Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 1190/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2022-04-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b, art. 17b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Hyla, Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Sudoł, Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 1 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi F. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 14 października 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy K. z dnia 17 marca 2021 r., nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego F. S. kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 17 marca 2021 r. (nr [...]) Burmistrz Gminy K. - działając na podstawie art. 104 oraz art. 107 § 1-3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. – dalej jako: "k.p.a."), art. 1 ust. 2 pkt 1, art. 2 pkt 2, art. 17 ust. 4, ust. 1a, ust. 1b, art. 23 ust. 1-3, ust. 9, art. 24 ust. 4, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.- dalej jako: "u.ś.r."), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2018 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalanie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U z 2017 r., poz. 1466), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2018 r., poz. 1497) - odmówił przyznania F. S. (zwanemu dalej także "stroną", "wnioskodawcą", "skarżącym") świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na brata – T. S.

W uzasadnieniu organ wskazał, że F. S. w dniu 15 czerwca 2020 r. zwrócił się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na brata – T. S.

Po rozpatrzeniu przedmiotowego wniosku decyzją z dnia 13 lipca 2020 r. (nr [...]) odmówiono wnioskodawcy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na brata, jednakże w wyniku złożonego od ww. decyzji odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 28 października 2020 r. (nr [...]) orzekło o uchyleniu zaskarżonej decyzji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.

Rozpoznając ponownie wniosek strony Burmistrz Gminy K. - po przytoczeniu art. 17 ust. 1, ust. 1a oraz ust. 1b u.ś.r. – zaznaczył, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13; Dz. U z 2014 r., poz. 1443), orzekł, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Organ stwierdził, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze orzekając w niniejszej sprawie podzieliło stanowisko powszechnie prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, iż należy przyjąć, że przepis art. 17 ust 1b u.ś.r. należy stosować z pominięciem tej części tego przepisu, która została uznana za niekonstytucyjną, co oznacza, że w sprawie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stać na przeszkodzie nabycia przez opiekuna osoby dorosłej prawa do wnioskowanego świadczenia. W ocenie jednak Burmistrza Gminy K. aktualny stan prawny nie daje podstaw do tego, by na mocy przywoływanego wyroku można było zaniechać uwzględniania w wydawanych decyzjach przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Na dzień dzisiejszy stan prawny w zakresie obejmującym rozpatrywanie przedmiotowej sprawy pozostaje bez zmian. W związku z tym organ rozstrzygając w niniejszej sprawie zobowiązany był uwzględnić wytyczne wynikające z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Biorąc pod uwagę załączone do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 2 kwietnia 2020 r., w ocenie organu, przesłanki wskazane w wyżej powołanym przepisie nie zostały spełnione, albowiem zgodnie z przedstawionym orzeczeniem o niepełnosprawność T. S. datuje się od 56. roku życia.

Odnosząc się natomiast do treści decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 28 października 2020 r., w której to Kolegium stwierdziło przedwczesne uznanie przez organ I instancji w oparciu o zebrane dowody, że w przedmiotowej sprawie zachodzi przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazana w art. 17 ust. 1 u.ś.r. w postaci związku przyczynowego pomiędzy nieaktywnością wnioskodawcy w postaci rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego a sprawowaną przez wnioskodawcę opieką nad bratem, organ wskazał, że w dniu 3 grudnia 2020 r. zwrócono się o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Wywiad środowiskowy został przeprowadzony przez Starszego Specjalistę Pracy Socjalnej w dniu 8 grudnia 2020 r. i podczas niego ustalono, że F. S. cyt.: "nie ma swojego źródła dochodu, jest właścicielem gospodarstwa rolnego, sprawuje stałą i bezpośrednią opiekę nad bratem T. S., który jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. (...) Pan T. ma kłopoty w codziennym funkcjonowaniu, wymaga pomocy, wsparcia w codziennych czynnościach. Pan T. porusza się samodzielnie, nie jest osobą leżącą, ale wymaga obecności swojego brata. Pan F. nie porusza się poza miejsce zamieszkania. Pan F. pomaga bratu w prowadzeniu gospodarstwa domowego, przygotowuje posiłki, pomaga dotrzeć do lekarza, podaje leki. Z uwagi na stan zdrowia Pana T., jego brat Pan F. sprawuje całodobową opiekę. Na podstawie wywiadu środowiskowego stwierdzono, że Pan F. S. sprawuje bezpośrednią opiekę nad swoim bratem". Ponadto, zgodnie z wytycznymi zawartymi w uzasadnieniu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 października 2020 r. organ zwrócił się w dniu 5 marca 2021 r. do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddział Regionalny Placówka Terenowa w K. o potwierdzenie sytuacji prawnej i faktycznej F. S. pod względem ubezpieczenia w placówce. W wyniku uzyskanej odpowiedzi (pismo KRUS nr [...]z dnia 15 marca 2021 r.) ustalono, że F. S. podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników jako rolnik w okresach: od 1 stycznia 1985 r. do 28 maja 2013 r.; od 1 października 2013 r. do 25 czerwca 2015 r.; od 4 sierpnia 2015 r. do nadal.

Mając na uwadze powyższe organ I instancji zaznaczył, że powodem odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia jest uznanie, iż w sprawie nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem niepełnosprawność T. S. nie powstała w okresie do ukończenia 18. roku życia.

Decyzją z dnia 14 października 2021 r. (nr [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 17 u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy, po przedstawieniu stanu faktycznego sprawy przytoczył treść art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b oraz ust. 5 u.ś.r., a także art. 17b ust. 1 u.ś.r., który stanowi, że w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.

Organ odwoławczy wskazał, że z przekazanych Kolegium akt sprawy o nr [...] wynikało, że wnioskodawca jest bratem T. S., który orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności K. z dnia 2 kwietnia 2020 r. został uznany za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 15 października 2015 r., zaś niepełnosprawność istnieje od 56. roku życia. T. S. jest kawalerem, nie ma dzieci, a jego rodzice nie żyją.

Z załączonego do wniosku o przyznanie świadczenia oświadczenia F. S. oraz kart informacyjnych leczenia szpitalnego wynika, że wnioskodawca mieszaka z bratem. T. S. jest osobą niepełnosprawną, cierpi na nowotwór jelita grubego, cukrzycę i nadciśnienie. Od 10 lat pozostaje pod opieka poradni psychiatrycznej. Codzienna opieka wnioskodawcy nad bratem polega m.in. na utrzymaniu higieny, pomocy przy ubieraniu, przygotowaniu posiłków, kontrolowaniu stanu zdrowia, zapewnieniu pomocy medycznej (podawanie leków, umawianie wizyt, dowóz do lekarzy).

Kolegium stwierdziło, że ponownie rozpatrując sprawę o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego F. S., organ I instancji w dniu 8 grudnia 2020 r. przeprowadził kolejny rodzinny wywiad środowiskowy, w trakcie którego ustalił, iż wnioskodawca jest właścicielem gospodarstwa rolnego, które to gospodarstwo stanowi jego źródło dochodu, natomiast niepełnosprawny brat porusza się samodzielnie w obrębie domu. Pomocy brata potrzebuje przy poruszaniu się poza miejscem zamieszkania. Wnioskodawca pomaga bratu w prowadzeniu gospodarstwa domowego, przygotowaniu posiłków, wyjazdach do lekarza, przyjmowaniu leków.

Z informacji KRUS Placówki Terenowej w K. wynika natomiast, że F. S. nadal podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników.

W tym stanie rzeczy Kolegium zwróciło uwagę, że organy - w przypadku wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożonego przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia, określone w art. 17 u.ś.r., z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt K 38/13 z dnia 21 października 2014 r. została uznana za niekonstytucyjną. Oznacza to, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mógł stać na przeszkodzie nabyciu prawa do wnioskowanego świadczenia.

Kolegium podkreśliło jednak, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest świadczeniem należnym za samo sprawowanie opieki, bowiem jest to świadczenie należne za rezygnację z aktywności zawodowej, wymuszoną koniecznością sprawowania opieki nad najbliższą osobą, zwracając przy tym uwagę na to, iż w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. ustawodawca wskazał, że gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenie to przysługuje im w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego.

Główną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osoby sprawującej opiekę, na co wskazują słowa "w celu sprawowania opieki". Ustawodawca nie utożsamia prowadzenia gospodarstwa rolnego z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkowa, przez które rozumie wyłącznie wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 3 pkt 22 u.ś.r.). Wymóg rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego wskazany w art. 17b u.ś.r. wynika z tego, że rolnik, który prowadzi gospodarstwo rolne nie należy do osób wymienionych w art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r., bowiem w jego sytuacji nie może być mowy o rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Praca w rodzinnym gospodarstwie rolnym nie została zrównana w ustawie o świadczeniach rodzinnych z innymi formami aktywności zawodowej. Ratio legis tego unormowania należy poszukiwać w fakcie, że dana osoba prowadząca gospodarstwo rolne nie jest poddana reżimowi pracy, charakterystycznemu dla zatrudnienia u innego podmiotu (określone godziny pracy, miejsce wykonywania obowiązków, dyspozycyjność itp.). Przy właściwej organizacji pracy rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (vide: uzasadnienie uchwały 7 sędziów NSA z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12). Z tego względu ustawodawca wprowadził wymóg rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego przez rolnika ubiegającego się o świadczenie opiekuńcze lub pielęgnacyjne.

Kolegium stwierdziło, że w postępowaniu prowadzonym w niniejszej sprawie organ I instancji ustalił, iż wnioskodawca nadal prowadzi gospodarstwo rolne, którego jest właścicielem i z tego tytułu nadal podlega ubezpieczeniu społecznemu w KRUS. Praca w tym gospodarstwie rolnym stanowi źródło dochodu F. S., a to oznacza, że wnioskodawca nie spełnia warunków przyznania świadczenia, o którym mowa w art. 17 u.ś.r.

W tym stanie rzeczy, Kolegium - uznając, że strona nie spełnia warunków uprawniających do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego, pomimo tego, że powodem odmowy przyznania tego świadczenia przez organ I instancji było niespełnienie warunków wynikających z art. 17 ust. 1b u.ś.r. – stwierdziło, że zaskarżona decyzja, co do zasady jest słuszna i utrzymało ją w mocy.

F. S., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, zaskarżył powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Gminy K. i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych oraz skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez osobę skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W uzasadnieniu skargi wskazano natomiast, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przywołanej normy prawa wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być całodobową. Jak wynika z zebranego w sprawie materiału skarżący ze względu na sprawowaną opiekę nie jest w stanie podjąć zatrudnienia nawet w najmniejszym wymiarze czasowym.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Kolegium podkreśliło, że w przedmiotowej sprawie brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a koniecznością opieki nad niepełnosprawnym bratem z uwagi na zakres opieki, jakiej wymaga niepełnosprawny T. S. oraz nie spełnienie warunków, o których mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r., bowiem skarżący nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2022 r., poz. 329 - dalej w skrócie jako: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie bowiem z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, na podstawie powołanych powyżej przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 14 października 2021 r. utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Gminy K. z dnia 17 marca 2021 r. orzekającą o odmowie przyznania skarżącemu – F. S. świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym bratem - T. S.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. – dalej powoływanej w skrócie jako: "u.ś.r.").

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Stosownie zaś do treści art. 17b u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (ust. 1). Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (ust. 2).

W rozpoznawanej sprawie wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia i innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym T. S. złożył jego brat, a więc osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Do przedmiotowego wniosku skarżący załączył m.in. oświadczenie, pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, że zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym w dniu 4 maja 2020 r. Brat skarżącego legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w K. z dnia 2 kwietnia 2020 r. zaliczającym go do dnia 30 kwietnia 2023 r. do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym ze wskazaniem, że niepełnosprawność istnieje od 56. roku życia. Symbol przyczyny niepełnosprawności: 08-T (choroby układu pokarmowego), 11-I (inne schorzenia, w tym: endokrynologiczne, metaboliczne, zaburzenia enzymatyczne, choroby zakaźnie i odzwierzęce, choroby układu krwiotwórczego i inne).

Z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że podstawą odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia było niespełnienie przesłanek z art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem niepełnosprawność brata skarżącego powstała w 56. roku życia. Z uzasadnienia decyzji Kolegium wynika natomiast, że przeszkodą przyznania wnioskowanego świadczenia jest okoliczność, że skarżący podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, co oznacza, że faktycznie nie zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym, a w konsekwencji nie spełnienia warunków, o których mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r.

W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), wskazano, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Tym samym w tej części Kolegium prawidłowo nie podzieliło stanowiska organu I instancji, uznając, że rozpoznanie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożonego przez wnioskodawcę w obecnym stanie prawnym obliguje organy do zbadania, czy skarżący spełnia warunki do przyznania mu tego świadczenia, określone w art. 17 u.ś.r., z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Sąd nie podziela natomiast stanowiska Kolegium, że przeszkodą do przyznania skarżącemu prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS, co według organu jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, iż skarżący nie zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym.

Sąd nie odmawia słuszności stanowisku organu odwoławczego co do wykluczania się wzajemnie dwóch przesłanek, tj. zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego i podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników. Domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wynikające z objęcia ubezpieczeniem przysługującym rolnikowi wynika bowiem z zapisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 266 ze zm.). Zgodnie z art. 1 tej ustawy ubezpieczenie społeczne rolników, obejmuje, na zasadach określonych w ustawie, rolników (...), natomiast w myśl art. 6 pkt 1 tej ustawy, przez rolnika rozumie się pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osobę, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia.

Przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się jednak na domniemaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lecz wynika ze stanu faktycznego. Domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wynikające z objęcia ubezpieczeniem przysługującym rolnikowi wynika – jak zostało to wskazane powyżej - wprost z ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, natomiast przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się jednak o domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy. Fakt zaprzestania działalności rolniczej prowadzi do obalenia domniemania. Ciężar dowodu wykazania tego faktu ciąży na rolniku i ustawodawca ściśle określił, jaki rodzaj dowodu będzie służyć temu celowi. Takim środkiem dowodowym, podlegającym ocenie na zasadach ogólnych, jest właśnie oświadczenie składane w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. (zob. wyrok NSA z dnia 30 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1273/20).

W rozpoznawanej sprawie skarżący, zgodnie z wymogami art. 17b ust. 2 u.ś.r., złożył oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym, pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Organ I instancji nie kwestionował tego oświadczenia, natomiast organ odwoławczy nie przedstawił żadnej argumentacji przemawiającej za utożsamieniem posiadania gospodarstwa rolnego z jego faktycznym prowadzeniem.

Podkreślić w tym miejscu należy, że poczynienie odpowiednich ustaleń faktycznych w tym zakresie nie może zostać zastąpione stwierdzeniem, że skarżący podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Następstwem złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa może być bowiem utrata statusu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników. Z kolei samo posiadanie lub własność gospodarstwa rolnego nie mogą być kwalifikowane, jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się to z wykonywaniem w nim określonej działalności rolniczej. Odwołać się w tym miejscu należy do przywołanej przez organ odwoławczy uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. (sygn. akt I OPS 5/12), w której to wyraźny nacisk położono właśnie na fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego przez rolnika. Stosownie zaś do treści art. 6 pkt 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przez działalność rolniczą rozumie się działalność w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym ogrodniczej, sadowniczej, pszczelarskiej i rybnej.

Zatem sam fakt, że skarżący podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników nie przekreśla jeszcze możliwości uzyskania wnioskowanego świadczenia. Stwierdzenie tej okoliczności jest zatem niewystarczające do negatywnego załatwienia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Konkludując, w rozpoznawanej sprawie organ odwoławczy stwierdzając, że skarżący nie może uzyskać wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem nie spełnia przesłanki z art. 17b ust. 1 u.ś.r. (tj. nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego), w istocie nie poczynił żadnych ustaleń, które wskazywałyby na to, że skarżący w rzeczywistości nadal prowadzi gospodarstwo rolne i tym samym podważałyby one wiarygodność oświadczenia skarżącego złożonego dnia 9 czerwca 2020 r. (k. – 4 akt organu I instancji), stanowiącego – stosownie do treści art. 17b ust. 2 u.ś.r. – dowód na okoliczność zaprzestania przez niego prowadzenia gospodarstwa rolnego. Nie ulega zatem wątpliwości, że organ odwoławczy, zaniechawszy przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania wyjaśniającego w tym zakresie, nie miał podstaw do zanegowania spełnienia przez skarżącego przesłanki określonej w art. 17b ust. 1 u.ś.r., bowiem zgromadzony w aktach materiał dowodowy nie był wystarczający do uznania, że skarżący nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Niezależnie od powyższego wskazać należy, że uwadze Sądu nie umknęło, iż organ I instancji, pomimo że orzekał ponownie w sprawie wniosku skarżącego (pierwsza decyzja została uchylona przez SKO decyzją z dnia 28 października 2020 r., nr [...]), uchylił się od oceny spełnienia przez skarżącego przesłanki nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazanej w art. 17 ust. 1 w zw. z art. 17b u.ś.r., tj. oceny związku przyczynowego pomiędzy nieaktywnością zawodową skarżącego w postaci rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego a sprawowaną przez niego opieką nad bratem. Burmistrz Gminy K. w uzasadnieniu swojej decyzji ograniczył się bowiem wyłącznie do powołania przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych mających zastosowanie w sprawie oraz przedstawienia stanu faktycznego, aby ostatecznie dokonać konkluzji, że należy odmówić skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia ze względu na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. Można jedynie domniemywać, że organ ten uznał, iż inne przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia zostały przez skarżącego spełnione. Również organ odwoławczy - pomimo wskazania w odpowiedzi na skargę, że powodem utrzymania w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji było stwierdzenie, iż w rozpoznawanej sprawie brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a koniecznością opieki nad niepełnosprawnym bratem z uwagi na zakres opieki jakiej wymaga niepełnosprawny T. S. oraz niespełnienie warunków, o których mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. - ograniczył się w istocie do dokonania rozważeń i przedstawienia swojego stanowiska – na co wskazano powyżej – wyłącznie w zakresie zaprzestania prowadzenia przez skarżącego gospodarstwa rolnego.

Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej winien stać na straży praworządności i podejmować kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Z kolei stosownie do art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku stwierdził, że decyzje organów obu instancji orzekających w niniejszej sprawie zostały wydane z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego, jak również przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ w zw. z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, o czym orzeczono w punkcie 1. sentencji wyroku.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań oraz oceny prawnej i wiążą organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 p.p.s.a. W szczególności organ I instancji rozpatrując ponownie niniejszą sprawę uwzględni przedstawione wyżej stanowisko Sądu (a wcześniej również Kolegium) dotyczące pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b u.ś.r., którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodną z Konstytucją RP. Jednocześnie organy rozpoznając ponownie niniejszą sprawę przeanalizują materiał dowodowy i przy uwzględnieniu przedstawionej w niniejszym uzasadnieniu argumentacji w zakresie art. 17b oraz art. 17 ust. 1 u.ś.r., rozważą, czy skarżący spełnia wszystkie przesłanki, aby przyznać mu prawo do wnioskowanego świadczenia, co winno znaleźć należyte odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji.

O kosztach postępowania (punkt 2. sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 w zw. z art. 206 w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.), zasądzając 120 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Wprawdzie z powołanego przepisu rozporządzenia wynika, że minimalna stawka wynagrodzenia za czynności adwokata w sprawach dotyczących świadczeń rodzinnych wynosi 480 zł, ale zważyć należy, że art. 206 p.p.s.a. daje sądowi uprawnienie do odstąpienia od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania w całości lub w części - w uzasadnionych przypadkach. Ponieważ przepis ten dotyczy kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw, o których mowa w art. 205 p.p.s.a., obejmuje on swoim zakresem również miarkowanie wysokości wynagrodzenia fachowego pełnomocnika (por. postanowienie NSA z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt I FPS 3/13). Sąd stosuje ten przepis z urzędu według własnej oceny, która jest suwerennym uprawnieniem jurysdykcyjnym, ma charakter dyskrecjonalny, oparty na swobodnym uznaniu, kształtowanym własnym przekonaniem, poczuciem sprawiedliwości oraz analizą okoliczności rozpoznawanej sprawy (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 3 listopada 2016 r., sygn. akt IV SAB/Po 92/16).

W art. 206 p.p.s.a. jedynie przykładowo wskazano okoliczność uzasadniającą miarkowanie kosztów postępowania w postaci uwzględnienia przez sąd skargi w części niewspółmiernej do wartości przedmiotu sporu ustalonej w celu pobrania wpisu. Przyjmuje się, że określanie wysokości wynagrodzenia fachowego pełnomocnika powinno następować każdorazowo z uwzględnieniem stopnia zawiłości sprawy oraz nakładu pracy pełnomocnika oraz wkładu jego pracy w przyczynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności czasu poświęconego na przygotowanie się do prowadzenia sprawy, liczby stawiennictw w sądzie, w tym na rozprawach i posiedzeniach, czynności podjętych w sprawie, w tym wkładu pracy pełnomocnika w przyczynienie się do wyjaśnienia okoliczności faktycznych, jak również do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych zagadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie, a także trybu i czasu prowadzenia sprawy, obszerności zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Nie zwalnia od tego określenie w powołanym rozporządzeniu minimalnych stawek wynagrodzenia pełnomocnika, bowiem art. 206 p.p.s.a., jako przepis zawarty w akcie o randze ustawy, ma pierwszeństwo przed regulacjami rozporządzenia (zob. wyrok WSA w Lublinie z dnia 26 kwietnia 2017 r., sygn. akt II SAB/Lu 30/17; por. także wyrok WSA w Gliwicach z dnia 22 czerwca 2017 r., sygn. akt IV SAB/Gl 118/17).

W przedmiotowej sprawie Sąd postanowił zmiarkować koszty postępowania w odniesieniu do wynagrodzenia reprezentującego skarżącego pełnomocnika - adwokata M. Ż. Uzasadniając swoje stanowisko Sąd pragnie wskazać, że przed tutejszym Sądem – co jest znane Sądowi z urzędu - prowadzona jest duża liczba spraw dotyczących przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w których skarżący są reprezentowani przez tego samego, wskazanego powyżej profesjonalnego pełnomocnika, a sporządzane w tych sprawach pisma procesowe (skargi) są szablonowe i różnią się między sobą w niewielkim stopniu, w szczególności personaliami skarżących (wnioskujących opiekunów) oraz osób, w stosunku, do których jest sprawowana opieka. Tym samym nakład pracy pełnomocnika, wiążący się z reprezentacją skarżącego w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gdańsku w niniejszej sprawie - zważywszy także na fakt, iż jej rozpoznanie nie nastąpiło na rozprawie, lecz na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. bez możliwości udziału pełnomocnika, a więc konieczności poświęcania czasu na przygotowanie się do sprawy w przypadku stawiennictwa na rozprawie – uznać należy za znikomy. Dodatkowo Sąd pragnie też zauważyć, że w niniejszej sprawie, z uwagi na to, iż istotę sporu stanowiła de facto ocena braku aktywności zawodowej w odniesieniu do rolnika, a w konsekwencji zastosowanie znajdowała szczególna, obowiązująca w tym zakresie regulacja wskazana w art. 17b u.ś.r., to przywołana w skardze argumentacja pełnomocnika, odnosząca się jedynie do ogólnej w tym zakresie regulacji określonej w art. 17 u.ś.r., była co najmniej niewystarczająca. W konsekwencji złożenie przez pełnomocnika skarżącego skargi, zawierającej – co zostało zasygnalizowane powyżej – w rzeczywistości "mechaniczne" powielenie treści wielu uprzednio składanych przez tego samego pełnomocnika skarg, należało w opisanych okolicznościach niniejszej sprawy ocenić także jako działanie naruszające zasadę profesjonalizmu i starannego działania, jakiej należy oczekiwać od profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Z tych zatem powodów Sąd postanowił zmiarkować wynagrodzenie reprezentującego skarżącego w sprawie adwokata, zasądzając 120 zł zwrotu kosztów postępowania z tego tytułu.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).