Wyrok NSA, sygn. akt I FSK 155/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-12-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Podatek od towarów i usług
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 86 ust. 1
journal: Dz.U. 2004 nr 54 poz 535
law: Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Niezgódka-Medek, Sędzia NSA Grażyna Jarmasz (sprawozdawca), Sędzia WSA (del.) Roman Wiatrowski, Protokolant Dariusz Rosiak, po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2012 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Przedsiębiorstwa G. – P. B. S.A. w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 18 sierpnia 2011 r. sygn. akt I SA/Wr 687/11 w sprawie ze skargi Przedsiębiorstwa G. – P. B. S.A. w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia 21 lutego 2011 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od lutego do sierpnia 2008 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu, 2) zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej we W. na rzecz Przedsiębiorstwa G. – P. B. S.A. w W. kwotę 2520 zł (słownie: dwa tysiące pięćset dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

1. Wyrok Sądu pierwszej instancji

1.1. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2011 r., sygn. akt I SA/Wr 687/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę B. S.A. w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia 21 lutego 2011 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od lutego do sierpnia 2008 r.

1.2. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał, że spór w sprawie dotyczy prawa do odliczenia podatku naliczonego VAT związanego z zakupem usług zarządzania portfelem papierów wartościowych oraz instrumentów finansowych (asset management) w spółce zajmującej się wydobyciem, przerobem i sprzedażą bazaltu, stąd zasadnicze znaczenie ma wykładnia art. 86 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. nr 54, poz. 535 ze zm., dalej jako "u.p.t.u."). Sąd zaznaczył, że z brzmienia wskazanego przepisu wynika, że dla realizacji prawa do odliczenia podatku naliczonego od podatku należnego istotne jest wykorzystywanie zakupionych towarów i usług do wykonywanych przez podatnika czynności opodatkowanych, a tym samym decydujący jest związek zakupionych towarów i usług z czynnościami podatnika generującymi należny podatek VAT. Nadto Sąd zwrócił uwagę, że konieczne jest dokonanie prounijnej wykładni wskazanego przepisu, a szczególne znaczenie w tym zakresie mają art. 17 (2), (3) i (5) VI Dyrektywy 77/388/EWG Rady z dnia 17 maja 1977 r. w sprawie harmonizacji przepisów Państw Członkowskich dotyczących podatków obrotowych - wspólny system podatku od wartości dodanej: ujednolicona podstawa wymiaru podatku (Dz.Urz.UE L nr 145, poz. 1 ze zm., dalej jako "VI Dyrektywa") i art. 167 i n. Dyrektywy 2006/112/WE Rady z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz.U.UE L nr 347 poz. 1 ze zm., dalej jako "Dyrektywa 112").

Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że art. 86 ust. 1 u.p.t.u. nie definiuje wprost charakteru związku pomiędzy zakupami a sprzedażą opodatkowaną, jaki uprawnia do odliczenia podatku naliczonego od podatku należnego, a przede wszystkim nie określa, czy związek ten musi być bezpośredni, czy wystarczające dla odliczenia podatku naliczonego jest wykazanie pośredniego tylko związku zakupionych towarów i usług z czynnościami podatnika opodatkowanymi podatkiem VAT. Zaznaczono, że brak przesądzenia tej kwestii w jednoznacznym brzmieniu przepisu stał się w przedmiotowej sprawie przyczyną kontrowersji co do charakteru związku zakupionych usług zarządzania portfelem papierów wartościowych z opodatkowaną w spółce sprzedażą bazaltu, jaki uprawniałby do odliczenia podatku naliczonego od podatku należnego.

1.3. Odnosząc się do kwestii spornej Sąd pierwszej instancji zajął stanowisko, zgodnie z którym, mimo braku wskazania w art. 86 ust. 1 u.p.t.u., by związek był "bezpośredni", określenie w tym przepisie warunku, że "odliczenie przysługuje w zakresie w jakim towary i usługi są wykorzystywane do wykonywania czynności opodatkowanych" wskazuje wyraźnie na ścisły i bezpośredni związek podatku naliczonego podlegającego odliczeniu z opodatkowaną działalnością podatnika. Zdaniem Sądu stanowisko to znajduje także potwierdzenie w licznych orzeczeniach Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który wielokrotnie rozważał kwestie związku podatku naliczonego podlegającego odliczeniu z opodatkowanymi transakcjami podatnika. Wojewódzki Sąd Administracyjny zaznaczył, że w wyrokach Trybunału przeważa pogląd, że odliczeniu podlega podatek naliczony przy zakupach (towarów i usług) bezpośrednio związanych ze sprzedażą opodatkowaną. W licznych wyrokach TSUE podkreśla ten związek, określając go wprost jako: bezpośredni, ścisły, oczywisty, bezsporny. Takie rozumienie tego związku wynika z zasady neutralności podatku VAT i stanowi gwarancję jej realizacji w praktyce. Na potwierdzenie swojego stanowiska w tym zakresie Sąd pierwszej instancji przywołał szereg orzeczeń TSUE i zawartej w nich argumentacji (wyroki w sprawach C-4/94, C-98/98, C-408/98, C-16/00, C-80/95, C-29/08, C-465/03). Opierając się na wywodach Trybunału w sprawie C-4/94 Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał za bezzasadny argument strony, że celem ostatecznym nabycia usługi nie był obrót papierami wartościowymi, ale zwiększenie sprzedaży z działalności podstawowej w postaci wydobycia, przerobu i sprzedaży wyrobów bazaltowych. Sąd podkreślił, że Trybunał uznał szerszy kontekst transakcji za okoliczność co do istoty bez znaczenia, stwierdzając, że nawet jeśli celem końcowym wykonania usługi zwolnionej jest usługa opodatkowana, brak jest podstaw do dokonania odliczenia podatku naliczonego. Z kolei powołując się na argumentację z orzeczenia w sprawie C-80/95, w świetle którego czynność nabywania własności oraz posiadanie instrumentów finansowych nie mogą być uznane za działalność gospodarczą, a proste zarządzanie aktywami i forma inwestycji nie są czynnościami podlegającymi opodatkowaniu podatkiem VAT, Sąd pierwszej instancji zgodził się z organem, że w sytuacji, gdy czynności związane z zarządzaniem instrumentami finansowymi nie są związane z czynnościami podlegającymi opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług, brak jest podstaw do odliczenia wydatków związanych z opłatą pobieraną od spółki za zarządzanie jej "Portfelem" finansowym, ponieważ odliczeniu podlega tylko i wyłącznie podatek naliczony, który jest związany z czynnościami podlegającymi opodatkowaniu podatkiem VAT. Brak wskazanego związku zgodnie z art. 86 ust. 1 u.p.t.u. nie daje możliwości odliczenia podatku naliczonego związanego z tą czynnością. Sąd pierwszej instancji nie dopatrzył się w konsekwencji naruszenia prawa w stanowisku organu odwoławczego, opartym na poglądzie, że powstanie prawa do odliczenia podatku naliczonego jest uzależnione od bezpośredniego związku z transakcjami opodatkowanymi.

1.4. Odnosząc się w kontekście m.in. wyroków TSUE w sprawach C-29/08 i C-465/03 do twierdzeń skarżącej, że wydatki z tytułu nabycia usług w zakresie zarządzania pakietem papierów wartościowych stanowiły element cenotwórczy sprzedawanych produktów, a kwota należna z tytułu sprzedaży bazaltu musiała zawierać koszty ogólne skarżącej, Sąd pierwszej instancji podzielił stanowisko organu, uznające pretensje spółki w tym zakresie za niezasadne. Sąd zaznaczył, że podatek naliczony, którego dotyczy spór, związany jest ściśle z zarządzaniem papierami wartościowymi (portfelem instrumentów finansowych), które to czynności polegają jedynie na rozdysponowaniu należących do skarżącej wolnych środków finansowych. Nie są to czynności objęte podatkiem od towarów i usług i nie pozostają w bezpośrednim związku z prowadzoną przez spółkę działalnością gospodarczą (sprzedażą bazaltu) podlegającą opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług. Skoro podatek naliczony VAT nie jest związany z działalnością spółki opodatkowaną tym podatkiem, to w świetle art. 86 ust. 1 u.p.t.u. nie ma podstaw do odliczenia podatku VAT zawartego w fakturach za sporne usługi zarządzania portfelem papierów wartościowych.

1.5. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w omawianej kwestii w orzecznictwie sądów administracyjnych wystąpiły rozbieżności, jednak w ocenie Sądu liberalne stanowisko niektórych orzeczeń, w których przyjęto za wystarczające istnienie pośredniego związku podatku naliczonego z opodatkowanymi czynnościami podatnika, nie jest uzasadnione ani brzmieniem art. 86 ust. 1 u.p.t.u., ani innymi ważnymi względami.

1.6. Uznając, że w świetle art. 86 ust. 1 u.p.t.u. i orzecznictwa TSUE na gruncie odpowiednich przepisów VI Dyrektywy i Dyrektywy 112 niezbędnym warunkiem odliczenia VAT naliczonego przy zakupie towarów lub usług jest istnienie bezpośredniego związku pomiędzy zakupami (wydatkami) a konkretną transakcją opodatkowaną, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w spornej w przedmiotowej sprawie sytuacji takiego związku brak. Sąd przyznał, że istnieje związek pośredni, bowiem środki uzyskane z pomnożenia kapitału lub strata poniesiona na inwestycjach finansowych będą miały wpływ na bilans spółki i jej rozwój (zaktywizowanie lub wyhamowanie działalności), jednak dla uznania prawa do odliczenia podatku naliczonego na podstawie art. 86 ust. 1 u.p.t.u. jest to związek niewystarczający, a przepis ten wyklucza możliwość odliczenia podatku naliczonego związanego z usługami "zarządzania portfelem papierów wartościowych", które nie są wykorzystywane do czynności opodatkowanych spółki, związanych z wydobyciem, przerobem i sprzedażą bazaltu. Ponieważ zakup tych usług związany jest bezpośrednio z inwestowaniem własnego kapitału spółki, a są to czynności niepodlegające temu podatkowi, to ewidentny brak związku podatku naliczonego z opodatkowaną działalnością spółki (sprzedażą bazaltu) wyklucza odliczenie podatku naliczonego przy zakupie spornych usług. W ocenie Sądu pierwszej instancji brak jest zatem podstaw do uwzględnienia skargi.

1.7. W odpowiedzi na zarzut strony, że organ nie jest uprawniony do oceny, co jest dla spółki niezbędnym elementem uzupełniającym jej podstawową działalność, a co nim nie jest, Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że kwestionowane przez spółkę ustalenia co do zakresu i profilu jej działalności były konieczne i uzasadnione w świetle art. 122 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2005 r., nr 8, poz. 60 ze zm., dalej jako "O.p.") i nie naruszały granic swobodnej oceny dowodów z art. 191 tej ustawy.

1.8. Za niezasadny uznano też zarzut naruszenia art. 121 O.p. w zw. z art. 31 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej (Dz.U. z 2004 r., nr 8 poz. 65 ze zm., dalej jako "u.k.s.") Zdaniem Sądu prowadzone przez organy postępowanie spełniało wszelkie wymogi określone przepisami prawa, a nieodniesienie się do przytoczonej przez skarżącą interpretacji indywidualnej w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako "P.p.s.a.") nie miało wpływu na wynik sprawy.

2. Skarga kasacyjna

2.1. W skardze kasacyjnej spółka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przypisanych.

2.2. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono:

1) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 120 i art. 121 § 1 O.p. oraz w zw. z art. 31 ust. 1 u.k.s. przez nieuwzględnienie skargi i nieuchylenie decyzji naruszającej zasadę legalizmu oraz praworządności, a także naruszającej zasadę postępowania w sposób budzący zaufanie do organów podatkowych,

2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 122, art. 187 § 1 i art. 191 O.p. oraz w zw. z art. 31 ust. 1 u.k.s. przez nieuwzględnienie skargi i nieuchylenie decyzji naruszającej zasadę prawdy obiektywnej, obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, a także obowiązek swobodnej, a nie dowolnej oceny dowodów,

3) naruszenie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm., dalej jako "P.u.s.a.") przez brak kontroli decyzji w zakresie przestrzegania przez organy art. 120 i art. 121 § 1 O.p.,

4) mające wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 86 ust. 1 u.p.t.u. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że spółka nie miała prawa do odliczenia podatku naliczonego w związku z nabyciem usług zarządzania portfelem papierów wartościowych.

2.3. W uzasadnieniu zarzutów 1-3 skargi kasacyjnej jej autor wskazał przede wszystkim na to, że organ i Sąd w żaden sposób nie uprawdopodobniły tezy, zgodnie z którą wydatki na nabycie usług zarządzania papierami wartościowymi nie stanowiły elementu ceny sprzedaży bazaltu. Zdaniem spółki samo osiągnięcie dochodu (zysku) w 2008 r. oznacza, że wskazane wydatki musiały stanowić element ceny sprzedaży bazaltu. Strona podkreśliła przy tym, że organy nie przeprowadziły żadnego postępowania dowodowego w celu wyjaśnienia takiej zależności.

2.4. Uzasadniając zarzut naruszenia prawa materialnego strona podkreśliła, że usługi zarządzania środkami finansowymi dotyczyły środków pieniężnych pozyskanych z prowadzonej przez spółkę działalności opodatkowanej (wydobycie, przerób, sprzedaż wyrobów bazaltowych), a uzyskanie w wyniku nabycia tej usługi środki finansowe służyły wykonywaniu podstawowej działalności spółki opodatkowanej podatkiem od towarów i usług. Zdaniem strony w tej sytuacji prawo spółki do odliczenia naliczonego podatku od towarów i usług od usług zarządzania portfelem finansowym nie powinno budzić wątpliwości, gdyż pomiędzy nabytymi usługami a wykonywanymi czynnościami opodatkowanymi istnieje bezpośredni związek (choć w ocenie strony wystarczający jest związek pośredni), z uwagi na uwzględnienie wydatków na nabycie tych usług w cenie sprzedawanego bazaltu.

Strona wskazała, że przy ocenie, czy nabyty towar lub usługa związane są z czynnościami podlegającymi opodatkowaniu VAT, należy przede wszystkim zbadać cel wykonania tej czynności lub fakt jej zaistnienia. Choć bezpośrednio nabyte usługi są związane z czynnościami obrotu papierami wartościowymi, to celem ostatecznym tych czynności jest zwiększenie sprzedaży opodatkowanej przez uzyskanie dodatkowych środków finansowych na ten cel.

Skarżąca podniosła, że prawo do odliczenia podatku naliczonego w przypadku istnienia choćby pośredniego związku między nabytymi towarami i usługami a czynnościami wyrażany jest w orzecznictwie, w tym TSUE, jak i przez organy podatkowe. Na potwierdzenie swojego stanowiska strona przywołała argumentację zawartą m.in. w wyrokach TSUE w sprawach C-465/03 (gdzie Trybunał uznał, że podatnik zachowuje prawo do odliczenia w przypadku czynności, które są jedynie środkiem do dokonania czynności opodatkowanych) i C-98/98 (z którego to wyroku wynika, że prawo do odliczenia w przypadku wydatków zaliczających się do tzw. kosztów ogólnych powinno przysługiwać podatnikowi w takim zakresie, w jakim ogólna działalność daje prawo do odliczenia VAT). Odnosząc się do wyroku TSUE w sprawie C-437/06 strona podkreśliła, że sporne w sprawie wydatki stanowiły element cenotwórczy sprzedawanych produktów, gdyż przy osiągniętym zysku kwota należna z tytułu sprzedaży musiała zawierać koszty ogólne spółki, a zatem istnieje wyraźny związek tych wydatków z czynnościami opodatkowanymi. Zdaniem strony stanowisko Sądu pierwszej instancji w przedmiotowej sprawie oznacza faktycznie kwestionowanie prawa do odliczenia podatku naliczonego od jednego z rodzajów kosztów ogólnych – pośredniego elementu kosztu – czynnika cenotwórczego towarów, których sprzedaż jest opodatkowana podatkiem należnym VAT. Tymczasem nie ma żadnego opartego na przepisach prawa powodu, by w omawianym przypadku odmawiać prawa do odliczenia podatku naliczonego, a nie odmawiać go w przypadku innych wydatków mających charakter kosztów ogólnych (np. zakup prasy, środków czystości do biura, itp. kosztów ogólnego zarządu).

Strona podkreśliła nadto, że organy nie są uprawnione do oceny, co jest dla spółki niezbędnym elementem uzupełniającym jej podstawową działalność, a co nim nie jest. Błędny jest też pogląd, że skoro lokowanie nadwyżek finansowych nie jest niezbędnym kosztem uzupełniającym podstawową działalność, to spółka nie miała prawa do odliczenia podatku naliczonego od nabytych usług zarządzania.

3. Odpowiedź na skargę kasacyjną

3.1. Organ nie skorzystał z możliwości złożenia odpowiedzi na skargę kasacyjną, a reprezentujący go w toku rozprawy kasacyjnej pełnomocnik wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna spółki na uwzględnienie zasługuje.

4.1. Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 183 § 1 zdanie 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny – poza przypadkami nieważności postępowania wymienionymi w art. 183 § 2 P.p.s.a. – rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Oznacza to związanie Sądu kasacyjnego podstawami zaskarżenia oraz zakresem zaskarżenia. W konsekwencji Sąd kasacyjny – rozstrzygając w granicach tego środka odwoławczego – nie jest uprawniony do uzupełniania lub poprawiania podstaw skargi kasacyjnej, czy też samodzielnego formułowania jej zarzutów.

W skardze kasacyjnej powołano się na obydwie podstawy kasacyjne wymienione w przepisie art. 174 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Charakter rozpoznawanej sprawy wymaga odmiennego, aniżeli zwykle stosowane, podejścia do kolejności rozpoznawania zarzutów. Z reguły, w sytuacji gdy autor skargi kasacyjnej zarzuca zarówno naruszenie prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania, w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega ostatnio wymieniony zarzut. Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez Sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został skutecznie podważony, można przejść do skontrolowania subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez Sąd przepis prawa materialnego (zob. B. Gruszczyński [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, Zakamycze 2006, s. 425 i powołane tam orzeczenia). Jednakże w tym wypadku zarzut naruszenia przepisów postępowania ma charakter drugorzędny, zaś rozstrzygnięcie sprawy zależy od oceny zarzutów prawa materialnego, odnoszących się do zasad, jakie legły u podstaw kwestionowanego wyroku. Sporna pozostawała bowiem przede wszystkim wykładnia mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa materialnego, w oparciu o które Spółka wywodziła prawo do odliczenia podatku naliczonego na podstawie art. 86 ust. 1 u.p.t.u.. I to właśnie rozumienie tego przepisu będzie głównym przedmiotem rozważań niniejszego uzasadnienia.

4.2. Znamienne dla rozpoznawanej sprawy jest to, że zarówno strony, jak i WSA, interpretując wskazane unormowanie odwołują się do prawa unijnego w postaci orzeczeń TSUE, i to niekiedy tych samych, jak np. C-465/03, C-98/98, C-29/08.

Dla porządku należy wskazać na treść art. 86 ust. 1 u.p.t.u. postanawiającego, że w zakresie, w jakim towary i usługi są wykorzystywane do wykonywania czynności opodatkowanych, podatnikowi o którym mowa w art. 15, tj. podmiotowi prowadzącemu samodzielnie działalność gospodarczą, przysługuje prawo do obniżenia kwoty podatku należnego o kwoty podatku naliczonego (wymienione w tym przepisie wyjątki nie mają zastosowania w sprawie).

Zdaniem Sądu pierwszej instancji dla realizacji prawa do odliczenia podatku naliczonego decydujący jest związek zakupionych towarów i usług z czynnościami podatnika, jak to ujęto w uzasadnieniu, generującymi podatek VAT. Zauważając, że przedmiotowy przepis nie definiuje wprost charakteru związku pomiędzy zakupami, a sprzedażą opodatkowaną, co ma zasadnicze znaczenie dla prawa do odliczenia, WSA, w oparciu o omawiane wyroki TSUE, doszedł do wniosku, że zakupione towary i usługi muszą mieć wyraźny, ścisły i bezpośredni związek podatku naliczonego podlegającego odliczeniu z opodatkowaną działalnością podatnika (str. 9 uzasadnienia wyroku).

Prezentując takie rozumienie przepisu na str. 11 uzasadnienia stwierdził, że: "Podatek naliczony, którego dotyczy spór związany jest ściśle z zarządzaniem papierami wartościowymi (portfelem instrumentów finansowych), które to czynności polegają jedynie na rozdysponowaniu należących do skarżącej wolnych środków finansowych. Nie są to czynności objęte podatkiem od towarów i usług i nie pozostają w bezpośrednim związku z prowadzoną przez Spółkę działalnością gospodarczą (sprzedaż bazaltu) podlegającą opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług." Z tego względu Sąd uznał, że nie ma podstaw do odliczenia podatku naliczonego zawartego w fakturach wystawionych za sporne usługi zarządzania portfelem papierów wartościowych, usługi świadczone na rzecz spółki.

Z takim rozumieniem, interpretacją art. 86 ust. 1 u.p.t.u. nie można się zgodzić. Na poparcie tego poglądu należy posłużyć się orzeczeniami TSUE, na których WSA zbudował przedstawione powyżej twierdzenia.

Punktem wyjścia niech stanie się wyrok TS z 26 maja 2005r., C-465/03 Kretztechnik, z którego wynika, po pierwsze, że czynność emisji nowych akcji spółki nie może być traktowana jako działalność gospodarcza. Po drugie - i ważniejsze - w uzasadnieniu wyroku czytamy:

"34 System odliczeń przewidziany w szóstej dyrektywie ma na celu całkowite uwolnienie przedsiębiorcy od ciężaru podatku VAT podlegającego zapłacie bądź zapłaconego w ramach prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Wspólny system podatku VAT zapewnia zatem całkowitą neutralność działalności gospodarczej w zakresie obciążeń podatkowych, bez względu na cel czy rezultaty tej działalności, pod warunkiem że co do zasady podlega ona sama opodatkowaniu podatkiem VAT (zob. podobnie wyroki: z dnia 14 lutego 1985 r. w sprawie 268/83 Rompelman, Rec. str. 655, pkt 19; z dnia 15 stycznia 1998 r. w sprawie C-37/95 Ghent Coal Terminal, Rec. str. I-1, pkt 15, jak również ww. wyroki: w sprawie Gabalfrisa i in., pkt 44, w sprawie Midland Bank, pkt 19 oraz w sprawie Abbey National, pkt 24).

35 Ostatni wymóg, aby odliczenie podatku VAT było dopuszczalne, oznacza, że czynność powodująca naliczenie podatku winna pozostawać w bezpośrednim i ścisłym związku z czynnościami objętymi podatkiem należnym, które rodzą prawo do odliczenia. Prawo do odliczenia podatku VAT naliczonego przy nabyciu towarów lub usług zakłada zatem, iż wydatki poczynione celem ich uzyskania stanowiły element cenotwórczy transakcji obciążonych podatkiem należnym, rodzących prawo do jego odliczenia (zob. ww. wyroki: w sprawie Midland Bank, pkt 30, w sprawie Abbey National, pkt 28, jak i wyrok z dnia 27 września 2001 r. w sprawie C-16/00 Cibo Participations, Rec. str. I-6663, pkt 31).

36 Uwzględniając fakt, iż w sprawie przed sądem krajowym, po pierwsze, emisja akcji jest czynnością, która nie należy do zakresu przedmiotowego szóstej dyrektywy, a po drugie, czynność ta została dokonana przez Kretztechnik celem podniesienia kapitału z korzyścią dla jej ogólnie pojętej działalności gospodarczej, należy uznać, iż poniesione koszty świadczeń uzyskanych przez tę spółkę w ramach owej czynności stanowią część kosztów ogólnych, a w konsekwencji stanowią element cenotwórczy jej towarów. Świadczenia takie pozostają w istocie w bezpośrednim i ścisłym związku z działalnością gospodarczą podatnika (zob. ww. wyroki: w sprawie BLP Group, pkt 25; w sprawie Midland Bank, pkt 31; w sprawie Abbey National, pkt 35 oraz 36, jak również w sprawie Cibo Participations, pkt 33).

37 W konsekwencji, zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1 i 2 szóstej dyrektywy Kretztechnik przysługuje prawo do odliczenia całego podatku VAT obciążającego wydatki poniesione przez tę spółkę w związku z różnymi świadczeniami wykonanymi na jej rzecz w ramach przeprowadzonej przez nią emisji akcji, pod warunkiem jednak iż wszystkie czynności dokonywane przez tę spółkę w ramach jej działalności gospodarczej są opodatkowane. Jeżeli bowiem podatnik dokonuje jednocześnie czynności, w których zakresie podatek podlega odliczeniu, jak i czynności, w których zakresie podatek nie podlega odliczeniu, jest on uprawniony, stosownie do art. 17 ust. 5 akapit pierwszy szóstej dyrektywy, do odliczenia tylko takiej części podatku VAT, jaka przypada na kwotę tych pierwszych czynności (ww. wyroki: w sprawie Abbey National, pkt 37 oraz w sprawie Cibo Participations, pkt 34).

38 W świetle przedstawionych uwag należy na pytanie trzecie udzielić odpowiedzi, iż art. 17 ust. 1 i 2 szóstej dyrektywy przyznaje prawo do odliczenia całego podatku VAT obciążającego wydatki poniesione przez podatnika w związku z różnymi świadczeniami wykonanymi na jego rzecz w ramach emisji akcji, o ile wszystkie czynności dokonywane przez tego podatnika w ramach jego działalności gospodarczej są opodatkowane."

Formułując powyższe stwierdzenia TSUE powołał się na swoje orzeczenia m.in.: z 22 lutego 2001, C-408/98 Abbey National, z 27 września 2001, C-16/00 Cibo Participations, z 6 kwietnia 1995 r. ,C- 4/94 BLP Group.

Z przedstawionej do sprawy C-465/03 opinii Rzecznika Generalnego F.G. Jacobsa wynika, że określenie prawa do odliczenia opiera się na przypisaniu wydatków powodujących naliczenie podatku do czynności sprzedaży:

"73. Dla przykładu, jeżeli nabywając jakieś dobro, handlowiec korzysta z usług brokera lub rzeczoznawcy, można powiedzieć, że koszt tych usług jest bezpośrednio, ściśle i w sposób wyłączny związany z nabyciem. Nie to jednak decyduje o tym, czy podatek VAT od tych usług podlega odliczeniu. Prawo do odliczenia musi być weryfikowane w oparciu o kwalifikację sprzedaży, na której potrzeby usługi są wykorzystywane. Czynności te zwykle obejmują dalszą dostawę dóbr lub towarów lub świadczenie usług, w których dobra te są wykorzystywane lub do których są włączone. Prawo do odliczenia będzie uzależnione od tego, czy ta dostawa jest opodatkowana czy też nie.

74. Tak więc jeśli transakcja, z którą wydatek jest najściślej związany, nie należy do zakresu przedmiotowego podatku VAT, ponieważ w żadnym razie nie stanowi dostawy towarów lub świadczenia usług, nie ma ona znaczenia dla określenia prawa do odliczenia. Znaczenie ma tu ewentualny związek ze sprzedażą oraz okoliczność, czy są jest ona opodatkowana.

75. Dlatego też w sprawie Kretztechnik należy rozważyć kwestię, czy kapitał pozyskany w efekcie emisji akcji został wykorzystany dla celów jednej lub kilku czynności opodatkowanych.

76. Wydaje się prawdopodobne, że użycie kapitału oraz usługi związane z pozyskaniem tego kapitału nie mogą być powiązane z żadnymi konkretnymi czynnościami opodatkowanymi, ale raczej powinny być przypisane do całokształtu działalności gospodarczej spółki. Nie powinno budzić żadnych wątpliwości, iż spółka handlowa, która podwyższa kapitał czyni to dla celów prowadzonej działalności gospodarczej.

77. Strony wydają się być zgodne co do tego, że Kretztechnik dokonuje tylko sprzedaży opodatkowanej, zatem pozyskała kapitał działając w charakterze podatnika. W tej sytuacji podatek VAT naliczony od wydatków, które można uznać za koszty ogólne całokształtu działalności gospodarczej, będzie podlegał odliczeniu w całości, zgodnie z orzecznictwem zreferowanym w pkt 27 niniejszej opinii. Jeśliby jednak spółka dokonywała także innego rodzaju sprzedaży, odliczeniu podlegałaby tylko jego część, obliczona zgodnie z art. 17 ust. 5 szóstej dyrektywy."

Omawiany wyrok TSUE dotyczył emisji akcji. Taką też kwestię obejmował wyrok z 13 marca 2008 r., C-437/06 Securenta, jednakże odmienność stanu faktycznego w tej sprawie (względem opisanej wyżej) polegała na tym, że czynności emisji akcji w celu pozyskania środków finansowych nie można było w całości przypisać działalności gospodarczej spółki, jak to miało miejsce w przypadku austriackiej spółki Kretztechnik. W tym zakresie Trybunał uznał, że:

"28 W tych okolicznościach podatek naliczony od wydatków związanych z emisją akcji i nietypowych cichych udziałów mógłby uprawniać do odliczenia tylko wtedy, gdyby tak pozyskany kapitał został wykorzystany na cele działalności gospodarczej zainteresowanego. Jak bowiem orzekł Trybunał, system odliczeń ustanowiony przez szóstą dyrektywę dotyczy całej działalności gospodarczej podatnika, niezależnie od jej celów i wyników, pod warunkiem, że te ostatnie co do zasady same podlegają opodatkowaniu podatkiem VAT (zob. ww. wyrok w sprawie Gabalfrisa i in., pkt 44, wyrok z dnia 8 czerwca 2000 r. w sprawie C-98/98 Midland Bank, Rec. s. I-4177, pkt 19 i ww. wyrok w sprawie Abbey National, pkt 24).

29 Jak zaznaczył sąd krajowy, w zawisłej przed nim sprawie, wydatków związanych ze świadczeniami wykonywanymi w ramach emisji akcji i udziałów finansowych nie można przypisać wyłącznie działalności gospodarczej wykonywanej na późniejszym etapie obrotu przez Securentę, a zatem nie stanowią one części samych elementów cenotwórczych czynności należących do zakresu tej działalności. Gdyby jednak tak było, dane świadczenia wykazywałyby bezpośredni związek z działalnością gospodarczą podatnika (zob. ww. wyroki w sprawach: Abbey National, pkt 35 i 36 i Cibo Participations, pkt 33). Jednakże z akt przedłożonych Trybunałowi wynika, że koszty poniesione przez Securentę na poczet czynności finansowych stanowiących przedmiot sporu przed sądem krajowym były przynajmniej częściowo przeznaczone na wykonywanie działalności niemającej charakteru gospodarczego.

30 Podatek naliczony od wydatków poniesionych przez podatnika nie może uprawniać do odliczenia w zakresie, w jakim dotyczy działalności, która ze względu na brak jej gospodarczego charakteru nie należy do zakresu stosowania szóstej dyrektywy."

Na podstawie cytowanych wprost z wyroków TSUE stwierdzeń, należy dojść do wniosku, że nie ma słuszności Sąd pierwszej instancji odmawiając stronie racji, że w przypadku usług zarządzania portfelem papierów wartościowych oraz instrumentów finansowych, mamy do czynienia z sytuacją taką, jak w przypadku emisji akcji. Istotą łączącą te dwie różne czynności jest cel, jakim jest pozyskanie środków finansowych z przeznaczeniem na prowadzoną działalność gospodarczą opodatkowaną VAT.

Wpływ na zaprezentowaną przez WSA interpretację art. 86 ust. 1 u.p.t.u. miały pominięcia pewnych kwestii i wadliwe odczytanie całości orzeczeń TSUE. Nieprawidłowości w rozumowaniu należy temu sądowi przypisać z tego powodu, że dany wydatek kreujący podatek naliczony Sąd ten usiłuje przyporządkować konkretnym czynnościom opodatkowanym w sytuacji, gdy mamy do czynienia z wydatkiem stanowiącym koszty ogólne całokształtu działalności gospodarczej opodatkowanej VAT, bezpośrednio związane z tą działalnością, i to nawet wtedy, kiedy uzyskane środki finansowe zostają na działalność gospodarczą przeznaczone. Co więcej, nie można też, jak uczynił to WSA, tych samych czynności postrzegać jako będących wydatkami, rodzącymi podatek naliczony, i jednocześnie określać je jako te, które nie są objęte podatkiem VAT, w przeciwieństwie do czynności sprzedaży bazaltu opodatkowanych tym podatkiem, co w konsekwencji prowadzi WSA do wniosku o braku bezpośredniości związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Ta sama czynność nie może być jednocześnie zakupem i sprzedażą. Z istoty swojej zakup podatnika, nie może być rozpatrywany jednocześnie w kategoriach opodatkowania u niego tej czynności, tak jak inne czynności np. dostawy bazaltu. Trudno też pozyskiwanie środków finansowych określić, jak uczynił to WSA, jako "rozdysponowanie należących do skarżącej wolnych środków finansowych". Trudno byłoby przyjąć, że utrzymywanie środków pieniężnych na kontach bankowych i ponoszenie kosztów tychże kont, jest rozdysponowaniem wolnych środków, na dodatek niezwiązanym z działalnością gospodarczą. Idąc tokiem myślenia Sądu pierwszej instancji, gdyby chodziło o podatek VAT naliczony z tytułu usługi prowadzenia konta bankowego, nie można by odliczyć go, jako że prowadzenie konta nie jest czynnością opodatkowaną u tego podatnika, jak np. sprzedaż bazaltu. Powyższe stanowisko uzasadnione jest także spojrzeniem na sprawę z punktu widzenia gospodarczo-ekonomicznego. Zarządzanie posiadanymi środkami finansowymi, pozyskiwanie tych środków, nie tylko przecież w postaci kredytu, którego kosztów pozyskania nie kwestionuje się jako poniesionych w związku z działalnością gospodarczą, jest uzasadnionym gospodarczo, racjonalnym działaniem bezpośrednio związanym z prowadzoną działalnością gospodarczą. Stąd odnoszenie się do tej części uzasadnienia WSA, która została poświęcona polaryzacji stanowisk sądów administracyjnych co do związku bezpośredniego lub pośredniego, staje się zbędne.

4.3. Dokonanie błędnej wykładni prawa materialnego przesądza o wadliwości zaskarżonego orzeczenia skutkującej koniecznością jego uchylenia. Przy ponownym rozpoznaniu przedmiotowej sprawy zadaniem WSA będzie ocena okoliczności sprawy w świetle przedstawionego wyżej stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego.

4.4. Wyżej przedstawione rozważania wskazują na brak konieczności odnoszenia się do zawartych w skardze kasacyjnej, a mających – na co już wskazano – charakter wtórny, zarzutów dotyczących naruszenia przepisów postępowania i przepisów ustrojowych. Argumenty podnoszone przez stronę w tym zakresie będą ocenione w ponownym postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji. Należy równocześnie zauważyć, że w przedmiotowej skardze kasacyjnej nie zarzucono wadliwości zastosowania prawa materialnego, stąd i ta kwestia pozostaje poza zakresem rozpoznania niniejszego środka zaskarżenia.

4.5. W związku z powyższym rozpoznanie skargi kasacyjnej w jej granicach, zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a., doprowadziło Naczelny Sąd Administracyjny do wniosku o konieczności uwzględnienia zarzutu błędnej wykładni prawa materialnego, a w konsekwencji do wydania orzeczenia na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 tej ustawy.