Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 1672/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-04-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 7, art. 77, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak Sędziowie WSA Maciej Busz WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 07 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi M. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Z. z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej M. N. kwotę [...]zł ([...] złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 roku nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Z. z dnia [...] czerwca 2020 roku nr [...] o odmowie M. N. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaną opieką nad matką – E. F..

Powyższa decyzja zapadła w poniższym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z dnia [...] maja 2020 roku M. N. (dalej także jako "wnioskodawczyni" lub "skarżąca"), reprezentowana przez pełnomocnika fachowego, zwróciła się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad matką, E. F.. Do wniosku załączono: diagram ukazujący relacje rodzinne, wyciąg z dokumentu tożsamości wnioskodawczyni, informację o czynnościach wykonywanych podczas opieki nad E. F., oświadczenie ojca wnioskodawczyni a męża E. F. – T. F., o zrzeczeniu się praw do opieki na E. F. z uwagi na stan zdrowia T. F., orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności E. J., które ma charakter trwały, a datowane jest od dnia [...] lutego 2008 r., karty informacyjne leczenia szpitalnego E. J., orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności T. F., które wydane zostało do dnia [...] maja 2021 r., oświadczenie wnioskodawcy. Wniesiono także o przeprowadzenie wywiadu rodzinnego na okoliczność sprawowania przez wnioskodawczynię opieki nad osobą niepełnosprawną. Wskazano w uzasadnieniu wniosku, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych został uznany za zakresowo niezgodny z Konstytucją RP wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, co ma bezpośrednie przełożenie na sprawę administracyjną z wniosku M. N., gdyż niepełnosprawność jej matki, która się wnioskodawczyni opiekuje, powstała po uzyskaniu przez jej matkę pełnoletności i po osiągnięciu 25 roku życia. Zdaniem wnioskodawczyni organ ma obowiązek badań spełnienie warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w jej sprawie z wyłączeniem tej części art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną, pomimo że orzeczenie zakresowe nie doprowadziło faktycznie do derogacji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2020 roku nr [...] Wójt Gminy Z. odmówił M. N. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad matką – E. F. od dnia [...] maja 2020 r. do bezterminowo, na podstawie art. 104, art. 107 § 4 k.p.a. oraz art. 1 ust 2, art. 2, art. 3, art. 17, art. 20 ust. 2, art. 23, art. 24, art. 24a, art. 25, art. 26, art. 27 ust. 5, art. 29, art. 30 ustawy z dnia [...] listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111).

Organ ustalił, że E. F. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 2008 r. wydanym na stałe. Niepełnosprawność E.F. istnieje od 2007 r. E. F. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. E. F. pozostaje w związku małżeńskim z T. F., który jest emerytem i w oświadczeniu załączonym do wniosku zrzekł się prawa do opieki nad swoją niepełnosprawną żoną z powodu jego złego stanu zdrowia. Ustalono także skład rodziny F., wskazując że wnioskodawczyni jest córką E. F. opiekującą się nią.

Jako przyczynę odmowy przyznania tego świadczenia organ w uzasadnieniu wskazał art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem organu art. 17 ust. 1b ustawy może, a nawet powinien być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści, nawet po wejściu w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (dz.U. z 2014 r., poz. 1443), do czasu zmiany ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wskazano, że przepis ten jest nadal dla organu administracji publicznej przepisem bezwzględnie obowiązującym, a organy administracji publicznej obowiązane są działać na podstawie i w graniach prawa. Wskazano, że dopóki parlament nie zajmie się problemem art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i nie zmieni tego przepisu decyzje w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na osobę, której niepełnosprawność powstała po wskazanym w art. 17 ust. 1b ustawy momencie, jak w rozpoznawanej sprawie, będą miały charakter odmowny. Organ uznał, że "tutejszy organ właściwy zobowiązany jest stosować co prawda niekonstytucyjny, ale obowiązujący zapis ustawy o świadczeniach rodzinnych".

Odwołaniem z dnia [...] lipca 2020 roku wnioskodawczyni, reprezentowana przez pełnomocnika fachowego, zaskarżyła powyższą decyzją w całości zarzucając jej naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na jej wydanie poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia [...] listopada 2003 r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 roku nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej także jako "SKO") utrzymało w mocy zaskarżoną decyzją, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a, ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.).

W uzasadnieniu decyzji SKO uznało, że w zaskarżonej decyzji organ I instancji błędnie zastosował art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia faktu, że doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie przywołanego (w odwołaniu) wyroku Trybunału Konstytucyjnego eliminującego z porządku prawnego niekonstytucyjny fragment tego przepisu, czego konsekwencją jest to, że fakt powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki później niż do ukończenia 18 roku życia nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jednakże, w sprawie zachodziła inna przesłanka uzasadniająca odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w okolicznościach sprawy, która wynika z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Mianowicie, mąż osoby wymagającej opieki nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pomimo że Kolegium wzięło pod uwagę, że T. F. ze względu na swój wiek (67 lat) i stan zdrowia nie może być w sprawie wypełnić obowiązków opiekuńczych wobec niepełnosprawnej żony, to jednak najbardziej istotne znaczenie, zdaniem Kolegium, ma brak formalnego legitymowania się przez niego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W oparciu o wykładnię językową art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, Kolegium zważyło, że brak przedłożenia wymaganego prawem orzeczenia wobec małżonka osoby podlegającej opiece niepełnosprawności w stopniu znacznym skutkować musi odmową przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz wnioskodawczyni pomimo, że faktycznie sprawuje ona opiekę nad matką. Uprawnienie o świadczenie pielęgnacyjne w tych okolicznościach nie przysługuje wnioskodawczyni.

Pismem z dnia [...] września 2020 roku M. N. wniosła skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2020 roku nr [...] o utrzymaniu w mocy decyzji Wójta Gminy Z. z dnia [...] czerwca 2020 roku nr [...] o odmowie M. N. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaną opieką nad matką – E. F.. Wskazaną decyzję Kolegium zaskarżono w całości zarzucając:

1. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęcie działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym w szczególności niewyjaśnienie czy T. F. ze względu na stopień niepełnosprawności jest w stanie zapewnić całodobową opiekę nad niepełnosprawną żoną;

2. rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy marka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu innym niż znacznym.

Wniesiono zatem o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy Z. z dnia [...] czerwca 2020 i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie M. N. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania; zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych; oraz skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie Sąd wyjaśnia, że zarządzeniem nr 26/20 Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 października 2020 r. w sprawie odwołania rozpraw i wdrożenia w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Poznaniu działań profilaktycznych służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażeniem wirusem SARS-Cov-2 w związku z objęciem miasta Poznania obszarem należącym do strefy czerwonej oraz w zw. z Zarządzeniem nr 39 Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2020 r. o odwołaniu rozpraw i kontynuowaniu działalności orzeczniczej Sądu w trybie rozpoznawania spraw na posiedzeniach niejawnych, sprawa niniejsza została przez Przewodniczącego Wydziału skierowana na posiedzenie niejawne w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374).W świetle tego przepisu Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Zgoda Strony na rozpoznanie w tym trybie nie jest zatem konieczna. Przeprowadzenie posiedzenia niejawnego w tym przypadku jest uzależnione od uznania, że rozprawa mogłaby wywołać nadmierne zagrożenie dla życia i zdrowia osób w niej uczestniczących. Mając na uwadze, że M. P., będące siedzibą tutejszego Sądu, zostało objęte tzw. obszarem czerwonym przesłanka powyższa została spełniona. Powyższe stanowisko jest zgodne z poglądem zawartym w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 listopada 2020 r., wydanej w sprawie o sygn. akt II OPS 6/19, zgodnie z którą przepis art. art. 15zzs4 ust. 3 uCOVID-19 należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019, poz. 2325 – dalej jako: "p.p.s.a."). Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, a w obecnym stanie faktycznym istnieją takie okoliczności, które w zarządzonym stanie pandemii, w pełni nakazują uwzględnianie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania organów wymiaru sprawiedliwości.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej p.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 – u.ś.r.).

W okolicznościach badanej sprawy poza sporem pozostaje, że M. N. jest córką E. F., która posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Kwestią bezsporną pozostaje nadto, że M. N. sprawuje opiekę nad matką. Poza sporem pozostaje również, że E. F. pozostaje w związku małżeńskim z T. F. (ur. 1952 r.) który posiada orzeczenie o zaliczeniu do niepełnosprawności w stopniu lekkim i sam wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji. T. F. wymaga nadto zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające mu funkcjonowanie (pkt V.5 i 6 Orzeczenia o stopniu niepełnosprawności – k. 1 akt adm.).Bezsporne pozostaje nadto, że z uwagi na swój stan zdrowia T. F. złożył oświadczenie o zrzeczeniu się praw do opieki nad swoją żoną, wskazując, że jest po zawale, choruje na nadciśnienie i cukrzycę, a jego żona jest osobą otyłą i on nie jest w stanie sprawować nad nią opieki.

Istota sporu dotyczy zasadności odmowy przyznania M. N. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną matką, z tej przyczyny że E. F. pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W ocenie Kolegium uzasadnioną podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia stanowił przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. – zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – gdyż E. F. pozostaje w związku małżeńskim z T. F., a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W ocenie Sądu nie zasługuje na akceptację stanowisko, jakoby uzasadnioną przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia mógł być sam fakt nieposiadania przez ojca Skarżącej, czyli przez męża E. F. (wymagającej opieki) – T. F. – orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Takie stanowisko bazuje na wyłącznie literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Tymczasem w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtował się, dominujący obecnie, pogląd – który Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela – o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się wprawdzie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie – niejako w zastępstwie ww. małżonka – osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. W praktyce więc chodzi o sytuację, gdy ów małżonek jest w wieku lub stanie zdrowia uniemożliwiającym sprawowanie opieki nad inną osobą, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki, stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w bliższej i dalszej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych.

Sąd w niniejszym składzie podziela i ten pogląd wyrażony w orzecznictwie, zgodnie z którym rzeczywista niemożność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (tu: przez jej współmałżonka), w braku orzeczenia o niepełnosprawności (tu: o jej znacznym stopniu), wykazana być może również innymi dowodami, dopuszczonymi przez k.p.a. (por. wyrok NSA z 13.11.2015 r., I OSK 1230/14, CBOSA). Dokonując wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych należy bowiem mieć na względzie także cel regulacji zawartej w art. 17 u.ś.r. – przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia.

Tymczasem w kontrolowanej sprawie Kolegium, jakkolwiek w pełni zasadnie zakwestionowało całkowicie wadliwe uzasadnienie stanowiska organu I instancji, to samo ograniczyło się tylko do wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., czego również nie sposób zaakceptować. Wskazać bowiem trzeba, że w procesie wykładni prawa sądowi nie wolno ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który się wydaje językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy go skonfrontujemy z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej (zob. wyrok NSA z 10.01.2014 r., II FSK 381/12, CBOSA).

Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w kontrolowanej sprawie.

Albowiem oparcie się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami, zwłaszcza z zasadą praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji RP). Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą – a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę – nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby oboje małżonkowie posiadali ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności. A skoro rezultaty wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie dają się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, to konieczne staje się zweryfikowanie tych rezultatów przy pomocy wykładni systemowej i celowościowej powyższego przepisu. Odwoływanie się do wartości konstytucyjnych w procesach wykładni stanowi bowiem przejaw zarówno systemowego, jak i celowościowego interpretowania prawa. Przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest – w ocenie Sądu – konieczne w wyżej wskazanym kierunku, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z ww. konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, a także z zasadami ochrony i poszanowania więzi rodzinnych, uwzględniania dobra rodziny oraz pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (zob. art. 18 i art. 71 Konstytucji RP). Zasadny jest, wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych, pogląd – ukształtowany pod wpływem stanowiska Trybunału Konstytucyjnego (por. wyroki TK: z 18.07.2008 r., P 27/07, OTK-A 2008, nr 6, poz. 107; z 22.07.2008 r., P 41/07, OTK-A 2008, nr 6, poz. 109) – że przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przed nowelizacją, jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej, przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18, art. 32 i art. 71 Konstytucji RP, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny. W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku Skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jej współmałżonek, a nie wyłącznie od ustalenia, że matka pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z 11.01.2017 r., I OSK 1113/15, CBOSA).

Należy zauważyć, że wykładnia celowościowa i systemowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. obecnie dominują w orzecznictwie sądów administracyjnych, w którym trafnie przyjmuje się, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Powyższe wywiedziono, interpretując przepisy art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. łącznie z odpowiednimi przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23, art. 27 i art. 130 k.r.o.), a także nawiązując do istoty świadczenia pielęgnacyjnego, z której wynika, że świadczenie to przysługuje nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Ma ono za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie. Stąd też pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie – w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości – osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności (por. m.in. wyroki WSA: z 08.03.2012 r., IV SA/Wr 848/11; z 13.04.2012 r., II SA/Rz 121/12; z 13.06.2012 r., II SA/Po 242/12; z 11.10.2012 r., II SA/Bk 642/12; z 22.01.2013 r., II SA/Ol 1391/12; z 04.04.2013 r., II SA/Bk 987/12; z 19.02.2015 r., IV SA/Wr 924/14; z 19.12.2018 r., IV SA/Gl 925/18; z 24.06.2019 r., II SA/Rz 522/19; z 26.11.2019 r., II SA/Bk 649/19; z 04.12.2019 r., II SA/Bd 972/19; z 20.01.2020 r., III SA/Kr 1248/19; z 05.02.2020 r., II SA/Gl 1373/19; z 12.03.2020 r., II SA/Ol 28/20; z 14.05.2020 r., II SA/Po 25/20 – CBOSA).

W świetle dotychczasowych uwag, w badanej sprawie niezasadnie – bazując na samej tylko wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. – odstąpiono od należytego wyjaśnienia, czy mąż E. F., z uwagi na jego stan zdrowia i stwierdzoną niepełnosprawność, a także zakres i ciężar obowiązków związanych z opieką nad niepełnosprawną żoną, jest w stanie taką opiekę sprawować. Tą kwestia w badanej sprawie w ogóle się nie zajęto, stwierdzając jedynie, że orzeczeniem Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Z. z [...] maja 2020 r. zaliczono T. F. do lekkiego stopnia niepełnosprawności (k. 1 akt adm. I inst.). Całkowicie pominięto jednak, że z orzeczenia tego jasno wynikają okoliczności poddające w wątpliwość możliwość osobistego sprawowania przez T. F. opieki nad swą żoną w wymaganym zakresie. Dość powiedzieć, że z treści ww. orzeczenia o niepełnosprawności nie tylko wynika, iż ojciec Skarżącej wymaga zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, mające ułatwiać mu funkcjonowanie, ale że – ponadto – sam wymaga "korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji".

Mając na uwadze powyższe, należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie organy obu instancji dopuściły się istotnego naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., albowiem w należyty sposób nie rozważyły i nie wyjaśniły, czy faktycznie ojciec Skarżącej, pozostający w związku małżeńskim z E. F., jest w stanie opiekować się żoną. Tymczasem, jak to wyżej wskazano, w świetle dokumentacji już znajdującej się w aktach sprawy rodzą się uzasadnione wątpliwości co do tego, czy faktycznie ojciec Skarżącej jest zdolny sprawować niezbędną opiekę nad swą żoną, ewentualnie obowiązek ten realizować poprzez świadczenia pieniężne. Kwestia ta powinna być przedmiotem analizy w ponownie prowadzonym postępowaniu. Nie można bowiem z góry założyć, że tylko współmałżonek niepełnosprawny w stopniu znacznym – i to legitymujący się formalnym orzeczeniem w tym zakresie – nie jest zdolny do sprawowania opieki nad małżonkiem tej opieki wymagającym.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (pkt 1 sentencji wyroku).

O kosztach postępowania (pkt 2 sentencji wyroku), Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 15 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800, z późn. zm.), uwzględniając wynagrodzenie należne pełnomocnikowi zawodowemu Skarżącej, ustalone według stawek minimalnych, w wysokości [...] zł.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy – w razie uprawomocnienia się niniejszego wyroku – organ administracji, stosownie do treści art. 153 p.p.s.a., uwzględni ocenę prawną wyrażoną przez Sąd w tym wyroku i wyjaśni, czy mąż niepełnosprawnej E. F. może obiektywnie sprawować niezbędną opiekę nad żoną, ewentualnie pokrywać koszty tej opieki, a w konsekwencji – czy przy wyżej przedstawionym rozumieniu przesłanek z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. istnieją jednak podstawy do przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia.