Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2728/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-11-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 pkt 1 lit c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz, sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj, asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 listopada 2022 r. sprawy ze skarg M. M., E. K., T. P., O, P., J. G.i J. P. oraz Starosty W. reprezentującego Skarb Państwa, Powiatu W. i Domu Pomocy Społecznej im. [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 października 2020 r. nr GZ.rn.625.47.2018 w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia 29 stycznia 2018 r., znak: WS.III.7515.1.9.2015.IB; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Powiatu W. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; 3. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Domu Pomocy Społecznej im. [...] kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

M. M., E. K., T. P., O. P., J. G., J. P. oraz Starosta [...], Powiat [...] i Dom Pomocy Społecznej [...] w I. wnieśli skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zaskarżając wskazane punkty decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 października 2020 r. w przedmiocie reformy rolnej.

Stan sprawy przedstawia się następująco.

Decyzją z dnia 29 stycznia 2018r., znak: WS-111.7515.1.9.2015.IB, Wojewoda M. po rozpoznaniu wniosku M. M., E. K., T. P., O. P. oraz J. P., o wydanie w trybie 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51, dalej, jako: dekret), decyzji stwierdzającej, że majątek ziemski [...], stanowiący własność J. L., syna Z. nie podlegał pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, w zakresie obejmującym nieruchomości wchodzące w skład zespołu pałacowo-parkowego, przedsiębiorstwa "[...]", tartaku, młyna oraz cegielni położonych w I., oznaczonych jako działki ewidencyjne położone w I., gm. [...] nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]. [...], [...], [...], [...]. [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]. [...], [...], [...], [...]. [...], [...], [...], [...], [...] i [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], oraz jako dawne parcele katastralne nr [...], pb [...], pgr [...] i pb [...] b. gm. kat. [...] w pkt I stwierdził, że pochodzące z nieruchomości ziemskiej [...] nieruchomości oznaczone w dniu 13 września 1944r. jako parcele katastralne nr pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pb [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pb [...], pgr [...], pgr [...], pb [...], pgr [...], część pgr [...] (w granicach aktualnej działki ewidencyjnej nr [...]), pgr [...], część pgr [...] (w granicach aktualnej działki ewidencyjnej nr [...]), pgr [...], pb [...], pgr [...] objęte w Iwh gm. kat. [...] - nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, natomiast w pkt II stwierdził, że pochodzące z nieruchomości ziemskiej [...] nieruchomości oznaczone w dniu 13 września 1944 r. jako parcele katastralne pgr [...], pgr [...], pgr [...], część pgr [...] (w granicach aktualnych działek ewidencyjnych nr [...] oraz [...]), pgr [...], pb [...], pb [...], pb [...], pgr [...], pgr [...]. pgr [...], pb [...]. pgr [...]. pgr [...] (w granicach aktualnej działki ewidencyjnej nr [...]), pgr [...], pgr [...], pb [...], pgr [...] oraz część pgr [...] (w granicach aktualnych działek ewidencyjnych nr [...] oraz [...]) objęte Iwh [...] gm. kat. [...] - podpadały pod działanie dekretu.

Odwołanie od ww. decyzji w części dotyczącej pkt II, złożyli M. M., E. K., T. P., O. P. oraz J. P. Powiat [...] oraz Starosta [...], działające w imieniu Skarbu Państwa oraz Dom Pomocy Społecznej [...] w I. zakwestionowały natomiast prawidłowość pkt I decyzji organu I instancji.

Zaskarżoną decyzją z dnia 12 października 2020 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu wskazał, że opracowana dokumentacja geodezyjna obrazuje jakim konkretnie dawnym parcelom katastralnym odpowiadają aktualne działki ewidencyjne objęte wnioskiem (Operat techniczny Opracowanie dla celów prawnych: Analiza stanu Ewidencyjno-prawnego dla działek ewidencyjnych nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]; sporządzona przez geodetę uprawnionego mgr inż. T. U. z dnia 23 listopada 2016r.). I tak:

- dz. ew. nr [...] - odpowiada części parceli pgr [...],

- dz. ew. nr [...] - odpowiada części parceli pgr [...],

- dz. ew. nr [...] - odpowiada części parceli pgr [...],

- dz. ew. nr [...] - odpowiada części parceli pb [...] i części parceli pgr [...],

- dz. ew. nr [...] odpowiada parceli [...],

- dz. ew. [...] odpowiada części parceli pgr [...],

- dz. ew. [...] odpowiada części parceli pb [...],

- dz. ew. nr [...] odpowiada parceli pgr [...], części parceli pgr [...], części parceli pb [...],

- dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pb [...], części parceli pb [...], części parceli pgr [...], (wskazane działki ewidencyjne stanowią własność osoby fizycznej, ujęte są w księdze wieczystej [...]);

dz. ew. nr [...] odpowiada parceli pgr [...].

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...],

dz. ew. nr [...] odpowiada parceli pgr [...],

- dz. ew. nr [...] odpowiada parceli pgr [...],

- dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...], części parceli [...],

- dz. ew. nr [...] odpowiada parceli pb [...],

- dz. ew. nr [...] odpowiada parceli pb [...],

- dz. ew. nr [...] odpowiada parceli pb [...],

- dz. ew. nr [...] odpowiada parceli pgr [...],

- dz. ew. nr [...] odpowiada parceli pgr [...],

- dz. ew. nr [...] odpowiada parceli pb [...], części parceli pgr [...], części parceli pgr [...], części parceli pgr [...],

- dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pb [...] oraz części parceli pb [...],

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pb [...] oraz części parceli pb [...],

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pb [...],

(wskazane wyżej działki ewidencyjne objęte są księgą wieczystą [...] stanowią własność Powiatu [...] w zarządzie Domu Pomocy Społecznej [...] w I.);

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...] (księga wieczysta [...]; własność spółki cywilnej);

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...],

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...],

(ww. działki objęte są księgą wieczystą [...] własność Skarbu Państwa);

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...],

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...] oraz części parceli [...],

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...],

dz. ew. [...] odpowiada części parceli pgr [...],

(ww. działki objęte są księgą wieczystą [...] - własność gminy L.);

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...] oraz części parceli pgr [...],

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...],

(ww. działki objęte są księgą wieczystą [...] - własność Gminy [...] w użytkowaniu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością);

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...] oraz części parceli pgr [...],

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...] oraz części parceli pgr [...],

(ww. działki są objęte księgą wieczystą [...] - własność osób fizycznych);

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...],

dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...],

(ww. działki objęte są księgą wieczystą [...] własność Skarbu Państwa w zarządzie GDDKiA);

- dz. ew. nr [...] odpowiada parceli pgr [...] (działka objęta jest księgą wieczystą [...] własność Skarbu Państwa),

- dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...],

- dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...],

- dz. ew. nr [...] odpowiada części parceli pgr [...],

(ww. działki objęte są księgą wieczystą [...] - własność Gminy L.)

Parcela katastralna pgr [...] objęta Iwh [...] odpowiada:

części dz. ew. nr [...] (objętej księgą wieczystą [...] - własność osoby fizycznej),

części dz. ew. nr [...] (objętej księgą wieczystą [...] - własność Skarbu Państwa,

- części dz. ew. nr [...] - nie ma urządzonej księgi wieczystej, na podstawie AWZ nr [...] stanowi własność osób fizycznych).

Parcela pgr [...], objęta Iwh [...], odpowiada:

części dz. ew. nr [...] (objętej księgą wieczystą [...] - własność Skarbu Państwa),

- części dz. ew. nr [...] (objętej księgą wieczystą [...] - własność osoby fizycznej).

Parcela pb [...] objęta Iwh [...] odpowiada części dz. ew. nr [...], objętej księga wieczystą [...] - własność Skarbu Państwa.

Parcela budowlana pb [...] odpowiada dz. ew., nr [...] objętej księgą wieczystą [...] - własność Skarbu Państwa.

W celu wykazania jakim dawnym parcelom katastralnym odpowiadają działki wykazane w aktualnie obowiązującej ewidencji gruntów wykorzystano mapę katastralną, mapę ewidencyjną oraz dokumenty będące podstawą założenia ksiąg wieczystych. Sporządzono wykaz synchronizacyjny oraz mapę stanu ewidencyjno-prawnego, przedstawiającą położenie parcel katastralnych na tle rysunku mapy ewidencji gruntów. W wykazie synchronizacyjnym wskazano powierzchnie działek oraz powierzchnie parcel, jakim odpowiadają te działki. Wyniki analizy przedstawiono w wykazie synchronizacyjnym.

Przedmiotem postępowania objęte zostały następujące parcele katastralne: część pgr [...], pgr [...], pb [...], pgr [...], pb [...], pgr [...], cz. pgr [...], pb [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], cz. pgr [...], pb [...], pb [...], pb [...], pgr [...], pgr [...], pb [...], cz. pgr [...], pgr [...], pgr [...], pb [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pb [...] w granicach działek ewidencyjnych numer: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], obręb [...], jednostka ewidencyjna [...].

Dalej Minister podniósł, że w sentencji zaskarżonego rozstrzygnięcia przywołano oznaczenie dawnych parcel katastralnych, które w całości lub części weszły w skład aktualnych działek ewidencyjnych. Organ orzekając obowiązany był bowiem do ustalenia stanu faktycznego i prawnego nieruchomości na dzień wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, tj. na dzień 13 września 1944r. W byłym zaborze austriacko-węgierskim na dzień wejścia w życie dekretu obowiązywała przyjęta struktura podziału ewidencyjnego. Numeracja działek majątku ziemskiego [...] była prowadzona na podstawie katastru austriackiego, w którym nadano odrębną numerację dla parcel niezabudowanych pgr (parcele gruntowe) i odrębną numerację dla parcel zabudowanych pb.

Minister zauważył, że organ I instancji prawidłowo stwierdził, że nie wszystkim aktualnym właścicielom (bądź użytkownikom wieczystym) należy przyznać status strony w postępowaniu. Prawa osób trzecich działających w dobrej wierze chronione są bowiem rękojmią wiary publicznej ksiąg wieczystych i w żaden sposób nie zostają naruszone treścią rozstrzygnięcia nadzorczego wydanego w przedmiocie orzeczenia o przejęciu nieruchomości na cele reformy rolnej.

Minister przytoczył treść art. 2 ust. 1 lit. e dekretu oraz § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10 poz. 51, dalej, jako: rozporządzenie wykonawcze), a także stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w uchwale o sygn. akt I OPS 3/10, i opisał zasady rządzące się postępowaniem w trybie powołanych przepisów.

Przenosząc powyższe na grunt tej sprawy, Minister podniósł, że nieruchomości objęte wnioskiem w przedmiotowej sprawie można podzielić na kilka kompleksów:

1. działki ewidencyjne położone w I. zajęte pod młyn i tartak to: dz. ew. nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...];

2. działki ewidencyjne położone w I. zajęte pod zespół pałacowo-parkowy to: dz. ew. nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...];

3. działki ewidencyjne związane z prowadzeniem fabryki wódek i likierów to: dz. ew. nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...];

4. z prowadzeniem cegielni związane są parcele katastralne pgr [...], pb [...], pgr [...] i pb [...] b. gm. kat. [...].

Z akt wynika, że objęte wnioskiem nieruchomości stanowią zespół nieruchomości o znacznych wartościach architektonicznych i krajobrazowych, składający się z odrębnych części o różnorodnym charakterze i przeznaczeniu. Są to między innymi budynki mieszkalne (w tym dwór i park), dawne budynki administracyjne, zabudowania folwarczne, zespół gorzelni, młyn, tartak i cegielnia.

W czasie okupacji majątek ziemski [...] znajdował się w zarządzie komisarycznym. W znajdującym się w aktach "Protokole objęcia majątku w I. z dnia 6 lutego 1945 r." wymieniono, że na jego terenie znajdowały się: elektrownia, tartak /i gater/, fabryka [...], cegielnia polowa, młyn parowy oraz suszarnia warzyw. Omawiana nieruchomość ziemska obejmowała wówczas 300 ha ziemi, w tym: 220 ha lasu, 60 ha ziemi ornej, 1,5 ha stawów rybnych, 2,5 ha terenu pod zabudowaniami oraz 16 ha pastwisk i nieużytków. Jako obejmowane nieruchomości w protokole tym wyszczególniono: pałac, fabrykę [...], stolarnię i magazyn, suszarnię, dom administracyjny, 4 budynki mieszkalne, stajnie, chlewy, kurnik, 4 stodoły, szopę na opał, owczarnię, piec polowy, 2 szopy ceglane, oranżerię, tartak i elektrownię, maszynownię, kuźnię i węglarnię. Natomiast protokół zdawczo-odbiorczy z dnia 24 października 1945 r. wskazuje następujące budynki i obiekty znajdujące się na tzw. resztówce (czyli nierozparcelowanej części) majątku: pałac, budynek administracyjny, stajnia murowana, chlewy - budynek murowany, kurniki, stodoły - 4, szopa na wozy, fabryka wódek, budynek suszarni, dom mieszkalny pod parkiem, przy budynku murowanym "łączy się" dom drewniany kryty gontami, ogród o obszarze 1,5 ha (ogrodzony drutem kolczastym; 87 drzew owocowych 4 let.; 190 szt. porzeczek, 34 szt. agrestu); dwie cieplarnie bez szyb; dom murowany; park o obszarze 2,5 ha z drzewostanem; młyn, tartak, elektrownia, kotłownia przybudówka młyna; plac, na którym mieści się tartak i młyn); 4 stawy suche niezarybione.

Na terenie spornych nieruchomości, w dniu wejścia w życie dekretu o reformie rolnej znajdowały się zatem zarówno tereny, które w sposób oczywisty nie nadawały się do wykorzystania w produkcji rolniczej, nie były to bowiem nieruchomości o charakterze rolniczym i nie pozostawały w tzw. "związku funkcjonalnym" z częścią rolną majątku, mającą rolniczy charakter (w sposób oczywisty nie wchodziły w skład przejętej nieruchomości ziemskiej, gdyż nie nosiły jej cech), jak również wśród nieruchomości objętych wnioskiem znajdowały się nieruchomości, które mogły zostać wykorzystane na cele reformy rolnej przewidziane w dekrecie, gdyż w sposób oczywisty były powiązane z pozostałą częścią majątku ziemskiego, mającego ewidentnie rolny charakter.

Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji zaprezentowane w zaskarżonym akcie co do charakteru poszczególnych nieruchomości objętych wnioskiem w sprawie (rolniczy, bądź nie). Dokonana przez Wojewodę M. ocena charakteru poszczególnych nieruchomości i ich przydatności pod tym względem na cele reformy rolnej jest bowiem rzetelna, poparta wnikliwą analizą bogatego materiału dowodowego, w tym analizą i oceną dowodu z opinii geodezyjnej (operat techniczny analiza stanu ewidencyjno-prawnego), a wyciągnięte przez organ I instancji wnioski są prawidłowe.

Minister odnosząc się do pkt I decyzji organu I instancji w zakresie obejmującym parcele katastralne objęte Iwh [...] gm. kat. [...] - nr pgr [...] (las; zgodnie z Iwh [...]); pgr [...] (strumień, kanał, przedłużenie cieku wodnego przebiegającego przez ogród warzywny po południowej stronie drogi [...]; tzw. przekopa; zgodnie z Iwh [...]); pgr [...] (skład drzewa, tartak) - teren, na którym znajdował się młyn, tartak, kuźnia, kotłownia, elektrownia i inne budynki niezbędne do funkcjonowania tych zakładów; pgr [...] jw. (las, zgodnie z Iwh [...]); pgr [...] jw. tartak (skład drzewa); zgodnie z dokumentacja geodezyjną sporządzoną w oparciu o arkusz posiadłości gruntowej i protokół parcelowy; pgr [...] (las, zgodnie z Iwh [...]) podniósł, że budynki posadowione na ww. nieruchomościach (np. tartak, kuźnia, elektrownia) przede wszystkim nie stanowiły nieruchomości rolnych - nie służyły produkcji rolnej nie były przystosowanie do realizacji celów reformy rolnej, a tym samym nie mogły być przeznaczone na cele tej reformy, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu. Oczywistym jest, że np. tartak związany był z prowadzeniem gospodarki leśnej, która nie mieści się w pojęciu działalności wytwórczej w rolnictwie, tj. działalności rolnej, zwierzęcej, czy sadowniczej. Jakkolwiek zaś młyn znajdujący się na omawianym terenie wykorzystywał do swej działalności płody rolne (w tym spoza majątku [...]), jednak uwzględnić należy, zdaniem organu, że zlokalizowany był przy głównej drodze (a nie w odgrodzonym kompleksie pozostałych budynków gospodarczych), wśród kompleksu nieruchomości o ewidentnie nierolnym charakterze (omawiane tereny nie pełniły funkcji rolniczej). Znajdujące się w pobliżu zabudowań tartaku, młyna, elektrowni parcele: pgr [...], pgr [...] oznaczone były w katastrze jako las. Były to więc grunty o charakterze leśnym. Dodatkowo, ich położenie, tuż nad strumieniem, i podłużny kształt wskazują, że były to zagajniki - nie zaś użytki rolne, bądź nieruchomości, które mogły być wykorzystane do prowadzenia produkcji rolnej, podlegające przejęciu na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Podobnie, zdaniem Ministra, nieruchomości dotyczące pkt I rozstrzygnięcia organu I instancji obejmującym parcele katastralne objęte Iwh [...] gm. kat. [...], na których znajdował się teren cegielni. Z porównania map i dokumentów dotyczących zagospodarowania nieruchomości po przejęciu na rzecz Skarbu Państwa wynika, że teren ten obejmował parcele nr pb [...], pgr [...], pgr [...] oraz pb [...] (nieobjęta wnioskiem) - podobnie, jak elektrownia, czy tartak nie były nieruchomościami rolnymi i nie stanowiły miejsca, które mogłoby zostać wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, czy sadowniczej. Miały zatem ewidentnie nierolny charakter i jako nieruchomości "funkcjonalnie" niepowiązane z częścią majątku ziemskiego, mającą rolny charakter nie mogły zostać przejęte na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu.

Odnosząc się do rozstrzygnięcia organu I instancji w zakresie obejmującym kolejne wskazane w nim parcele katastralne objęte Iwh [...] gm. kat. [...]: nr pb [...] - dwór; pgr [...] - aleja kasztanów; pgr [...] - drzewa parkowe; pgr [...] drzewa parkowe; pb [...] - parcela zabudowana (budynek o funkcji mieszkalno-rekreacyjnej przy dworze, rozebrany w latach 30-stych XX w., znajdujący się na północny-wschód od zabudowań folwarcznych); pgr [...] - park; pgr [...] - park; pb [...] park parcela zabudowana; pgr [...] - drzewostan parku krajobrazowego (plus boisko - kort); cz. pgr [...] (w granicach aktualnej działki ewidencyjnej nr [...]) drzewostan parku krajobrazowego; pgr [...] - drzewostan parku krajobrazowego; ciek wodny/przekopa - granica południowo - wschodnia parku; cz. pgr [...] (w granicach aktualnej działki ewidencyjnej nr [...]) - park krajobrazowy – to Minister stwierdził, że i te części nieruchomości nie miały charakteru rolnego, były to nieruchomości nierolne, jak również nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią nieruchomości ziemskiej, mającą rolny charakter.

Budynek "dworku", znajdujący się na parceli nr pb [...] jak wskazuje karta ewidencyjna zabytków i architektury budownictwa Ośrodka Dokumentacji Zabytków w W. został wybudowany w latach 20-stych XIX w. z inicjatywy ówczesnych właścicieli dóbr [...] - w czasie rozbudowy założenia dworsko-folwarcznego w I. Po 1918r. "dworek" stał się siedzibą kolejnych właścicieli I. - L. W latach 30-stych XX w. został przeprowadzony kolejny remont budynku. Dobudowana została również weranda.

"Dworek" jest budynkiem murowanym z cegły, tynkowanym, przykrytym czterospadowym dachem z blachy. Został wzniesiony na rzucie prostokąta. Jest szerokofrontowy, asymetryczny, piętrowy, częściowo podpiwniczony, z murowaną werandą poprzedzającą wejście. Układ wnętrz dwutraktowy z korytarzem.

Karta ewidencyjna wskazuje, że mimo licznych późniejszych przeróbek obiekt ten jest cennym przykładem XlX-wiecznego wiejskiego budownictwa rezydencjonalnego.

Budynek dworku został zlokalizowany w północno-środkowej części zespołu dworsko-folwarcznego, na terenie założenia parkowego, przy alei podjazdowej, prowadzącej od północno- zachodniej bramy wjazdowej. Teren, na którym znajduje się budynek opada szkarpami w kierunku północnym i wschodnim. Około 60 metrów na północ od dworku znajdują się pozostałości dawnego basenu. Na wschód od obiektu rozciągają się tereny dawnego ogrodu i sadu dworskiego, na którym znajdują się pozostałości dawnego domu ogrodnika i szklarni. W zachodniej i południowej części parku położone są zabudowania dawnego zespołu folwarcznego: "lodownia", chlewy, tzw. "zamek" z budynkiem pomocniczym, tzw. "III budynkiem". Od wschodu i zachodu całość otoczona jest płotem z siatki drucianej i dostępna jest przez bramy wjazdowe. Przy południowo-wschodniej bramie znajduje się piwnica. Na południe od tzw. "zamku" rozmieszczone zostały budynki produkcyjno-magazynowe dawnej gorzelni oraz stodoły. Cale założenie dworsko-folwarczno-ogrodowe rozciąga się w terenie (szczególnie w części południowo-wschodniej) znacznie urozmaiconej konfiguracji. "Dworek" frontem zwrócony jest na zachód.

Bramy wjazdowe na teren zespołu dworsko-folwarcznego są pozostałością dawnego ogrodzenia zbudowanego w końcu XIX w. w okresie rozbudowy zespołu. Dwie bramy - zachodnia III i wschodnia zamykająca wjazd na dziedziniec gospodarczy przed tzw. "zamkiem" zbudowane zostały w 1922 r. po przejęciu majątku [...] przez Z. L. Brama zachodnia I z końca XIX w., usytuowana na parceli pgr [...] w północno-zachodnim narożniku założenia, jest główną bramą wjazdową na teren parku dworskiego. Zamyka aleję prowadzącą do dworku. Brama zachodnia 11 również z końca XIX w., zlokalizowana około 80 metrów na południe od bramy zachodniej I, zamyka wjazd na teren parku na wysokości dawnych obór (chlewów) i lodowni - zlokalizowanych od wschodu dworku na parceli pgr [...] i pb [...]. Brama zachodnia III, pochodząca z 1922 r. znajduje się w środkowo-zachodniej części ogrodzenia, kilka metrów na południe od bramy zachodniej II. Zamyka wjazd od zachodu na podwórze gospodarcze pomiędzy dawnymi oborami, a zburzonymi stajniami, wozowniami i spichlerzem. Brama wschodnia I zbudowana pod koniec XIX w. usytuowana jest w środkowo-wschodniej części ogrodzenia, w pobliżu piwnicy, około 80 metrów na południe od domu ogrodnika i szklarni. Zamyka wjazd w aleję prowadzącą do tzw. "zamku" i dworku od wschodu na parceli pgr [...]. Główna brama wjazdowa na teren folwarku wybudowana została w 1922 r. Zamykała wjazd od wschodu na folwarczne podwórze gospodarcze, pomiędzy tzw. "zamkiem", a zburzonymi stajniami, wozowniami i spichlerzem, pomiędzy parcelami pgr [...] i pb [...].

Minister podzielił stanowisko Wojewody, że zgromadzona bogata dokumentacja wskazuje, że część dworsko-parkowa omawianego majątku położona na parcelach katastralnych nr pb [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pb [...], pgr [...], pgr [...], pb [...], pgr [...], cz. pgr [...] (w granicach aktualnej działki ewidencyjnej nr [...]), pgr [...], cz. pgr [...] (w granicach aktualnej działki ewidencyjnej nr [...]) - miała charakter ewidentnie nierolniczy, jak również nie pozostawała w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarczą majątku. Przede wszystkim nie była niezbędna do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Wskazane grunty stanowiły bowiem teren parku krajobrazowego, zadrzewienia parkowego, a znajdujący się na nich dwór, stanowił wyłącznie część mieszkalno-reprezentacyjną (rezydencjonalną majątku). Nie ma znaczenia fakt braku wyodrębnienia prawnego zespołu pałacowo-parkowego. Decydującego znaczenia nie mogą mieć także źródła dochodów właściciela, ani też fakt zamieszkiwania właściciela nieruchomości ziemskiej w pałacu i korzystanie przez niego z parku. Należy mieć na uwadze, zdaniem organu, że z reguły polskie pałace nie były związane z produkcją rolną, lecz stanowiły integralną część z otaczającymi je parkami, pełniąc typową funkcję mieszkalną. W rozpoznawanej sprawie dwór i park miał właśnie charakter rezydencjalny. Tym samym ta część nieruchomości była nieprzydatna do realizacji celów reformy rolnej, o których mowa w art. 1 ust. 1 lit. a, b, c, d, e dekretu i nie mogła zostać przejęta na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Dalej Minister odniósł się do rozstrzygnięcia organu I instancji w zakresie parceli katastralnych objętych Iwh [...] gm. kat. [...] - dotyczących: pgr [...] - (droga); pgr [...] - (rola; użytki rolne); pgr [...] (rola; użytki rolne); cz. pgr [...] (w granicach aktualnych działek ewidencyjnych nr [...] oraz [...]) - droga; pgr [...] - droga (parcela wchodząca w skład kompleksu budynków folwarcznych obejmującego m.in. budynek obór, lodowni, stajni, wozowni, spichlerza z domem administracyjnym tzw. "zamkiem"); pb [...] - parcela budowlana (kompleks budynków folwarcznych obejmujący m.in. budynek obór, lodowni, stajni, wozowni, spichlerza z domem administracyjnym tzw. "zamkiem"); pb [...] - budowlana (kompleks budynków folwarcznych obejmujący m.in. budynek obór, lodowni, stajni, wozowni, spichlerza z domem administracyjnym tzw. "zamkiem", podwórze folwarczne; zabudowania o charakterze folwarcznym, wykorzystywane w produkcji rolnej - spichlerze, chlewnie, wozownia, stajnie); pb [..] - budowlana (zabudowania fabryki wódek i suszami owoców wraz z budynkami gospodarczymi); pgr [...] pastwisko (zabudowania fabryki wódek i suszami owoców wraz z budynkami gospodarczymi); pgr [...] pastwisko (zabudowania fabryki wódek i suszarni owoców wraz z budynkami gospodarczymi); pgr [...] - ogród (zabudowania fabryki wódek i suszarni owoców wraz z budynkami gospodarczymi); pb [...] budowlana (zabudowania fabryki wódek i suszarni owoców wraz z budynkami gospodarczymi); pgr [...] - ogród (cz. sad i warzywniak oraz dom ogrodnika ze szklarnią; piwniczka); cz. pgr [...] (w granicach aktualnej działki ewidencyjnej nr [...]) - droga; pgr [...] - ogród (cz. sad i warzywniak oraz dom ogrodnika ze szklarnią); pgr [...] - ogród (z. sad i warzywniak oraz dom ogrodnika ze szklarnią); pb [...] - budowlana (cz. sad i warzywniak oraz dom ogrodnika ze szklarnią); pgr [...] droga - aleja - północna granica parku krajobrazowego (piwnica; obiekt pomocniczy służący do przechowywania owoców zbieranych w pobliskim sadzie); cz. pgr [...] (w granicach aktualnych działek ewidencyjnych nr [...] oraz [...]) - użytki rolne.

W tym zakresie Minister uznał, że powyższe nieruchomości stanowiły nieruchomości stricte rolne (np. warzywniak, sad), bądź też nieruchomości ściśle związane z działalnością wytwórczą w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej (np. kompleks budynków gospodarczych, czy też zabudowania fabryki wódek), jak również drogi zapewniające komunikację pomiędzy poszczególnymi częściami majątku stanowiącymi użytki rolne bądź pozostającymi "w związku funkcjonalnym" z częścią rolniczą nieruchomości, mająca ziemski charakter. W odniesieniu do tych nieruchomości spełniony był cel reformy rolnej, tj. zarezerwowane zostały odpowiednie tereny dla przemysłu rolnego (art. 1 ust. 2 lit. d) dekretu.

Zabudowania folwarczne majątku usytuowane były na południowy-zachód od dworu, na parceli pb [...], pgr [...] (parcela granicząca z parcelą nr [...]) oraz pb [...] (z lodownią). Składały się z dwóch rzędów budynków tworzących dwa podwórza. Północne skrzydło stanowiły chlewy i obory. Drugi rząd budynków pomiędzy podwórzem gospodarczym, a dziedzińcem przed tzw. "zamkiem" to zabudowania w kształcie litery L obejmujące dawne stajnie i wozownie oraz budynek spichlerza w skrzydle prostopadłym. Budynek "zamku" oraz przybudowany do niego od wschodu parterowy budynek o przeznaczeniu pomocniczym tworzył zamknięcie kompleksu budynków folwarcznych od południa. Całość tego zespołu zabudowań od wschodu i zachodu była zamknięta bramami. Z dokumentacji konserwatorskiej wynika, że północny dziedziniec miał typowo gospodarczy charakter. Przeznaczony był do hodowli trzody chlewnej i domowego ptactwa. Był to dziedziniec, zamknięty z zewnątrz bramami, na którym znajdowało się także gnojowisko. Południowy dziedziniec zabudowany był w sposób bardziej okazały. Budynek zwany "zamkiem" jak wynika z kart ewidencyjnych od początku był budynkiem piętrowym o programie użytkowym, administracyjnym. Dla celów gospodarczych założono pod nim przestronne, okazałe, starannie wykonane piwnice na filarach. Nie jest wykluczone, że już w XIX w. przeznaczone były na leżakowanie win, czy nalewek. "Zamek" wybudowany w I poł. XIX w. z przeznaczeniem na budynek administracyjny zespołu dworsko-folwarcznego dóbr [...] pełnił funkcję budynku administracyjnego miejscowego folwarku i gorzelni aż do 1945 r. Z końcem XIX w. dobudowano do niego obiekt pomocniczy tzw. "III budynek" (obiekt gospodarczy o charakterze pomocniczym dla "zamku"), w związku z szybka rozbudową folwarku i gorzelni. Wjazd na dziedziniec przed "zamkiem" od wschodu i zachodu zamknięty był bramami. Brama wschodnia położona kilkanaście metrów na północny-wschód od obiektu stanowiła główną bramę wjazdową na teren folwarku.

Na południe od omówionych zabudowań gospodarczych znajdował się kolejny kompleks budynków, związanych z prowadzeniem gorzelni. Obejmujący parcele: pb [...] - budowlana (zabudowania fabryki wódek i suszarni owoców wraz z budynkami gospodarczymi); pgr [...] - pastwisko (zabudowania fabryki wódek i suszarni owoców wraz z budynkami gospodarczymi); pgr [...] pastwisko (zabudowania fabryki wódek i suszarni owoców wraz z budynkami gospodarczymi); pgr [...] - ogród (zabudowania fabryki wódek i suszarni owoców wraz z budynkami gospodarczymi); pb [...] - budowlana (zabudowania fabryki wódek i suszarni owoców wraz z budynkami gospodarczymi).

Były to budynki usytuowane w trzech rzędach na osiach północ-południe w ten sposób, że wydzielał dwa podłużne dziedzińce. Zlokalizowane były na parceli nr pb [...]. Od wschodu kompleks budynków gorzelni przylegał do parceli nr [...]. W północno-wschodniej części parceli nr pb [...] znajdowała się suszarnia owoców i warzyw (wzniesiona pod koniec XIX w., w roku 1825) z częścią mieszkalną. Pierwotnie obiekt został wzniesiony do produkcji suszu warzywnego. Wybudowanie suszarni zapoczątkowało gwałtowny rozwój folwarku, jako ośrodka produkcji suszu warzywnego w latach następnych, a po wzniesieniu kilku budynków gorzelni, również jako producenta wódek oraz nalewek alkoholowych. Do suszarni dobudowano piętrową część, mieszczącą mieszkanie stróża zabudowań folwarcznych. Produkcja suszu owocowego była kontynuowana w budynku przez cały okres międzywojenny, a także w okresie okupacji niemieckiej. Suszarnia jarzyn urządzona nowocześnie według systemu tunelowego służyła przede wszystkim do suszenia jarzębiny, a równocześnie mogła być używana do fabrykacji suchych płatków kartoflanych i mączki kartoflanej oraz fabrykacji suchej cykorii (por. pismo Powiatowego Urzędu Ziemskiego w W. z dnia 18 maja 1925r.). W środkowej części parceli pb nr [...] znajdował się drugi rząd budynków, który tworzyły budynki produkcyjno-magazynowe (gorzelnia) i stodoła.

Budynek gorzelni (produkcyjno-magazynowy) był jednym z obiektów w zespole folwarcznym - głównym obiektem produkcyjnym. Przygotowywano w nim wódki i nalewki, a przede wszystkim szeroko znany [...]. Kolejnym budynkiem - w kierunku południowym, był obiekt wybudowany w 1916r. o charakterze produkcyjno-magazynowym na potrzeby gorzelni. Od południa przylega do niego następny budynek produkcyjny, wzniesiony w 1899r.

Najdalej wysuniętym na południe budynkiem kompleksu gorzelnianego jest stodoła, wybudowana jako obiekt pomocniczy na przełomie XIX i XX w. w okresie rozbudowy zespołu folwarczno-gorzelnianego, jako jego obiekt pomocniczy.

Od omawianego skrzydła zabudowy rozdziela trzeci rząd budynków dostępny od zachodniej drogi dojazdowej. W tym rzędzie budynków od północy znajdują się - remiza i garaże, wybudowane w 1900 r. Z karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa wynika, że budynek garaży służył pierwotnie jako miejsce przechowywania pojazdów konnych lub maszyn rolniczych. Po II wojnie światowej garażowały tam samochody. Dobudowana do tego obiektu remiza była miejscem przechowywania sprzętu gaśniczego i pojazdów strażackich. Skrzydło to od południa jest zamknięte stodołą.

Fabryka wódek gatunkowych J. L. w I. figurowała w rejestrze firm pojedynczych - spółek handlowych - data wpisu sądowego 3 października 1936 r. Rep. [...]. W latach 20-stych funkcjonowała w oparciu o towar z własnych produktów (por. pismo do Powiatowego Urzędu Ziemskiego w W. z dnia 18 maja 1925 r; głównym produktem fabryki była wódka [...] i likier [...]; jak wskazano w tym piśmie jakości najlepsze, znany nie tylko w kraju, ale i za granicą, a wyrabiany z własnych plantacyj").

Minister powołując się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 marca 2005 r. sygn. akt I OSK 473/04 podniósł, że bez wątpienia do przedsiębiorstw przemysłu rolnego objętych zakresem art. 6 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej zaliczane są i były gorzelnie, browary, przetwórnie warzywno-owocowe czy gospodarstwa rybne. Ustalenie, że nieruchomość mogła co do zasady być przeznaczona na cele reformy rolnej wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu ma charakter priorytetowy, zatem w tej sytuacji nie zachodzi nawet konieczność badania istnienia związku funkcjonalnego tej części majątku z jego pozostałą częścią. Gorzelnia, jako przedsiębiorstwo przemysłu rolnego, przeszła na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit e dekretu jako nieruchomość ziemska.

Następnie organ wskazał, że w obrębie zespołu dworsko-parkowego znajdował się także budynek ogrodnika wraz z oranżerią (szklarnią), położony na parceli nr pb [...] oraz piwnica zlokalizowana na południe od drogi biegnącej po parceli nr pgr [...] (obiekt pomocniczy służący do przechowywania owoców w pobliskim sadzie), przy wschodniej granicy parku. Z dokumentacji konserwatorskiej wynika, że wybudowanie mieszkania dla ogrodnika i szklarni było związane z rozwojem produkcji suszu warzywnego i alkoholi owocowych, co wymagało częstszej dostawy surowca. Znaczna rozbudowa założenia z końcem XIX w. spowodowała także większe zapotrzebowanie na produkty ogrodnicze. Do budynku dostawione zostały pomocnicze zabudowania gospodarcze, które obsługiwały niegdyś szklarnię, zabudowaną od strony południowej. Na południe od domu ogrodnika znajdował się warzywnik, który sięgał aż do alejki prowadzącej do tzw. "zamku" od południowej bramy wschodniej parku dworskiego. Teren w otoczeniu i na północ tego budynku zajęty był przez sad z drzewami owocowymi posadzonymi w równych rzędach. Ogród, na który składał się ogród owocowy sad oraz warzywnik zajmował obszar parceli pgr [...], pgr [...] oraz pgr [...], jak wynika z porównania planu sytuacyjnego z karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa oraz mapy katastralnej. Protokół zdawczo-odbiorczy resztówki majątku [...] z dnia 24 października 1946 r. wskazuje zaś, że na jej terenie znajdował się ogród o obszarze 1,5 ha ogrodzony drutem kolczastym. Mając na uwadze, że obszar parceli pgr [...] wynosił ok. 0,9 ha, a obszar parceli pgr [...] - 0,3448 ha, pgr [...] obszar 0,1297 ha, Minister uznał, że parcele te stanowiły ww. ogród. W protokole z dnia 24 lutego 1945 r. w sprawie przejęcia majątku [...] wymieniono zaś obszar ogrodów warzywnych (owocowo- warzywnych) 0,9 ha (w tym 150 drzewek owocowych 4-8 lat). Dokumentacja pochodząca z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w K. wskazuje zaś, że założenie ogrodowe składało się z czytelnych do chwili obecnej części: parku krajobrazowego w typie angielskim, dawnego sadu i warzywnika. Park krajobrazowy zajmuje południowo-wschodnią część terenu pgr [...], pgr [...], część pgr [...] (teren ten nie podlegał działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i jako taki został ujęty w pkt I rozstrzygnięcia organu I instancji). Omawiany sad i warzywnik zajmuje część północno-wschodnią.

Powojenne akty prawne oraz art. 461 Kc wskazywały, że nieruchomości rolne obejmują grunty przydatne do produkcji ogrodniczej, sadowniczej i rybnej. Ogrody warzywne i owocowe stanowiły użytki rolne, zgodnie z § 4 rozporządzenia wykonawczego. W aspekcie prawnym, omawiane ogrody warzywne i owocowe podpadają zatem, w ocenie organu, pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Stanowią bowiem klasyczne użytki rolne. Co więcej, tworzenie gospodarstw dla produkcji ogrodniczo - warzywniczej było jednym z celów reformy rolnej (art. 1 ust. 2 lit. c) dekretu). Poza sporem pozostaje, że opisane ogrody warzywne i owocowe mogły posłużyć do utworzenia lub upełnorolnienia gospodarstw ogrodniczo - warzywniczych.

Parcele nr pgr [...], pr [...] oraz [...] i pgr [...], stanowiąc ciągi komunikacyjne majątku ziemskiego [...], prowadzące z pól do części folwarcznej - zapewniały komunikację pomiędzy poszczególnymi częściami majątku, stanowiącymi użytki rolne bądź pozostającymi w związku funkcjonalnym z rolną częścią majątku i jako takie również posiadały rolniczy charakter. Parcele pgr [...] (rola) oraz pgr [...] (rola), które stanowiły użytki rolne znajdujące się wokół tartaku, młyna, elektrowni, także podlegały przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, na cele reformy rolnej przewidziane w dekrecie. Podobnie przejęciu na własność Skarbu Państwa podlegała znajdująca się poza kompleksem zabudowań fabryki wódek część parceli pgr [...] (w granicach działek ewidencyjnych nr [...] i [...]) stanowiąca rolę.

Organ wyjaśnił też, że przez teren parku dworskiego przebiegało kilka cieków wodnych, które doprowadzały wodę m.in. do znajdującego się na północ od "dworku" basenu (oddalony ok. 60 m od dworku). Kształt parcel uwidoczniony na mapie katastralnej wskazuje, że cieki wodne stanowiły parcele nr pgr [...] (w północnej części założenia) oraz pgr [...] (południowo-wschodnia granica parku). W parku znajdowały się piwniczki: w sąsiedztwie bramy wschodniej - pgr [...] oraz druga piwniczka w pobliżu pozostałości basenu (z nieczynną instalacją wodną) - pgr [...]. Basen znajdował się w północnej części parceli [...] (por. mapa katastralna, dokumentacja geodezyjna, karty ewidencyjne zabytków architektury i budownictwa; aktualne zdjęcia nadesłane przez pełnomocnika wnioskodawców). Jeden z cieków wodnych (parcela [...]) biegł od zakola rzeki na wschodnim obrzeżu zespołu pod skarpą rzeczną i wzdłuż kompleksu parkowego, przekraczając pod bramą wschodnią zespołu jego granicę. Biegł dalej w kierunku północno-zachodnim po parceli pgr [...] - przez warzywnik oraz brzegiem sadu, a następnie przepływając przez basen przekraczał północną granicę tej części kompleksu i biegł aż do potoku [...], okalającego od północy zabudowania tartaku i młyna. Z dokumentacji konserwatorskiej wynika, że przeprowadzenie cieku przez centrum ogrodowe bez troski o dostosowanie jego biegu do kompozycji, wskazuje, że dawny układ ozdobny tego ogrodu zaczął się zatracać i już pod koniec XIX w. jego część mogła być wykorzystywana jako warzywnik (bądź sad).

Z dokumentacji archiwalnej (konserwatorskiej) wynika również, że na terenie parku w południowo-wschodniej części znajdowało się boisko/kort (nieznana data powstania; prawdopodobnie przełom XIX i XX w.). Wnioskodawcy wskazują na istnienie tego obiektu, tj. kortu tenisowego na parceli [...].

Wśród małej architektury ogrodowej w dokumentach konserwatorskich wymienia się także boczną altanę i altanę nieopodal północnej elewacji dworku.

Jak końcowo podał Minister, argumenty odwołujących się, w ustalonym i opisanym stanie faktycznym i prawnym sprawy me są uzasadnione i nie mogą mieć wpływu na wynik rozstrzygnięcia. Stanowią bowiem wyłącznie polemikę z prawidłowymi ustaleniami organu I instancji.

M. M., E. K., T. P., O. P., J. G., J. P., reprezentowani przez pełnomocnika, przedmiotem swojej skargi uczynili pkt II zaskarżonej decyzji.

W tym zakresie zarzucono naruszenie:

art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. poprzez nietrafne przyjęcie niezgodnie z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, iż: sad i ogród mógł służyć celom reformy rolnej i nie stanowił elementu założenia parkowo-pałacowego; sprzeczne z zebranym materiałem przyjęcie, iż cała działka ew. [...] mogła służyć celom reformy, choć jej północna zachodnia część była zajęta pod basen rekreacyjny, bezzasadne przyjęcie, iż działka [...] była w dacie 6 września 1944 r. zajęta pod ogród warzywny, przyjęcie, sprzeczne z materiałem dowodowym, iż rodzina L. prowadziła w zabudowaniach fabrycznych gorzelnie, gdy tymczasem z dokumentów wynika, iż była to fabryka wódek, w której nie produkowano spirytusu, lecz nalewki i wódki smakowe na bazie kupowanego na zewnątrz spirytusu, błędna ocena zebranego materiału przez przyjęcie, iż budynek administracyjny tzw. "zamek" był wyłącznie związany z prowadzonym gospodarstwem rolnym oraz z fabryką jako przedsiębiorstwem przemysłu rolnego, gdy tymczasem był to obiekt administracyjny służący całej różnorodnej działalności gospodarczej rodziny - w ramach której gospodarstwo rolne było w istocie marginesem, bezpodstawne ustalenie, iż zabudowania otaczające podwórze "zamku" oraz droga - stanowiły zespól folwarczny i były funkcjonalnie związane z gospodarstwem rolnym, gdy tymczasem były to zabudowania związane z potrzebami dworu, zaś na terenie posiadłości nie było żadnych zabudowań folwarcznych, albowiem pracownicy do pracy w gospodarstwie rolnym byli wynajmowani "ze wsi" sezonowo, wreszcie błędne ustalenie, iż działka [...] miała przeznaczenie rolne, choć był to plac składowy i manewrowy młyna i tartaku zlokalizowanego na działce obok, służący wyłącznic potrzebom młyna i tartaku;

art. 107 § 3 K.p.a., polegające na niewyjaśnieniu w uzasadnieniu orzeczenia dlaczego organ uznał fabrykę wódek za gorzelnię pomimo szeregu dowodów, iż była to fabryka wódek i likierów nie produkująca spirytusu, co w efekcie spowodowało błędne zakwalifikowanie zabudowań i nieruchomości fabrycznych pod art. 6 dekretu, niewyjaśnieniu dlaczego uznał, iż plac składowy przed młynem jest działką podlegającą reformie rolnej, oraz nieustosunkowanie się do zarzutów podniesionych przez skarżących w toku sprawy;

§ 5 rozporządzenia wykonawczego w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e i art. 6 dekretu poprzez błędne zastosowanie tych przepisów i przyjęcie, iż fabryka wódek była gorzelnią podlegającą przepisom o reformie rolnej, plac manewrowy koło młyna związany był z gospodarstwem rolnym, zaś przydomowy sad i ogród odpowiadają definicji ustawowej nieruchomości ziemskich przejmowanych w ramach reformy rolnej;

art. 3 ust. 10 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej - oraz jednocześnie błędna wykładania i zastosowanie art. 6 dekretu - poprzez jego niezastosowanie i nieprzyjęcie, iż fabryka wódek - nieruchomości z nią związane nie podlegały przejęciu w trybie przepisów o reformie rolnej, choć nie było to przedsiębiorstwo przemysłu rolnego w rozumieniu art. 6 dekretu o reformie rolnej.

Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie decyzji z dnia 12 października 2020 r. w zaskarżonej części.

W uzasadnieniu skargi przedstawiono stosowną argumentację na poparcie stawianych zarzutów.

W jednobrzmiących skargach Starosta [...] (skarga początkowo pod sygn. akt I SA/Wa 2065/22), Powiat [...] (skarga początkowo pod sygn. akt I SA/Wa 2729/20) i Dom Pomocy Społecznej [...] w I. (skarga początkowo pod sygn. akt I SA/Wa 2731/20) przedmiotem swoich skarg uczynili pkt I zaskarżonej decyzji, której zarzucono:

1. naruszenie prawa procesowego to jest,

a. art. 7 K.p.a. , art. 10 K.p.a. i art. 77 K.p.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie w niniejszej sprawie, a zwłaszcza :

polegające na braku dokładnej analizy związku funkcjonalnego nieruchomości, których dotyczy niniejsza skarga z gospodarstwem rolnym, w tym konkretnego wykorzystania działek w prowadzonej działalności rolniczej, a także braku analizy przeznaczenia tych nieruchomości w kontekście możliwości wykorzystania ich na cele reformy rolnej - poprzez oparcie rozstrzygnięcia na twierdzeniach wnioskodawców co do sposobu wykorzystywania nieruchomości objętych skargą i ich związku z działalnością rolniczą bez weryfikacji tych twierdzeń przy uwzględnieniu wielkości gospodarstwa i zakresu jego działania, jak również centralnego położenia zabudowań dworsko-folwarcznych i ich wszystkich funkcji przy prowadzeniu tak dużego gospodarstwa rolnego,

przez przyjęcie w odniesieniu do działki pgr [...], na których znajduje się piwniczka służąca do przechowywania płodów rolnych, że nie podlega ona dekretowi, podczas gdy w taki sam sposób wykorzystywana była działka pgr [...], a także przyjęcie, że nieruchomość, na której znajdował się młyn nie służyła do celów rolnych,

przez nieuwzględnienie przy rozpoznawaniu tej sprawy tego, że nie nieruchomości będące przedmiotem postępowania stanowiły faktycznie jeden obszar, objęty jednym wykazem hipotecznym, którego punktem centralnym jest zespół dworsko-folwarczny, z którego to kompleksu zarządzano całym gospodarstwem i znajdującymi się na nim przedsiębiorstwami gospodarki rolnej;

b. art. 107 § 3 K.p.a. w zw. art. 140 K.p.a. poprzez niewyjaśnienie, z jakich przyczyn pominięto okoliczność, że nieruchomości będące przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie w terenie stanowią całość przedzieloną jedynie drogą krajową, a młyn znajduje się zaledwie ponad 200 metrów od innych zabudowań dworsko- folwarcznych, a wokół niego są tereny (grunty) rolnicze, jak również oparto rozstrzygnięcie na twierdzeniach wnioskodawców co do podziału tej nieruchomości na poszczególne kompleksy, bez dokładnej analizy tych twierdzeń;

2. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, a wyrażający się w poglądzie, że młyn nie jest przedsiębiorstwem związanym z produkcją rolną, a nieruchomości będące przedmiotem postępowania stanowią cztery odrębne kompleksy, podczas gdy jest to jeden kompleks , który w całości służył doprowadzenia działalności rolniczej i związanych z nią przedsiębiorstw przemysłu rolnego, jak również że nieruchomości objęte skargą nie mogły być wykorzystywane na cele rolnicze i cele reformy rolnej;

3. naruszenie prawa materialnego to jest dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, to jest :

art. 2 ust. 1 lit. e poprzez jego niezastosowanie do nieruchomości położnych w I. objętych skargą, mimo iż spełniają warunki określone przepisami tego dekretu,

art. 6 tego dekretu poprzez jego niezastosowanie w tej sprawie do nieruchomości zabudowanej budynkiem młyna,

jak również poprzez pominięcie celów dekretu w odniesieniu do nieruchomości objętych skargą, a zwłaszcza poprzez pominięcie tego, że nieruchomości te były i mogły być wykorzystane na cele reformy rolnej.

Mając powyższe na uwadze, we wszystkich trzech skargach wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ II instancji, względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji z 28 stycznia 2018 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ I instancji ewentualnie zmianę decyzji w zaskarżonej części poprzez stwierdzenie, że pochodzące z nieruchomości ziemskiej "[...]" nieruchomości oznaczone w dniu 13 września 1944 r. jako parcele katastralne nr pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pb [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...], pb [...], pgr [...] pgr [...], pb [...], pgr [...], część pgr [...] (w granicach aktualnej działki ewidencyjnej nr [...]), pgr [...], część pgr [...] (w granicach aktualnej działki ewidencyjnej nr [...]) pgr [...], pb [...], pgr [...] objęte Iwh [...] gm. kat. [...], podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit, e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniach skarg przedstawiono tożsamą argumentację na poparcie stawianych zarzutów.

W odpowiedziach na skargi organ wniósł o ich oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko.

Postanowieniami z dnia 28 lipca 2021 r. i postanowieniem z dnia 12 października 2022 r. Sąd postanowił połączyć sprawy o sygnaturach akt: I SA/Wa 2729/20, I SA/Wa 2065/22 i I SA/Wa 2731/20 do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia i prowadzić je pod sygnaturą akt I SA/Wa 2728/20.

W piśmie procesowym z dnia 25 października 2022 r. Powiat [...] podtrzymał swoje dotychczasowe zarzuty i wnioski. Dodatkowo wniósł o oddalenie skargi M. M., E. K., T. P., O. P., J. G. i J. P.

W piśmie procesowym z dnia 26 października 2022 r. Dom Pomocy Społecznej [...] w I. wniósł o oddalenie skargi M. M., E. K., T. P., O. P., J. G. i J. P.

W piśmie procesowym z dnia 8 listopada 2022 r. Starosta [...] podtrzymał swoje dotychczasowe zarzuty i wnioski, a także przedstawił dodatkową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności przypomnieć należy, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, pod jego działanie podpadały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył więc wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości określonego rodzaju – nieruchomości ziemskich. Wobec braku definicji legalnej pojęcia "nieruchomość ziemska" należy w tym zakresie odwołać się rozumienia tego pojęcia jakie zaprezentował Trybunał Konstytucyjny m.in. w uzasadnieniu uchwały z 19 września 1990 r., sygn. akt. W 3/89 (OTK 1990, nr 1, poz. 26), przyjmując, że reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. W uchwale tej Trybunał wskazał, że poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" prawodawca miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy.

Na uwagę zasługuje również § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, który wskazuje, że za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Dlatego rozstrzygając na podstawie § 5 rozporządzenia należy orzekać nie tylko w zakresie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ale również rozstrzygać kwestię, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w części bądź w całości), a jeśli taką nie jest, to czy pozostawała w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską.

W postępowaniu o niepodpadanie nieruchomości pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu istotna jest potencjalna przydatność rolna albo związek funkcjonalny z częścią rolną majątku na dzień 13 września 1944 r. Nie mają natomiast znaczenia okoliczności związane z późniejszymi losami znacjonalizowanej nieruchomości. Przejęcie gruntów na mocy dekretu było bowiem bezwarunkowe oraz następowało z mocy prawa.

W kontekście powyższego należy wskazać, że prawidłowo organy orzekające w tej sprawie przeprowadziły analizę zgromadzonej dokumentacji pod katem oceny czy nieruchomość objęta wnioskiem (majątek [...]) jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w części bądź w całości), a jeśli taką nie jest, to czy pozostawała w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską. Właściwym zatem było badanie związku funkcjonalnego poszczególnych obiektów majątku [...] z tą częścią majątku, która miała charakter rolny.

Sąd rozpoznający tę sprawę stoi jednak na stanowisku, że decyzja powinna określać nieruchomość poprzez odniesienie się do aktualnych oznaczeń ewidencyjno-geodezyjnych.

Zauważy bowiem należy, iż wydawana decyzja deklaratoryjna, może – co do zasady - stanowić podstawę do ujawnienia praw nowego właściciela w księdze wieczystej, co oznacza że musi ona w sposób niebudzący wątpliwości ustalać jej przedmiot. W obecnym stanie prawnym jedynym możliwym sposobem określania nieruchomości jest powołanie numeru ewidencyjnego działki z obrębem geodezyjnym i oznaczeniem jej powierzchni (por. wyrok NSA z 31 maja 2019 r., II OSK 1747/17 w Lex). Bez tego rodzaju oznaczeń brak jest możliwości ujawnienia w ewidencji gruntów a i księdze wieczystej prawa własności. W konsekwencji brak tych oznaczeń uniemożliwia wykonanie decyzji administracyjnej. Ani organ ewidencyjny ani sąd wieczystoksięgowy nie ma uprawnień do precyzowania przedmiotu wpisu w ewidencji czy księgach wieczystych. To z aktu kreującego nowy tytuł własności ma w sposób niebudzący wątpliwości wynikać co jest przedmiotem prawa własności. Mając zatem na względzie zasady ujawniania praw własności w księgach wieczystych i ewidencji gruntów należało przyjąć, że koniecznym składnikiem decyzji jest oznaczenie nieruchomości poprzez odniesienie się do jej położenia i obowiązującego oznaczenia. Sąd stoi na stanowisku, że nie ma podstaw prawnych aby jakikolwiek inny podmiot (np. gospodarujący nieruchomością, wnioskujący o ujawnienie prawa w księdze wieczystej czy też wnioskujący o jej założenie), mógł w jakimkolwiek trybie "doprecyzowywać" określenie nieruchomości poprzez odniesienie się do obecnie obowiązującego nazewnictwa.

Jak wynika z treści zaskarżonej decyzji nie zawiera ona żadnego odniesienia do konkretnej działki ewidencyjnej ani nawet nie określa jej powierzchni. Jest to tym bardziej istotne, że analiza akt sprawy ujawnia, że pod oznaczeniem aktualnych działek ewidencyjnych, kryją się dawne parcele katastralne, które w całości lub w części weszły w skład aktualnych działek ewidencyjnych. Co prawda, dla potrzeb wykazania jakim dawnym parcelom katastralnym odpowiadają działki wykazane w aktualnie obowiązującej ewidencji gruntów wykorzystano mapę katastralną, mapę ewidencyjną oraz dokumenty będące podstawą założenia ksiąg wieczystych. Sporządzono wykaz synchronizacyjny oraz mapę stanu ewidencyjno-prawnego, przedstawiającą położenie parcel katastralnych na tle rysunku mapy ewidencji gruntów. W wykazie synchronizacyjnym wskazano powierzchnie działek oraz powierzchnie parcel, jakim odpowiadają te działki. Wyniki analizy przedstawiono w wykazie synchronizacyjnym. Tym niemniej, bez analizy uzasadnienia decyzji oraz akt sprawy nie jest możliwe ustalenie przedmiotu sprawy. Pominięcie w osnowie decyzji oznaczenia nieruchomości według aktualnych oznaczeń z danych ewidencyjnych uniemożliwia wykonanie decyzji gdyż nie może stanowić podstawy do wpisu w księdze wieczystej.

Powyższe stanowi, w ocenie Sądu, o naruszeniu przez organ art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. w związku z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i § 5 rozporządzenia wykonawczego.

Dodatkowo należy jednak wskazać, że w orzecznictwie sądowym podkreśla się, iż co do zasady zespoły dworsko-parkowe nie podlegały pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Od tej reguły możliwe jest odstępstwo, w sytuacji gdy rezydencja nie pełniła wyłącznie funkcji mieszkalnych lecz stanowiła także centrum zarządcze i gospodarcze majątku. Sytuacja taka mogła zachodzić, jeżeli na terenie majątku ziemskiego nie było innego miejsca do zarządzania pracami rolnymi, a w dworze (pałacu) znajdowało się biuro, z którego wykonywany był zarząd pracami w części gospodarczej majątku, znajdowały się tam księgi rachunkowe lub dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom. Taka sytuacja musi prowadzić do wniosku, że część rezydencjalna majątku jest funkcjonalnie związana z częścią rolniczą majątku w takim znaczeniu, że nie może ona bez niej prawidłowo funkcjonować i na odwrót.

Innymi słowy - gdy nieruchomość gruntowa wraz z budynkiem (np. pałacem, dworem) służyła wyłącznie celom rekreacyjno-reprezentacyjnym to takiego rodzaju tereny i obiekty nie podpadały pod działanie reformy rolnej. Także park jako powiązany funkcjonalnie z dworem, nie podlegał działaniu przepisów o reformie rolnej. Na cele reformy rolnej nie były bowiem przejmowane pałace ponieważ nie były związane z produkcją rolną lecz stanowiły integralną część reprezentacyjną z otaczającym parkiem. Z przepisów dekretu i rozporządzenia wykonawczego nie wynika aby na cele reformy rolnej były przeznaczane nieruchomości niepozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym.

Wyłączeniu spod reformy rolnej podlegały wyłącznie te części które nie były funkcjonalnie powiązane z tą częścią majątku który był wykorzystywany do prowadzenia działalności rolniczej a więc mógł być przeznaczony na cele określone w dekrecie (np. wyroki NSA: z dnia 14 października 2022 r. I OSK 775/20, z dnia z 10 października 2019 r. I OSK 246/18, z dnia 14 lipca 2020 r. I OSK 2459/19, z dnia 22 kwietnia 2008 r. I OSK 532/07). Zauważyć też należy, że ogrody warzywne czy owocowe (sady) były – co do zasady - funkcjonalnie powiązane (zależne) od pozostałej produkcji w majątku, a właściciel majątku ziemskiego czerpał korzyści z prowadzonej tego rodzaju działalności. Bez znaczenia przy tym jest ustalenie, że tego rodzaju nieruchomości położone były w części tzw. pałacowo-parkowej.

Wyjaśnić także należy skarżącym, w kontekście stawianych zarzutów, że analiza większości dorobku orzeczniczego sądów administracyjnych, wskazuje, że o uznaniu danej nieruchomości za podpadającą lub nie pod działanie dekretu nie decyduje wyłącznie jej jedna cecha czy to w postaci istniejącej na niej zabudowy (mieszkaniowej, usługowej, przemysłowej itp.), czy jej oznaczenie w katastrze lub dawnym wykazie hipotecznym, czy też samo jej położenie w granicach miasta lub wsi, bądź w sąsiedztwie czy otoczeniu gruntów o określonym przeznaczeniu czy funkcji. Nie jest rozstrzygająca także sama możliwość przeznaczenia danej nieruchomości na cele określone w art. 1 ust. 2 dekretu. Wypracowana w orzecznictwie sądowoadministracyjnym koncepcja tak zwanego związku funkcjonalnego badanej części nieruchomości z nieruchomością ziemską, zakłada badanie wszelkich związków w tym terytorialnych, organizacyjnych, finansowych danej nieruchomości z pozostałą częścią majątku. Pozwala to z jednej strony uznawać za wyłączone spod działania dekretu zespoły pałacowo-parkowe wraz z przynależnym do nich parkami, nieruchomości zabudowane zakładami przemysłowymi niezwiązanymi z przemysłem rolnym (np. składy drzewa, tartaki, cegielnie i inne budynki niezbędne do funkcjonowania tych zakładów), z drugiej natomiast nie pozwala uwzględniać wniosków spadkobierców dawnych właścicieli nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do nieruchomości zajętych pod na przykład zakłady przemysłowe związane z przetwórstwem płodów rolnych. Pozostawały bowiem one w symbiozie z częścią rolną majątku, a ich funkcjonowanie oparte było o pożytki z upraw rolnych.

Badanie wszelkich związków w tym terytorialnych, organizacyjnych, finansowych danej nieruchomości z pozostałą częścią majątku może także doprowadzić do różnorakich wniosków w zakresie podpadania pod działanie reformy rolnej młynów. Z jednej bowiem strony młyn znajdować się może w Wykazie obiektów przemysłu rolnego przyznanych Państwowym Gospodarstwom Rolnym w trwałe użytkowanie, z drugiej jednak strony, młyn wykorzystujący do swej działalności płody rolne także spoza majątku (być może w przeważającej części), młyn o określonej lokalizacji, na przykład wśród kompleksu nieruchomości o ewidentnie nierolnym charakterze, może świadczyć, iż stanowił on w istocie źródło dodatkowego dochodu właściciela majątku, pochodzącego z działalności pozarolniczej majątku.

Wskazane okoliczności organ weźmie pod uwagę rozpoznając sprawę ponownie, uwzględniając w osnowie decyzji aktualne oznaczenia ewidencyjno-geodezyjne działek.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.), o czym zawiadomiono strony umożliwiając im przedstawienie dodatkowego stanowiska w sprawie. Poza brakiem udziału stron w samym posiedzeniu, na którym zapada wyrok, sądowa kontrola w tym trybie nie różni się od kontroli sprawowanej przy rozpoznawaniu spraw na rozprawie. Ponadto, jak wskazano w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, przepis art. art. 15zzs4 ust. 3 powołanej ustawy należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 P.p.s.a. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia.