Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 956/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2022-02-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak (spr.) Sędzia WSA Monika Świerczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 lutego 2022 r. sprawy ze skargi H. S. na decyzję Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego oddala skargę w całości


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi jest decyzja Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (zwanego dalej "Szefem Urzędu") z dnia 25 sierpnia 2021 r., [...], którą odmówiono H. S. przyznania świadczenia dla osób deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Decyzja Szefa Urzędu została wydana w następujących okolicznościach udokumentowanych w aktach sprawy.

Wnioskiem H. S. wystąpił o przyznanie mu świadczenia pieniężnego na podstawie art. 2 pkt 2 lit.a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2019 r., poz. 1168, dalej "u.ś.p."). Wskazał, że urodził się w dniu [...] stycznia 1945 r. w miejscowości P. na terytorium Niemiec, gdzie przebywała jego matka wywieziona w czasie II wojny światowej do pracy przymusowej. Zgodnie z orzecznictwem sądów o świadczenie może ubiegać się dziecko urodzone na deportacji. Organ podkreślił, że biorąc pod uwagę, że ostatecznym terminem zakończenia represji jest dzień zakończenia II wojny światowej – 8 maja 1945 r., w sprawie nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy. W niniejszej sprawie organ orzekający przyjął stanowisko NSA, wyrażone w wyroku z dnia 11 maja 2010 r. (sygn. akt II OSK 918/09), w którym Sąd uznał, że ustawy regulujące kwestie obywatelstwa polskiego tj. ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r., jak również ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. (Dz.U.Nr 4, poz.25 ze zm.) oraz ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. (Dz.U. z2000, Nr 28, poz.353 ze zm.), ustalają jako zasadniczy tytuł nabycia obywatelstwa polskiego urodzenie się z rodziców obywateli polskich. Decydujące znaczenie przy tej formie uzyskania obywatelstwa ma moment urodzenia się dziecka i z tą chwilą dziecko uzyskuje obywatelstwo. Nabycie przez dziecko obywatelstwa polskiego przez urodzenie jest następstwem obywatelstwa rodziców w chwili urodzenia dziecka. Nie sposób przyjąć, że życie nienarodzone posiada obywatelstwo polskie. W przypadku dziecka urodzonego w okresie deportacji (wywiezienia) matki do pracy przymusowej okres przed urodzeniem dziecka, w którym dziecko nie posiada obywatelstwa polskiego nie jest okresem podlegania dziecka represjom w rozumieniu art.1 ust.1 w zw. z art.2 pkt 2 lit.a ustawy o świadczeniu pieniężnym.

H. S. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym podkreślił, że poczęcie równa się urodzeniu.

Decyzją z dnia 14 października 2021 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powołując się na art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 i art. 4 ust. 1, 2 oraz 4 u.ś.p., utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 25 sierpnia 2021 r. Nr [...] W uzasadnieniu organ po przytoczeniu przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym wskazał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że strona w styczniu 1945 r. urodziła się na deportacji i wraz z rodzicami przebywała w warunkach wysiedlenia do maja 1945 r. (zakończenie wojny). Wobec tego okres pobytu strony na deportacji nie spełnia przesłanki zawartej w art.2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym gdyż pobyt trwał mniej niż 6 miesięcy. Dyspozycja art.2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przewiduje jedynie uprawnienie do świadczenia pieniężnego dla osób, które świadczyły pracę przymusową w warunkach deportacji co najmniej 6 miesięcy.

Skargę na powyższą decyzję wniósł H. S. nie zgadzając się z nią i podnosząc, że ustawodawca traktuje dziecko poczęte na równi z dzieckiem urodzonym wszędzie tam, gdzie chodzi o jego korzyści, jeśli urodzi się żywe. Wyrok SN zrównuje pozycję dziecka poczętego z pozycją dziecka już urodzonego.

W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Należy podkreślić, że w sferze procesowej rolą sądu administracyjnego, jest kontrola działalności administracji publicznej pod kątem zgodności z prawem, a więc przede wszystkim z ustawami i z uwzględnieniem Konstytucji RP. W myśl art. 1 § 1-2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U.2021.137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę zgodności z prawem działalności administracji publicznej, która zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.Dz.U.2021.1598.; dalej: "p.p.s.a.") odbywa się na zasadach określonych w przepisach tej ustawy. W ramach kontroli działalności administracji publicznej, przewidzianej w art. 3 p.p.s.a., sąd co do zasady uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

H. S. wywodzi w skardze, że nie może być przeszkodą w przyznaniu świadczenia pieniężnego z u.ś.p. fakt braku formalnego posiadania przez niego obywatelstwa w trakcie życia płodowego. Podkreśla on, że wszakże jako dziecko rodziców posiadających obywatelstwo polskie, także takie obywatelstwo musiał nabyć. Skarżący urodził się [...] stycznia 1945 r. na deportacji i wraz z rodzicami przebywał w warunkach wysiedlenia do maja 1945 r. (zakończenie wojny).

W myśl art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2019 r., poz. 1168, dalej "u.ś.p."), represją w rozumieniu ustawy jest:

1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych;

2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

O deportacji (wywiezieniu) można mówić również wtedy, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe. O represji nie decyduje bowiem wiek dziecka oraz to, czy faktycznie pracowało. Jest to oczywiste, że dziecko dzieli los rodziców i do deportacji dziecka odnoszą się te same przyczyny, które spowodowały deportowanie (wywiezienie) do pracy przymusowej rodziców czy też matki dziecka.

Zatem skarżący spełnił przesłankę deportacji, lecz nie została ziszczona druga przesłanka, mianowicie okres deportacji skarżącego nie wyniósł co najmniej 6 miesięcy.

Podkreślić należy, że w orzecznictwie zaznaczyły się dwa stanowiska dotyczące daty określenia zakończenia II wojny światowej.

Według pierwszego, początkowego i do pewnego momentu jednolitego stanowiska, określenie zakończenia wojny jako zakończenia okresu represji odnoszono, do dnia wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej. Z tą datą zgodnie z zaprezentowanym stanowiskiem, praca wykonywana na deportacji, choćby była nadal wykonywana np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę.

W orzecznictwie zaznaczyło się drugie stanowisko dotyczące sposobu liczenia okresu deportacji. Według niego, zakończenie wojny należy odnieść do daty zakończenia II wojny światowej, tj. dnia 8 maja 1945 r., co oznacza, że tylko data 8 maja 1945 r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. a ustawy.

Nie zasługuje na aprobatę stanowisko skarżącego, iż za datę początkową jego deportacji należy uznać datę jego poczęcia.

Bezspornym w sprawie jest, że skarżący urodził się [...] stycznia 1945 r. Stąd okresu przed urodzeniem skarżącego, w którym nie posiadał on jeszcze obywatelstwa polskiego, nie można uznać za okres podlegania skarżącego represjom w rozumieniu art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p. Należy zauważyć, że w czasie przebywania skarżącego (w łonie matki) wraz z matką na robotach przymusowych obowiązywała ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44 ze zm.). Stosownie do przepisu art. 4 tej ustawy obywatelstwo polskie nabywało się przez urodzenie lub na skutek późniejszych zdarzeń. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie było związane z nabyciem obywatelstwa ojca albo matki (art. 5), co oznaczało, iż to, czy dziecko nabędzie obywatelstwo polskie przez urodzenie, zależało od tego, czy ojciec albo matka dziecka w chwili jego urodzenia posiadali obywatelstwo polskie. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie następowało więc z mocy prawa z chwilą urodzenia dziecka, jeżeli w chwili urodzenia dziecka ojciec albo matka posiadali obywatelstwo polskie. Tak więc nabycie i posiadanie obywatelstwa polskiego nie odnosiło się do osoby przed jej urodzeniem się.

Obywatelstwo jest trwałym węzłem prawnym, łączącym osobę fizyczną z państwem. Oznacza ono prawną przynależność do określonego państwa, z której wynikają wzajemne prawa i obowiązki takiej osoby i państwa. Prawa te i obowiązki stanowią materialnoprawną treść obywatelstwa i są ustalane przez państwo (W. Ramus: Instytucje prawa o obywatelstwie polskim, Warszawa 1980). Ustawy o obywatelstwie polskim: z dnia 20 stycznia 1920 r., z dnia 8 stycznia 1951 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 25 ze zm.) i z dnia 15 lutego 1962 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.) ustalają jako zasadniczy tytuł nabycia obywatelstwa polskiego urodzenie się z rodziców obywateli polskich. Decydujące znaczenie przy tej formie uzyskania obywatelstwa ma moment urodzenia się dziecka i z tą chwilą dziecko uzyskuje obywatelstwo. Nabycie obywatelstwa polskiego następuje z mocy prawa i nie są potrzebne żadne akty władzy publicznej. Nabycie przez dziecko obywatelstwa polskiego przez urodzenie jest następstwem obywatelstwa rodziców w chwili urodzenia dziecka. Nie sposób więc przyjąć, nawet biorąc pod uwagę, że życie i zdrowie człowieka w każdej fazie jego rozwoju stanowi wartość konstytucyjną podlegającą ochronie, iż nasciturus (życie nienarodzone) posiada obywatelstwo polskie (por. wyrok NSA z dnia 12 października 2006 r., II OSK 1013/06, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Ponadto należy zauważyć, że nawet Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.) zapewnia dziecku prawo do określenia przynależności państwowej (obywatelstwa) dopiero po urodzeniu.

O ile można podzielić pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 1996 r., III ARN 96/95, iż pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe, to nie sposób przyjąć, że dziecko poczęte posiada obywatelstwo polskie i w związku z tym okres życia prenatalnego należy wliczyć do okresu podlegania represjom w postaci deportacji do pracy przymusowej, o którym mowa w u.ś.p.

Skład orzekający w tej sprawie podziela stanowisko wyrażone w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r., OPS 5/98 (ONSA z 1999 r., z. 1, poz. 1), że przyznanie uprawnień do świadczenia, o którym mowa w u.ś.p., tylko pewnej, ściśle określonej grupie osób represjonowanych nie narusza konstytucyjnych zasad państwa prawnego i zasady równości wobec prawa, jeżeli przyjęte kryteria są merytorycznie uzasadnione i nie są niesprawiedliwe. Przyjęcie w ustawie kryterium, iż uprawnienie do świadczenia przysługuje tylko tym osobom, które w okresie podlegania represjom były obywatelami polskimi, nie narusza tych zasad. Świadczenie pieniężne przysługujące za pracę przymusową jest przywilejem o charakterze rekompensacyjnym przyznanym określonej kategorii osób, który wynika wyłącznie z ustawy, a nie z Konstytucji (postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 czerwca 1998 r., Ts 71/98).

W tym stanie rzeczy Sąd orzekł o oddaleniu skargi na podstawie art. 151 P.p.s.a. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842) w zw. z Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 11 stycznia 2022 r.