia.

Z zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji nie wynika, dlaczego Zakład uznał trudną sytuację skarżącego jedynie za przejściową. Organ nie wskazał szczegółowo, ile wynoszą wszystkie niezbędne wydatki strony (obejmujące też m. in. koszty utrzymania, w tym żywność, środki higieny i czystości, odzież) i czy pozostaje jakaś kwota pozwalająca na spłatę zadłużenia, np. w postaci wpłaty dobrowolnych niewielkich kwot, bez narażenia na niemożność zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ nie rozważył ponadto – pomimo wyraźnych wskazań Sądu – istotnej dla sprawy okoliczności dotyczącej korzystania przez skarżącego z pomocy finansowej państwa. Zdaniem Sądu okoliczność ta (oraz fakt posiadania orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności) może przesądzać o konieczności umorzenia choćby części zadłużenia z tytułu składek z powodu bardzo trudnej sytuacji finansowej, zdrowotnej i osobistej strony.

W rezultacie Sąd stwierdził, że Zakład nie dokonał ostatecznie wszechstronnego i dokładnego zbadania sytuacji finansowej skarżącego oraz realnej możliwości podjęcia przez niego pracy zawodowej, bądź działalności gospodarczej.

Uzasadnienie faktyczne decyzji nie zawiera przekonującego przedstawienia stanowiska organu, również w zakresie potencjalnej możliwości uregulowania choćby w części zadłużenia z tytułu składek w przyszłości z uwzględnieniem utrudnionych szans skarżącego na uzyskanie źródła dochodu z tytułu wynagrodzenia za pracę

(lub z działalności gospodarczej) z uwagi na stan zdrowia i wiek oraz uwarunkowania runku pracy.

Zdaniem Sądu organ winien zatem dokonać ustaleń faktycznych w zakresie wcześniej wskazanym, wyczerpująco wyjaśniając w pierwszej kolejności kwestię możliwości prowadzenia postępowania egzekucyjnego z nieruchomości zabezpieczonej hipoteką. Organ winien wezwać zobowiązanego do złożenia dodatkowych wyjaśnień (dokumentów), a nawet w razie konieczności przesłuchać J. G. w charakterze strony w celu rzetelnego ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej i zdrowotnej strony i wnikliwej oceny materiału dowodowego, nie naruszającej zasady swobodnej oceny dowodów i umożliwiającej organowi podjęcie odpowiadającej prawu decyzji w przedmiocie wniosku o umorzenie należności z tytułu składek. Obowiązkiem Zakładu będzie przy tym odniesienie się, zgodnie z wytycznymi z wyroku z dnia 14 lutego 2013 r., do faktu korzystania przez skarżącego z pomocy finansowej państwa oraz rozważenie zastosowania w sprawie zasady uwzględnienia interesu społecznego i słusznego interesu obywatela.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy decyzją z dnia 29 października 2014 r., nr [...], działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1442 z późn. zm.),

1. umorzył należności z tytułu składek na ubezpieczenia własne z tytułu powadzonej działalności gospodarczej, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne - za okres 11.2007-06.2008 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu:

- składek - [...] zł,

- odsetek naliczonych na dzień 16.04.2012 r. - [...] zł,

- kosztów upomnienia - [...] zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 11.2007-06.2008 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu:

- składek - [...] zł,

- odsetek naliczonych na dzień 16.04.2012 r. - [...] zł,

- kosztów upomnienia - [...] zł,

c) Fundusz Pracy - za okres 11.2007-06.2008 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu:

- składek - [...] zł,

- odsetek naliczonych na dzień 16.04.2012 r. - [...] zł,

- kosztów upomnienia - [...] zł,

2. odmówił umorzenia nieopłaconych należności z tytułu składek na ubezpieczenia własne z tytułu prowadzonej działalności, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne - za okres 11.2001-10.2007 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu:

- składek - [...] zł,

- odsetek naliczonych na dzień 16.04.2012 r. - [...] zł,

- dodatkowej opłaty - [...] zł,

- kosztów upomnienia - [...] zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 11.2001-10.2007 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu:

- składek - [...] zł,

- odsetek naliczonych na dzień 16.04.2012 r. - [...] zł,

- kosztów upomnienia - [...] zł,

c) Fundusz Pracy - za okres 11.2001-10.2007 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu:

- składek - [...] zł,

- odsetek naliczonych na dzień 16.04.2012 r. - [...] zł,

- kosztów upomnienia - [...] zł,

3. odmówił umorzenia nieopłaconych należności z tytułu składek na ubezpieczenia pracowników w części finansowanej przez płatnika składek, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne - za okres 11.2001-06.2005 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu:

- składek - [...] zł,

- odsetek naliczonych na dzień 16.04.2012 r. - [...] zł,

- dodatkowej opłaty - [...] zł,

- kosztów upomnienia - [...] zł,

b) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres 10.2001-06.2005 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu:

- składek - [...] zł,

- odsetek - [...] zł,

4. odmówił umorzenia odsetek od nieopłaconych należności z tytułu składek na ubezpieczenia pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych naliczonych na dzień 16.04.2012 r. – na ubezpieczenia społeczne za okres 11.2001-06.2005 w kwocie [...] zł.

W uzasadnieniu organ rentowy wskazał, że na podstawie dokumentów zebranych w toku postępowania ustalił, że prowadzona przez wnioskodawcę działalność gospodarcza została wykreślona z ewidencji działalności gospodarczej w dniu 24.04.2009 r. Od czerwca 2012 roku wnioskodawca jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w P. jako osoba poszukująca pracy. Od dnia 01.02.2013 r. pobiera zasiłek stały w kwocie [...] zł miesięcznie z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej opłaca również składkę zdrowotną w okresie pobierania świadczenia. Według informacji pozyskanych z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. wnioskodawca otrzymuje również zasiłek celowy na zakup posiłków lub żywności w kwocie [...] zł na dwa miesiące. Wnioskodawca oświadczył, że korzysta również z innych form pomocy, tj. pomocy przyjaciół w wysokości około [...] zł miesięcznie oraz wykonuje okazyjne prace, z których dochód wynosi około [...] zł miesięcznie. W dostarczonym oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej podał stałe wydatki związane z utrzymaniem, z tytułu miesięcznych opłat takich jak czynsz, energia, gaz itp. w wysokości [...] zł. Posiada zobowiązania pieniężne wobec innych instytucji w wysokości [...] zł miesięcznie oraz zobowiązania alimentacyjne w kwocie [...] zł miesięcznie. Zobowiązania te nie są przez zobowiązanego spłacane. Wnioskodawca jest osobą samotną, samodzielnie prowadzącą gospodarstwo domowe. Dochód miesięczny wynosi około [...] zł, natomiast miesięczne wydatki to [...] zł. W toku postępowania ustalono, że sytuacja ta ma charakter stały.

Na tle powyższych okoliczności Zakład uznał, że zaszły szczególne okoliczności pozwalające na częściowe umorzenie zadłużenia, tj. umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia własne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej - które nie zostały zabezpieczone hipoteką - określone w pkt 1 sentencji decyzji na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31.07.2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Z całokształtu ustaleń dotyczących sytuacji finansowej i osobistej wynika jednoznacznie, że wnioskodawca nie jest w stanie spłacić całości zadłużenia, przy czym istnieje realna szansa na odzyskanie części należności z tytułu składek z kwot uzyskanych w drodze egzekucji z nieruchomości, przeprowadzonej wobec dłużnika rzeczowego na poczet należności zabezpieczonych hipoteką.

Zakład stwierdził również zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności określonej w art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Prowadzone wobec wnioskodawcy postępowanie egzekucyjne zostało umorzone z uwagi na całkowitą nieściągalność. Wprawdzie na dzień wydania decyzji wnioskodawca nie dysponuje majątkiem, z którego istniałaby możliwość zaspokojenia wierzytelności ZUS, ponieważ udział w nieruchomości nr KW [...] został przez wnioskodawcę darowany osobie nieletniej. Darowanie przedmiotowej nieruchomości uniemożliwiło przeprowadzenie wobec zobowiązanego postępowania egzekucyjnego z przedmiotowej nieruchomości. Jednakże należności za okres od 10.2001 do 10.2007 roku zostały zabezpieczone hipotecznie na wyżej wskazanej nieruchomości i ich umorzenie przed podjęciem działań egzekucyjnych, byłoby działaniem przedwczesnym i niecelowym z punktu widzenia interesu finansów ubezpieczeń społecznych. Postępowanie egzekucyjne z nieruchomości należącej obecnie do J. G. i J. G. nie zostało przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych dotychczas wszczęte z uwagi na fakt, iż w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w P. na wniosek spółki B w P., którego przedmiotem była wyżej wskazana nieruchomość - uzyskano informację że kwota zabezpieczenia hipotecznego na rzecz Banku C w W., wpisanego przed hipoteką ZUS przekraczała wartość szacunkową nieruchomości, co w tej sytuacji byłoby dla Zakładu postępowaniem nieekonomicznym. Jednakże w momencie wygaśnięcia zobowiązań wnioskodawcy wobec Banku C (zabezpieczonych hipoteką), które obecnie jest przez J. G. spłacane - zostaną podjęte działania zmierzające do wyegzekwowania wierzytelności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z przedmiotowej nieruchomości.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek wniosku J. G. o ponowne rozpatrzenie sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. decyzją z dnia 22 stycznia 2015 r., nr [...] utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy, podzielając poczynione w niej ustalenia faktyczne i rozważania prawne.

W uzasadnieniu Zakład podtrzymał dotychczasowe stanowisko, że zaszły szczególne okoliczności pozwalające na częściowe umorzenie zadłużenia, tj. umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia własne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, które nie zostały zabezpieczone hipoteką. Sytuacja materialna wnioskodawcy potwierdza, że nie jest on w stanie spłacić całości zadłużenia, stąd decyzja o częściowym jego umorzeniu. Jednocześnie istnieje szansa na odzyskanie części należności z tytułu składek z kwot uzyskanych w drodze egzekucji z nieruchomości, przeprowadzonej wobec dłużnika rzeczowego na poczet należności zabezpieczonych hipoteką. Powyższe wynika z faktu, iż dotychczasowe okoliczności w sprawie nie pozwalały na skuteczne i ekonomicznie uzasadnione postępowanie mające na celu ich wyegzekwowanie. Niemniej jednak obecnie istnieje szansa na odzyskanie części należności, bowiem po wygaśnięciu zobowiązań wnioskodawcy wobec Banku C (zabezpieczonych hipoteką), które były spłacane przez J. G. - zostało wszczęte postępowanie zmierzające do wyegzekwowania należności od dłużnika rzeczowego. W dniu 13.01.2015 r. Zakład skierował do zobowiązanej wezwanie do spłaty zadłużenia zabezpieczonego hipoteką pod rygorem wszczęcia postępowania egzekucyjnego z nieruchomości.

Reasumując, Zakład nie znalazł podstaw do zmiany decyzji z dnia 29.10.2014 r., zaznaczając że odmowa umorzenia zadłużenia wskazanego w pkt 2 - 4 sentencji kwestionowanej decyzji oraz wszczęcie postępowania egzekucyjnego z nieruchomości zabezpieczonej hipoteką nie wpłynie na budżet domowy wnioskodawcy, ponieważ nieruchomość ta nie jest już jego własnością, a zadłużenie niezabezpieczone hipoteką zostało umorzone.

W skardze na powyższą decyzję J. G. wniósł o "umorzenie" zaskarżonej decyzji i przychylenie się do wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu zaległych składek.

W uzasadnieniu skargi podniósł, że ZUS odmówił umorzenia należności pomimo, że nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności. Zdaniem skarżącego, zaskarżona decyzja uniemożliwia mu reaktywowanie prowadzonej wcześniej działalności gospodarczej, lekceważy istotny interes wieloosobowej rodziny i podważa możliwość dalszej egzystencji skarżącego, którego nie stać na leczenie, wywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego ani na wyżywienie. Skarżący podkreślił, że jest osobą niepełnosprawną (z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności na stałe i wskazaniem pracy w warunkach chronionych), utrzymującą się wyłącznie z zasiłków MOPS. Natomiast podniesione przez ZUS zabezpieczenie hipoteczne wierzytelności na nieruchomości, nie ma, zdaniem skarżącego, praktycznego znaczenia, ponieważ udział skarżącego od 5 lat należy do osoby nieletniej, a nadto przedmiotowa nieruchomość jest jedynym mieszkaniem samotnej matki i czwórki dzieci pozostających na jej wyłącznym utrzymaniu. Zdaniem skarżącego nie mają również znaczenia – w świetle prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w P. z dnia 8 stycznia 2003 r. znoszącego wspólność majątkową małżeńską pomiędzy J. G. a J. G. – rozważania ZUS na temat egzekucji z nieruchomości, ponieważ ZUS pominął, że data zabezpieczenia wpisem hipoteki jest późniejsza niż data ustanowienia rozdzielności majątkowej. W opinii skarżącego ZUS wydając zaskarżoną decyzję, oparł się na tych samych dowodach, wyprowadzając z nich analogiczne twierdzenia, które wcześniej podważył WSA w Poznaniu prawomocnymi wyrokami z dnia 14 lutego 2013 r. i 24 kwietnia 2014 r., a tym samym ignorując dyspozycję Sądu, nakazującą rozpatrzenie sprawy z pełnym poszanowaniem zasad sprawiedliwości i rzetelnej procedury administracyjnej.

W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy uległy zmianie.

Przez pojęcie "ocena prawna" rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku w związku z rozpoznawaną sprawą (W. Siedlecki w: D. Dobrzański i inni: Komentarz..., s. 637 ). Ocena prawna dotyczy dotychczasowego postępowania. Natomiast "wskazania co do dalszego postępowania" zawarte w uzasadnieniu wyroku określają sposób postępowania organów w przyszłości - przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Między oceną prawną a wskazaniami co do dalszego postępowania zachodzi ścisły, immanentny związek. Wskazania stanowią konsekwencje oceny prawnej, zwłaszcza (chociaż nie wyłącznie) oceny przebiegu postępowania przed organami administracyjnymi i rezultatu tego postępowania w postaci materiału procesowego zebranego w sprawie (T. Woś, H. Knysiak - Molczyk, M. Romańska - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, teza 21 do art. 153).

Organ administracji zobowiązany jest wobec tego do bezwzględnego zastosowania się przy ponownym rozpoznaniu sprawy do oceny prawnej i wskazań zawartych w uzasadnieniu wyroku. Uchybienie temu obowiązkowi narusza zasadę związania organu na podstawie art. 153 P.p.s.a. i oznacza wadliwość podjętego aktu lub czynności, uzasadniającą konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego (zob. np. wyrok NSA z 21 października 1999 r., sygn. akt IV SA 1681/97, LEX nr 47848 ).

W związku z powyższym w niniejszej sprawie organ był zobowiązany do zastosowania się do wskazań i oceny prawnej wyrażonej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w powołanych wyrokach: z dnia 14 lutego 2013 r., sygn. akt III SA/Po 1009/12 oraz z dnia 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt III SA/Po 1589/13. Stosownie do wiążących wskazań Sądu organ był zobligowany do wyczerpującego wyjaśnienia kwestii możliwości prowadzenia postępowania egzekucyjnego z nieruchomości zabezpieczonej hipoteką celem zbadania przesłanek całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w szczególności z punktu 5 i 6 tego przepisu oraz do rzetelnego ustalenia rzeczywistej sytuacji osobistej, majątkowej, finansowej i zdrowotnej skarżącego, w szczególności kwestii dochodów i wydatków celem zbadania zaistnienia przesłanek umorzenia, o których mowa w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Zdaniem Sądu w składzie orzekającym w niniejszej sprawie organ, wbrew zarzutom skargi, prawidłowo zastosował się do powyższych wskazań Sądu, w związku z czym zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja z dnia 29 października 2014 r. odpowiadają prawu.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Stosownie do art. 32 u.s.u.s. do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne m.in. w zakresie stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.

Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednakże w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 3b u.s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do § 3 ust. 1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Należy przy tym podkreślić, że organ ma możliwość rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności w ramach tzw. uznania administracyjnego, przy czym uznanie takie nie może być dowolne, ale musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Organ zobowiązany jest zatem do rzetelnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero przeprowadzona w taki sposób analiza stanu faktycznego sprawy stanowić może podstawę wydania przez organ decyzji o charakterze uznaniowym.

A zatem wydanie przez organ decyzji o uznaniowym charakterze powinno poprzedzić poczynienie przez organ ustaleń w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 kpa), zgromadzony i zbadany w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 kpa), przy podjęciu przez organ wszelkich niezbędnych kroków celem dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, tak aby wydana decyzja mogła przekonać podmiot (art. 11 kpa), a zarazem miała na względzie interes społeczny i słuszny interes obywatela (art. 7 kpa). Tak pogłębiona ocena zgromadzonego w sprawie materiału, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej przez organ decyzji (art. 107 kpa).

Natomiast system kontroli podjętej decyzji uznaniowej przez sąd sprowadza się wyłącznie do kontroli jej legalności, a więc sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje wyłącznie zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi – w postaci umorzenia należności (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 19.11.2007 r., sygn. akt V SA/Wa 1876/07, lex nr 484969; wyrok WSA w Gdańsku z 10.02.2009 r., sygn. akt I SA/Gd 874/08, lex nr 483118).

W omawianej sprawie, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Sąd stwierdził, że organ działał prawidłowo, to jest zebrał i rozpatrzył w sposób wyczerpujący cały materiał dowodowy, w oparciu o który ustalił stan faktyczny, to jest sytuację osobistą i materialną skarżącego, realizując przy tym wytyczne Sądu zawarte w powołanych wyrokach WSA w Poznaniu wiążących w niniejszej sprawie.

W pierwszej kolejności należy zauważyć, że organ, prawidłowo stosując się do wiążących wytycznych Sądu, przeprowadził w sposób wyczerpujący postępowanie wyjaśniające, w tym odebrał wyjaśnienia od samego skarżącego, jak również przeanalizował pozostały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, na podstawie którego ustalił rzeczywistą sytuację osobistą i majątkową skarżącego, dokonując również stosownego zestawienia osiąganych dochodów i uzasadnionych wydatków w gospodarstwie domowym skarżącego. W tym zakresie organ w rezultacie podzielił stanowisko skarżącego, że nie jest on w stanie uiścić należności z tytułu zaległych składek bez uszczerbku dla własnej egzystencji. Tym samym organ stwierdził zaistnienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia uzasadniającej umorzenie należności. Zakład stwierdził również zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności określonej w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., ponieważ prowadzone wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne zostało umorzone z uwagi na bezskuteczność egzekucji.

Dokonując jednak wyboru rozstrzygnięcia w sprawie w ramach tzw. uznania administracyjnego, organ stwierdził zasadność umorzenia zaległych należności w części, tj. w zakresie, w którym zaległe należności nie zostały objęte zabezpieczeniem hipotecznym. W pozostałym bowiem zakresie organ w sposób szczegółowy wyjaśnił, również czyniąc zadość wymaganiom wynikającym z wiążących wskazań Sądu, że podjął bezpośrednie działania zmierzające do wyegzekwowania należności zabezpieczonych hipoteką. Sąd podziela stanowisko organu, że potencjalnie istnieje realna szansa na odzyskanie części zaległych należności z kwot uzyskanych w drodze egzekucji z nieruchomości, przeprowadzonej wobec dłużnika rzeczowego na poczet należności zabezpieczonych hipoteką. Natomiast to, czy i w jakim zakresie owa egzekucja będzie skuteczna, okaże się dopiero po jej przeprowadzeniu. W tej sytuacji umorzenie należności z tytułu zaległych składek także w zakresie, w jakim zostały zabezpieczone hipoteką, jak słusznie przyjął organ, byłoby co najmniej przedwczesne i nieuzasadnione z punktu widzenia interesu publicznoprawnego (finansów publicznych). Należy bowiem podkreślić, że instytucja umorzenia stanowi wyjątek od powszechnego obowiązku uiszczania należności publicznoprawnych, co oznacza, że jej zastosowanie powinno być ograniczone do nadzwyczajnych sytuacji. Tymczasem na obecnym etapie postępowania nie stwierdzono, aby po stronie skarżącego zaistniały takie szczególne, wyjątkowe okoliczności przemawiające za umorzeniem należności zabezpieczonych hipoteką. Co przy tym szczególnie istotne, organ trafnie bowiem wskazał, że wszczęcie postępowania egzekucyjnego z nieruchomości, na której została ustanowiona hipoteka zabezpieczająca część zaległych należności wobec ZUS nie wpływa na sytuację osobistą i majątkową wnioskodawcy, ponieważ nieruchomość ta nie jest już jego własnością, a zadłużenie niezabezpieczone hipoteką zostało umorzone. Nie sposób zatem podzielić zarzuty skarżącego, że zaskarżona decyzja uniemożliwia mu dalszą egzystencję czy tez ponowne podjęcie prowadzonej wcześniej działalności gospodarczej. Natomiast w razie ewentualnej zmiany okoliczności faktycznych, ze szczególnym uwzględnieniem wyniku wszczętego postępowania egzekucyjnego i zaistnienia wyjątkowych okoliczności przemawiających za zastosowaniem umorzenia także w odniesieniu do należności zabezpieczonych hipoteką, możliwe będzie ponowne złożenie nowego wniosku w zakresie przyznania tejże ulgi w spłacie zaległych należności.

Mając powyższe na uwadze, skarga jako bezzasadna podlegała oddaleniu, o czym Sąd orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.