Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 407/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2020-12-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Administracyjne postępowanie
Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2019 poz 670
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 133 par. 1, art. 134 par. 1, art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi D. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu sprawy z odwołania D. M. od decyzji Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] odmawiającej umorzenia dłużnikowi alimentacyjnemu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Decyzja ta została wydana w następującym stanie sprawy, przedstawionym przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: Kolegium; organ II instancji; organ odwoławczy).

W dniu [...] listopada 2019 r. D. M. (dalej również: zainteresowany; wnioskodawca; skarżący) wystąpił z wnioskiem o umorzenie zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych na rzecz osoby uprawnionej, tj. rodzeństwa K. i K. M.. Uzasadniając wniosek, zainteresowany podniósł, że znajduje się w trudnej sytuacji materialno-bytowej, która obecnie "jest patowa", gdyż chciałaby podjąć zatrudnienie na pełen etat, jednak obawia się zajęcia komorniczego, na podstawie którego po dokonaniu potrącenia z wynagrodzenia niemożliwym będzie wynajęcie przez niego mieszkania oraz bieżące utrzymanie. Ponadto stwierdził, że będzie miał trudności w znalezieniu źródła dochodu, ponieważ pracodawcy niechętnie zatrudniają byłych więźniów. Oznajmił, że chciałby umorzenia zaległości, przy czym zadeklarował wolę płacenia bieżących alimentów.

Burmistrz Miasta i Gminy [...] (dalej: Burmistrz; organ I instancji) decyzją z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych na rzecz osób uprawnionych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami w łącznej kwocie [...]zł. Na dzień wydania decyzji Burmistrz ustalił, że zadłużenie alimentacyjne wynosi [...] zł, a ustawowe odsetki za opóźnienie naliczone na dzień [...] stycznia 2020 r. wynoszą [...] zł. Rozważając sytuację rodzinną i dochodową wnioskodawcy, organ w obszernym uzasadnieniu decyzji wskazał, że w niniejszej sprawie nie zachodzą okoliczności uzasadniające uwzględnienie żądania strony.

W odwołaniu od decyzji organu I instancji zainteresowany powielił argumenty wcześniej przedstawione we wniosku z dnia [...] listopada 2019 r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: Kolegium; organ II instancji; organ odwoławczy) w podstawie prawnej decyzji z dnia [...] lutego 2020 r. powołało przepisy art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm. – dalej: k.p.a.) oraz art. 30 ustawy z dnia [...] września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2019 r., poz. 670 ze zm. – dalej również: ustawa pomocowa). Wskazując na treść art. 27 ust. 1 oraz art. 30 ust. 2 tej ostatniej ustawy, Kolegium z jednej strony stwierdziło, że dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie; z drugiej zaś, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części może nastąpić wyłącznie na wniosek dłużnika alimentacyjnego, po uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej. Organ II instancji wyjaśnił również, że decyzja, o której mowa w art. 30 ust. 2 tej ustawy, ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma możliwość, ale nie ma obowiązku przychylenia się do wniosku o umorzenie należności – i to nawet w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego.

Co do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy Kolegium podzieliło stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji Burmistrza. Zdaniem organu odwoławczego, decyzja o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłacenia osobom uprawnionym – rodzeństwu K. i K. M. – świadczeń z funduszu alimentacyjnego wydana została prawidłowo. Organ wyjaśnił przy tym, że w tej sprawie nie mogło być mowy o umorzeniu należności w trybie art. 30 ust. 1 powołanej ustawy, bowiem egzekucja alimentów w okresie ostatnich lat nie była skuteczna w wysokości miesięcznej odpowiadającej co najmniej ich wysokości. Z tego powodu organ odwoławczy uznał, że wniosek strony rozpoznany być musi na podstawie przepisu art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W ocenie organu II instancji, sytuacja w jakiej znajduje się wnioskodawca analizowana była na podstawie zgromadzonego materiału w sprawie, tj. złożonych przez niego oświadczeń i załączonych dokumentów, z których wynika, że: dłużnik alimentacyjny [...] października 2019 r. opuścił zakład karny, gdzie przebywał od [...] lutego 2010 r.; w trakcie odbywania kary dłużnik był zatrudniony nieodpłatnie na terenie jednostki; obecnie zamieszkuje u kuzyna, zajmując bez umowy najmu jeden pokój z dostępem do łazienki i kuchni; nie ponosi z tego tytułu żadnych opłat; od dnia [...] grudnia 2019 r. podjął pracę w wymiarze [...] etatu; miesięczne wydatki wnioskodawcy kształtują się na poziomie ok. [...] zł; zainteresowany ma wykształcenie zawodowe, a wyuczony zawód to cukiernik; posiada prawo jazdy kat. A i B; nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności i nie zgłasza również problemów zdrowotnych; dłużnik nie posiada nieruchomości, ruchomości ani zasobów pieniężnych; wnioskodawca jest rozwiedziony, ma zasądzone alimenty na dwójkę dzieci.

Kolegium uznało, że sytuacja zainteresowanego jest trudna, ale nie na tyle, aby w sposób trwały uniemożliwić mu podejmowanie w przyszłości działań zmierzających do jej poprawy, a tym samym pozwalających na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku zwrotu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Tym bardziej, że z akt sprawy nie wynika, iż jest on osobą niezdolną do pracy.

Organ odwoławczy zwrócił uwagę na to, że trudna sytuacja wnioskodawcy związana jest również z odbywaniem przez niego kary pozbawienia wolności, jednakże to on sam przyczynił się do takiego stanu rzeczy, bowiem jest on efektem popełnienia przez niego czynów zabronionych. W ocenie organu nie można uznać za sytuację wyjątkową stanu będącego konsekwencją zabronionych działań osoby zobowiązanej do alimentacji. Organ II instancji podkreślił, że zainteresowany znalazł się w obecnej sytuacji wyłącznie z własnej winy, wskutek dotychczasowego postępowania i nie jest to następstwem działań, na które nie miał on wpływu, skoro sam je wywołał. W konsekwencji organ uznał, że skarżący nie może przerzucać winy za swoją obecną sytuację na inne podmioty czy instytucje. Zdaniem Kolegium, nie można z góry założyć, że skoro zainteresowany przebywał w zakładzie karnym, to nie ma możliwości podjęcia lepszego zatrudnienia aniżeli obecne, oraz że nie jest w stanie spłacać swojego zobowiązania. Organ odwoławczy uznał, że przyjęcie odwrotnego założenia i umorzenie należności w takiej sytuacji byłoby "swoistą gratyfikacją" dla tych, którzy popełniają czyny zabronione, a więc swoim postępowaniem godzą w przyjęty porządek społeczny. Stwierdził, że w rozpatrywanym przypadku to, że zainteresowany przebywał w zakładzie karnym nie jest sytuacją, która może powodować przyznanie mu ulgi w spłacie tego zobowiązania. W ocenie organu II instancji, w okolicznościach niniejszej sprawy, umorzenie należności prowadziłoby do nieuzasadnionego przerzucenia obowiązku alimentacyjnego na wszystkich podatników, co jest sprzeczne z interesem społecznym. Dodał, że dopóki dłużnik sam nie wymaga stałej opieki osoby trzeciej powinien zrobić wszystko, by zdobyć środki nie tylko na swoje utrzymanie, ale przede wszystkim na utrzymanie dzieci, na które winien płacić alimenty.

Końcowo Kolegium uznało, że sytuacja wnioskodawcy nie jest nadzwyczajna ani nie jest od niego niezależna, a tylko tego rodzaju szczególne okoliczności mogłyby uzasadniać przyznanie mu ulgi w spłacie zobowiązania alimentacyjnego. Organ odwoławczy stwierdził, że obecnie zaistniałe trudności w spłacie zadłużenia, a także wiek skarżącego (strona jest osobą młodą, w wieku produkcyjnym, zdolną do podjęcia zatrudnienia), nie wykluczają zmiany takiego stanu rzeczy w przyszłości, która to poprawa może nastąpić także na skutek zdarzeń losowych.

W skardze na decyzję Kolegium D. M. zarzucił naruszenie przepisów art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie przez organy obydwu instancji postępowania wyjaśniającego, co miało istotny wpływ na podjęcie błędnej decyzji w jego sprawie. W tym zakresie argumentował, że jest wprawdzie osoba zdolną do pracy, chciałby pracować na pełen etat i osiągać dochód pozwalający na spłatę bieżących alimentów, jednak przy tak wysokim zadłużeniu alimentacyjnym, którego kwota wraz z odsetkami rośnie każdego dnia, jego spłata nie jest możliwa. Przedstawił przy tym okoliczności dotyczące swojej bardzo trudnej sytuacji życiowej. Potwierdził korzystanie z pomocy mieszkaniowej ze strony swojego kuzyna, a także osiąganie dochodu w wysokości [...] zł miesięcznie netto z tytułu zatrudnienia w wymiarze [...] etatu, "gdyż takie zatrudnienie zaoferował [mu] pracodawca". Odwołując się do okoliczności związanych z poziomem wykształcenia i pobytem w zakładzie karnym stwierdził, że prognozy co do poprawy jego sytuacji są nierealne. Podniósł, że w Urzędzie Pracy w [...] dwukrotnie odmówiono mu zatrudnienia z uwagi na chorobę, której objawem jest przykurcz palców prawej dłoni. Poza tym zarzucił naruszenie przepisu art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów – a to poprzez jego błędną wykładnię i zaniechanie oceny, czy istnieją widoki na poprawę sytuacji dłużnika alimentacyjnego w przyszłości. Końcowo zarzucił również organowi II instancji naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez jego błędne zastosowanie i utrzymanie w mocy decyzji z dnia [...] stycznia 2020 r. w sytuacji, gdy zasadne było uwzględnienie odwołania strony. Do skargi dołączył kopię dokumentu potwierdzającego planowaną datę przyjęcia do placówki leczniczej (SP ZOZ [...] Oddział Ortopedii i Traumatologii Narządu Ruchu) na zabieg medyczny – [...] września 2021 r.

Przy tak sformułowanych zarzutach zainteresowany wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zobowiązanie organu do ponownego rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego.

W odpowiedzi na skargę, podtrzymując dotychczasowe stanowisko, Kolegium wniosło o jej oddalenie.

W piśmie z dnia [...] czerwca 2020 r. skarżący nie wyraził zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Poza tym przedłożył kopie dokumentów potwierdzających, że skarżącemu, skierowanemu w październiku i listopadzie 2019 r. do pracy przez Powiatowy Urząd Pracy w [...], dwóch pracodawców odmówiło przyjęcia do pracy ze wskazaniem następujących przyczyn: "nie spełnia wymogów zdrowotnych" (skierowanie z [...] października 2019 r.) i "nie w pełni sprawnej ręki" (skierowanie z [...] listopada 2019 r.).

Ustanowiony dla skarżącego pełnomocnik z urzędu (radca prawny) w piśmie przygotowawczym z dnia [...] lipca 2020 r., podtrzymał wnioski i twierdzenia zawarte w skardze, a także wniósł o przeprowadzenie dowodu z dokumentów dołączonych do tego pisma – względnie dowodów, które miały zostać nadesłane bezpośrednio przez samego skarżącego – na okoliczność: 1) ustalenia sytuacji dochodowej oraz majątkowej skarżącego, a także 2) jego sytuacji rodzinnej oraz sprawowania ograniczonej władzy rodzicielskiej nad małoletnim synem i 3) ograniczonych możliwości zarobkowych, a także 4) okoliczności postawy skarżącego oraz podejmowanych prób zwiększenia możliwości znalezienia lepiej płatnej pracy. Okoliczności te miały uzasadniać udzielenie ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, w całości. Wśród okoliczności, które miały być udowodnione za pomocą dokumentów, które miał przedstawić skarżący, były m.in. stan zaległości alimentacyjnych i zadłużenia na dzień [...] lipca 2020 r., jak i fakt nałożenia na skarżącego, w postępowaniach karnych, obowiązku zwrotu na rzecz pokrzywdzonych: 1) łącznie kwoty [...]zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie i 2) łącznie kwoty [...]zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Poza tym pełnomocnik wystąpił o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego z dziedziny medycyny pracy (specjalność ortopedia) na okoliczność ustalenia stopnia uszczerbku na zdrowiu skarżącego, w związku ze stwierdzoną chorobą, i wpływu tego schorzenia na możliwość podjęcia przez skarżącego zatrudnienia w zawodach wyuczonych oraz rokowań co do jego stanu zdrowia. Pełnomocnik wniósł również "na życzenie [swojego] Mocodawcy" o rozpoznanie sprawy na rozprawie, a także o przyznanie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika kosztów nieopłaconej pomocy prawnej.

W toku postępowania skarżący nadesłał do akt sprawy dwa zawiadomienia komornicze z dnia [...] lipca 2020 r. o stanie zaległości (należności głównej i odsetek za opóźnienie oraz kosztów egzekucji komorniczej): jedno dotyczące zaległości z tytułu zadłużenia alimentacyjnego na łączną kwotę [...]zł; drugie dotyczące zaległości z innego tytułu (nakaz zapłaty na rzecz innego podmiotu) w wysokości [...] zł.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga okazała się niezasadna.

Na wstępie – ze względu na wniosek skarżącego, który domagał się rozpoznania sprawy na rozprawie – wyjaśnić należy, że sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs(4) ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym, bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Regulacja ta stanowi lex specialis względem ogólnych zasad określonych w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. – dalej: p.p.s.a.), w szczególności w odniesieniu do reguły określonej w art. 90 tej ostatniej ustawy.

W następnej kolejności należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy i nie jest związany zarzutami oraz wnioskami skargi, a także powołaną podstawą prawną. Sąd nie przeprowadził dowodu z dokumentów wskazanych w piśmie przygotowawczym pełnomocnika skarżącego. Regułą obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że sąd rozpoznaje i rozstrzyga sprawę na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.). Przeprowadzenie dowodów uzupełniających z dokumentów jest wyjątkiem dopuszczalnym tylko w przypadku, gdy ustalenia stanu faktycznego w zakresie przesądzającym o prawidłowości rozstrzygnięcia sprawy decyzją organu administracji budzą istotne wątpliwości. Innymi słowy, zakres postępowania dowodowego jest wyznaczony przez podstawową funkcję sądowej kontroli administracji, tj. ocenę z punktu widzenia legalności zaskarżonego aktu lub czynności. Dokonywanie przez sąd administracyjny samodzielnych ustaleń faktycznych jest zatem dopuszczalne jedynie w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne do dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego działania lub bezczynności organu administracji. Kwestia ta nigdy nie budziła też wątpliwości w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. orzecznictwo przywołane w wyroku z dnia 14 listopada 2018 r. sygn. akt I OSK 10/17, dostępnym w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Uzupełniające postępowanie dowodowe, o którym mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a., ma na celu umożliwienie sądowi skonfrontowanie z innymi dokumentami prawidłowości ustaleń dokonanych w toku postępowania na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy, jeśli w sprawie istnieją istotne wątpliwości. Jeżeli zatem zachodzi potrzeba dokonania ustaleń, które mają służyć merytorycznemu rozstrzygnięciu, sąd winien uchylić zaskarżony akt i wskazać organowi zakres postępowania dowodowego, które organ ten powinien uzupełnić, ponieważ artykuł 106 § 3 p.p.s.a. nie służy do zwalczania ustaleń faktycznych, z którymi strona się nie zgadza (por. wyroki NSA z dnia 18 listopada 2005 r. sygn. akt I FSK 288/05 i 17 stycznia 2006 r. sygn. akt I FSK 508/05 – dostępne jw.).

Tutejszy Sąd podkreśla, że w toku rozpoznawania niniejszej sprawy nie powziął tego rodzaju wątpliwości, o jakich mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a., które stałyby na przeszkodzie rozpoznaniu sprawy. Tutejszy Sąd był w stanie przeprowadzić kontrolę legalności zaskarżonego aktu bez potrzeby skorzystania z omawianego instrumentu prawnego. Sąd nie miał żadnych wątpliwości co do tego, że organ poczynił ustalenia co do wysokości zadłużenia skarżącego z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, sytuacji dochodowej oraz majątkowej skarżącego i jego [ograniczonych] możliwości zarobkowych, a także sytuacji rodzinnej i osobistej. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji wskazuje również na to, że organ odwoławczy uwzględnił sytuację zdrowotną wnioskodawcy w kontekście zdolności do zarobkowania.

Na koniec tej części rozważań Sąd stwierdza, że z gruntu odrzucił możliwość uwzględnienia wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu medycyny pracy (o specjalności w dziedzinie ortopedii). Zgłoszenie takiego wniosku nie uwzględnia bowiem ustrojowego charakteru sądu administracyjnego, który jest sądem prawa i nie rozstrzyga merytorycznie spraw administracyjnych. Do tego zaś w istocie zmierzałoby przeprowadzenie omawianego dowodu. W sposób oczywisty przekracza to granice określone w art. 106 § 3 p.p.s.a. Niemniej jednak Sąd w tym miejscu podkreśla, że rozstrzygał w przedmiotowej sprawie na podstawie akt sprawy. Na akta sprawy składają się zaś nie tylko akta zebrane i przekazane sądowi przez organ administracyjny, ale i materiał zawarty w aktach sądowych. W tak rozumianych aktach sprawy znajdowały się wszystkie niezbędne dokumenty (akta administracyjne, skarga i odpowiedź na skargę), ale również dalsze pisma procesowe stron postępowania sądowego (w tym pismo przygotowawcze pełnomocnika). Wyrokując, Sąd miał zatem na uwadze całokształt materiału procesowego, zgromadzonego w niniejszej sprawie (art. 133 § 1 p.p.s.a.).

Materialnoprawną podstawą zaskarżonego rozstrzygnięcia był przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Zastosowanie omawianej instytucji oparte jest na tzw. uznaniu administracyjnym, które polega na tym, że organ pomimo zaistnienia okoliczności uzasadniających wniosek nie ma obowiązku jego uwzględnienia. Organ może samodzielnie zdecydować, czy i w jakim zakresie świadczenie umorzyć, rozłożyć na raty czy jedynie odroczyć. Uznanie administracyjne oznacza przyznanie organowi administracji pewnego stopnia swobody przy podejmowaniu decyzji, pozwalającej na wybór kilku prawnie dopuszczalnych wariantów rozstrzygnięć i ostatecznie wybór tego, który organ uważa za najbardziej właściwy. O tym, jaka ma być treść wydawanej decyzji, decyduje ocena organu o celowości wydania decyzji konkretnej treści. Decyzja taka nie podlega jednak kontroli sądowej z punktu widzenia owej celowości, lecz sprowadza się do oceny czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów (por. wyrok NSA z dnia 20 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 1648/13, dostępny jw.). Kontrola sądu dotyczy więc prawidłowości postępowania organu administracji, poprzedzającego wydanie decyzji i polega na sprawdzeniu, czy należycie przeprowadzono postępowanie dowodowe oraz ustalono stan faktyczny, do czego zobowiązane są organy obu instancji na podstawie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 136 k.p.a.

W niniejszej sprawie nie można zarzucić organom naruszenia obowiązujących przepisów przy załatwianiu sprawy z wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Rozstrzygając w tym zakresie, organy działały na podstawie i w granicach wyznaczonych treścią zastosowanego przepisu prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 przywołanej ustawy. Zdaniem Sądu żaden z organów, a w szczególności organ II instancji, nie przekroczył granic przysługującego mu uznania.

Wydanie decyzji zostało poprzedzone czynnościami wyjaśniającymi, które zmierzały do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego. Uwzględniono złożone przez skarżącego pisemne oświadczenia, a rozstrzygnięcie zostało należycie uzasadnione. Organ nie zakwestionował trudnego położenia życiowego strony, jednak na gruncie zebranego materiału dowodowego zasadnie uznał, że nie stanowi ona nadzwyczajnej i niezależnej od wnioskodawcy sytuacji uzasadniającej umorzenie podlegających zwrotowi należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz jego dzieci.

Przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazuje, że organy zobowiązane są do uwzględnienia dwóch okoliczności – sytuacji dochodowej dłużnika, na co składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności takie, jak możliwości uzyskania dochodu, stan zdrowia i sytuacja rodzinna dłużnika (por. wyrok NSA z dnia 21 października 2008 r. sygn. akt I OSK 1685/07, dostępny jw.). Jak wskazuje analiza akt sprawy, organ administracji ocenił możliwości finansowe skarżącego i uznał, że wcześniejsze odbywanie przez niego kary pozbawienia wolności przy równoczesnej niemożności zarobkowania, jak i aktualne możliwości zarobkowania nie stanowią okoliczności uzasadniającej uwzględnienie wniosku i umorzenie zaległości alimentacyjnych. Wziął pod uwagę i to, że po opuszczeniu zakładu karnego skarżący, który jest osobą wciąż stosunkowo młodą (rocznik 1975) i zdrową, ma możliwość podjęcia zatrudnienia na rynku pracy. Mając na względzie takie ustalenia, jak i przyjętą wykładnię prawa materialnego, organ uznał, że w sprawie nie zachodzą przesłanki uzasadniające umorzenie powstałej zaległości.

W ocenie Sądu stanowisko organów obydwu instancji uznać należało za prawidłowe. Niewątpliwie umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien wynikać z czynników obiektywnych, a okolicznością taką nie jest uprzednie odbywanie kary pozbawienia wolności, które stanowi efekt zabronionych przez prawo działań zobowiązanego. Przy tym, jakkolwiek sama okoliczność odbywania kary pozbawienia wolności nie może stanowić podstawy umorzenia należności, to rozpatrzenie wniosku osoby, która przebywała w zakładzie karnym, nastąpić powinno przy rozważeniu całokształtu okoliczności obrazujących "sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 20 lutego 2013 r. sygn. akt I OSK 1547/12, dostępny jw.). Tak też było w niniejszej sprawie.

W realiach przedmiotowej sprawy organy oceniły możliwości zarobkowe skarżącego w granicach uznania administracyjnego. Sąd nie znalazł podstaw do zakwestionowania prawidłowości takiej oceny. Została ona bowiem z jednej strony oparta na trafnej wykładni prawa materialnego, a z drugiej wyrażona na gruncie prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Skarżący jako osoba wciąż młoda i zdolna do pracy (i w tym sensie zdrowa) ma realną perspektywę znalezienia lepszego zatrudnienia na rynku pracy, niż dotychczas wykonywana praca fizyczna w wymiarze [...] etatu, i podjęcia realizacji ciążących na nim zobowiązań. Warto mieć również na uwadze nabyte przez niego kwalifikacje i kompetencje zawodowe (zawód wyuczony cukiernik, kurs kucharza, posiadanie prawa jazdy kategorii A i B), co znajduje potwierdzenie w aktach administracyjnych.

Nie sposób też uznać, że powoływanie się przez skarżącego na sprawowanie ograniczonej władzy rodzicielskiej nad małoletnim synem mogłoby mieć jakikolwiek wpływ na ocenę prawidłowości zaskarżonej decyzji. Kontaktowanie się z własnym dzieckiem czy uczestniczenie w procesie jego wychowania – nie wspominając już o łożeniu na jego utrzymanie – jest podstawowym obowiązkiem każdego rodzica. Wynika to nie tylko z przepisów prawa, ale przede wszystkim z samej natury rodzicielstwa. Nie może zatem być argumentem przemawiającym za pogorszeniem sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, czy też być uznawane za ograniczenie możliwości zarobkowania. Z kolei okoliczności dotyczące postawy skarżącego po opuszczeniu zakładu karnego oraz podejmowanych prób zwiększenia możliwości znalezienia lepiej płatnej pracy świadczą o tym, że istnieją szanse na poprawę sytuacji materialnej dłużnika alimentacyjnego.

Co się zaś tyczy kwestii ustalenia stanu zdrowia skarżącego i związanych z tym perspektyw zatrudnienia, Sąd wyjaśnia, że skarżący zgłosił w toku postępowania administracyjnego (oświadczenie z [...] listopada 2019 r.) dysfunkcję w postaci przykurczu palca prawej dłoni i jednocześnie wskazał przyszłą datę pierwszej wizyty lekarskiej (7 stycznia 2020 r.). Niemniej jednak w odwołaniu od decyzji Burmistrza nie przedstawił żadnych okoliczności dotyczących swojego stanu zdrowia, np. diagnozy medycznej. Co więcej, wcześniej w kwestionariuszu wywiadu alimentacyjnego z [...] października 2019 r. nie zgłosił żadnych problemów zdrowotnych. Nie przedstawił też organom dokumentów, na które powołał się w toku postępowania sądowego – w tym dwóch skierowań do pracy wystawionych przez Powiatowy Urząd Pracy w [...], w związku z którymi potencjalni pracodawcy odmówili zatrudnienia skarżącego ze wskazaniem następujących przyczyn: "nie spełnia wymogów zdrowotnych" (skierowanie z [...] października 2019 r.) i "nie w pełni sprawnej ręki" (skierowanie z [...] listopada 2019 r.). Trzeba też mieć na względzie, że inny pracodawca zatrudnił skarżącego jeszcze w grudniu 2019 r. (do prac fizycznych). Świadczy to o tym, że stan zdrowia wnioskodawcy nie stanowi bezwzględnej przeszkody do zatrudnienia go przy pracach wymagających pewnej sprawności fizycznej. Nawet jeżeli aktualnie jest zatrudniony w niewielkim wymiarze czasu pracy, [...] etatu, to stan ten może zmienić się w przyszłości. Skarżący ma do dyspozycji czas, który może poświęcić na wykonywanie innej pracy zarobkowej, podejmowanej chociażby w wymiarze części etatu.

Poza tym jeszcze raz należy podkreślić, że skarżący jest osobą zdolną do pracy i nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. W każdym razie skarżący nie przedłożył ani organom, ani też tutejszemu Sądowi żadnych urzędowych dokumentów, które wskazywałyby na przeciwny stan rzeczy. Zainteresowany wprawdzie dołączył do skargi kopię dokumentu potwierdzającego planowaną datę – [...] września 2021 r. – przyjęcia do placówki leczniczej (SP ZOZ [...] Oddział Ortopedii i Traumatologii Narządu Ruchu) na zabieg medyczny, jednak dokument ten nie stanowi urzędowego potwierdzenia niezdolności do pracy ani stopnia niepełnosprawności. Wobec tego warto zauważyć, że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada ogólna wywodzona z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., nakazująca organowi podejmować z urzędu lub na wniosek strony – również z inicjatywy strony postępowania – wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz do jej załatwienia. Nie obowiązuje zatem klasyczna reguła ciężaru dowodu wywodzona z art. 6 Kodeksu cywilnego (por. wyrok NSA z dnia 26 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 752/14, dostępny jw.). Niemniej jednak, w postępowaniu administracyjnym nie tylko organ ma inicjatywę dowodową, ale również strony tego postępowania. Chcąc udowodnić formułowane tezy lub podważyć twierdzenia strony przeciwnej, należy przede wszystkim oprzeć je na weryfikowalnych dowodach oraz zachować aktywność procesową jako strona tego postępowania, a nie przerzucać ciężar udowadniania swoich twierdzeń wyłącznie na organ (por. wyrok NSA z dnia 11 lutego 2016 r. sygn. akt II OSK 1462/14, dostępny jw.). Poza tym, jeżeli w postępowaniu administracyjnym jedna ze stron powołuje się na okoliczność faktyczną, której ustalenie winno być stwierdzone przez inny organ lub sąd, a wymaga to inicjatywy procesowej tej strony postępowania, to winna ona podjąć stosowne działania prawne dla wykazania istnienia tego faktu. Jeżeli zaś tego nie uczyni, to nie może skutecznie podnosić zarzutu naruszenia procedury przez organ. Skoro zaś o niezdolności do pracy lub o stopniu niepełnosprawności organy właściwe orzekają co do zasady na żądanie strony (osoby objętej dysfunkcją organizmu), to inne organy, nie dysponując odpowiednim orzeczeniem, nie są uprawnione do przyjęcia, że zachodzą takie okoliczności.

Idąc dalej, Sąd zauważa, że decyzja odmowna ma w niniejszej sprawie również charakter dyscyplinujący, co wobec ciążącego na skarżącym obowiązku alimentacyjnego było działaniem racjonalnym i uzasadnionym. Jest to przy tym w pełni zgodne z wykładnią art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Interpretacja tego przepisu wymaga sięgnięcia do preambuły omawianej ustawy pomocowej, czytanej również z uwzględnieniem zasad konstytucyjnych. Z preambuły tej wynika, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny. Konstytucyjna zasada pomocniczości nakłada na państwo obowiązek wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji, zaś wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji.

Fakt wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych (por. np. wyroki NSA z dnia 30 stycznia 2018 r. sygn. akt I OSK 611/16 oraz 28 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 2004/18 i 7 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 985/19 – dostępne jw.). Wobec powyższego, wszelkiego rodzaju zwolnienia z tego obowiązku mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły, bowiem obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, gdyż alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji). I to właśnie z tej perspektywy należy patrzeć na przepisy przywołanej ustawy w procesie jej wykładni i stosowania, nie zaś z perspektywy dłużnika alimentacyjnego.

Dodać jeszcze należy, że wśród celów tej ustawy – co oczywiste – nie mieści się również realizacja wsparcia o charakterze pomocy postpenitencjarnej. Można nawet uznać, że osiąganie takich skutków poprzez zastosowanie instytucji umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego jest z celami ustawy sprzeczne, skoro ustawa nakazuje wspierać takie osoby, które znajdują się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów, a nie dłużników alimentacyjnych. Warto w tym miejscu jeszcze raz podkreślić, że działania wspierające wobec osób pozbawianych należnych im alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Z tych samych powodów próba odwołania się przez skarżącego do wysokości zadłużenia wobec podmiotów pokrzywdzonych jego przestępczą działalnością, jako argument mający przemawiać za przyznaniem skarżącemu ulgi w spłacie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, była z gruntu chybiona. Okoliczności te nie mogły mieć żadnego wpływu na ocenę zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, bowiem stosowanie omawianej instytucji nie ma na celu ułatwiania spłaty należności osób pokrzywdzonych przestępstwem.

Obowiązek alimentacyjny zgodnie z art. 128 i art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U z 2020 r., poz. 1359) w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci ma bowiem charakter bezwzględny. System zabezpieczenia społecznego nie ma zaś na celu zwolnienia w całości rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Pogląd ten pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą pomocniczości, wyrażoną w preambule Konstytucji, stosownie do której Państwo ma wspierać, a nie zastępować w alimentacji osoby do tego zobowiązane (por. rozważania w pkt 4.2 wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008 r. sygn. akt P 18/06; Dz.U. z 2008 r. nr 119, poz. 770). Nie jest zatem celowe ani uzasadnione, aby pochopnie przerzucać obowiązek alimentacyjny na ogół podatników. Tym bardziej, że celem zabezpieczenia społecznego jest zapewnienie bytu dzieciom rodziców, którzy nie są w stanie samodzielnie regulować należności na ich rzecz. Nie jest to pomoc bezzwrotna, a ustanowiona w interesie uprawnionych do pobierania świadczeń alimentacyjnych, wobec czego organ zasadnie może oczekiwać uregulowania wypłaconych uprawnionym świadczeń alimentacyjnych od zobowiązanego z tytułu alimentów. Jak zatem już wcześniej to zostało wyartykułowane, umorzenie należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny trwale nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Podsumowując, przy rozstrzyganiu przedmiotowej sprawy administracyjnej nie doszło do naruszenia przepisów art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Organy w sposób prawidłowy zgromadziły materiał procesowy, ustaliły wszystkie konieczne okoliczności sprawy i poddały je następnie ocenie w ramach uznania administracyjnego. Uczyniły to wszystko przy zastosowaniu prawidłowej wykładni przepisu art. 30 ust. 2 ustawy pomocowej. Zaskarżone rozstrzygnięcie organu II instancji, wydane na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., stanowiło prawidłowy wynik ponownego rozpatrzenia sprawy w instancji odwoławczej.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.

Co się tyczy zawartego w piśmie uzupełniającym skargę wniosku pełnomocnika o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej wyjaśnić należy, że wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu należne jest od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), a przyznawane przez wojewódzki sąd administracyjny na podstawie przepisów art. 258-261 p.p.s.a. w odrębnym orzeczeniu, co do zasady wydawanym w pierwszej instancji przez referendarza sądowego.