Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 91/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2011-03-31 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia NSA Anna Stępień (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Ewa Alberciak Sędzia WSA Joanna Sekunda – Lenczewska Protokolant asystent sędziego Anna Dębowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 marca 2011r. sprawy ze skargi S. N. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej S. N. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] na podstawie art. 2 pkt 2, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.), w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07 (Dz.U. nr 220, poz. 1734) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania S. N. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w powołanej ustawie.

W uzasadnieniu organ administracji stwierdził, że z zebranego materiału dowodowego wynika, iż strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał we wskazanym wyroku, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S. N. podniosła, iż w październiku 1941r. została wysiedlona razem z rodzicami i rodzeństwem z miejscowości L. w gminie M, powiecie [...] do miejscowości L. w gminie S., powiecie [...]. Pracę przymusową wykonywała w gospodarstwie Niemca J. K. do maja 1945r.

Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...].

W uzasadnieniu organ administracji przytoczył obszernie treść uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. oraz wyroków sądów administracyjnych. Wskazał także, iż wykonywanie pracy przymusowej w otoczeniu rodziny w miejscowości L. w powiecie [...], sąsiadującej z miejscem zamieszkania strony – L. w powiecie [...], nie miało charakteru szczególnie dotkliwego.

Zmiana miejsca pobytu nie musi oznaczać, że jednocześnie nastąpiło "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska, czego efektem było zerwanie z nim więzi. Jeżeli więc praca była wykonywana w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania, to nie sposób uznać, że nastąpiło wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Praca bowiem wykonywana była w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych.

W skardze na powyższą decyzję S. N. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i uznanie, iż przysługuje jej uprawnienie do świadczenia pieniężnego. Skarżąca podniosła, że ustalenia organu, iż wskazane wyżej miejscowości znajdują się sąsiedztwie są błędne. W rzeczywistości miejscowości te są oddzielone dwiema rzekami – A i B, co znacznie wydłuża odległość, jaką trzeba miedzy nimi pokonać z uwagi na rozmieszczenie mostów.

W miejscowości, z której została wysiedlona wraz z rodziną, utworzono poligon wojskowy. Skarżąca powoła się również na okoliczność wykonywania ciężkich prac polowych w gospodarstwie J. K. o powierzchni około 700 ha oraz przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego innym osobom, które znajdowały się w analogicznej sytuacji – I. N. i A. N.

W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie.

Na rozprawie w dniu 31 marca 2011r. pełnomocnik skarżącej oświadczył, iż Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wydał pozytywną decyzję w stosunku do jej brata, który w tym samym czasie został deportowany do tej samej miejscowości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola ta, po myśli § 2 tegoż artykułu, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny nie rozpoznaje spraw merytorycznie, a bada jedynie legalność zaskarżonej decyzji, tzn. ocenia, czy jest ona zgodna z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć wydanych przez organ administracji w niniejszej sprawie stanowił art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tej ustawy represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres minimum 6 miesięcy z terytorium Państwa Polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945.

Dokonując wykładni pojęcia "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej w rozumieniu tego przepisu należy mieć na względzie to, iż w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07, Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 2 pkt 2 wskazanej wyżej ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania.

Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji, niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu.

Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji, w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR).

Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi.

W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych, w istotny sposób naruszają zasadę równości.

Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia.

W świetle tak sformułowanego poglądu Trybunału Konstytucyjnego, na który powołał się zresztą organ administracji wydając zaskarżoną decyzję, przyjąć należy, iż deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich.

W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie - zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała), czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku.

Często bowiem zdarzało się, że małe, czy też kilkunastoletnie dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Należy również zwrócić uwagę na to, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) nie zawiera żadnych wskazań, co do odległości deportacji (wywiezienia). Trybunał Konstytucyjny stwierdził natomiast, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska.

W świetle powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego sam fakt deportowania nawet do sąsiedniej miejscowości nie ma znaczenia. Ważne jest to, by z wywiezieniem, wiązało się wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Jeżeli osoba deportowana, pomimo bliskiej odległości, odczuwała niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, w tym m.in. wrogość, nieznajomość języka, ogólnie trudniejsze warunki egzystencji, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i innymi bliskimi osobami, to jest już to warunkiem wystarczającym do uzyskania uprawnienia do świadczenia.

Nie budzi więc wątpliwości, że w myśl przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) wyłączną przesłanką przyznania świadczenia pieniężnego jest jedynie stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej.

Na organie administracji ciąży natomiast obowiązek podjęcia niezbędnych kroków, mających na celu stwierdzenie, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącej przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem, rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu, a więc dokładnego ustalenia stanu faktycznego w oparciu o wyczerpująco zebrany i rozpatrzony materiał dowodowy oraz jego wszechstronną ocenę zgodną z zasadami logiki, a następnie załatwienie sprawy w sposób uwzględniający interes społeczny i słuszny interes obywateli.

W niniejszej sprawie organ administracji nie poczynił jednakże wyjaśnień w odniesieniu do tej właśnie kwestii, czym naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. i nie ustalił w dostateczny sposób, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r.

Z uzasadnień wydanych w niniejszej sprawie decyzji zdaje się bowiem wynikać, że wyłącznie odległość od dotychczasowego miejsca zamieszkania jest dla Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych kryterium decydującym o tym, czy miała miejsce deportacja, czy też nie w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...).

W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, stwierdzając brak podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego, ograniczył się bowiem właściwie wyłącznie do stwierdzenia, że "strona w czasie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania", co uznał za jednoznaczne z tym, iż nie przybrała ona szczególnie dotkliwej formy, tzn. nie była połączona w wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

Nie przedstawił jednakże żadnych okoliczności mających uzasadniać takie właśnie stanowisko w sprawie. Nie wskazał również, jakie ustalenia faktyczne stanowiły podstawę tego rozstrzygnięcia. Z uzasadnienia tej decyzji nie wynika nawet to, gdzie było dotychczasowe miejsce zamieszkania skarżącej, ani gdzie pracę przymusową wykonywała, co miałoby stanowić podstawę ustalenia przez organ administracji, że praca ta była wykonywana w pobliżu stałego miejsca zamieszkania.

Brak jest ustaleń faktycznych, co do okoliczności, w jakich skarżąca została wywieziona do pracy przymusowej, warunków w jakich wykonywała tę pracę, jak również jej obowiązków związanych pracą, co jest tym bardziej istotne, iż wykonywała ją jako dziecko.

Organ nie wyjaśnił także tego, gdzie skarżąca w czasie wykonywania pracy przymusowej mieszkała i w jakich warunkach przebywała, czy w związku z tą sytuacją była narażona na brak należytej opieki ze strony rodziców. Z akt sprawy nie wynika zresztą, czy było to miejsce wykonywania pracy przez jej rodziców, czy też inne. Dodać przy tym trzeba, iż sama okoliczność wysiedlenia skarżącej wraz z rodzicami i jej rodzeństwem nie przesądza jeszcze o tym, że pracę przymusowa wykonywała razem z rodzicami i, że w miejscowości, do której została wysiedlona, mieszkała ze swoją rodziną. Organ administracji nie poczynił zresztą ustaleń, czy deportacja (wysiedlenie) rodziny skarżącej łączyło się z wywiezieniem do pracy przymusowej, z wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji również braków tych nie usunięto, choć organ administracji wskazał już, że skarżąca wykonywał pracę przymusową w miejscowości L. w powiecie [...], która miała znajdować się pobliżu miejsca zamieszkania skarżącej (L. w powiecie [...]).

Na tej też podstawie organ administracji stwierdził, że nie nastąpiło "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska, gdyż praca była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych.

W uzasadnieniu tej decyzji również nie wskazał żadnej podstawy tych ustaleń, a już w szczególności dowodów, na których się oparł.

Na podstawie analizy akt sprawy można jednakże jedynie domniemywać, iż ustalenia takie organ administracji poczynił w oparciu o znajdujący się w aktach sprawy wydruk ze strony internetowej "mapa.Szukacz.pl". Tego rodzaju mapa nie jest jednak dokumentem urzędowym sporządzonym przez powołany do tego organ państwowy, o jakim stanowi art. 76 § 1 K.p.a. i nie może stanowić podstawy do ustaleń faktycznych dotyczących odległości, jaka dzieliła miejsce dotychczasowego zamieszkania skarżącego oraz wykonywania pracy przymusowej.

W skardze S. N. tymczasem podniosła, że obie miejscowości były oddzielone rzekami – A i B, co w rzeczywistość znacznie wydłużało odległość, jaką trzeba pokonać pomiędzy obiema miejscowościami z uwagi na konieczność skorzystania z mostów. Okoliczność ta nie stanowiła przedmiotu oceny przez organ administracji.

Tymczasem w myśl art. 107 § 3 K.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Uzasadnienia wydanych w niniejszej sprawie decyzji, z przytoczonych wyżej względów, z pewnością wymogom tym nie odpowiadają. W tej sytuacji samo powołanie się na tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. i zacytowanie jego fragmentów oraz orzeczeń sądów administracyjnych niewątpliwie jest niewystarczające.

Zauważyć nadto trzeba, że w uzasadnieniach wydanych w niniejszej sprawie decyzji organ administracji w ogóle nie odniósł się do przedstawionych przez skarżącą dowodów w postaci zeznań świadków C. T., J. Ś., H. B. i R. B., świadczących o wykonywaniu przez nią pracy przymusowej, ani też do zaświadczenia z Archiwum Państwowego z dnia 1 października 2010r., potwierdzającego okoliczność wysiedlenia całej ludności gminy M. w dniach 24 – 29 października 1941r. do innych powiatów województwa [...] bądź wywiezienia na roboty przymusowe do Niemiec i zajęcie miejscowości L. pod poligon.

W tej sytuacji trudno jest stwierdzić, czy dowody te stanowiły podstawę jakichkolwiek ustaleń faktycznych, poczynionych przez organ administracji i w jakim zakresie.

Nie bez znaczenia jest również okoliczność, że wraz ze skarżącą w 1941r. został wysiedlony jej brat, który, jak stwierdził jej pełnomocnik na rozprawie przed sądem administracyjnym, otrzymał z tego właśnie tytułu pozytywną decyzję o przyznaniu uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W tym stanie rzeczy stwierdzić należy, że wniosek organu, iż skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania jej świadczenia pieniężnego określonych w powołanej ustawie, jest co najmniej przedwczesny i nie oparty na wyczerpującej analizie materiału dowodowego, nawet zawartego w aktach sprawy.

W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności, ustalając spełnienie przesłanki deportacji przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej. Materiał dowodowy w niniejszej sprawie powinien być uzupełniony o ustalenia, czy miały miejsce okoliczności, o których wyżej mowa, czy też nie. Organ powinien bowiem obiektywnie ustalić, czy świadczenie jest należne, czy nie.

Nie może natomiast szukać oparcia swojego rozstrzygnięcia wyłącznie w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, bez poszukiwania dowodów jednoznacznie wskazujących na poparcie swojego stanowiska.

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ winien mieć na uwadze poczynione w niniejszym uzasadnieniu wskazania, co do interpretacji treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009r. sygn. akt K 49/07, w kontekście niniejszej sprawy.

Mając powyższe na uwadze sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...].

O zwrocie kosztów sądowych rozstrzygnięto w oparciu o art. 200 i 205 § 1 p.p.s.a.

Natomiast z uwagi na charakter zaskarżonej decyzji (niepodlegającej wykonaniu i nie nadającej się do wykonania) nie stwierdzono podstaw do orzekania w trybie art. 152 wskazanej ustawy.

A.D.