Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 1187/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2021-11-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2 i 3 i 3a
journal: Dz.U. 2021 poz 423
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 11
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 145
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Paweł Dąbek Sędziowie WSA Maja Chodacka WSA Agnieszka Jakimowicz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi J. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wraz z odsetkami i kosztami upomnienia uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 czerwca 2021 r. o nr [...] odmówiono J. K. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wraz z odsetkami i kosztami upomnienia w łącznej kwocie 70.593,72 zł.

W uzasadnieniu przedmiotowego rozstrzygnięcia organ wskazał, że wniosek o umorzenie należności składkowych J. K. uzasadniła trudną sytuacją finansową i brakiem realnych perspektyw na wywiązanie się z ciążących zobowiązań. Poinformowała, że aktualnie nie prowadzi działalności gospodarczej i jest zatrudniona na pełny etat, jako handlowiec. Wyjaśniła także, że prowadzi gospodarstwo domowe z mężem, z którym posiada rozdzielność majątkową. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje także niepełnosprawny syn, który pobiera świadczenie rentowe. Opisała, że syn wymaga rehabilitacji i część jego świadczenia rentowego przeznaczana jest na potrzeby zdrowotne.

Podniosła, że jednocześnie ciąży na niej obowiązek ponoszenia kosztów utrzymania domu, które wynoszą 250 zł miesięcznie. Dodała, że obciążeniem budżetu domowego jest także spłata zobowiązań wobec Urzędu Skarbowego w wysokości 180 zł oraz koszty sądowe w wysokości 4.318 zł spłacane w ratach po 50 zł miesięcznie. Dom, w którym mieszka nie jest jej własnością i nie posiada żadnych dodatkowych źródeł dochodów. Nadmieniła również, że po pokryciu zobowiązań, pozostałe środki finansowe nie wystarczają na zaspokojenie pozostałych potrzeb życiowych jej rodziny.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 19 sierpnia 2019 r. o nr [...] odmówił stronie umorzenia należności, a następnie decyzją z dnia 6 listopada 2020 r. o nr [...] utrzymał w mocy poprzednie rozstrzygnięcie.

Powyższe decyzje zostały uchylone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 29 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Kr 117/20.

W opinii tego Sądu organy:

- wadliwie stwierdziły brak całkowitej nieściągalności składek, przy czym nie podzielił stanowiska organów o tym, że postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności, gdyż postępowanie egzekucyjne nie w każdym przypadku musi doprowadzić do zaspokojenia wierzyciela, czego przykładem jest rozpatrywana sprawa (postępowanie egzekucyjne wszczęte przez Dyrektora ZUS Oddział w T., obejmujące niespłacone przez stronę należności, mimo dokonania w jego toku zajęcia rachunków bankowych nie doprowadziło do odzyskania należności, w aktach sprawy znajdują się też kopie postanowień Komorników Sądowych przy Sądzie Rejonowym w Brzesku z dnia 19 czerwca 2019 r. i 15 października 2015 r. umarzające prowadzone wobec skarżącej postępowania egzekucyjne na podstawie art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c.);

- nie dokonały rzetelnej oceny, czy badana na dzień orzekania sytuacja materialna skarżącej rokuje realne możliwości zaspokojenia w przyszłości w drodze egzekucji przez Zakład zaległych należności z tytułu składek. Hipotetyczny charakter dywagacji dotyczących możliwości dochodzenia zaspokojenia z przyszłych dochodów nie został poparty jakąkolwiek analizą realności takich działań;

- odnośnie do podniesionej przez Zakład okoliczności, że skarżąca może spłacać zadłużenie zawierając uprzednio układ ratalny, Sąd stwierdził, że nie sposób logicznie i zgodnie z doświadczeniem życiowym uznać, by mogła ona dokonać jakiejkolwiek spłaty zaległości bez istotnego uszczuplenia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Ponadto Sąd zgodził się w tym zakresie ze skarżącą, która wskazała, że powstałe zaległości musiałaby spłacać przez kilkadziesiąt lat;

- obliczając aktywa skarżącej nie uwzględnił powszechnie znanego faktu, że koszty utrzymania osoby chorej na stwardnienie rozsiane muszą być ponadprzeciętne, wadliwie zarzucił nieprawidłową hierarchię spłacania należności (z akt sprawy wynika bowiem, że te inne spłacane należności to zaległości podatkowe i koszty sądowe zasądzone na rzecz ZUS), wadliwie wywiódł, że regularne uiszczanie opłat za media wskazuje na możliwości płatnicze strony oraz że brak korzystania z pomocy społecznej należy traktować jako dowód tego, że w obecnej sytuacji strona jest w stanie zaspokoić swoje podstawowe potrzeby życiowe.

Sąd ocenił też, że twierdzenie organu, iż z jednej strony ze zrozumieniem podchodzi do obecnej sytuacji zdrowotnej syna skarżącej i nie neguje wystąpienia trudnej sytuacji, a z drugiej strony obecny stan zdrowia syna skarżącej nie utrudnia pracy zarobkowej, jest wewnętrznie sprzeczne i nie może być aprobowane.

W podsumowaniu Sąd stwierdził, że organ nie dość wnikliwie zbadał kwestię ewentualnego wystąpienia przesłanek pozbawienia zobowiązanej zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz wystąpienia przewlekłej choroby członka rodziny zobowiązanej pozbawiającej ją możliwości uzyskiwania dodatkowego dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ bezpodstawnie stwierdził brak całkowitej nieściągalności należności, a ponadto nie wykazał, by w sprawie nie występowały przesłanki umorzenia należności.

Rozpoznając sprawę ponownie organ powinien mieć na uwadze, że w uzasadnieniu ewentualnej odmowy umorzenia należności składkowych organ winien wykazać w sposób jednoznaczny, jakie widzi konkretne możliwości odzyskania należności i jakie podjął rzeczywiste działania w tym celu.

Rozpoznając ponownie sprawę organ kolejny raz odmówił umorzenia należności składkowych, czemu dał wyraz w opisanej na wstępie decyzji.

W ramach ustaleń faktycznych organ podał, że w Kompleksowym Systemie Informatycznym ZUS skarżąca figuruje jako osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę i z tego tytułu uzyskuje dochód w wysokości średnio ok. 3820,14 zł brutto tj. ok. 2728,20 zł netto miesięcznie (średnia z okresu 02-04.2021 r.), prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i dorosłym synem. Mąż skarżącej prowadzi działalność gospodarczą i osiąga dochód w wysokości 1.200 zł miesięcznie, natomiast syn skarżącej uzyskuje świadczenie rentowe w wysokości 938,16 zł brutto, tj. 810,73 zł netto.

W złożonej dnia 31 grudnia 2019 r. skardze skarżąca wskazała, że ponosi comiesięczne koszty z tytułu opłat eksploatacyjnych w wysokości ok. 490 zł (w tym prąd w wysokości 250 zł, woda i kanalizacja w kwocie 150 zł, opłaty za telefon i internet w wysokości ok. 90 zł) oraz inne wydatki w łącznej kwocie 3.000 zł (tj. po 1.000 zł na osobę na środki czystości, wyżywienie i odzież, opał i środki higieny osobistej).

Oprócz zadłużenia wobec Zakładu skarżąca posiada także zobowiązania pieniężne z tytułu podatków w łącznej kwocie 5.231 zł, spłacane miesięcznie w kwocie 180 zł oraz inne zobowiązania wobec Komornika Sądowego w łącznej kwocie 4.268 zł, spłacane miesięcznie w kwocie 50 zł. W złożonej skardze skarżąca wskazała, że ww. zobowiązania pieniężne spłaca w wysokości 250 zł miesięcznie.

Skarżąca nie posiada żadnych nieruchomości, a wśród składników majątkowych wskazała lodówkę o wartości 300 zł, kuchenkę o wartości 200 zł oraz zmywarkę o wartości 400 zł, a także oszczędności w wysokości 200 zł.

Po przedstawieniu przesłanek całkowitej nieściągalności wymienionych w art. 28 ust. 3 i 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 423), organ rentowy stwierdził stanowczo, że w niniejszej sprawie przesłanki te nie wystąpiły. Uzasadniając powyższą konkluzję organ rentowy stwierdził, że Dyrektor Oddziału ZUS w T. wszczął względem skarżącej postępowanie egzekucyjne. W toku postępowania dokonano zajęcia rachunków bankowych oraz wierzytelności w Urzędzie Skarbowym. Ponadto 26 maja 2021 r. zastosowano środek egzekucyjny w postaci zajęcia wynagrodzenia za pracę w S. sp. z o.o. Wynagrodzenie za pracę jest w wysokości powyżej minimalnej krajowej, zatem istnieje możliwość prowadzenia skutecznej egzekucji. Zakład nie wyczerpał okresu dochodzenia należności. Postępowanie egzekucyjne nie zostało zakończone. W aktach sprawy znajdują się postanowienia z 2019 r. Komorników Sądowych o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z uwagi na stwierdzenie bezskutecznej egzekucji wobec innych wierzycieli.

Następnie organ stwierdził, że przesłanki określonej w art. 28 ust. 3 pkt 5 cyt. ustawy nie można identyfikować jedynie z samym faktem umorzenia postępowania egzekucyjnego. W przypadku czynności w postaci postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wydane w tym przedmiocie orzeczenie musi być orzeczeniem, które oprócz formalnego zakończenia postępowania egzekucyjnego stwierdza równocześnie brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Tymczasem w przypadku skarżącej nie stwierdzono braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję.

W dalszej kolejności organ przeszedł do analizy przesłanek umożliwiających umorzenie zaległości w oparciu o art. 28 ust. 3a cyt. ustawy w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365).

W tym kontekście organ obliczył, że łączny dochód rodziny skarżącej wynosi 4738,93 zł, a wydatki – w oparciu o twierdzenia zawarte w skardze z 2019 r. – 3490 zł. W tym miejscu organ stwierdził, że nie można uznać, iż opłaty za wodę, energię są to nadzwyczajne, czy nieprzewidziane wydatki, a skarżąca nie wskazała, że posiada zaległości z tego tytułu. Zakład nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem i leczeniem.

W odniesieniu do faktu, że skarżąca oprócz zadłużenia wobec Zakładu posiada zobowiązania podatkowe i zobowiązania wobec Komornika Sądowego, organ rentowy stwierdził, że każdy z wierzycieli może dochodzić swoich należności zgodnie z przepisami prawa. Nawet gdyby ZUS umorzył zadłużenie to i tak inni wierzyciele w dalszym ciągu dochodziliby swoich należności.

Organ zarzucił, że pomimo wezwania skarżąca nie dostarczyła aktualnego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, ani żadnych aktualnych dokumentów dotyczących wydatków. Tymczasem obowiązek wskazania wszelkich trudności i ponoszonych kosztów należy do wnioskodawcy, który powinien sam określić wszystkie okoliczności, na podstawie których ZUS mógłby uznać wniosek o umorzenie należności za zasadny i udokumentować je. W efekcie w ocenie Zakładu skarżąca nie udowodniła, że nie ma żadnej możliwości uregulowania należności z tytułu składek.

Z analizy sytuacji finansowej skarżącej wynika, że skoro aktualny dochód rodziny skarżącej stanowi kwotę ok. 4.738,93 zł, to po opłaceniu kosztów związanych z utrzymaniem, w łącznej wysokości ok. 3.740 zł pozostaje kwota ok. 998,93 zł wolnych środków. Podkreślono, że osiągany przez rodzinę skarżącej dochód przewyższa minimum socjalne w IV kwartale 2020 r. dla trzyosobowego gospodarstwa domowego (3140,25 zł), zatem nie można stwierdzić, że w sprawie zachodzi ubóstwo.

Skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej i nie przedstawiła dokumentów wskazujących na występowanie trudności w terminowym wywiązywaniu się z podstawowych i bieżących opłat.

Zdaniem organu zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia trwałego ubóstwa oraz uznania, że sytuacja materialna skarżącej ma charakter definitywny. Posiada ona stały dochód w postaci wynagrodzenia za pracę, a to daje pozytywną prognozę odnośnie do spłaty zadłużenia w przyszłości.

W odpowiedzi na zobowiązanie Sądu do wskazania konkretnych możliwości odzyskania należności organ wskazał, że skarżąca uzyskuje dochód w wysokości ok. 3.840 zł brutto, a Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. w dniu 26 maja 2021 r. dokonał zajęcia tego wynagrodzenia. Wskazał ponownie na możliwość udzielenia ulgi w postaci układu ratalnego.

Zakład uznał za udokumentowany fakt poważnych problemów zdrowotnych syna skarżącej. Jednak stan zdrowia lub fakt pozostawania w stałym leczeniu z powodu przewlekłych schorzeń nie jest samoistną przesłaną do umorzenia należności w oparciu o obowiązujące przepisy, gdyż przewlekła choroba zobowiązanej lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Taka sytuacja w przypadku skarżącej nie ma miejsca, ponieważ posiada ona stałe źródło dochodu w postaci wynagrodzenia za pracę, a syn skarżącej pobiera świadczenie rentowe.

Mając na uwadze powyższe organ ocenił, że w omawianej sprawie nie zachodzi przesłanka do zastosowania umorzenia należności wskazana w § 3 ust. 1 pkt 3 cyt. rozporządzenia.

Skarżąca wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji i jej uzasadnieniu zarzuciła:

1. błędne ustalenia stanu faktycznego dotyczącego sytuacji materialnej skarżącej, w szczególności wybiórczego przedstawienia wysokości zarobków skarżącej,

2. uchybienie treściom art. 7, art. 77 i art. 90 k.p.a.,

3. przekroczenie granicy uznania administracyjnego poprzez dowolną, nierzetelną, cząstkową i opartą na hipotezach ocenę zgromadzonej dokumentacji,

4. niewykonanie zaleceń Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie zawartych w wyroku o sygn. akt I SA/Kr 117/20, co legło u podstaw uchylenia poprzedniej decyzji ZUS.

W uzasadnieniu skargi zarzucono, że organ nie wykonał zaleceń zawartych w wydanym uprzednio wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, konsekwentnie odmawiając skarżącej umorzenia zaległości składkowych, wykorzystując swoją pozycję niezależnie od zebranych dowodów. Skarżąca przyznała, że organ poinformował ją o możliwości dostarczenia dodatkowych dokumentów potwierdzających sytuację jej rodziny. Skarżąca nie skorzystała z tej możliwości uznając, że wszelkie niezbędne dokumenty są w posiadaniu organu, w tym świadczące o wysokości dochodów członków jej rodziny. Organ skrupulatnie odnotował wzrost wynagrodzenia skarżącej w miesiącach od stycznia do kwietnia, nie odnotował wszelako ponownego spadku wynagrodzenia w maju i czerwcu do kwoty ok. 2.150 zł. Zdaniem skarżącej organ świadomie nie wykazał niższych wynagrodzeń, manipulując w tym zakresie danymi. Pomimo wzrostu wynagrodzenia, trudno mówić o poprawie sytuacji materialnej rodziny skarżącej z uwagi na poważny wzrost cen energii elektrycznej (z 250 na 340 zł), wody i kanalizacji (ze 150 zł na 180 zł), wywozu śmieci ( z 37 zł na 65 zł). Skarżąca zwróciła też uwagę na ogólny wzrost cen żywności, usług medycznych i rehabilitacyjnych, których to kwestii skarżąca nie podniosła w ponownym postępowaniu, albowiem zakładała, że fakty te są organowi wiadome.

Odnosząc się do dokonanego zajęcia wynagrodzenia skarżącej, które zdaniem organu rokuje skuteczną egzekucję skarżąca zarzuciła, że organ nie wskazał jakie są efekty tego zajęcia, podczas gdy z jej wiedzy wynika, że nie uzyskano w związku z tym zajęciem żadnej kwoty. Także fakt zatrudnienia skarżącej na cały etat na czas określony do 1 kwietnia 2021 r. wbrew pozytywnym prognozom organu, realnie nie rokuje spłaty zaległości.

Skarżąca zarzuciła też, że organ błędnie ustalił wysokość uzyskiwanego przez nią wynagrodzenia w dacie wydania decyzji na kwotę 3.840 zł brutto, podczas gdy jest to kwota 2.800 brutto.

W odpowiedzi na skargę Zakład wniósł o jej oddalenie, powtarzając stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na mocy przepisu § 1 pkt 3 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lutego 2017 r. w sprawie przekazania rozpoznawania innym wojewódzkim sądom administracyjnym niektórych spraw z zakresu działania dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej, Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1773 z późn. zm.).

Stosownie natomiast do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W związku z tym, zgodnie z art. 145 § 1 tejże ustawy, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności orzeczenia. Jednocześnie należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w oparciu o wyżej opisane zasady, orzekający w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że narusza ona prawo w sposób powodujący konieczność wyeliminowania jej z obrotu prawnego, a zatem skarga jest zasadna.

Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły m. inn. przepisy art. 28 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, jak również art. 28 ust. 3a cytowanej ustawy oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zgodnie zatem z przywołanymi przepisami wskazanej ustawy, należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w art. 28 ust. 3 w pkt od 1 do 6. Przepis ten stanowi, że całkowita nieściągalność zachodzi, gdy: dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228 i 2320); nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa; nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe; naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W stosunku do płatników składek będących jednocześnie osobami ubezpieczonymi przepis art. 28 ust. 3a powołanej wyżej ustawy wprowadził wyjątek od zasady całkowitej nieściągalności. Zgodnie z jego brzmieniem należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane przez Zakład, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Z kolei odnoszący się do takich sytuacji przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności, 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiającej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przy czym podnieść należy, że z art. 24 ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej wynika, iż pojęciem "należności z tytułu składek" objęte są składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata. Na uwadze należy mieć też treść art. 32 tejże ustawy, który z kolei do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur Pomostowych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie stosowania umorzeń nakazuje stosowanie odpowiednie przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne.

Z treści przytoczonych przepisów wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jest jej uznaniowy charakter. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności organu administracji publicznej co do rozstrzygnięcia, o czym świadczą określone w tych przepisach przesłanki podejmowania decyzji w tej materii. Katalog tych przesłanek pozwalających na umorzenie składek został określony jasno i precyzyjnie i w ten sposób zakreśla granice swobodnego uznania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych. W ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. uzasadnienie wyroku NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 321/07, LEX nr 471116). W świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności.

Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego, a także gdyby dokonał wykładni występujących w przepisach określających przesłanki umorzenia należności składkowych pojęć niezgodnie z ogólnymi zasadami prawa.

W wyroku z dnia 16 listopada 1999 r. (sygn. akt III SA 7900/98) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż "w celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny i utrwalić w aktach wyniki badania. Obowiązki organu administracyjnego w zakresie postępowania dowodowego są nawet większe niż przy ustawowym skrępowaniu, gdyż w poszukiwaniu materialnego kryterium do wydania decyzji powinien on wszechstronnie zbadać stan faktyczny, w wymiarze wychodzącym poza okoliczności typowe w sytuacjach związania, mając na uwadze szczególną rolę w decyzji uznaniowej jej zgodności z interesem społecznym i słusznym interesem obywatela z art. 7 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego". Z kolei w wyroku z dnia 28 kwietnia 2003 r. (sygn. akt II SA 2486/01) Naczelny Sąd Administracyjny zawarł tezę, iż "podejmując decyzję uznaniową organ administracji stosownie do art. 7 k.p.a., ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny ani nie przekracza to możliwości organu administracji publicznej wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków prawnych".

Podkreślić więc trzeba, iż rozstrzyganie w ramach uznania wymaga od organu nie tylko poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), ale także załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Przez właściwe motywowanie decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a. W orzecznictwie zaznacza się, iż obowiązkiem każdego organu administracji jest wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia. W istocie chodzi o wytłumaczenie stronie, dlaczego organ dany przepis zastosował do konkretnych ustaleń faktycznych lub uznał go za niewłaściwy. Zasada przekonywania nie zostanie zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre dowody zgromadzone w sprawie, czy też twierdzenia, wyjaśnienia strony, albo nie odniesie się do faktów istotnych dla sprawy bądź okoliczności podnoszonych przez stronę.

Zważywszy na fakt, że postępowanie administracyjne wszczęte z wniosku J. K. było już wcześniej przedmiotem kontroli sądowej, należy również zwrócić uwagę na treść art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynności lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną, o której mowa w tym przepisie należy rozumieć wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpatrywanej sprawie. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie.

Mając powyższe na uwadze należy wskazać, że organ rentowy po raz kolejny dopuścił się uchybień w zastosowaniu wyżej przytoczonych przepisów, ignorując w tym zakresie większość wskazań zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 29 lipca 2020, sygn. akt I SA/Kr 117/20, czym dopuścił się obrazy art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Na marginesie można wskazać, że organ pominął także ocenę własnego radcy prawnego, który negatywnie opiniując możliwość wniesienia skargi kasacyjnej, potwierdził zasadność wszystkich uchybień wypunktowanych przez Sąd, a nawet zalecił możliwość przychylenia się do wniosku o umorzenie należności składkowych (k.33 akt administracyjnych).

Choć organ ustrzegł się przed powtórzeniem niektórych niedopuszczalnych stwierdzeń, jak to, że skarżąca celowo uzyskuje najniższe wynagrodzenie w celu uniknięcia egzekucji, czy też wadliwie ustala hierarchię swoich zobowiązań, a także wezwał skarżącą do przedstawienia dokumentów, wykazujących sytuację rodziny skarżącej, to po raz kolejny zasugerował skarżącej zawarcie układu ratalnego – choć Sąd wykazał, że przy relatywnie wysokim zadłużeniu nie przełożyłby się on na skuteczną spłatę zobowiązań. Ponownie wskazał też na okoliczność niekorzystania przez skarżącą z pomocy społecznej oraz regularne uiszczanie opłat za media jako na przesłanki wyłączające możliwość udzielenia skarżącej wnioskowanej ulgi, pomimo tego, że Sąd wyraźnie wskazał, że z okoliczności tych nie można wywodzić tez o wystarczających możliwościach płatniczych skarżącej.

Nade wszystko organ po raz kolejny nie wykazał braku całkowitej nieściągalności należności. Jak wynika z zacytowanych powyżej przepisów oraz okoliczności faktycznych niniejszej sprawy, ewentualną nieściągalność należy rozważać w kontekście art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, jest bowiem bezsporne, że w sprawie nie zaszły okoliczności wymienione w innych punktach tego przepisu. Organ ma zatem podstawy do odmowy umorzenia, jeżeli skarżąca posiada majątek, z którego można egzekwować należności, następców prawnych lub istnieje możliwość przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej. Stąd wyraźne wskazanie Sądu, że odmowa stwierdzenia całkowitej nieściągalności musi pociągać za sobą jednoznaczne wskazanie, jakie organ dostrzegł konkretne możliwości odzyskania należności i jakie podjął rzeczywiste działania w tym celu.

Z zaskarżonej decyzji wynika, że możliwość odzyskania należności organ powiązał ze wzrostem wynagrodzenia skarżącej oraz dokonanym w związku z tym zajęciem komorniczym jej wynagrodzenia.

Odnosząc się do powyższych nowych okoliczności należy po pierwsze zwrócić uwagę na przedstawiony w skardze zarzut, zgodnie z którym podniesienie wysokości wynagrodzenia było krótkotrwałe i dotyczyło wyłącznie miesięcy od stycznia do kwietnia 2021 r. Z uzasadnienia decyzji wynika, że organ uśrednił wysokość uzyskiwanego przez skarżącą wynagrodzenia w oparciu o jeszcze krótsze dane – od lutego do kwietnia 2021 r. Jest to działanie niezrozumiałe, zważywszy na fakt, że decyzja była podejmowana w czerwcu 2021 r., a zatem w miesiącu, w którym – zgodnie z twierdzeniami skarżącej – jej wynagrodzenie ponownie zmalało. Trudno z tak krótkotrwałego wzrostu płacy o 1.000 zł brutto wywodzić zwiększenie możliwości płatniczych, które daje realne widoki na spłatę należności przekraczającej 70.000 zł.

Po drugie, poza stwierdzeniem, że dokonane zostało zajęcie wynagrodzenia skarżącej organ faktycznie nie podjął żadnych działań, które znalazłyby odzwierciedlenie w aktach sprawy, a które świadczyłoby o tym, że organ może mieć nadzieję, iż zastosowany środek faktycznie doprowadzi do wyegzekwowania zaległości. W szczególności organ nie wystąpił nawet o udzielenie informacji, czy udało się zająć jakąkolwiek część wynagrodzenia. W aktach sprawy znajduje się wyłącznie korespondencja, w której organ dopytuje o to, czy dokonano zajęcia wynagrodzenia (k. 71-72). Samo zastosowanie zajęcia nie świadczy natomiast automatycznie o tym, że organowi uda się uzyskać w jego wyniku jakiekolwiek środki. Pomimo dokonanego zajęcia wynagrodzenia, z uzasadnienia decyzji wciąż nie wynika, aby odzyskanie należności stało się realne, w szczególności w świetle zarzutów skarżącej, która stwierdziła, że nie doszło do żadnego potrącenia.

W konsekwencji nadal aktualne pozostają przedstawione w uprzednim wyroku zarzuty niewykazania, że w sprawie nie zaistniała żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 cyt. ustawy.

Organ rentowy zignorował również jednoznaczną ocenę tut. Sądu zawierającą się w stwierdzeniu, że wadliwe jest stanowisko prezentowane w decyzji o tym, iż postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności. Sąd zwrócił uwagę, że postępowanie egzekucyjne nie w każdym przypadku musi doprowadzić do zaspokojenia wierzyciela, czego przykładem jest rozpatrywana sprawa (postępowanie egzekucyjne wszczęte przez Dyrektora ZUS Oddział w T., obejmujące niespłacone przez stronę należności, mimo dokonania w jego toku zajęcia rachunków bankowych nie doprowadziło do odzyskania należności, w aktach sprawy znajdują się też kopie postanowień Komorników Sądowych przy Sądzie Rejonowym w Brzesku z dnia 19 czerwca 2019 r. i 15 października 2015 r. umarzające prowadzone wobec skarżącej postępowania egzekucyjne na podstawie art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c.).

Przechodząc do analizy dalszych rozważań organu, w których oceniał on możliwość umorzenia zadłużenia w oparciu o § 3 cyt. rozporządzenia, przewidujący udzielenie ulgi w sytuacji, gdy opłacenie należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, bądź w razie przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającego zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, należy stwierdzić, że również w tym zakresie organ dopuścił się uchybień.

Analiza możliwości finansowych zobowiązanego musi opierać się co oczywiste na oszacowaniu dochodów i obciążeń jego rodziny. W tym zakresie organ w sposób nieprawidłowy określił wysokość uzyskiwanych przez skarżącą dochodów, dokonując tego w oparciu o wyrywkowe dane o wynagrodzeniu dotyczące wyłącznie trzech miesięcy od lutego do kwietnia, podczas gdy decyzja wydawana była dwa miesiące później, kiedy to – jak twierdzi skarżąca – jej wynagrodzenie było już niższe. Jeżeli zaś chodzi o wysokość ponoszonych kosztów utrzymania rację należy przyznać organowi, który zarzuca w tym zakresie skarżącej bierność. Pomimo wyraźnego tym razem wezwania do przedstawienia aktualnego spisu wydatków i ich udokumentowania, skarżąca zaniechała tej możliwości, licząc – jak wskazała w skardze – że znaczny wzrost cen jest okolicznością powszechnie wiadomą. Choć jest to rzeczywiście fakt z pewnością znany organowi, nie można na niego nakładać obowiązku samodzielnego szacowania aktualnej wysokości ponoszonych przez skarżącą ciężarów.

Brak odpowiedzi skarżącej na wezwanie o przedstawienie aktualnego oświadczenia majątkowego nie może jednak skutkować automatycznym oddaleniem jej wniosku. Słusznie w tym miejscu postąpił organ, przyjmując dane dostarczone przez skarżącą na uprzednim etapie postępowania. Zestawienie nawet tych danych z uzyskiwanym przez rodzinę skarżącej dochodem oraz nieuleczalną chorobą jej syna nie daje w oczach Sądu jednoznacznego pola do stwierdzenia, że spłata zadłużenia nie pozbawi rodziny skarżącej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Prawdą jest, że w tym momencie rodzina skarżącej pozostaje może poza kręgiem ubóstwa, jak ustalił organ - nie zalega bowiem z opłatami za media oraz nie korzysta z pomocy społecznej. Okoliczności te nie mogą być traktowane jak przesłanki wykluczające udzielenie ulgi, co podkreślał uprzednio Sąd. Należy się natomiast zastanowić, czy egzekucja zaległych należności składkowych – o ile w ogóle będzie możliwa – nie uniemożliwi skarżącej zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, czy opłacenia opieki medycznej nad synem i nie pociągnie za sobą konieczności skorzystania z pomocy społecznej.

Sprzeczne z doświadczeniem życiowym jest też twierdzenie organu, że trudna sytuacja materialna skarżącej nie ma charakteru definitywnego. Owszem, skarżąca posiada stały dochód w postaci wynagrodzenia za pracę, jeżeli jednak jego obecna wysokość nie daje realnych nadziei na spłatę zadłużenia, trudno odmawiać jego umorzenia w nadziei na poprawę sytuacji finansowej skarżącej, biorąc pod uwagę jej wiek oraz obciążenia rodzinne, które wraz z rozwojem choroby syna z pewnością nie będą mniejsze.

Reasumując, Sąd dopatrzył się naruszenia prawa materialnego, w postaci dokonania błędnej wykładni, a w konsekwencji niewłaściwego zastosowania w sprawie art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 cyt. rozporządzenia, art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez zlekceważenie oceny prawnej i wytycznych zawartych w wyroku WSA w Krakowie z dnia 29 lipca 2020 r., a także naruszenia przepisów postępowania, w szczególności poprzez dokonanie przez organ oceny materiału dowodowego w sposób dowolny, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, tj. art. 7, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Należy podkreślić, że niniejszy wyrok wciąż nie przesądza pełnego umorzenia zaległości składkowych. Nie można zapominać, że zaległości składkowe powstały w okresie prowadzenia przez skarżącą działalności gospodarczej. W orzecznictwie ugruntowany jest natomiast pogląd, że działalność gospodarcza jest aktywnością profesjonalną, a ryzyko związane z jej realizacją ciąży na płatniku, który jako osoba prowadząca i monitorująca działalność gospodarczą, ponosi odpowiedzialność za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych, w tym należności z tytułu składek ubezpieczeniowych. Zadaniem organu będzie jednakże w trakcie ponownego rozpoznania sprawy, po pierwsze dokonanie samodzielnej i wyczerpującej oceny przesłanki całkowitej nieściągalności, w szczególności pod kątem realnych możliwości odzyskania zadłużenia, a po drugie ustalenie jak najbardziej aktualnego stanu faktycznego, w szczególności w odniesieniu do dochodów osiąganych w miesiącach poprzedzających wydanie decyzji. Dopiero tak ustalone dochody powinny dać podstawę do rozważań co do realności spłaty zadłużenia w całości bądź w części.

Stąd należało w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzec jak w sentencji.

Sąd zaniechał natomiast orzeczenia o kosztach postępowania, z uwagi na to, że skarżąca z mocy art. 239 § 1 pkt 1 lit. e tej ustawy zwolniona była z obowiązku uiszczania kosztów sądowych w niniejszej sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych, zaś w sprawie występowała osobiście bez profesjonalnego pełnomocnika.