Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 256/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2018-09-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 23 ust. 8
journal: Dz.U. 2017 poz 489
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska (sprawozdawca) Sędziowie: Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 września 2018 r. sprawy ze skargi K. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J.G. z dnia [...]nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J. G. na rzecz skarżącej kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm.), art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U z 2017 r. poz. 489 ze zm.; zwanej poniżej także w skrócie "ustawą"), art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2017, poz. 1369 ze zm.) - po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez skarżącą K. N., od decyzji wydanej przez działającego z upoważnienia Burmistrza Miasta L. Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. z dnia [...]r. nr [...]o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 6.086,66 zł, za okres od października 2010 r. do kwietnia 2013 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) w J.G. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu przytoczono, że wnioskiem z dnia 14 kwietnia 2016 r. skarżąca wystąpiła do Burmistrza o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego podając, że nie miała wiedzy o obniżeniu wysokości zasądzonych alimentów, albowiem sprawa sądowa odbyła się "zaocznie" bez jej udziału. Powołała się na swoją trudną sytuację majątkową, o czym świadczy jej zdaniem sam fakt wypłacania alimentów przez organ pomocy społecznej. Podkreśliła, że nie ma środków finansowych na spłatę zobowiązań. Organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...]r. nr [...]odmówił uwzględnienia żądania skarżącej, a rozstrzygnięcie w tej materii zostało następnie utrzymane w mocy przez SKO decyzją z [...]r. Decyzja Kolegium stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, który wyrokiem z dnia [...]r. sygn. [...]uchylił obie decyzje.

W wyniku ponownego badania sprawy została wydana opisana na wstępie decyzja z dnia [...]r. – odmowna. W uzasadnieniu tejże decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że w toku postępowania wyjaśniającego pismem z dnia 19.07.2017 r. wezwano dłużnika alimentacyjnego (ojca skarżącej) do złożenia wyjaśnień dotyczących m.in. jego wiedzy na temat momentu pozyskania przez skarżącą informacji o obniżeniu należnych jej alimentów. Po zapoznaniu się z treścią wezwania stwierdził, że wyjaśnienia złoży dopiero po zastanowieniu się i po skonsultowaniu z córkami, w tym ze skarżącą, po czym w dniu 25.07.2017 r. oświadczył, że nie posiada wiedzy o momencie uzyskania informacji przez skarżącą o obniżeniu alimentów na jej rzecz, nadto nie miał wiedzy, że skarżąca nie została poinformowana przez Sąd o zmianie wysokości alimentów, oraz że pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego w zawyżonej wysokości. Z powyższych powodów nie informował ani skarżącej ani komornika prowadzącego postępowanie egzekucyjne o zmianie wysokości alimentów.

W takim kontekście wypowiedzi dłużnika alimentacyjnego organ pierwszej instancji zauważył, że do ujawnienia wyroku obniżającego kwotę alimentów doszło dopiero w momencie, gdy dłużnik alimentacyjny chciał odzyskać zatrzymane mu na wniosek tutejszego ośrodka prawo jazdy. Wówczas bowiem musiał wykazać opłacanie alimentów w każdym miesiącu w wysokości minimum 50% bieżąco zasądzonych alimentów przez okres co najmniej 6 miesięcy, czego dopełnił dopiero w marcu 2016 r., tj. 6 miesięcy po ujawnieniu wyroku.

Na wezwanie organu działający imieniem skarżącej jej pełnomocnik poinformował, że aż do listopada 2015 r. skarżąca nie posiadała wiedzy o obniżeniu na jej rzecz alimentów. Nie otrzymała z Sądu Rejonowego w L. powiadomienia o wszczęciu postępowania ani zapadłego w tej sprawie wyroku, nie została powiadomiona także przez dłużnika alimentacyjnego. Poczynione przez nią działania, po uzyskaniu już wiedzy o obniżeniu alimentów, w sprawie przywrócenia terminu do wniesienia sprzeciwu wobec wskazanego wyroku okazały się nieskuteczne.

Organ podkreślił, że całkowite umorzenie nienależnie pobranego świadczenia wraz z należnymi odsetkami następuje w sytuacji, gdy rodzina pod względem dochodowym spełnia kryteria wskazane w art. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, a zatem umorzenia dokonuje się gdy dochód na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 514 zł, a w przypadku osób prowadzących samodzielnie gospodarstwo domowe, dochód nie może przekraczać kwoty 634 zł. W ocenie organu kwota uzyskiwanych miesięcznych dochodów rodziny, mimo ponoszonych stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania oraz pozostałymi ponoszonymi kosztami, zezwala na ratalną spłatę należności. Obecnie skarżąca jest osobą aktywną zawodowo, jednak może w przyszłości poprawić sytuację materialną poprzez lepiej płatną pracę. Natomiast zamieszkująca razem z nią i wspólnie prowadząca gospodarstwo domowe siostra N. jest osobą niepracującą, jednak po zakończeniu nauki może również podjąć działania zmierzające do poprawy sytuacji materialnej rodziny, np. poprzez podjęcie zatrudnienia. W ocenie organu bez znaczenia natomiast dla sprawy jest fakt ustalenia momentu oraz okoliczności pozyskania wiedzy przez skarżącą o obniżeniu alimentów na jej rzecz, a nawet gdyby posiadała wiedzę o ustaleniu alimentów w nowej niższej wysokości, nie miałoby to wpływu na wysokość wypłacanych świadczeń, gdyż nie mogła ona dysponować tytułem wykonawczym opatrzonym w klauzulę wykonalności i złożyć go u komornika sądowego. Organ zauważył nadto, że ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przewiduje możliwość nadpłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego w sytuacji obniżenia alimentów, do której zwykle dochodzi bez winy świadczeniobiorcy. Dlatego też osoby, które pobrały świadczenia w zawyżonej wysokości, są zobowiązane do zwrotu jedynie kwoty nadpłaconych świadczeń, bez konieczności spłaty odsetek.

Rozpoznając odwołanie strony skarżącej od powyższej decyzji, SKO przywołało w pierwszym rzędzie art. 23 ust. 8 ustawy, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Odnosząc się na gruncie art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, cytowanym wyżej, w kontekście wskazania Sądu na istotne okoliczności samego powstania zobowiązania z tytułu pobranych świadczeń, związanych z brakiem jakiejkolwiek wiedzy skarżącej o obniżeniu wysokości zobowiązań dłużnika alimentacyjnego, w szczególności w zakresie kiedy skarżąca dowiedziała się o fakcie obniżenia należnych jej od ojca alimentów, czy relacji rodzinnych ze zobowiązanym do alimentów, w szczególności nieutrzymywanie z nim kontaktów przez rodzinę skarżącej – organ odwoławczy stwierdził, że z dowodów przeprowadzonych w sprawie takie okoliczności wynikają. W szczególności wynika to z oświadczenia zobowiązanego do alimentacji (z dnia 25 lipca 2017 r.), czy też stanowiska strony zawartego w piśmie pełnomocnika z dnia 14 sierpnia 2017 r. W ocenie Kolegium okoliczności te nie są zaprzeczone w uzupełnionym prawidłowo według zaleceń Sądu materiale dowodowym sprawy, co oznacza, że należy przyjąć je za wiarygodne.

Jednakże w ocenie Kolegium pamiętać trzeba o uznaniowym charakterze wydanej decyzji, tj. możliwości wyboru rozstrzygnięcia w ramach pozostawionemu organowi administracyjnemu luzu decyzyjnego. W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego, uprawnionym w tej sprawie jest dokonanie odmowy umorzenia, gdyż uprawnienie dla tej sytuacji wynika z przepisu prawa materialnego. Przyjmując w tym zakresie, że skarżąca nie wiedziała o obniżeniu alimentów na jej rzecz, a także że jej ojciec nie poinformował jej o zaistniałej sytuacji, uznając, że sytuacja w rozumieniu art. 23 ust. 8 ustawy jest szczególnie uzasadniona, to ustawodawca nie wiąże z tą okolicznością obowiązku umorzenia świadczeń nienależnie pobranych. Organ w takiej sytuacji może, ale nie musi umarzać kwoty świadczenia. Wybranie przez organ pierwszej instancji możliwości prawnej wskazanej przez ustawę w tym zakresie jest dopuszczalne. Taką sytuację organ odwoławczy zaakceptował tym bardziej, że jak trafnie w jego przekonaniu wskazano w decyzji pierwszej instancji - brak winy w pobraniu świadczenia nienależnego jest przewidziany przez ustawodawcę chociażby poprzez brak konieczności spłaty odsetek. Sytuacja rodziny natomiast nie uzasadnia umorzenia świadczenia, tym bardziej, że osiągane dochody znacznie przekraczają kryteria dochodowe wynikające chociażby z ustawy o pomocy społecznej, a jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 27 stycznia 2015 r. sygn. akt I OSK 1593/13, ocenie powinna podlegać np. zdolność podjęcia zatrudnienia. Tym samym, przy uznaniu, iż zachodzą przesłanki określone w art. 23 ust. 8 ustawy, a także rozpatrzeniu całości sytuacji materialnej skarżącej oraz ustaleniu okoliczności, w ramach których doszło do pobrania świadczeń nienależnych, brak umorzenia świadczenia nienależnego należy uznać za rozstrzygnięcie uprawnione i uzasadnione.

W skardze na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, domagając się uchylenia decyzji, a także wnosząc o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych, zarzucono:

1. Naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 23 ust. 8 ustawy poprzez niewłaściwe zastosowanie, albowiem organ administracyjny błędnie ocenił sytuację rodziny w szczególności okoliczności przemawiające za umorzeniem zobowiązania skarżącej z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, nie nadając dostatecznego waloru okolicznościom podniesionym przez stronę,

2. Naruszenie przepisów prawa procesowego, a to:

-naruszenie podstawowych zasad postępowania administracyjnego z art. 6 i 8 k.p.a.; naruszenie art. 7a kpa;

-naruszenie art. 7 k.p.a. w związku z art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego, rzetelnego i wszechstronnego rozpatrzenia materiału sprawy, co doprowadziło do poczynienia w zaskarżonej decyzji dowolnych i nieprawdziwych ustaleń faktycznych.

Na poparcie skargi przytoczono, że skarżącej oraz jej siostrze ugodą zawartą przed Sądem Rejonowym w L. z dnia 6 czerwca 2007 roku w sprawie o sygn. [...]zostały przyznane alimenty w wysokości 400 złotych, obowiązkiem alimentacyjnym został obciążony ich ojciec, który go nie wykonywał, wobec czego obowiązek ten był wykonywany przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej. Zobowiązany do alimentów złożył pozew o ich obniżenie wobec skarżącej z 400 złotych do 200 złotych pismem wniesionym do Sądu Rejonowego dnia 14.10.2010 r. Ze względu na to, iż w pozwie wskazany był błędny adres do doręczeń, którym posługiwała się matka skarżącej we wcześniejszej sprawie dotyczącej tych samych stron, skarżąca wraz z siostrą nie były świadome, iż przeciwko nim został wniesiony przedmiotowy pozew. W konsekwencji poprzez brak odbioru pism sądowych nie były w stanie skutecznie podjąć ochrony swych praw, wskutek czego Sąd Rejonowy wydał wyrok zaoczny (z[...]) obniżający wysokość renty alimentacyjnej, zgodnie z żądaniem zobowiązanego do alimentów ojca skarżącej. Co więcej, skarżąca nie tylko nie była świadoma toczącego się postępowania, ale też tego, iż w wyniku zapadłego wyroku świadczenie jej nie przysługuje od 2010 roku, gdyż nie został jej doręczony wymieniony wyrok zaoczny. Powyższe stanowi przesłankę do stwierdzenia, że w tych okolicznościach sprawy wątpliwości budzi samo uznanie świadczenia za pobrane nienależnie.

Przywołując orzeczenia wojewódzkich sądów administracyjnych autor skargi wywodził, że zakres postępowania o ustalenie nienależnie pobranego świadczenia jest inny niż zakres postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, W tym pierwszym z postępowań należy zbadać i wykazać, że zachodzą okoliczności wyczerpujące przesłanki z art. 2 pkt 7 ustawy, a w drugim - że dana osoba pobrała świadczenie nienależnie, Pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia" nie można przy tym utożsamiać z pojęciem "nienależnego świadczenia". Dla stwierdzenia, że świadczenie zostało pobrane nienależnie konieczne jest istnienie świadomości osoby uprawnionej. W tym przypadku tejże świadomości nie było. Powyższe okoliczności powinny zatem zostać wzięte pod uwagę przy ocenie sytuacji skarżącej i tym samym możliwości umorzenia kwot pobranych świadczeń. Obowiązek zwrotu obciąża bowiem tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. (Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia [...]r" sygn. akt[...]).

Jak następnie podkreślano w dalszej części twierdzeń i wywodów skargi, ojciec skarżącej utrzymywał z nią sporadyczne kontakty utajniając przed nią fakt obniżenia przez Sąd Rejonowy ciążącego na nim świadczenia alimentacyjnego, wobec czego skarżąca przez cały okres od wydania wyroku zaocznego tj. dnia [...]roku do końca roku 2015 nie była świadoma, iż przysługujące jej alimenty zostały obniżone. Podobnie zresztą Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej jako organ wykonujący obowiązek alimentacyjny za ojca skarżącej nie miał wiedzy o istnieniu wyroku zmniejszającego wysokość świadczenia alimentacyjnego. Stan ten trwał do września 2015 roku kiedy to Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej powziął informację od Komornika Sądowego Przy Sądzie Rejonowym pismem z dnia 21 września 2015 roku, w którym to komornik oznajmił, iż dłużnik alimentacyjny dnia 17 września 2015 roku złożył przed nim wyrok Sądu Rejonowego zmniejszający kwotę świadczenia alimentacyjnego, Wobec powyższego organ wykonujący subsydiarnie obowiązek alimentacyjny orzekł, iż skarżąca zobowiązana jest do zwrotu nienależnego świadczenia.

Nawiązując do zaleceń Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w zapadłym dnia [...]r. wyroku, w skardze zarzucono organom obu instancji selektywne interpretowanie faktów. Zdaniem strony skarżącej w uzasadnieniu rozstrzygnięć wskazano jedynie, że przeprowadzono postępowanie dowodowe zaś organy nie nadały okoliczności braku świadomości przez skarżącą istnienia orzeczenia zmniejszającego świadczenie alimentacyjne jakiegokolwiek waloru, z czym nie można się pogodzić. SKO i MOPS twierdzą bowiem, iż okoliczność ta, wielokrotnie sygnalizowana przez skarżącą nie ma wpływu na uznanie świadczenia za "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące rodziny". Tymczasem w sytuacji gdyby skarżąca miała świadomość zmiany orzeczenia zgłosiłaby ten fakt organowi pomocy społecznej, cofnęła częściowo wniosek egzekucyjny, jak również miała możliwość poczynić odpowiednie oszczędności na poczet zwrotu tych świadczeń. Skarżąca nie mając świadomości, iż pobiera nienależne świadczenie wydatkowała je zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem na swoje utrzymanie. Pomimo tego iż decyzja ma charakter uznaniowy, zarówno organ pierwszej jak i drugiej instancji nie uzasadnia w sposób dostateczny tego iż dana okoliczność nie zasługuje na uwzględnienie, nie dochodzi bowiem do merytorycznego ustosunkowania się do tych twierdzeń. Jest to sprzeczne z treścią wydanego w tej sprawie wyroku, zaś nie może być mowy o wydaniu decyzji uznaniowej w oparciu o całokształt zebranego materiału dowodowego wtedy gdy organ wydający decyzje nie uzasadnia dlaczego argumenty przytoczone przez stronę postępowania nie zasługują na uwzględnienie. Zdaniem skarżącej argumenty przytaczane przez organ pierwszej instancji potrzymane przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie korespondują z wytycznymi zawartymi w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wydanego w tej sprawie. Brak nadania waloru z art. 23 ust. 8 ("szczególnej sytuacji rodzinnej") faktowi nieświadomości wyroku będący przesłanką otwierającą drogę do umorzenia należności jest zaniechaniem organu. Organ odnosi się jedynie do sytuacji materialnej, w sposób dostateczny opisuje dochody, a także roztacza prognozy przyszłych możliwości zarobkowych skarżącej, natomiast jeśli chodzi o główny argument podnoszony przez skarżącą uzasadnia go zdawkowo. Jednak zdaniem skarżącej, w tej sytuacji zachodzą przesłanki do pozytywnego rozpatrzenia wniosku o umorzenie, co przyznał już Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokując uprzednio w tej sprawie. Zgodnie z poglądami doktryny organ: "Może odmówić ulgi albo udzielić jej w mniejszym zakresie niż żądany przez stronę, jeżeli wykaże, iż ma ku temu usprawiedliwione powody". W opinii skarżącej organ nie uwzględnił usprawiedliwionych powodów, gdyż nie uwzględnił okoliczności podnoszonych przez nią jako istotnych dla rozstrzygnięcia w sprawie, pomimo iż przedmiotowe okoliczności walor istotności dla rozstrzygnięcia posiadają. Orzecznictwo oraz doktryna prawa interpretują okoliczności, o których mowa w przepisie, przede wszystkim przez pryzmat sytuacji finansowej rodziny, wskazując jednak, że przy ocenie zasadności umorzenia nienależnie pobranych świadczeń sąd bierze pod uwagę przyczyny i okoliczności powstania zadłużenia (E. Tomaszewska, Komentarz do art. 23, pkt 2, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, Lexis Nexis 2014). Organ drugiej instancji w sposób dalece niedostateczny przeanalizował sprawę skarżącej i odniósł się do jej argumentów z naruszeniem podstawowych zasad postępowania administracyjnego.

W odpowiedzi Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz.1302; zwanej dalej "p.p.s.a."), w związku z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

W oparciu o art. 134 § 1 p.p.s.a, sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem zaskarżenia jest decyzja odmawiająca umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, podjęta na mocy art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz.U z 2017 r. poz. 489 ze zm.; w skrócie zwana poniżej "u.p.o.u.a."). W świetle tego przepisu organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Przystępując do meritum sprawy należy podkreślić, że była ona już przedmiotem orzekania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, który w wyroku z dnia [...]r. (sygn. akt IV[...]) uchylił uprzednio zapadłe decyzje w sprawie, dopatrując się naruszenia przepisów postępowania oraz prawa materialnego. Zatem zarówno organy przy ponownym rozpoznaniu sprawy w administracyjnym toku instancji, jak i skład Sądu obecnie orzekający, są związane oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w przywołanym prawomocnym wyroku. Zgodnie bowiem z art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby, zaś według art. 153 ustawy p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. W kwestii zakresu związania oceną prawną trzeba zaakcentować, że ocena taka to "osąd o prawnej wartości sprawy"; ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów czy zasadności ich zastosowania w danym przypadku, jak również prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego (por. wyroki NSA z dnia 28 marca 2012 r., I OSK 563/11 oraz z 22 października 2014 r. II FSK 2472/12, z dnia 20 stycznia 2015 r., II GSK 2183/13). Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, stąd sąd administracyjny - ponownie orzekając w tej samej sprawie, nie może pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w prawomocnym wyroku ani też nie może dokonywać ponownej oceny zagadnień, co do których ocena prawna została sformułowana. Jeżeli sąd administracyjny wyraża swoją ocenę prawną, to przy ponownym rozpoznawaniu sprawy zakres tej oceny nie może być już przedmiotem kolejnego rozpoznania (por. wyrok NSA z dnia 15 lutego 2007 r., II FSK 274/06).

W opisanym wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny dla ponownego rozpoznania sprawy niniejszej przesądził kilka kwestii.

Przede wszystkim zauważył, że z analizy treści przepisu art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. wynika, iż przesłanką obligatoryjną zastosowania instytucji umorzenia jest wystąpienie po stronie wnioskodawcy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Zatem wynik postępowania w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń zależy od tego, czy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności dotyczące sytuacji rodziny zostaną ocenione przez organ administracji jako "szczególnie uzasadnione". Przesłanka ta powinna być więc badana po kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Nie ulega wątpliwości, że rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy (rozumianą jako sytuacja materialna, stan rodziny, stan zdrowotny czy zdolność podjęcia zatrudnienia). Wszakże jak dalej sformułował WSA w komentowanym wyroku - zgodnie z ugruntowaną już linią orzeczniczą Naczelnego Sądu Administracyjnego, przy ocenie wystąpienia przesłanki, o której mowa w art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. znaczenie mają również przyczyny i okoliczności powstania zadłużenia, a ten aspekt nie był w ogóle brany pod uwagę przez oba organy orzekające w sprawie. Jak bowiem wynikało w ocenie Sądu z materiału aktowego badanej sprawy, strona we wniosku inicjującym przedmiotowe postępowanie podniosła, że do zaistniałej sytuacji (wypłaty świadczeń) doszło zupełnie bez jej winy i wskazała konkretne okoliczności, mające uzasadniać to twierdzenie, usprawiedliwiając je okolicznością zupełnej niewiedzy o obniżeniu zobowiązań alimentacyjnych jej ojca, z którym nie utrzymywała stałych kontaktów oraz faktem niewiedzy organu w tym względzie, który nienależne świadczenia jej wypłacał. Tymczasem, zdaniem ówcześnie orzekającego Sądu, organy pominęły - w aspekcie przesłanki uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny skarżącej - akcentowanych przez skarżącą, istotnych okoliczności samego powstania zobowiązania z tytułu pobranych świadczeń, związanych z brakiem jakiejkolwiek wiedzy skarżącej o obniżeniu wysokości zobowiązań dłużnika alimentacyjnego. Organ odwoławczy nie ustalił, czy opisana sytuacja miała miejsce, w szczególności kiedy skarżąca dowiedziała się o fakcie obniżenia należnych jej od ojca alimentów. Wreszcie, czy relacje rodzinne ze zobowiązanym do alimentów, w szczególności nieutrzymywanie z nim kontaktów przez rodzinę skarżącej, były przyczyną pobrania świadczeń z funduszu alimentacyjnego w zawyżonej wysokości. Te wszystkie okoliczności mogą mieć – w ocenie wówczas orzekającego składu WSA - wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, bowiem mogą wpływać na ocenę czy w związku z obniżeniem świadczeń alimentacyjnych, o którym - jak twierdzi skarżąca - nie wiedziała, sytuacja jej rodziny stała się na tyle szczególna, że uzasadnione byłoby rozważenie podstaw do umorzenia należności na rzecz osoby uprawnionej do ich pobrania. Organ pominął zupełnie konieczność poddania ocenie i odniesienia się do argumentów strony podnoszonych w odwołaniu, wywodzących, że bez jej winy doszło do pobrania nienależnych świadczeń. Dokonana analiza i ocena nie były dostateczne i nie pozwalały na prawidłowe rozpoznanie wniosku skarżącej. Za odmienną kwestię Sąd przyjął natomiast uznaniowość decyzji organu, nawet w przypadku spełnienia powyższej ustawowej przesłanki, co jednakże wymaga zdecydowanie odmiennego, zindywidualizowanego uzasadnienia, niż uzasadnienie decyzji poddanej sądowej kontroli w tamtejszym postępowaniu.

W takim kontekście Sąd pod adresem organów obu instancji wyartykułował zarzut naruszenia przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., nakazujących organom administracyjnym wszechstronnie wyjaśnić okoliczności sprawy i dopiero w ich świetle konkretyzować normę prawa materialnego. Konkludując powyższe stwierdził następnie, że zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, zostały wydane w oparciu o niepełną wykładnię prawa materialnego tj. art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a., co skutkowało przeprowadzeniem postępowania i wydaniem decyzji z naruszeniem wskazanych przepisów postępowania, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy Sąd zalecił by organ uwzględnił wskazaną wyżej wykładnię przepisu art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. oraz wskazania co do zakresu postępowania wyjaśniającego, w szczególności winien uzupełnić materiał dowodowy w zakresie niezbędnym do dokonania pełnej oceny sytuacji rodziny skarżącej, również w aspekcie, o jakim była mowa wyżej, stanowiącym równorzędną przesłankę umorzenia należności alimentacyjnych. Dokonana ocena materiału dowodowego i podjęta na tej podstawie decyzja uznaniowa, winna zostać uzasadniona zgodnie z wymogami prawa. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uchylił obie wydane w sprawie decyzje na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a.

Rozpoznając ponownie sprawę Sąd w składzie obecnie orzekającym stwierdza, że doszło do niepełnego zastosowania się przez organy na tle art. 153 p.p.s.a. do oceny prawnej sformułowanej w zacytowanym orzeczeniu.

Jakkolwiek organy usunęły zasadnicze wadliwości postępowania, lecz nie wyjaśniły dlaczego - skoro przyczyny i okoliczności powstania zadłużenia stanowią równorzędną przesłankę do zastosowania instytucji umorzenia - to dały prymat innym względom.

Organ pierwszej instancji w kwestii braku jakiejkolwiek wiedzy skarżącej o obniżeniu alimentów podał prawdomówność ojca skarżącej w wątpliwość, organ odwoławczy z kolei przyjął odmiennie, stwierdzając, że oświadczenia są wiarygodne a okoliczności braku tej wiedzy i faktu jej późniejszego powzięcia przez skarżącą oraz nieutrzymywania stałych relacji z ojcem wynikają ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, jednakże nie przedstawił dlaczego, wobec przypisania tym samym skarżącej braku winy tudzież braku działania przez nią w złej wierze, to de facto obarcza ją skutkami ewidentnie zawinionych przez dłużnika alimentacyjnego poczynań. Uzasadnienie kierunku wyboru ostatecznego rozstrzygnięcia administracyjnego w tej materii nie może być uznane za w pełni wyczerpujące co do zasadności przesłanek jakimi się kierował organ. Sąd bowiem poprzednio orzekający zalecił dokonanie pełnej oceny sytuacji rodziny skarżącej, również w aspekcie, o jakim była mowa wyżej, stanowiącym równorzędną, a nie przecież uboczną, czy dodatkową, przesłankę umorzenia należności alimentacyjnych. Wypowiedź Sądu zawarta w prawomocnym wyroku co do charakteru prawnego tej przesłanki jest wiążąca dla ponownego rozpoznania niniejszej sprawy tak dla organów, jak i Sądu w składzie teraz orzekającym i nie może być skutecznie zakwestionowana.

Rację ma strona skarżąca utrzymując na tym tle, że skoro skarżąca nie miała do końca roku 2015 świadomości co do wyroku obniżającego wysokość alimentów, który zapadł zaocznie ze względu na błędny adres podany przez jej ojca, ani też nie posiadał tej wiedzy Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej, to organ odwoławczy, aczkolwiek przyjął te fakty za udowodnione, wszakże nie ustosunkował się do nich w dostateczny sposób.

W rezultacie skłania to do konstatacji, że w istocie rzeczy organy wbrew ocenie prawnej Sądu pominęły w swej własnej, ponownej ocenie sprawy tę równorzędną przesłankę, przyjmując ją w zasadzie pozornie. Tymczasem wzięcie pod uwagę w zakresie przedmiotowym przepisu art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. także przyczyn i okoliczności powstania konkretnego zadłużenia może stanowić samoistną przesłankę do umorzenia całości lub części należności jako mieszczącą się w normatywnym, szerokim pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny", o którym mowa w art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a., jeśli w zestawieniu z innymi okolicznościami danej sprawy, nie kolidowałoby to ze słusznym interesem obywatela i nie sprzeciwiłoby się zasadom słuszności przez pryzmat interesu społecznego. Trafnie wobec tego zarzucono w skardze, że w omawianej materii uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie zawiera wyczerpujących rozważań.

Działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza dowolności w zakresie kierunku rozstrzygnięcia wybranego przez organ, lecz powinność wykazania przez organ, że nie zachodzą podstawy do uwzględnienia żądania strony (jej wniosku) na tle normatywnych przesłanek zawartych w danym przepisie prawa materialnego, przy jednoczesnym rozważaniu zgodności decyzji uznaniowej z interesem społecznym i słusznym interesem obywatela. W konsekwencji powody te mają być jasno wyartykułowane w motywach pisemnych decyzji by nie budzić wątpliwości, że stanowisko organu może zostać poczytane za arbitralne. W takim świetle, dla podjęcia prawidłowego orzeczenia organ winien szczegółowo zbadać stan faktyczny i utrwalić ten stan w aktach oraz odzwierciedlić w uzasadnieniu decyzji, zgodnie z reżimem przepisów artykułów: 7, 11, 77 § 1, art. 80 oraz 107 § 3 k.p.a.

Abstrahując od tego, że nie wyjaśniono rzetelnie dlaczego nie uwzględnia się – mimo równorzędnego znaczenia dla wyniku sprawy – przyczyn powstania należności, omówionych wyżej, organy wskazały również na brak podstaw z tytułu aktualnej sytuacji dochodowej strony. W ocenie Sądu jednak w tej mierze nie poczyniono wyczerpujących ustaleń. Podano wprawdzie, że na miesięczne dochody dwuosobowego gospodarstwa domowego składają się alimenty otrzymywane przez siostrę skarżącej w wysokości 200 zł, oraz wynagrodzenie strony skarżącej w wysokości 1500 zł miesięcznie, co daje sumę dochodów w wysokości 1700 zł miesięcznie zaś stałe miesięczne wydatki związane z opłatami za mieszkanie kształtują się w przedziale między 1160,15 zł a 1228,35 zł, a nadto podano, że ponoszone są również koszty związane opłatami za przejazdy komunikacji miejskiej oraz z wyżywieniem, jednakże organ nie zbadał jakiego rzędu są to kwoty wydatków niezbędnych, koniecznych na bieżące utrzymanie, a do takich należą środki przewidziane wyżywienie oraz korzystanie z komunikacji miejskiej. Organ nie dokonał wnikliwej analizy tych wydatków i jaki miałoby to wpływ w kontekście bieżącej zdolności strony skarżącej do spłaty należności alimentacyjnych z uwzględnieniem, czy zachowane zostałoby tzw. minimum socjalne.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ powinien uwzględnić prezentowaną wyżej wykładnię przepisu art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. w kontekście równorzędnej przesłanki umorzenia należności alimentacyjnych i uzupełnić materiał dowodowy w zakresie niezbędnym do dokonania pełnej oceny sytuacji rodziny skarżącej oraz o dokładne ustalenie okoliczności związanych ze zdolnością finansową strony skarżącej do spłaty należności, czemu należy dać wyraz w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu decyzji uznaniowej.

W tym stanie rzeczy, skoro zarzuty skargi w przedmiocie naruszenia art. 153 p.p.s.a., art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. oraz art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. okazały się zasadne, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. O zwrocie kosztów zastępstwa procesowego orzeczono na mocy art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.