Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 835/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2022-03-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 129, art. 132
journal: Dz.U. 1964 nr 9 poz 59
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Grymuza (sprawozdawca) Sędziowie Asesor sądowy Marcin Małek, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski Protokolant Specjalista Agnieszka Wojtas po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2022 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 20 września 2021 r. nr SKO.41/2676/OS/2021, po rozpatrzeniu odwołania A. W. od decyzji Wójta Gminy Wólka z dnia 17 czerwca 2021 r. nr OPS.4202.1-4.2021.AP w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., dalej jako "k.p.a.") oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a pkt 1 ustawy dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej jako "u.ś.r."), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia Kolegium przedstawiło następująco okoliczności faktyczne i prawne sprawy:

Postanowieniem z dnia 11 października 2019 r. sygn. akt I Ns 299/19 Sąd Okręgowy I Wydział Cywilny w Lublinie orzekł o całkowitym ubezwłasnowolnieniu K. W. (urodzonego w 1989 r.) z powodu niedorozwoju umysłowego. Z kolei postanowieniem Sądu Rejonowego Lublin - Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku z dnia 8 września 2020 r. sygn. akt IV RNs 467/19 ustanowiono opiekuna prawnego dla całkowicie ubezwłasnowolnionego K. W. w osobie jego brata A. W..

W dniu 4 stycznia 2021 r. do Ośrodka Pomocy Społecznej w Wólce wpłynął wniosek A. W. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad bratem K. W., legitymującym się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z siedzibą w Lublinie z dnia 20 września 2019 r. nr [...] o ustalonym na stałe znacznym stopniu niepełnosprawności.

Decyzją z dnia 1 lutego 2021 r. nr OPS.4202.1.2021.MS Wójt Gminy Wólka odmówił przyznania A. W. wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Jako powód odmowy organ pierwszej instancji podał okoliczność, iż rodzice braci W. żyją i nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, co oznacza, że wnioskodawca nie spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r.

W wyniku rozpatrzenia odwołania A. W. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 18 maja 2021 r. nr SKO.41/797/OS/2021 uchyliło decyzję Wójta Gminy Wólki z dnia 1 lutego 2021 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten organ. W motywach rozstrzygnięcia Kolegium wskazało na konieczność uzupełnienia postępowania wyjaśniającego poprzez zbadanie faktycznej sytuacji rodziców braci W., w tym poczynienie ustaleń co do ich stanu zdrowia oraz ewentualnych innych ograniczeń w sprawowaniu opieki nad chorym synem, celem zweryfikowania, czy pomimo nielegitymowania się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności są oni w stanie wywiązać się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego względem chorego syna K. poprzez zapewnienie mu stosownej opieki.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Wójt Gminy Wólka decyzją z dnia 17 czerwca 2021 r. nr OPS.4202.1-4.2021.AP raz jeszcze odmówił przyznania A. W. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad bratem K. W.. W uzasadnieniu organ pierwszej instancji powołał się na następujące ustalenia: rodzice K. W. żyją i nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności; bracia W. z ojcem od 12 lat nie utrzymują żadnego kontaktu, zaś ojciec płaci dobrowolne alimenty w kwocie [...]zł miesięcznie; w posiadaniu OPS w Wólce znajduje się wywiad środowiskowy cz. II przeprowadzony w roku 2020 r. na rzecz E. W. (ojca braci W.) w związku z prowadzonym przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Lublinie postępowaniem o umieszczenie go w domu pomocy społecznej. A. W. nie dysponuje natomiast wiedzą, czy doszło do umieszczenia jego ojca w takiej placówce; W. W. (raczej powinno być [...]) z racji wieku i pogorszającego się stanu zdrowia nie jest w stanie zapewnić choremu synowi należytej opieki, jedna nie jest w stanie udokumentować stanu swojego zdrowia zaświadczeniem lekarskim; A. W. przejął całodobową opiekę nad chorym bratem, który wymaga pomocy przy wszystkich czynnościach.

W tak ustalonym stanie faktycznym organ pierwszej instancji podtrzymał stanowisko, że A. W. nie spełnia przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określonej w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Ze względu bowiem na fakt, że rodzice wnioskodawcy i jego brata żyją i nie posiadają orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności, na wnioskodawcy nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem brata.

W odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji A. W. podtrzymał wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z faktycznie świadczoną opieką nad bratem. Skarżący wskazał, że jego ojciec opuścił przed laty rodzinę, której członkiem było niepełnosprawne dziecko i nie utrzymywał z nią żadnego kontaktu. Obecnie oczekuje na przyjęcie do Domu Pomocy Społecznej ". " w L.. Z kolei matka skarżącego obecnie z racji wieku i wyczerpania dotychczasową opieką nad synem K. sprawowaną przez 30 lat, wiążącą się z ograniczonymi możliwościami mobilnymi, bezwzględnie wymagała zastępstwa, bowiem w przeciwnym razie zagrożone byłoby zarówno jej zdrowia, jak i zdrowia K..

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie, nie znajdując podstaw do uwzględnienia odwołania, powołaną na wstępie decyzją z dnia 20 września 2021 r. (zaskarżoną w niniejszej sprawie) utrzymało w mocy decyzje organu pierwszej instancji z dnia 17 czerwca 2021 r.

Po rozpatrzeniu sprawy po raz kolejny Kolegium zaaprobowało stanowisko organu pierwszej instancji, iż w sprawie nie został spełniony warunek przyznania świadczenie pielęgnacyjnego określony w art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. Organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z tym przepisem, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy pełniony jest warunek, że rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium wskazało, że odwołujący się nie jest względem swojego brata spokrewniony w stopniu pierwszym, zaś rodzice braci W. nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Kolegium wyjaśniło, że stosując wykładnię gramatyczną powyższego przepisu, bez potrzeby prowadzenia jakiegokolwiek postępowania w sprawie nie budzi wątpliwości, że A. W. nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ zauważył jednak, że wykładania taka nie została uznana za prawidłową w orzecznictwie sądów administracyjnych, w którym wskazuje się, że rozstrzygając wniosek o świadczenie pielęgnacyjne dla brata sprawującego opiekę nad swoim bratem w sytuacji, gdy choć jeden z ich rodziców żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na organie właściwym ciąży obowiązek przeprowadzenia postępowania dowodowego na okoliczność, czy rodzic (rodzice) z uwagi na swój wiek i stan zdrowia jest w stanie wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego względem chorego dziecka. Ustalenia to, jak podkreślił organ odwoławczy, jest więc decydujące dla oceny, czy w sprawie spełniony został warunek z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r.

W ocenie Kolegium, zgromadzony w toku postępowania materiał dowodowy potwierdza zasadność orzeczonej odmowy przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o powyższy przepis.

Organ drugiej instancji wskazał, że w dniu 23 lipca 2021 r. zostało mu przekazane przez organ pierwszej instancji pismo A. W. zatytułowane "Oświadczenie", w którym podniesiono następujące okoliczności: W. W., urodzona w dniu [...] r. (lat 65), w okresie ostatnich dwóch lat znacznie podupadła na zdrowiu, zaś we wcześniejszym okresie nie mogła w sposób dostateczny zadbać o swoje zdrowie (poddawała się jedynie bezwzględnie koniecznym zabiegom chirurgicznym - przepuklina, woreczek żółciowy, schorzenia ginekologiczne). Matka obecnie leczy się na przewlekłe choroby kardiologiczne oraz z powodu żylaków, na dowód czego dołączono zaświadczenie lekarskie. Lata wysiłków po stronie matki, nie tylko fizycznych, ale także psychicznych walki z przeciwnościami losu odcisnęło piętno na jej zdrowiu i dlatego obecnie jest zmuszona do ratowania swojego życia i zdrowia.

Kolegium stwierdziło, że z przedłożonego zaświadczenia lekarskiego z dnia 19 lipca 2021 r., wydanego przez NZOZ Centrum Medyczne Poradnia Lekarza Rodzinnego w [...], wynika, że W. W. leczy się w tej placówce z powodu chorób przewlekłych, to jest schorzenia układu krążenia i choroby układu kostno-stawowego. Ponadto jest leczona przez kardiologa i chirurga naczyniowego.

W ocenie organu odwoławczego powyższe okoliczności nie są wystarczające dla przyjęcia, że rodzice K. W. nie są w stanie wywiązać się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego względem syna. Osobę ojca braci W. Kolegium pozostawiło poza swoim rozważaniami, przyjmując do wiadomości informacje, że jego stan zdrowia legitymował go do ubiegania się o pomoc społeczną w postaci umieszczenia w domu pomocy społecznej (wg odwołującego się obecnie oczekuje on na miejsce w DPS K. w L.), co uprawdopodabnia brak możliwości zapewnienia odpowiedniej opieki synowi, pomijając przy tym kwestie opuszczenia przez niego rodziny i braku zainteresowania jej losami. Zdaniem organu odwoławczego, opiekę nad niepełnosprawnym K. W. jest jednak w stanie sprawować jego matka, o czym przesądza okoliczność prowadzenia przez nią działalności gospodarczej. Jak wyjaśniło Kolegium, na ten trop, pominięty przez organ pierwszej instancji w prowadzonym postępowaniu, naprowadza znajdujące się w aktach sprawy świadectwo pracy A. W. z dnia [...] r. wystawione przez W. W. prowadzącą działalność gospodarczą pod firmą Działalność [...] W. W. z siedzibą przy ul. [...] w miejscowości T.. Na podstawie zaś informacji ogólnodostępnych w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej, organ drugiej instancji ustalił, że ww. działalność W. W. rozpoczęła w dniu [...] r. Jej głównym przedmiotem jest sprzedaż hurtowa owoców i warzyw, zaś jej status pozostaje aktualny. Kolegium stwierdziło zatem, że W. W., pomimo, iż jest w wieku emerytalnym, prowadzi nadal działalność gospodarczą, w której uczestniczył również A. W., czego potwierdzeniem jest powołane wyżej świadectwo pracy.

W ocenie organu odwoławczego, w tych realiach brak jest podstaw do przyjęcia, że ze względu na wiek i stan zdrowia W. W. nie może ona sprawować opieki nad chorym synem. Przyjęcie innego stanowiska pozostawałoby w sprzeczności nie tylko z dosłowną treścią art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r., lecz również z obowiązującą w tej materii linią orzeczniczą sądów administracyjnych. Nie kwestionując faktu sprawowania przez A. W. opieki nad chorym bratem, Kolegium stwierdziło, że ustalenie to nie jest wystarczające dla przyznania wnioskowanego świadczenia. W ustalonym stanie faktyczno-prawnym, mimo trudnej sytuacji, z którą musi się mierzyć rodzina W., wniosek A. W. nie mógł zostać załatwiony pozytywnie.

A. W. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na powyższą decyzję ostateczną, zarzucając jej naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 78 § 1 k.p.a., poprzez niepełne wyjaśnienie, czy rodzic jest w stanie wywiązać się z obowiązku alimentacyjnego z przyczyn zdrowotnych, przez co nie zebrano w sposób wyczerpujący materiału dowodowego i nie ustalono wszystkich okoliczności faktycznych, na których powinno być oparte rozstrzygnięcie. Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu skargi skarżący zakwestionował prawidłowość oceny wyrażonej w zaskarżonej decyzji, jakoby okoliczność prowadzenia przez W. W. działalności gospodarczej potwierdzał możliwość wywiązywania się przez nią z obowiązku opieki nad synem. Skarżący zarzucił, że ocena ta nie została poparta żadnym postępowaniem wyjaśniającym. Tymczasem W. W. faktycznie działalności gospodarczej nie prowadzi od grudnia 2020 r. a z istotnych względów nie mogła jej wyrejestrować. Ponadto nie jest ona w stanie zaopiekować się synem ze względów fizycznych (stan zdrowia i charakter choroby syna), a nie mentalnych.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Na wstępie wymaga wyjaśnienia, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem w granicach zakreślonych w art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) oraz art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej jako "p.p.s.a."). Stosując środki określone w wyżej wskazanych ustawach sąd bada legalność zaskarżonego aktu pod kątem jego zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. W myśl zaś art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rozpoznając skargę w ramach kryteriów określonych powyższymi przepisami, Sąd doszedł do wniosku, że jest ona niezasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji odpowiadają bowiem prawu.

Przedmiotem żądania skarżącego wyrażonego w jego wniosku wszczynającym postępowanie administracyjne, było przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem A. W. Wniosek ten podlegał zatem rozpatrzeniu w oparciu o przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w szczególności art. 17 tej ustawy.

Powołany przepis w ust. 1 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie zaś z ust. 1a cytowanego przepisu osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zauważyć należy, że w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (dalej jako "k.r.o."). W myśl zaś art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).

Osoba inna niż spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego uzyska zatem dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, to jest, gdy takiej osoby nie będzie albo, gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Należy bowiem podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne a decyduje o tym przepis prawa (por. wyrok NSA z dnia16 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 1700/12, dostępny w CBOSA).

Innymi słowy, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, jako zobowiązane na gruncie k.r.o. do alimentacji w pierwszej kolejności, wyprzedzają przy tym w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego osoby spokrewnione w stopniu dalszym, chyba że są one małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przedstawiona regulacja prawna nie budzi wątpliwości interpretacyjnych pod względem językowym, a niewątpliwie wykładnia językowa jest punktem wyjścia w procesie interpretacji przepisów prawa. Wynik wykładni językowej powinien być wprawdzie zweryfikowany dyrektywami wykładni systemowej i funkcjonalnej, jednakże nieprzekraczalną granicą wykładni przy użyciu obu tych dyrektyw stanowi dopuszczalne znaczenie językowe normy.

W wyroku z dnia 17 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 371/21, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że analizowana regulacja nie budzi wątpliwości ze względów systemowych, gdyż pozostaje w korelacji z zasadami określającymi pierwszeństwo obowiązku alimentacyjnego, przyjętymi w k.r.o. Podobnie jak w przypadku art. 132 k.r.o., osoby zobowiązane do alimentacji w dalszej kolejności, mają prawo do świadczenia, gdy nie ma osób spokrewnionych w pierwszym stopniu. Również w przypadku drugiej przesłanki z art. 132 k.r.o. istnieje zbieżność pomiędzy przepisami omawianej ustawy a przepisami Kodeksu. Oba akty przewidują bowiem powstanie prawa do świadczenia i obowiązku alimentacyjnego, gdy osoba zobowiązana w bliższej kolejności nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi.

Zwracając uwagę na odmienność pomiędzy obowiązkiem alimentacyjnym a sprawowaniem osobistej opieki, NSA stwierdził również, że w art. 128 k.r.o. ustawodawca definiuje obowiązek alimentacyjny jako obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Co do zasady obowiązek alimentacyjny ma zatem wymiar finansowy i materialny. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom podejmującym faktyczną i osobistą opiekę, wobec czego w tym przypadku ustawodawca uzależnił prawo do niego dla osób spokrewnionych w dalszym stopniu od tego, czy osoby spokrewnione w pierwszym stopniu legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niepełnosprawność jest niewątpliwie okolicznością mogącą wyłączać możliwość sprawowania opieki nad inną osobą niepełnosprawną, co czyni tę przesłankę zbieżną z przesłanką z art. 132 k.r.o., dotyczącą sytuacji, gdy osoba zobowiązana nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi (dostarczania środków utrzymania).

W niniejszej sprawie skarżący domaga się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad bratem, a zatem należy do kategorii osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Jako, że jest spokrewniony z osobą wymagającą opieki w drugim stopniu, przyznanie mu prawa do wnioskowanego świadczenia jest jednak uzależnione od spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1a pkt 1-3 u.ś.r. Ubocznie należy zauważyć, że w sprawie pozostaje poza sporem, iż brat skarżącego K. W. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z siedzibą w Lublinie z dnia 20 września 2019 r. nr [...]), ustalonym na stałe, ze wskazaniami na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Opiekę nad K. W. – co również jest okolicznością niekwestionowaną – sprawuje skarżący, który w tym celu nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Podkreślić przy tym należy, że skarżący, na mocy postanowienia Sądu Rejonowego Lublin - Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku z dnia 8 września 2020 r. sygn. akt IV RNs 467/19, został ustanowiony opiekunem prawnym nad K. W., który jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną (K. W., urodzony w [...] r., jest jednak osobą pełnoletnią, a zatem skarżący nie występuje w niniejszej sprawie jako opiekun faktyczny dziecka, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r.).

Powyższe ustalenia pozostają bez wpływu na wynik zapadłego rozstrzygnięcia w kontekście prawidłowej - negatywnej oceny spełnienia przez skarżącego przesłanki określonej w art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. Poczynione przez organy ustalenia wykazały bowiem ponad wszelką wątpliwość, że żyją rodzice K. W., którzy nie zostali pozbawieni praw rodzicielskich, co oczywiste – nie są osobami małoletnimi, a także nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tej zaś sytuacji, skoro rodzice osoby wymagającej opieki nie posiadają orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności, to tym samym, z założenia ustawodawcy, mogą sprawować opiekę nad niepełnosprawnym synem. Wbrew stanowisku skarżącego (a także organów) brak jest natomiast podstaw do ustalenia faktycznej możliwości sprawowania opieki przez osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu, gdyż prowadziłoby to do nieuprawnionej modyfikacji wymogów ustawowych. Należy bowiem podkreślić, że o uprawnieniu do świadczenia pielęgnacyjnego decydują przesłanki ściśle określone w ustawie i niespełnienie chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia. Decyzja w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego ma zatem charakter związany, a nie uznaniowy. Skoro zaś nie została spełniona przesłanka określona w wyżej powołanych przepisach, to zasadnie odmówiono skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 października 2021 r. (sygn. akt I OSK 712/21), regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby spokrewnione w stopniu dalszym, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą. Ograniczenie dostępu do świadczenia w oparciu o kryteria zobiektywizowane nie może zaś zostać uznane za naruszenie zasady równości i sprawiedliwości społecznej. Zapewnia ono bowiem dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej i jako takie nie ma także charakteru dyskryminującego. Nie jest też rzeczą pożądaną, by udzielanie świadczenia pielęgnacyjnego było oparte o uznanie organu. NSA pokreślił, że art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP odnoszą się do obowiązków Państwa wobec rodziny, w tym obowiązku szczególnej pomocy rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Świadczenie pielęgnacyjne jest wprawdzie niewątpliwie instrumentem wspierania rodzin będących w takiej sytuacji ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, tym niemniej obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty nie oznacza jednak obowiązku wspierania każdego z jej członków w taki sam sposób. Dla charakteru uprawnień wynikających z art. 71 Konstytucji RP nie bez znaczenia jest bowiem, że - zgodnie z art. 81 Konstytucji RP - praw określonych w tym przepisie można dochodzić w granicach określonych w ustawie. Ponadto również prawo podmiotowe rodzin, znajdujących się w trudnej sytuacji, do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych, o jakim mowa w art. 71 ust. 1 zd. drugie Konstytucji RP, może być dochodzone tylko w granicach określonych w ustawie.

Nie można zatem zgodzić się z poglądem, że wykluczenie brata z kręgu osób upoważnionych do świadczenia, gdy członkowie rodziny spokrewnieni w pierwszym stopniu nie mogą wykonywać opieki z innych powodów niż stwierdzona orzeczeniem niepełnosprawność w stopniu znacznym, narusza standardy Konstytucji RP. Co do zasady brat osoby niepełnosprawnej nie został bowiem wykluczony, natomiast ustawowo wprowadzono kryteria warunkujące uzyskanie świadczenia, odnoszące się przy tym nie personalnie do osoby spokrewnionej w dalszej linii, lecz do stanu rodziny jako całości, a co dodatkowo przemawia za tezą, że nie można w sposób oczywisty przypisać omawianej regulacji ustawowej naruszenia art. 71 ust. 1 Konstytucji RP. To właśnie bowiem sytuacja rodziny jako całości, związana z jej wielkością lub stanem zdrowia kolejnych jej członków, uzasadnia udzielanie pomocy. Zastosowane w tym przypadku dyrektywy systemowe i celowościowe potwierdzają zatem rezultat wykładni językowej, sprowadzający się do przyjęcia, że osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagająca opieki, nie może być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli są inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, chyba, że osoby te legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. także wyroki NSA: z dnia 26 sierpnia 2021 r., sygn. akt I OSK 475/21; z dnia 17 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 371/21; z dnia 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2392/20; z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 915/20 – dostępne w CBOSA)..

Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela powyższe stanowisko, aprobując tym samym przekonanie organów orzekających w sprawie, że w ustalonym stanie faktycznym i prawnym art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. wyklucza możliwość uwzględnienia wniosku skarżącego. Sądowi są przy tym znane poglądy i stanowiska, w których przyjmuje się, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności. W orzeczeniach wyrażających takie stanowisko wskazuje się, że pozbawienie krewnych wyższego stopnia świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy z udokumentowanych i obiektywnych powodów opieki takiej nie mogą sprawować osoby bliżej spokrewnione, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, naruszałoby konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji RP) (tak np. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16 – dostępny w CBOSA).

W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, samo przywołanie zasad ogólnych i wartości konstytucyjnych nie może być jednak w okolicznościach konkretnej sprawy uznane za wystarczające dla wyprowadzenia słuszności tezy o potrzebie odstąpienia od literalnej treści przepisów u.ś.r., które w tym zakresie wyraźnie przyjmują, że przeszkodą do sprawowania opieki przez osoby z pierwszego kręgu pokrewieństwa, która pozwalałaby na uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę spokrewnioną w drugim stopniu, może być jedynie ustalony znaczny stopień niepełnosprawności, który – zgodnie z treścią art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. musi zostać stwierdzony stosowanym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Treść przepisu art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. jest jasna i jednoznaczna, a wynika z niego, że ewentualna niezdolność rodziców do sprawowania opieki musi zostać stwierdzona orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Ustawodawca w art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r., identycznie jak w art. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., uzależnił przyznanie w takiej sytuacji prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od istnienia orzeczenia o stopniu niepełnosprawności małżonka osoby wymagającej opieki zależy, czy osobie sprawującej nad nią opiekę przyznane zostanie świadczenie pielęgnacyjne.

Okoliczności tej nie można stwierdzić w inny sposób także i z tego względu, że ani organ, ani sąd nie posiada wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby ocenić, czy stan zdrowia danej osoby, zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia jej sprawowanie opieki.

W zakończeniu wskazać należy, że w prowadzonym postępowaniu administracyjnym nie wykazano istnienia u matki osoby podlegającej opiece istnienia schorzeń tego rodzaju, które ze względów zdrowotnych wykluczałyby możność sprawowania przez nią opieki nad synem.

Również i te schorzenia, które opisano w zaświadczeniach lekarskich złożonych już w toku trwającego postępowania sądowego, nie mają takiego charakteru, który w sposób oczywisty wykluczałby ze względów zdrowotnych możność sprawowania przez opieki nad synem.

W tym stanie rzeczy, uznając zaskarżoną decyzję za zgodną z prawem, Wojewódzki Sąd Administracyjny skargę oddalił na podstawie art. 151 p.p.s.a.