Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 560/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-08-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 6 pkt 6, 98, 104 ust. 4
journal: Dz.U. 2016 poz 930
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędziowie NSA Jan Paweł Tarno del. WSA Agnieszka Miernik Protokolant starszy sekretarz sądowy Julia Chudzyńska po rozpoznaniu w dniu 23 sierpnia 2018 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 października 2017 r. sygn. akt I SA/Wa 1170/17 w sprawie ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku celowego oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 6 października 2017 r. sygn. akt I SA/Wa 1170/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] lipca 2017 r. nr w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku celowego.

Powyższy wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia [...] października 2015 r. Wójt Gminy S. przyznał A.K. prawo do zasiłku celowego na dofinansowanie zakupu opału (drewna do kominka) i częściowe pokrycie kosztów zakupu energii elektrycznej w wysokości 400 złotych.

Postanowieniem z [...] lutego 2016 r. Wójt Gminy S. wznowił z urzędu postępowanie administracyjne zakończone decyzją Wójta Gminy S. z dnia [...] października 2015 r., wobec ujawnienia w listopadzie 2015 r. okoliczności istotnych dla sprawy ustalenia uprawnień do zasiłku celowego nie znanych organowi w dacie wydania decyzji.

Decyzją z [...] kwietnia 2016 r., Wójt Gminy S. orzekł o uchyleniu decyzji Wójta Gminy S. z dnia [...] października 2015 r. w całości i odmowie przyznania A. K. pomocy w formie zasiłku celowego na dofinansowanie zakupu opału (drewna do kominka) i częściowe pokrycie kosztów zakupu energii elektrycznej.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2016 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Decyzją z [...] grudnia 2016 r., Wójt Gminy S. orzekł o ustaleniu A.K. wysokości nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 400 zł i zobowiązaniu do zwrotu tej kwoty w terminie 14 dni od dnia gdy decyzja stanie się ostateczna.

Decyzją z dnia [...] marca 2017 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. uchyliło decyzję Wójta Gminy S. z [...] grudnia 2016 r. w całości i przekazało temu organowi sprawę do ponownego rozpoznania.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2017 r., Wójt Gminy S. orzekł o ustaleniu A.K. wysokości nienależnie pobranego świadczenia w postaci zasiłku celowego na dofinansowanie zakupu opału (drewna do kominka) i częściowe pokrycie kosztów zakupu energii elektrycznej w kwocie 400 zł oraz zobowiązaniu do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w terminie 1,5 roku od dnia kiedy decyzja stanie się ostateczna.

Odwołanie od tej decyzji złożył A. K.

Decyzją z [...] lipca 2017 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia Kolegium przywołało treść art. 6 pkt 16, art. 98 oraz art. 104 ust. 3 i 4 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2016 r. poz. 930 ze zm.). Następnie podniosło, iż ostateczną decyzją z dnia [...] kwietnia 2016 r. Wójt Gminy S. uchylił decyzję Wójta Gminy S. z dnia [...] października 2015 r. o przyznaniu pomocy w formie zasiłku celowego na dofinansowanie zakupu opału (drewna do kominka) i częściowe pokrycie kosztów zakupu energii elektrycznej i odmówił przyznania pomocy w formie zasiłku celowego. Kolegium wskazało, że pobrany zasiłek celowy na podstawie decyzji, która następnie została uchylona w związku z ujawnieniem nowych okoliczności istotnych dla rozpatrzenia sprawy, jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Organ podniósł, że skarżący jest rozwiedziony, mieszka w domu po zmarłej matce, zajmując 5 pomieszczeń. Budynek wyposażony jest we wszystkie media. Dom jest posadowiony na działce siedliskowej [...], wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha gruntów. Wg zaświadczenia Urzędu Gminy S. powierzchnia działek nr [...],[...] i [...] wynosi [...] ha fizycznych w tym [...] ha przeliczeniowego. Dom i nieruchomość tworzy siedlisko, które jest centrum życiowym wnioskodawcy od wielu lat. Kolegium wskazało również, iż w związku z postanowieniem Sądu Rejonowego [...] w W. z dnia [...] lutego 2017 r., sygn. akt [...], stwierdzającym nabycie spadku po zmarłej Z. K. w całości przez wnuka D. K., wnioskodawcy jako jedynemu ustawowemu spadkobiercy po Z. K., w związku z ustaleniem na podstawie testamentu innego spadkobiercy przysługuje na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, prawo do zachowku. Organ podniósł, iż wnioskodawca nie chce się jednak ubiegać o należny mu zachowek, ponieważ jak twierdzi, wystąpienie o zachowek nie jest możliwe, gdyż dom w którym mieszka, a będący obecnie własnością syna, jest jedynym możliwym dla niego miejscem zamieszkania. Gdyby syn musiał sprzedać nieruchomość aby zaspokoić roszczenie w ramach zachowku, to wtedy on pozbawiony byłby mieszkania. W ocenie organu odwoławczego, co podnosi również organ I instancji, wnioskodawca podejmuje tylko działania "mające na celu ochronę majątku rodzinnego kosztem pieniędzy publicznych.... Nie ubieganie się o uzyskanie zachowku jest ewidentnym brakiem współdziałania z GOPS w S. w rozwiązywaniu jego, jak sam twierdzi trudnej sytuacji życiowej."

Kolegium wskazało również na ustalenia wynikające ze znajdującego się w aktach wywiadu środowiskowego, to jest że w marcu 2017 r. wnioskodawca uzyskał dochód w wysokości 85 zł z tytułu korzystania z karty płatniczej syna, nie podejmuje żadnej pracy, jest zarejestrowany w PUP w C. jako bezrobotny bez prawa do zasiłku, ponadto otrzymuje pomoc rzeczową od syna, znajomych i sąsiadów. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że syn również ponosi częściowo wydatki utrzymania domu i opłacania rachunków, była żona opłaca comiesięczne rachunki wnioskodawcy za telefon komórkowy. Organ wskazał, iż wnioskodawca użytkuje również samochód, którego właścicielem na mocy testamentu jest również syn D. K., który równocześnie ponosi koszty utrzymania samochodu. Kolegium wskazało ponadto, że w wywiadzie wnioskodawca oświadczył, iż w listopadzie 2016 r. uzyskał dochód w wysokości 75 zł, w grudniu 90 zł, w styczniu 90 zł, w lutym 60 zł oraz że jego dochód nigdy nie przekroczył kryterium dochodowego. Ponadto, wnioskodawca stwierdził, że od kwietnia 2017 r. nie będzie korzystał z karty płatniczej syna, ponieważ syn użyczył mu karty tylko na okres zimowy (dane znane Kolegium z urzędu).

Organ wskazał, że jak wynika z poczynionych ustaleń, wnioskodawca stwierdził, że syn pokrywa koszty utrzymania domu, jednak uszczupla to budżet domowy syna, nie może on przeznaczyć środków finansowych na swoje dziecko, ponieważ to co mógłby przeznaczyć na swoje dziecko, musi wydać na potrzeby ojca. Kolegium podniosło również, iż wnioskodawca nie jest osobą nieporadną z tytułu wieku ani schorowaną, wykonał badania diagnostyczne (w tym usg jamy brzusznej, rtg klatki piersiowej, badania w poradni chorób naczyń i onkologicznej), które nie potwierdziły wystąpienia żadnego schorzenia, jest osobą zdrową. Nie przyjmuje żadnych stałych leków. Dom, w którym zamieszkuje wnioskodawca wyposażony jest w podstawowy sprzęt gospodarstwa domowego (lodówka, pralka, kuchnia mikrofalowa), można uznać nawet za ponadstandardowe (ekspres do kawy, dwa telewizory, urządzenie wielofunkcyjne (fax, ksero, drukarka, komputer).

Kolegium podniosło ponadto, że utrzymując w mocy decyzję organu I instancji miało na względzie, że wnioskodawca nie jest osobą nieporadną, w podeszłym wieku ani też osobą schorowaną, korzysta nieodpłatnie z mieszkania, a ponadto uzyskuje pomoc rzeczową od syna, byłej żony, sąsiadów i znajomych. Syn opłaca w większości rachunki z tytułu utrzymania domu, za to wnioskodawca dba o jego własność, utrzymuje dom w należytym porządku, opiekuje się dwoma psami, z których jeden należy do syna. Wnioskodawca nie jest osobą samotną, pomimo iż samotnie gospodaruje i zamieszkuje w domu syna, ma dorosłe dzieci - syna i córkę, którzy powinni wspierać ojca w trudnej sytuacji (również materialnie), co czynią, jak stwierdza wnioskodawca.

W ocenie Kolegium, wnioskodawca będący w wieku produkcyjnym, zdrowy, korzystający z samochodu syna, zarejestrowany w PUP jako bezrobotny od grudnia 2012 r., powinien poczynić bardziej usilne starania w celu podjęcia zatrudnienia, choćby na zasadzie pracy dorywczej, a nie oczekiwać jedynie na pomoc dzieci, znajomych i sąsiadów, od których otrzymuje, jak stwierdza, pomoc rzeczową. Powyższe okoliczności oraz to, iż w lipcu 2018 r. wnioskodawca nabędzie prawo do emerytury, powodują przychylenie się przez Kolegium do stanowiska organu I instancji, że po okresie 1,5 roku od dnia kiedy decyzja o zwrocie stanie się ostateczna, zwrot ten nie będzie nadmiernym obciążeniem dla wnioskodawcy. Zobowiązany będzie miał bowiem możliwość dokonać zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie tylko z zachowku, o który może ubiegać się obecnie, ale świadomie rezygnuje z tego prawa, ale również z emerytury.

Organ odwoławczy podniósł również, iż decyzja w sprawie nienależnie pobranego świadczenia jest konsekwencją prawną decyzji SKO w C. z [...] czerwca 2016 r. utrzymującej w mocy decyzję Wójta Gminy S. [...] kwietnia 2016 r. Powyższa decyzja Kolegium nie została zaskarżona do sądu i, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 16 kpa, podlega ochronie trwałości, którą można wzruszyć tylko w trybach nadzwyczajnych przewidzianych w k.p.a.

Skargę na ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. złożył A. K. wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Oddalając skargę Sąd I instancji podniósł, że w świetle regulacji ustawy o pomocy społecznej, nienależnie pobrane świadczenie, tj. świadczenie uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej, podlega zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, a wysokość tej należności, podlegającej zwrotowi i ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, ustala się w drodze decyzji administracyjnej.

Stosownie do art. 98 ustawy, świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny, przy czym art. 104 ust. 4 ustawy stosuje się odpowiednio. W sytuacji, gdy w jednym przepisie istnieje odesłanie do odpowiedniego stosowania innego przepisu, to zgodnie z zasadami wykładni należy rozważyć, czy ze względu na przedmiot regulacji przepis prawa, do którego jest kierowane odesłanie należy stosować wprost, z pewnymi modyfikacjami czy też należy wyłączyć jego zastosowanie. Ogólne zasady pomocy społecznej, w tym zasada kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem osób korzystających z pomocy społecznej i ochroną ich dóbr osobistych, przemawiają za zastosowaniem wprost tej normy. Prawidłowa zatem wykładnia art. 98 ustawy, nakłada na organ obowiązek ustalenia terminu i wysokości zwrotu należności (świadczenia nienależnie pobranego), co poprzedzone powinno zostać postępowaniem wyjaśniającym sytuację osoby lub rodziny, również pod kątem zaistnienia przesłanek wymienionych w art. 104 ust. 4 ustawy, które mogą uzasadniać odstąpienie od żądania zwrotu świadczenia nienależnego.

Decyzje wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Oznacza to, że organowi administracji przysługuje luz decyzyjny co do wyboru treści rozstrzygnięcia. Zaś kontrola Sądu jest ograniczona w takim znaczeniu, że ocenie sądowej podlega jedyne badanie legalności prowadzonego postępowania wyjaśniającego, a w szczególności to, czy rozstrzygnięcie podjęte zostało zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego. Kontroli tej nie podlega natomiast rozstrzygnięcie organu administracji jako wynik wyboru jednego z możliwych sposobów rozpatrzenia sprawy.

W ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie trafnie przyjęto, że jej okoliczności - oceniając zarówno sytuację materialną, życiową jak i rodzinną skarżącego - nie wskazują na to aby w odniesieniu do sytuacji skarżącego zachodził "szczególnie uzasadniony przypadek", który uzasadniałby możliwość skorzystania z dobrodziejstwa regulacji określonej w art. 104 ust. 4 ustawy.

Jak wynika z akt sprawy, jak również uzasadnień decyzji organów obu instancji, kwestia zaistnienia przesłanek, o których mowa w art. 104 ust. 4 ustawy była przedmiotem postępowania dowodowego prowadzonego przez organ pomocowy. Z akt tych wynika, iż w dniu 5 kwietnia 2017 r. sporządzono aktualizację wywiadu środowiskowego, który potwierdził wcześniejsze ustalenia.

Z akt sprawy wynika również, iż postanowieniem z dnia [...] lutego 2017 r., sygn. akt [...], Sąd Rejonowy [...], Wydział II Cywilny, stwierdził nabycie spadku po zmarłej Z. K. w całości przez syna skarżącego, D. K. Zauważyć trzeba, iż ww. postanowieniem z [...] lutego 2017 r. stwierdzono nabycie spadku po zmarłej Z.K. przez innego spadkobiercę niż skarżący. W konsekwencji, prowadząc postępowanie wyjaśniające sytuację skarżącego na potrzeby wydania przedmiotowego rozstrzygnięcia organ I instancji bezzasadnie przypisał skarżącemu tytuł prawny do nieruchomości położonej w S., gdzie skarżący samodzielnie zamieszkuje, a w konsekwencji bezzasadnie przypisał mu dochód z tej nieruchomości (gospodarstwa rolnego). Analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego potwierdza jednak, iż powyższe uchybienie organu I instancji w ocenie sytuacji skarżącego nie ma wpływu na prawidłowość zaskarżonego rozstrzygnięcia. Z przeprowadzonego w sprawie postępowania wyjaśniającego sytuację skarżącego wynika bowiem, co słusznie podniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze, iż skarżący nie jest osobą nieporadną, w podeszłym wieku ani też osobą schorowaną, korzysta nieodpłatnie z mieszkania, a ponadto uzyskuje pomoc rzeczową od syna, byłej żony, sąsiadów i znajomych. Syn opłaca w większości rachunki z tytułu utrzymania domu, za to skarżący dba o jego własność, utrzymuje dom w należytym porządku, opiekuje się dwoma psami, z których jeden należy do syna. Skarżący nie jest osobą samotną, pomimo iż samotnie gospodaruje i zamieszkuje w domu syna, to ma dorosłe dzieci - syna i córkę, którzy winni wspierać ojca w trudnej sytuacji (również materialnie), co czynią, jak twierdzi skarżący. Trafnie również zwrócił uwagę organ odwoławczy, iż sam skarżący będący w wieku produkcyjnym, zdrowy, korzystający z samochodu syna, zarejestrowany w Państwowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny od grudnia 2012 r., powinien poczynić bardziej usilne starania w celu podjęcia zatrudnienia, a nie oczekiwać jedynie na pomoc dzieci, znajomych i sąsiadów, od których otrzymuje, jak twierdzi, pomoc rzeczową.

Organ słusznie również zwrócił uwagę na okoliczność, iż pomimo ustalenia innego spadkobiercy po zmarłej Z. K. skarżący świadomie rezygnuje z możliwości pokonania trudnej sytuacji życiowej poprzez np. uregulowanie kwestii związanej z uzyskaniem zachowku, o który może się obecnie ubiegać.

Nie bez znaczenia dla oceny prawidłowości zaskarżonego rozstrzygnięcia pozostaje również podnoszona w zaskarżonej decyzji okoliczność, iż skoro skarżący w połowie 2018 r. nabędzie uprawnienia emerytalne, to po wskazanym w zaskarżonej decyzji terminie 1,5 roku od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna, zwrot nienależnie pobranego świadczenia nie będzie nadmiernym obciążeniem dla skarżącego, ponieważ będzie miał możliwość tego zwrotu nie tylko z zachowku, o który może się ubiegać już obecnie, ale świadomie z tego rezygnuje, ale również z emerytury. Przy tym, odnosząc się do zarzutu nieuwzględnienia przez organ bardzo trudnej sytuacji skarżącego już po otrzymaniu emerytury (konieczność przeznaczenia emerytury w całości na spłatę alimentów dla dwóch uprawnionych córek), podnieść trzeba, iż istnieją w polskim prawodawstwie instrumenty prawne, dopasowujące wymiar zobowiązań alimentacyjnych do aktualnej sytuacji życiowej osoby zobowiązanej. Takim instrumentem jest art. 138 ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682).

Z rozstrzygnięciem tym skarżący nie zgodził się i wywiódł skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zaskarżając wyrok w całości, zarzucono:

1. na zasadzie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm., dalej, jako "P.p.s.a."), naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

a. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w związku z art. 3 ust. 1, ust. 3 i ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że skarżący powinien zwrócić przyznane mu uprzednio świadczenie, podczas, gdy skarżącemu powinno zostać przyznane wsparcie z pomocy społecznej,

b. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w związku z art. 6 pkt 16 w związku z art. 98 w zw. z art. 104 ust. 3 i 4 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że pobrane przez skarżącego świadczenie w formie zasiłku celowego stanowi nienależnie pobrane świadczenie, co w konsekwencji skutkowało przyjęciem, że świadczenie to winno być zwrócone przez skarżącego w terminie 1,5 roku od daty uprawomocnienia się orzeczenia,

c. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w związku z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że w sprawie nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek i nieodstąpienie przez organ od żądania zwrotu pobranego świadczenia, w sytaucji, w której powinno mieć ono miejsce;

2. na zasadzie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a. art. 145 § 1 pkt 1 lit c P.p.s.a. w zw. z art. 6, 7, 8, 9, 75 § 1, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. poprzez bezzasadne oddalenie skargi i uznanie, że w uzasadnieniu rozstrzygnięcia organu odwoławczego dokonano prawidłowej analizy sytuacji materialnej i życiowej skarżącego, podczas, gdy nieustalono wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i niedokonano wszechstronnej oceny materiału dowodowego zebranego w toku postępowania,

b. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. poprzez oddalenie skargi mimo, że organ naruszył przepisy postępowania w ten sposób, że:

- niedostatecznie wyjaśnił stan faktyczny sprawy z pominięciem stanowiska skarżącego i oparł się jedynie na twierdzeniach organu I instancji, które nie znajdują odzwierciedlenia w materiale dowodowym sprawy,

- dokonał oceny dowodów w sposób dowolny, co doprowadziło do przyjęcie, że świadczenie zostało przez skarżącego pobrane nienależnie, skarżący nie współpracuje z organem w celu ustalenia jego sytuacji majątkowej, gdyż nie dochodzi swoich roszczeń z tytułu zachowku, podczas, gdy wystąpienie z roszczeniem o zapłatę zachowku byłoby sprzeczne z celem ustawy o pomocy społecznej.

Mając powyższe na uwadze, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, zasądzenie na rzecz pełnomocnika kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu w wysokości 150% stawki, oświadczając, iż koszty te nie zostały pokryte ani w części ani w całości.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że Sąd I instancji naruszył wskazane w zarzutach przepisy prawa materialnego oraz przepisy postępowania. Skarżący zwrócił uwagę, że wystąpienie skarżącego przeciwko synowi z roszczeniem o zachowek byłoby sprzeczne z zasadą pomocniczości pomocy społecznej wynikające z ustawy. Konieczność zapłaty kwoty zachowku wymusiłaby na synu skarżącego konieczność sprzedaży domu, a skarżący straciłby miejsce zamieszkania. Nadto ubieganie się o zachowek jest uprawnieniem nie zaś obowiązkiem spadkobiercy. Na uwagę zasługuje też to, że w toku są cztery analogiczne postępowania zawisłe przed sądem administracyjnym dotyczące zwrotu nienależnie pobranego świadczenia oraz cztery postępowania toczące się przed organem. Fakt, że skarżący uzyska prawo do emerytury nie jest równoznaczne z tym, że jego sytuacja materialna poprawi się i będzie na tyle dobra, że będzie mógł zwrócić świadczenie bez uszczerbku utrzymania koniecznego. Skarżący otrzyma świadczenie emerytalne w kwocie 1100 zł, a obowiązany jest do zapłaty alimentów na rzecz córek w kwocie 1000 zł. Nie są także, zdaniem skarżącego, prawidłowe ustalenia dotyczące jego stanu zdrowia. Aktualnie leczy się on bowiem w poradni kardiologicznej, ortopedycznej, pulmonologicznej i neurologicznej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej, jako: "P.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zachodzi. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany był ograniczyć swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych.

Oceniając zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał je za nieusprawiedliwione.

Postępowanie w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia jest postępowaniem związanym z postępowaniem w przedmiocie przyznania świadczenia z pomocy społecznej, w tym sensie, że jest konsekwencją uznania, że wypłacone świadczenie zostało nienależnie pobrane. Badaniu w postępowaniu związanym z ustaleniem czy wypłacone świadczenie było świadczeniem nienależnie pobranym, w rozumieniu art. 6 pkt 16 ustawy z dnia z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2016 r. poz. 930, ze zm., zwanej dalej ustawą), podlega fakt wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji przyznającej świadczenie z pomocy społecznej, jego wypłaty, wysokości oraz dowody pozwalające na uznanie bądź nie, że strona postępowania poinformowania była o okolicznościach, których wystąpienie spowoduje uznanie świadczenia za nienależnie pobrane.

W tej sprawie, Wójt Gminy S. uchylił własną decyzję z dnia [...] października 2015 r. o przyznaniu skarżącemu pomocy w formie zasiłku celowego na dofinansowanie zakupu opału i odmówił przyznania pomocy w formie zasiłku celowego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Skarżący nie wniósł od tej decyzji skargi do sądu administracyjnego, a zatem decyzja uchylająca decyzję o przyznaniu świadczenia i odmawiająca jego przyznania, jest prawomocna. Jak wyjaśniał organ w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenia, skarżący był posiadaczem gospodarstwa rolnego, z którego dochód nie był doliczony do dochodu miesięcznego, na podstawie którego przyznano zasiłek celowy. Organy orzekające w tej sprawie ustaliły m. in., że skarżący jest rozwiedziony, mieszka w domu po zmarłej matce, zajmując 5 pomieszczeń. Budynek wyposażony jest we wszystkie media. Dom jest posadowiony na działce siedliskowej, wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha gruntów. Wg zaświadczenia Urzędu Gminy S. powierzchnia działek nr [...],[...] i [...] wynosi [...] ha fizycznych w tym [...] ha przeliczeniowego. Dom i nieruchomość tworzy siedlisko, które jest centrum życiowym skarżącego od wielu lat. Co więcej, w związku z postanowieniem Sądu Rejonowego [...] w W. z dnia [...] lutego 2017 r., sygn. akt [...], stwierdzającym nabycie spadku po zmarłej Z.K. w całości przez wnuka D. K., skarżącemu jako jedynemu ustawowemu spadkobiercy po Z. K., w związku z ustaleniem na podstawie testamentu innego spadkobiercy przysługuje na podstawie art. 991 § 1 kc prawo do zachowku. Nadto z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący nie podejmuje żadnej pracy, jest zarejestrowany w PUP w C. jako bezrobotny bez prawa do zasiłku, ponadto otrzymuje pomoc rzeczową od syna, znajomych i sąsiadów. Syn ponosi częściowo wydatki utrzymania domu i opłacania rachunków (w tym utrzymanie samochodu, z którego korzysta skarżący), była żona opłaca comiesięczne rachunki wnioskodawcy za telefon komórkowy. W dniu 1 kwietnia 2015 r. skarżący wystąpił z wnioskiem do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o nadanie posiadanemu gospodarstwu rolnemu, numeru identyfikacyjnego, a w dniu [...] kwietnia 2015 r. skarżący został wpisany do ewidencji producentów i otrzymał numer identyfikacyjny.

W przedmiotowej sprawie, skarżący nie powiadomił organu pomocy społecznej o fakcie posiadania gospodarstwa rolnego, z którego czerpie dochód, czego skutkiem było uchylenie decyzji o przyznaniu świadczenia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego zarówno organy pomocy społecznej, jak i Sąd I instancji, prawidłowo przyjęły, że zatajenie powyższych informacji doprowadziło do wadliwej oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego. W sprawie zachodziły zatem przesłanki do zastosowania art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej.

Pobrane więc przez skarżącego świadczenie (fakt pobrania świadczenia nie jest kwestionowany) na podstawie decyzji, która następnie została uchylona w związku z ujawnieniem nowych okoliczności istotnych dla rozpatrzenia sprawy, jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Wskazać też trzeba, że przepis art. 98 ustawy o pomocy społecznej, określa obowiązek zwrotu świadczeń nienależenie pobranych, skierowany do osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej i niezależny od dochodu rodziny. Wśród przesłanek pozwalających na uznanie przyznanego i wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane ustawodawca nie zawarł warunku związanego z aktualnym kryterium dochodowym, czy stanem zdrowia. W przedmiotowym postępowaniu warunkiem takim nie jest również czynienie ocen czy strona powinna korzystać z pomocy społecznej czy nie. Okoliczności te podlegałyby zbadaniu w postępowaniu związanym z przyznaniem konkretnego świadczenia. Jednocześnie jednak przepis ten wskazuje na odpowiednie stosowanie art. 104 ust. 4 ustawy, w którym jest mowa o przypadkach szczególnie uzasadnionych. Ich istotnym elementem jest ewentualność powstania nadmiernego obciążenia lub zniweczenia skutków udzielanej pomocy, co uzasadnia rozważenie możliwości odstąpienia od żądania zwrotu.

Regulacje te oznaczają, iż wskazana w art. 98 ustawy sytuacja dochodowa rodziny, niewpływająca na jego gruncie na obowiązek zwrotu, ustępuje pierwszeństwa w określeniu kwalifikacji sytuacji faktycznej, jeśli tę ostatnią można określić jako nadmierne obciążenie czy zniweczenie skutków udzielanej pomocy. Są to zatem sytuacje szczególne, wyłączające zastosowanie reguły ogólnej z art. 98 ustawy, przy czym fakt wskazania odpowiedniego stosowania art. 104 ust. 4 powoduje, że organ ma obowiązek rozważenia ich wystąpienia.

Jak wynika z akt sprawy kwestia zaistnienia przesłanek, o których mowa w art. 104 ust. 4 ustawy była przedmiotem postępowania dowodowego prowadzonego przez organy orzekające w tej sprawie, a Sąd I instancji właściwie dokonał oceny legalności wydanych decyzji, uznając je za zgodne z prawem.

Zarzuty zatem dotyczące naruszenia przepisów postępowania, sprowadzające się do zakwestionowania ustaleń stanu faktycznego poprzez dowolną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego, są pozbawione racji. Z przyczyn wskazanych wyżej, Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził nadto naruszenia przepisów prawa materialnego - ustawy o pomocy społecznej, powołanych w skardze kasacyjnej.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 P.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu, ponieważ przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a., mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania pomiędzy stronami, zaś wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 § 1 P.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 P.p.s.a.