Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 933/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2022-01-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art.151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art.105§1
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art.9 ust.1
journal: Dz.U. 1958 nr 17 poz 71
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego.
article: art.71, art.87 ust.1 i 2, art.88
journal: Dz.U. 1928 nr 36 poz 341
law: Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Grażyna Staniszewska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz Asesor WSA Kamila Karwatowicz po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi S.L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania oddala skargę.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2020 r. S.L. wystąpił do Wojewody o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r., nr [...], w sprawie przejęcia w całości gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa.

W uzasadnieniu wniosku Wnioskodawca wskazał, że na mocy ww. orzeczenia, wydanego na podstawie art. 15 pkt 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78 ze zm.), przeszło z mocy prawa na własność Skarbu Państwa gospodarstwo rolne Nr 11 o powierzchni 9,10 ha położone we wsi [...]. Gospodarstwo to należało do dziadka Wnioskodawcy A.L., który otrzymał je na podstawie orzeczenia o wykonaniu aktu nadania z dnia [...] października 1947 r. Nr [...]. Jak wynika z treści orzeczenia wydane ono zostało w związku z opuszczeniem gospodarstwa rolnego przez A.L.. Przejęcie gospodarstwa rolnego nastąpiło bez zgody i wiedzy A.L., który nadal zamieszkiwał na terenie gospodarstwa. Od orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej A.L. wniósł odwołanie do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, które decyzją z dnia [...] grudnia 1958 r., Nr [...] uchyliło postanowienie I instancji o przejęciu nieruchomości położonej w [...] w trybie przepisów o gospodarstwach opuszczonych, zalecając jego przejęcie na podstawie przepisu art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71 ze zm.). Decyzji takiej nie wydano, a A.L. nie został powiadomiony o uchyleniu ww. orzeczenia, pozostając do końca życia pozbawionym zabranego mu majątku.

Dalej wnioskodawca wskazał, że pomimo uchylenia orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej nieruchomość położona w [...] nigdy nie została zwrócona właścicielowi A.L., ani jego spadkobiercom. Dla nieruchomości tej nie założono księgi wieczystej, istnieje jedynie zbiór dokumentów, w którym ostatnim dokumentem jest orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r.

W ocenie Wnioskodawcy fakt, iż opisane wyżej orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej zostało uchylone orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] grudnia 1958 r., Nr [...] i wyeliminowane z obrotu prawnego, nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu nieważności tego orzeczenia. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych Wnioskodawca wywiódł, że postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji nie może zostać uznane za bezprzedmiotowe tylko z tego względu, ze decyzja objęta wnioskiem nie obowiązuje już w obrocie prawnym. Uchylenie tego orzeczenia wywołało bowiem skutki ex nunc, to jest dopiero od daty wydania orzeczenia w tym przedmiocie, podczas, gdy stwierdzenie nieważności orzeczenia wywoła skutki ex tunc, a zatem usunęłoby to rozstrzygnięcie z obrotu prawnego tak, jakby nie zostało ono nigdy wydane.

W dalszej części wniosku Wnioskodawca przedstawił okoliczności i argumenty wskazujące na wadliwość orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, a w szczególność na brak przesłanki opuszczenia gospodarstwa rolnego przez A.L. i brak podstaw faktycznych do orzeczenia przejęcia gospodarstwa na własność Skarbu Państwa. Tym samym - w ocenie Wnioskodawcy - nie zostały spełnione przesłanki do zastosowania przepisu art. 15 pkt 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym. Wnioskodawca przedłożył również dokumenty potwierdzające, że jest następcą prawnym A.L..

Pismem z dnia [...] stycznia 2021 r. Wojewoda przekazał wniosek S.L. z dnia [...] grudnia 2020 r. do rozpatrzenia Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu, które pismem z dnia [...] lutego 2021 r. zawiadomiło o wszczęciu postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r., nr [...], w sprawie przejęcia w całości gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa.

W toku postępowania Kolegium zwróciło się do Starosty Powiatowego oraz Wójta Gminy o przesłanie dokumentów związanych ze sprawą. Wójt Gminy poinformował, że nie posiada żadnych dokumentów dotyczących gospodarstwa rolnego należącego do A.L., natomiast Starosta przekazał akta postępowań dotyczących gospodarstwa rolnego A.L., prowadzonych na wniosek S.L., w przedmiocie sporządzenia projektu wymiany gruntów i wydania decyzji o jego zatwierdzeniu oraz w przedmiocie kontynuacji i zakończenia postępowania wywłaszczeniowego.

Decyzją z [...] maja 2021 r. nr [...] po rozpatrzeniu sprawy z wniosku S.L. w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r., nr [...], w sprawie przejęcia w całości gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa, Samorządowe Kolegium Odwoławcze działając na podstawie art. 105 § 1, art. 157 § 1 i art. 158 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2021 r. poz. 735 ze zm.) umorzyło postępowanie.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Kolegium wskazało, że wniosek S.L. dotyczył stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r., nr [...], w sprawie przejęcia w całości gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 15 pkt 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym. Jak wynika z dokumentacji zgromadzonej w sprawie, od powyższego orzeczenia A.L. wniósł odwołanie do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, które orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1958 r., Nr [...], postanowiło umorzyć dotychczasowe postępowanie i administracyjne w przedmiotowej sprawie oraz zwrócić akta nieruchomości Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w celu załatwienia niezbędnych formalności związanych z przejęciem na własność Państwa nieruchomości rolnej położonej w [...] na podstawie przepisu art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o uporządkowaniu !; niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego.

Oba omawiane orzeczenia wydane zostały m.in. na podstawie obowiązującego w tym czasie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem (Dz.U. Nr 36, poz. 341 z późn. zm.). Rozporządzenie to przewidywało co do zasady dwuinstancyjność postępowania administracyjnego (art. 82) oraz możliwość umorzenia postępowania w razie braku podstawy prawnej lub faktycznej do merytorycznego załatwienia sprawy (art. 71), natomiast nie przewidywało wprost możliwości uchylenia rozstrzygnięcia przez organ odwoławczy i przekazania sprawy organowi pierwszej instancji; organ odwoławczy wydawał swoje rozstrzygnięcia nie będąc związany ani zakresem żądań odwołania, ani ustaleniami instancji niższej (art. 93). Umorzenie postępowania na podstawie art. 71 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. traktowane było jako środek ostateczny, niweczący dotychczasowe wyniki postępowania" (B.Adamiak, J.Borkowski: Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. Wyd, II, s. 521).

Należy zatem przyjąć, że zawarte w pkt I orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] grudnia 1958 r. orzeczenie "o umorzeniu dotychczasowego postępowania administracyjnego w przedmiotowej sprawie" niweczy całość postępowania przed organami obu instancji, w tym również eliminuje z obrotu prawnego orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r. Wskutek wniesienia odwołania przez A.L. od orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r. nie uzyskało ono waloru orzeczenia ostatecznego. Jak wynika bowiem z treści art. 16 § 1 k.p.a., ostatecznymi są decyzje, od których nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Okoliczność ta stanowi przeszkodę dla stwierdzenia nieważności tego orzeczenia.

Kolegium wskazało, że w w.w. rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. kwestia wykonalności decyzji nieostatecznej była uregulowania podobnie, jak w art. 130 § 1 k.p.a. Zgodnie bowiem z treścią art. 87 ww. rozporządzenia:

1. Przed upływem terminu dla odwołania decyzja nie ulega wy konaniu.

2. Wniesienie odwołania w terminie wstrzymuje wykonanie decyzji.

3. Wyjątek od zasad powyższych stanowią decyzje:

a) których natychmiastowa wykonalność jest przewidziana w ustawie,

b) zgodnie z żądaniem wszystkich stron,

c) co do których strony zrzekły się prawa wniesienia odwołania.

4. Pozatem władza może postanowić, że decyzja ulega natychmiastowemu wykonaniu, jeśli jest to wskazane w interesie publicznym lub w wyjątkowo ważnym interesie strony. W tym ostatnim wypadku władza może zażądać od strony odpowiedniego zabezpieczymy

Orzeczeniu Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r. nie nadano rygoru wykonalności, jak również nie zaistniały inne przesłanki pozwalające na przyjęcie, że orzeczenie to wywołało jakiekolwiek skutki prawne.

Odnosząc się do stanowiska strony, że wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego nie wyklucza możliwości stwierdzenia jej nieważności, albowiem decydujące znaczenie ma w tym zakresie ocena charakteru decyzji oraz skutków prawnych, jakie mogła wywołać w okresie jej obowiązywania w obrocie prawnym organ zauważył, że skutki prawne może wywołać wyłącznie decyzja wykonalna, co potwierdza treść orzeczeń sądów administracyjnych przytoczonych we wniosku (orzeczenia te dotyczą decyzji ostatecznych, które zostały wyeliminowane z obrotu prawnego przed stwierdzeniem ich nieważności). Tym samym brak jest przesłanek do stwierdzenia nieważności ww. orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej.

Organ podniósł, że sprawa stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej rozpoznawana i rozstrzygana jest w trybie postępowania nadzwyczajnego, przy czym fragmentaryczna regulacja tego trybu postępowania powoduje, że w zakresie nieuregulowanym postanowieniami art. 156 k.p.a. - art. 159 k.p.a. mają do niego zastosowanie przepisy regulujące postępowanie zwykłe. W trybie postępowania nieważnościowego zastosowanie ma zatem również art. 105 k.p.a., który stanowi, że gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, to organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania. Jednym z przypadków bezprzedmiotowości postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji jest właśnie brak obowiązującej w obrocie prawnym decyzji. Jeżeli organ w toku wszczętego postępowania nieważnościowego ustali, że żądanie dotyczy decyzji nie obowiązującej w obrocie prawnym, bo została w przewidzianym trybie prawnym wyeliminowana z niego (uchylona w postępowaniu odwoławczym, uchylona w trybie wznowienia postępowania), powinien je zakończyć decyzją o umorzeniu postępowania. Bezprzedmiotowość postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji obejmuje zatem przypadki braku decyzji w sprawie lub niedopuszczalności weryfikacji decyzji w tym trybie. ( wyrok NSA z 16.12.2010 r., I OSK 1132/10, LEX nr 744934). W tej sytuacji postępowanie w przedmiocie stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 nr [...] w sprawie przejęcia w całości gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa, należało umorzyć jako bezprzedmiotowe.

Od powyższej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2021 roku nr [...] S.L. wniósł skargę.

Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił:

1. naruszenie art. 105 § 1 k.p.a. poprzez przyjęcie, iż w niniejszej sprawie zaistniały przesłanki do umorzenia postępowania ze względu na jego bezprzedmiotowość, podczas gdy postępowanie to nie jest bezprzedmiotowe, albowiem mimo uchylenia orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 roku, nr [...] w sprawie przejęcia w całości gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa, orzeczenie to wskutek wydania go z rażącym naruszeniem prawa wywołało skutki prawne polegające na pozbawieniu A.L. przysługującego mu prawa własności nieruchomości położonej w [...], wobec czego konieczne jest stwierdzenie nieważności przedmiotowego orzeczenia celem wyeliminowania zaistniałego naruszenia prawa ze skutkiem ex tunc;

2. naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że uchylenie orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 roku, nr [...], w sprawie przejęcia w całości gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa decyzją b. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa z dnia [...] grudnia 1958 roku, Nr [...] i wyeliminowanie go w ten sposób z obrotu prawnego stanowi przeszkodę do stwierdzenia nieważności ww. orzeczenia, podczas gdy z uwagi na wywołanie przez nie skutków prawnych od momentu jego wydania stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 roku pozostaje w pełni uzasadnione i dopuszczalne prawnie;

3. naruszenie art. 7 i 77 k.p.a. poprzez zaniechanie przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i odniesienia się przez organ do zawartych we wniosku o stwierdzenie nieważności argumentów wnioskodawcy dowodzących zaistnienia przesłanek stwierdzenia nieważności decyzji, o których mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., skutkujące bezpodstawnym umorzeniem postępowania w sprawie;

4. naruszenie art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 77 ust. 1 Konstytucji RP, poprzez pominięcie prawa własności przysługującego A.L. wobec nieruchomości położonej w [...], która została bezprawnie przejęta na własność Skarbu Państwa, bez odszkodowania, mimo braku ku temu jakichkolwiek podstaw, wskutek czego rodzina A.L. od kilkudziesięciu lat pozbawiona jest własności tej nieruchomości, jak również jakiejkolwiek rekompensaty z tytułu bezprawnego wywłaszczenia, skutkującego pozbawieniem wnioskodawcy możliwości wystąpienia przeciwko Skarbowi Państwa z roszczeniem odszkodowawczym.

Z ostrożności procesowej zaskarżonemu orzeczeniu skarżący zarzucił:

5. naruszenie art. 158 § 2 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie wskutek przyjęcia, iż wobec uchylenia orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 roku, nr [...], w sprawie przejęcia w całości gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa decyzją b. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa z dnia [...] grudnia 1958 roku. Nr [...], orzeczenie to nie wywołało żadnych skutków prawnych, a jednocześnie niemożliwe jest stwierdzenie jego nieważności, skutkujące umorzeniem postępowania w sprawie, mimo iż w sprawie zastosowanie mógł znaleźć przepis art. 158 § 2 k.p.a., na podstawie którego organ winien był stwierdzić, iż z uwagi na nieodwracalne skutki prawne, jakie wywołało orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej zachodzi podstawa stwierdzenia, iż ww. orzeczenie zostało wydane z naruszeniem prawa.

Mając na uwadze powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

W uzasadnieniu skargi skarżący w pierwszej kolejności wskazał skarżący, iż organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w ogóle nie odniósł się do meritum sprawy, tj. zarzutów podniesionych przez wnioskodawcę we wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 roku, dowodzących spełnienia się przesłanek stwierdzenia nieważności ww. orzeczenia. Gospodarstwo rolne w [...], stanowiące własność A.L., zostało przejęte na rzecz Skarbu Państwa bez odszkodowania w trybie art. 15 pkt 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 roku o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. 1955 nr 18 poz. 107). Zgodnie z brzmieniem ww. przepisu, obowiązującym w dacie, gdy wydane zostało orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej "Gospodarstwo rolne (działka pracownicza, rzemieślnicza itp.) nabyte na podstaw/e przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej lub o ustroju rolnym i osadnictwie, lecz opuszczone przez właściciela przed wejściem w życie niniejszego dekretu, przechodzi z mocy prawa na własność Państwa - bez odszkodowania i wolne od obciążeń z wyjątkiem służebności gruntowych". Ww. dekret wszedł w życie w dniu 29 kwietnia 1955 roku. Ani w momencie wejścia w życie ww. dekretu, ani później - w chwili gdy zostało wydane orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w sprawie przejęcia w całości gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa, tj. w dniu [...] września 1958 roku, nie zaszły przesłanki do zastosowania przepisów ww. dekretu. Nie została spełniona bowiem podstawowa przesłanka przejęcia gospodarstwa na własność Skarbu Państwa w trybie art. 15 pkt. 1 dekretu, tj. opuszczenie gospodarstwa rolnego przez jego właściciela. W orzecznictwie bezspornie wskazuje się bowiem, iż jako wskazówkę interpretacyjną przy dokonywaniu wykładni zawartego w art. 15 pkt 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 roku zwrotu "opuszczonego przez właściciela" gospodarstwa rolnego należy potraktować definicję gospodarstwa rolnego opuszczonego zawartą w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 roku w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 39, poz. 198), zgodnie z którego § 1 ust. 1 za gospodarstwo rolne opuszczone uważa się gospodarstwo, na którym nie zamieszkuje właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, a przy tym gospodarstwo to nie jest w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom i agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z dnia 30 października 2019 roku, sygn. akt: II SA/Go 530/19). Powyższe zaś oznacza iż wydanie orzeczenia z dnia 8 września 1958 roku, wobec braku spełnienia się przesłanek przejścia gospodarstwa rolnego na własność Skarbu Państwa nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa. A.L. co najmniej do 1960 roku zamieszkiwał w przejętym na własność Skarbu Państwa w 1958 roku gospodarstwie rolnym. Powyższe potwierdzają dokumenty zgromadzone w aktach sprawy, w tym m.in. pismo Państwowego Gospodarstwa Rolnego z dnia [...] sierpnia 1958 roku, w którym wskazuje się: "Kierownictwo Państwowego Gospodarstwa Rolnego przypomina Obywatelowi że: termin płatności czynszu za zajmowane mieszkanie i inne pomieszczenia gospodarskie stanowiące własność wymienionego PGR w myśl Zarządzenia Nr.90 Ministra Rolnictwa z dnia [...] maja 1958 roku/[...]/ po 720,86 zł za miesiące czerwiec i lipiec 1958 r. razem 1441,72 zł upłynął z dniem 8 sierpnia 1958 r." Również znajdujący się w aktach sprawy protokół zajęcia ruchomości, sporządzony przez Komornika Sądu Powiatowego K.J. z dnia [...] stycznia 1960 roku, sygn. akt: [...] stanowi dowód na to, iż A.L. nawet po bezprawnym przejęciu nieruchomości położonej w [...] na rzecz Skarbu Państwa nadal mieszkał na

terenie gospodarstwa. Fakt bezprawnego przejęcia na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa A.L., położonego w [...], potwierdza również pismo Urzędu Rejonowego z dnia [...] stycznia 1992 roku, znak: [...], w którym wskazuje się, że: "Z przedstawionych dowodów/zał. Teczka akt/ wynika, że gospodarstwo rolne wraz z zabudowaniami zostało przejęte przez PGR w wyniku wymiany gruntów w tatach 1950-1951, a nie zostało opuszczone przez właścicieli".

Kolejnym dowodem potwierdzającym przejęcie gospodarstwa rolnego A.L. na własność Skarbu Państwa, mimo braku ku temu jakichkolwiek podstaw, jest protokół przesłuchania sołtysa wsi [...] - Pana S.G. z dnia [...] stycznia 1992 roku. Pan G. wyraźnie potwierdził fakt przeprowadzenia regulacji gruntów we wsi [...] w latach 1950-1951. Nadto wskazał, iż: "regulacja ta obejmowała gospodarstwa rolne wraz z zabudowaniami rolników, którzy otrzymali te gospodarstwa jako ekwiwalent za mienie pozostawione za granicę Polski w roku 1947. Budynek mieszkalny i zabudowania gospodarcze, które objął A.L. wchodziły w skład byłego majątku poniemieckiego. W wyniku regulacji gruntów wsi [...] /lata 1950-1951/ ww. gospodarstwo zostało wchłonięte przez tworzące się Państwowe Gospodarstwo Rolne. Ojciec B. (przyp. wł.: A.L.) wraz z rodziną nadal mieszkał w tym budynku jako pracownik PGR-u do roku 1961, w którym to roku kupił w [...] gospodarstwo rolne. (...). W latach 1950 oprócz PGR istniała jeszcze Spółdzielnia Produkcyjna, która w 1956-1957r. ulega likwidacji zwracając wkład gruntów byłym spółdzielniom i rolnikom-mieszkańcom chętnym do gospodarowania. Pan A. z tej szansy nie skorzystał, gdyż nie posiadał budynków gospodarczych, które nadal pozostawały i nadal pozostają w zarządzie PGR-u.

Także samo Prezydium Powiatowej Rady Narodowej potwierdziło, iż w chwili przejęcia gospodarstwa rolnego A.L. na rzecz Skarbu Państwa było ono nadal przez niego zamieszkiwane, a zatem nieopuszczone. W piśmie z dnia [...] listopada 1958 roku Prezydium Powiatowej Rady Narodowej wskazuje: "Zgodnie z art. 15 dekretu z dnia 18.IV.1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym /Dz.U.P.R.LNr.18, poz. 107/ - ponieważ ob. L.A. nie był użytkownikiem gospodarstwa rolnego - z mocy samego prawa przeszło ono na rzecz Skarbu Państwa. Nadmienić należy, że zabudowania są w użytkowaniu P.G.R. od roku 1950 - jako mieszkanie dla pracowników P.G.R. i częściowo użytkuje ich wymieniony jako lokator do chwili obecnej." Organ nie odniósł się do ww. dowodów potwierdzających istnienie podstaw do stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] września 1958 roku, wobec wydania go z rażącym naruszeniem prawa, bezrefleksyjnie umarzając postępowanie w sprawie. Powyższe stanowi o naruszeniu przepisów art. 7 i 77 k.p.a.

Organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, iż wobec uchylenia orzeczenia z dnia [...] września 1958 roku brak jest przesłanek do stwierdzenia nieważności ww. orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej. Nie zasługuje na uwzględnienie lakoniczne twierdzenie organu, iż przywołane przez niego poglądy wyrażone w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którymi nie jest możliwe stwierdzenie nieważności decyzji organu I instancji, która nie uzyskała przymiotu ostateczności, gdy sprawa była rozpoznawana także przez organ odwoławczy, należy obecnie uznać za ugruntowane w orzecznictwie i doktrynie. Powyższe wydaje się być zbyt daleko idącym uproszczeniem. W tym miejscu należy powołać aktualne poglądy przedstawicieli doktryny, oparte na orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którymi: "Z uwagi na to, że art. 156 § 1 KPA nie ogranicza stwierdzenia nieważności jedynie do decyzji ostatecznych, a mówi ogólnie o "stwierdzeniu nieważności decyzji, to przyjmuje się, że stwierdzenie nieważności decyzji może dotyczyć zarówno decyzji ostatecznych, jak i nieostatecznych, jak również decyzji prawomocnych, jak i nieprawomocnych. (...). Dlatego możliwe jest stwierdzenie nieważności zarówno z urzędu, jak i na wniosek strony, nieostatecznej decyzji organu pierwszej instancji dotkniętej jedną z wad wymienionych w art. 156 § I KPA. Warunkiem wniesienia wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji co podkreśla się w orzecznictwie, nie jest jako wyczerpanie toku instancji (zob. wyr. NSA z 19.5.1989 r. IV SA 90/89, ONSA 1989, Nr 1, poz. 49: "fakt, że strona nie wniosła odwołania od decyzji administracyjnej, nie stanowi przeszkody dla złożenia przez nią wniosku o stwierdzenie nieważności tej decyzji (...) jako ostatecznej"; tak samo w wyr. WSA w Warszawie z 18.2.2010 r., IV SA/Wa 1874/09, Legalis)" [R. Hauser, M. Wierzbowski (red). Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. Wyd. 7, Warszawa 2021].

Powyższe jednoznacznie przesądza o tym, że organ I instancji wydając zaskarżoną decyzję naruszył przepisy prawa, albowiem umorzył postępowanie, mimo braku ku temu podstaw.

Zdaniem skarżącego orzeczenia przywołane przez organ i instancji w zakresie niedopuszczalności wniesienia wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia w sytuacji gdy strona złożyła środek odwoławczy w trybie zwyczajnym (np. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 Sutego 2006 roku, sygn.. akt: VII SA/Wa 1427/05) nie mogą znaleźć zastosowania w niniejszej sprawie. A.L. złożył bowiem odwołanie od orzeczenia pozbawiającego go prawa własności należącego do niego gospodarstwa rolnego ponad 50 lat temu. Sprzecznym z zasadą demokratycznego państwa prawnego byłaby ocena działań podejmowanych przez ludzi prześladowanych przez władze komunistyczne w świetle aktualnego orzecznictwa sądów administracyjnych i istniejących w obecnych czasach prawnych i faktycznych możliwości dochodzenia swoich praw przed wymiarem sprawiedliwości i organami administracji publicznej. Zapewne, gdyby A.L. wiedział, iż mimo złożenia odwołania od decyzji, na mocy której przejęto cały należący do niego majątek, odebranej mu bezprawnie własności nigdy nie odzyska, a w przyszłości uchylenie orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej na skutek wniesionego przez niego odwołania będzie stanowiło przeszkodę w uzyskaniu jakiejkolwiek rekompensaty za odebrane mienie, odwołania tego by nie złożył. Decyzję wydaną przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze należy uznać za zamykającą drogę do uzyskania przez rodzinę A.L. należnej jej rekompensaty za bezprawnie odebrane gospodarstwo rolne.

Dopuszczalność, a nawet konieczność stwierdzenia nieważności decyzji wydanej z rażącym naruszeniem prawa, mimo jej uchylenia w postępowaniu odwoławczym, potwierdza aktualne orzecznictwo sądowoadministracyjne. W tym zakresie warto zwrócić uwagę na orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 października 2010 roku o sygn. akt: VII SA/Wa 1345/10, a także z dnia 23 stycznia 2013 roku, sygn. akt VII SA/Wa 2024/12. Stanowisko wyrażone przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w treści zaskarżonej decyzji nie może się zatem ostać. Utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji doprowadziłoby bowiem do sytuacji, w której podejmowane od kilkudziesięciu lat przez A.L., a po jego śmierci również przez jego rodzinę, starania o odzyskanie przedmiotowej nieruchomości, bądź odszkodowania za bezprawne wywłaszczenie zostałyby przekreślone tylko z tego tylko względu, iż orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej zostało formalnie uchylone. Organ I instancji całkowicie pominął przy tym okoliczność, iż A.L. nie został powiadomiony o uchyleniu orzeczenia, na podstawie którego został bezprawnie pozbawiony przysługującej mu własności, pozostając do końca życia pozbawionym zabranego mu majątku. Niezależnie od powyższego, podkreślenia wymaga, iż również w zbiorze dokumentów dotyczących nieruchomości A.L. położonej w [...] brak jest dokumentów potwierdzających uchylenie orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej. Znajdujące się w aktach sprawy pismo Starostwa Powiatowego z dnia [...] lutego 2008 roku, sygn. akt: [...] potwierdza, iż na gospodarstwo rolne A.L. nie została dotychczas założona księga wieczysta, a istnieje jedynie zbiór dokumentów, w którym ostatni złożony dokument to orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w sprawie przejęcia w całości gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa z [...] września 1958 roku, nr [...].

W aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego bezspornym pozostaje, iż postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji nie może zostać uznane za bezprzedmiotowe tylko z tego względu, iż decyzja objęta wnioskiem nie obowiązuje już w obrocie prawnym. Decydujące znaczenie ma w tym zakresie ocena charakteru przedmiotowej decyzji oraz skutków prawnych, jakie mogła ona wywołać w okresie jej obowiązywania w obrocie prawnym (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 listopada 2015 roku, sygn. akt: II OSK 762/14; wyroki Wojewódzkiego Sqdu Administracyjnego w Warszawie: z dnia 27 października 2010 roku, sygn. akt: VII SA/Wa 1345/10; z dnia 23 stycznia 2013 roku, sygn. akt: VII SA/Wa 2024/12, oraz wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 17 kwietnia 2012 roku, sygn. akt: t OSK 567/11; z dnia 7 września 2012 roku, sygn. akt: li OSK 908/11).

W stanie faktycznym sprawy zachodzi konieczność stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 roku. Powyższe jest niezbędne, celem wyeliminowania przedmiotowego orzeczenia z obrotu prawnego ze skutkiem ex tunc.

Jak słusznie wskazano w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 stycznia 2017 roku, sygn. akt: II OSK 1006/15, "Postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji nie staje się bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 KPA tylko z tego względu, że wskutek wcześniejszych zdarzeń kwestionowana decyzja utraciła moc wiążącą ze skutkiem ex nunc. W każdej bowiem sprawie rozważenia wymaga to, jakie skutki konkretna decyzja wywołała od momentu jej wydania do daty wyeliminowania jej z obrotu prawnego i czy ochrona interesu prawnego wnioskodawcy uzasadnia prowadzenie postępowania nieważnościowego. A w tej sprawie owe Interesy mogą wiązać się także z możliwością ewentualnego wytoczenia z powództwa na podstawie odpowiednich przepisów Kodeksu cywilnego'’. Przyjęcie koncepcji zaprezentowanej w sprawie przez organ powodowałoby zatem zamknięcie stronie możliwości dochodzenia odszkodowania.

Skarżący wskazał, że zaprezentowany pogląd, odnoszący się do możliwości weryfikowania w trybie art. 156 § I Kodeksu decyzji ostatecznej, następnie uchylonej bądź zmienionej lub wygasłej, w orzecznictwie sądów administracyjnych nie jest odosobniony i był już wyrażany" (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 stycznia 2017 roku, sygn. akt II OSK 1006/15, oraz z dnia 25 listopada 2015 roku, sygn. akt: II OSK 762/14). Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 17 kwietnia 2012 roku o sygn. akt: I OSK 567/11, VII SA/Wa 1345/10, a także z dnia 23 stycznia 2013 roku, sygn. akt VII SA/Wa 2024/12.

W świetle powyższego, bezspornym musi być uznanie, iż poprzez wydanie zaskarżonej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze dopuściło się obrazy przepisów art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 105 § 1 k.p.a.

Z najdalej posuniętej ostrożności procesowej skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie art. 158 § 2 k.p.a. Wydanie przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej orzeczenia z dnia [...] września 1958 roku, sygn. akt: [...], wywołało bowiem skutki prawne, które w świetle orzecznictwa sądowoadminisfracyjnego można uznać nawet za nieodwracalne. Otóż po komunalizacji nieruchomości Gmina aktem notarialnym z czerwca 1994 r. oddała w użytkowanie wieczyste sporną nieruchomość oraz nieodpłatnie przeniosła własność budynków na rzecz Spółdzielni, następnie Spółdzielnia umową w formie aktu notarialnego z grudnia 1995 r. odpłatnie zbyła prawo użytkowania wieczystego i prawo własności budynków. Skarżący powołał się na uchwałę składu pięciu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 listopada 1998 r. OPK 4/98 lex 34890, w którym Sąd ten rozważał zagadnienie bezpośrednich i pośrednich skutków prawnych wywołanych aktami administracyjnymi. Nieruchomość, stanowiąca niegdyś własność A.L., położona w [...], znajduje się obecnie w posiadaniu osób trzecich. Skarżący nie dysponuje obecnymi numerami ksiąg wieczystych prowadzonych zarówno dla domu położonego w [...], jak również nieruchomości rolnej, bezprawnie odebranych dziadkowi skarżącego. Z powyższych względów skarżący nie może zweryfikować na podstawie treści ksiąg wieczystych prowadzonych dla ww. nieruchomości, kto jest obecnie ich właścicielem i na jakiej podstawie je nabył. Wysoce prawdopodobnym jest jednak, iż podstawą nabycia ww. nieruchomości od Skarbu Państwa przez osoby trzecie była ich sprzedaż lub oddanie w użytkowanie wieczyste.

Skarżący przywołał wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30.06.2011 r., II OSK 2138/10 w którym Sąd stwierdził, że nie jest możliwe stwierdzenie nieważności decyzji organu I instancji, która nie uzyskała przymiotu ostateczności, gdy sprawa była rozpoznawana także przez organ odwoławczy. Co do zasady bowiem instytucja stwierdzenia nieważności może dotyczyć wyłącznie decyzji ostatecznych. Stwierdzić nieważność decyzji nieostatecznej można jedynie w dwóch przypadkach. Pierwszy, polega na tym, że przed upływem terminu do wniesienia odwołania od decyzji organu pierwszej instancji organ wyższego stopnia działając z urzędu stwierdzi ową nieważność. Drugi zaś sprowadza się do tego, iż strona, w sposób nie budzący żadnych wątpliwości składa w terminie 14 dni od dnia doręczenia jej decyzji organu pierwszej instancji wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji - por. J. Borkowski (w:) B. Adamiak, J. Borkowski, k.p.a., Komentarz, wyd. 11, Warszawa 2011, s. 614.

Pogląd ten uznać należy obecnie za ugruntowany w orzecznictwie i doktrynie ( por. wyrok NSA z 7.01.1992 r., III SA 946/91, "Wspólnota" 1992/37, s. 21; wyrok NSA z 9.01.1998 r., I SA/Lu 1341/96, LEX nr 32116; wyrok NSA z 19.03.1998 r., I SA 1885/97, LEX nr 45644; wyrok NSA z 6.07.1998 r., IV SA 2114/96, LEX nr 43227; wyrok NSA •z 7.06.1999 r., IV SA 987/97, LEX nr 47866; wyrok NSA z 1.10.1999 r., III SA 7537/98, LEX nr 43940; postanowienie NSA z 12.08.2005 r, II OW 10/05, LEX nr 188292; wyrok WSA w Warszawie z 6.02.2006 r., I SA/Wa 1760/05, LEX nr 220015; wyrok WSA w Warszawie z 20.02.2006 r., VII SA/Wa 1427/05, LEX nr 203675; P. Przybysz [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, wyd. XIII, Warszawa 2021, art. 156. M. Jaśkowska [w:] M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, M. Jaśkowska, Komentarz aktualizowany do Kodeksu postępowania administracyjnego, LEX/el. 2021, art. 156). Uchylenie przez organ odwoławczy na skutek wniesionego odwołania decyzji organu pierwszej instancji na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 lub art. 138 § 2 k.p.a. powoduje usunięcie jej z obrotu prawnego. Z uwagi na treść art. 130 § 1 k.p.a., w myśl którego przed upływem terminu do wniesienia odwołania decyzja nie ulega wykonaniu (o ile nie został jej nadany rygor natychmiastowej wykonalności) należy uznać, że decyzja organu pierwszej instancji, uchylona przez organ odwoławczy, zostaje wyeliminowana z obrotu prawnego, nie wywierając żadnych skutków prawnych ( wyrok NSA z 16.12.2010 r., I OSK 1132/10, LEX nr 744934).

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Sprawa niniejsza rozpoznana została w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (DZ.U. z 2019 r. poz. 2325 zwana dalej p.p.s.a.).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. a - c p.p.s.a. uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Oznacza to, że sąd bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.).

Mając na uwadze tak zakreślony zakres kognicji Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie była decyzja administracyjna umarzająca postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r. nr [...] w sprawie przejęcia w całości gospodarstwa rolnego o powierzchni 9,10 ha położonego we wsi [...] na rzecz Skarbu Państwa stanowiącego własność A.L..

Podstawą prawną wydania decyzji był art. 105 § 1 k.p.a., który stanowi, że gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części. Przedmiotem postępowania administracyjnego jest sprawa administracyjna, którą należy rozumieć jako szczególną kompozycję podmiotów stosunku prawnego, jego przedmiotu (węzła praw i obowiązków), podstawy faktycznej oraz podstawy prawnej, w wyniku czego następuje możliwość władczej konkretyzacji generalno-abstrakcyjnych norm prawnych odnoszących się do wzajemnych uprawnień i obowiązków organu administracji publicznej oraz podmiotu administrowanego. Zatem z bezprzedmiotowością postępowania administracyjnego mamy do czynienia, jeżeli nastąpi dekompletacja powyższych elementów, w wyniku czego organ stwierdzi, że sprawa administracyjna albo nigdy nie istniała (bezprzedmiotowość pierwotna), albo przestała istnieć (bezprzedmiotowość następcza). Powyższy pogląd znajduje potwierdzenie w literaturze: "Z bezprzedmiotowością mamy do czynienia, gdy w toczącym się postępowaniu zabraknie jednego z niezbędnych dla sprawy administracyjnej elementów, jakie wymienione zostały w art. 1 pkt 1 k.p.a. Niezbędne jest zatem, co do zasady, występowanie: organu, przed którym toczy się postępowanie, przynajmniej jednego podmiotu posiadającego przymiot strony postępowania, normy prawnej stanowiącej podstawę władczego działania organu (w formie decyzji administracyjnej) oraz źródła praw lub obowiązków strony postępowania, stanu faktycznego, regulowanego wskazaną wyżej normą prawną. Brak lub nieusuwalna wadliwość któregoś z powyższych elementów czyni postępowanie bezprzedmiotowym" (A. Skóra, komentarz do art. 105, teza II.5, (w:) Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz do art. 61-126. Tom II, red. M. Karpiuk, red. P. Krzykowski, red. A. Skóra, Wyd. UW-M 2020, dostęp w SIP Lex), jak również w orzecznictwie: "Postępowanie staje się bezprzedmiotowe, jeżeli w jego toku wystąpi brak chociażby jednego z podstawowych elementów stosunku administracyjnoprawnego (podmiotu, przedmiotu, podstawy prawnej)" (wyrok NSA z dnia 6 lutego 2018 r., sygn. akt II FSK 2113/16, LEX nr 2467378). Takie rozumienie bezprzedmiotowości zdaje się odpowiadać zamierzeniu ustawodawcy, jeżeli weźmie się pod uwagę, jakie światło na przesłanki umorzenia postępowania rzuca historyczna regulacja postępowania administracyjnego. Otóż art. 71 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem stanowił, że "Jeżeli nie ma podstawy prawnej lub faktycznej do merytorycznego załatwienia sprawy, będącej przedmiotem podania, władza pozostawia je bez załatwienia, a sprawę wszczętą już umarza, czyniąc odpowiednią adnotację na akcie i w miarę okoliczności zawiadamiając petenta" (Dz. U. z 1928 r. Nr 36, poz. 341 z późn. zm.). Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego, a zatem brak sprawy administracyjnej, czyni niemożliwym wydanie rozstrzygnięcia merytorycznego w sprawie - ani negatywnego, ani tym bardziej pozytywnego. Prawidłowe jest wówczas jedynie wydanie decyzji o charakterze formalnym (por. wyrok NSA w Łodzi z dnia 18 kwietnia 1995 r., sygn. akt SA/Łd 2424/94, opubl. ONSA 1996/2/80). Na marginesie rozważań należy zaznaczyć, że bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego w szczególnych sytuacjach może nie wiązać się z brakiem sprawy administracyjnej, np. w przypadku wszczęcia postępowania powtórnie w tej samej sprawie, dlatego niekiedy bezprzedmiotowość określa się jako jedynie niemożność wydania merytorycznego (pozytywnego lub negatywnego) rozstrzygnięcia w sprawie (por. Z.R. Kmiecik, Proceduralny stosunek administracyjnoprawny w ogólnym postępowaniu administracyjnym, Studia Iuridica Lublinensia 2014, nr 22, s. 449-450).

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznanej sprawy zauważyć należy, że od przedmiotowego orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r., nr [...] w sprawie przejęcia gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa strona postępowania A.L. bezspornie wniósł odwołanie do organu II instancji. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej po rozpoznaniu odwołania A.L. orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1958 r., Nr [...], postanowiło: 1. umorzyć postępowanie; 2. zwrócić akta Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w celu załatwienia sprawy przejęcia nieruchomości na własność Państwa na podstawie ustawy z 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego ( art. 9 ust. 1, DZ.U. Nr 17 poz. 71).

Jak wyżej zaznaczono, w świetle procedury administracyjnej obowiązującej w dacie wydania powyższego orzeczenia Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] grudnia 1958 r., Nr [...] rozstrzygnięcie o umorzeniu postępowania oznaczało eliminację z obrotu prawnego zaskarżonego orzeczenia organu I instancji (w tym przypadku - orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r. nr [...]). W myśl bowiem art. 71 obowiązującego wówczas Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (DZ.U. Nr 36 poz. 341) jeżeli niema podstawy prawnej lub faktycznej do merytorycznego załatwienia sprawy, będącej przedmiotem podania, władza pozostawia je bez załatwienia, a sprawę wszczętą już umarza, czyniąc odpowiednią adnotację na akcie i w miarę okoliczności zawiadamiając petenta. Z kolei zgodnie z art. 93 w.w. rozporządzenia jeśli odwołania nie należy odrzucić, jako spóźnionego lub niedopuszczalnego, władza odwoławcza wyda orzeczenie w sprawie, nie będąc związana ani zakresem żądań odwołania, ani ustaleniami instancji niższej. Obowiązująca wówczas procedura administracyjna nie przewidywała orzeczenia drugiej instancji zawierającego w treści rozstrzygnięcie o uchyleniu decyzji organu I instancji.

Z akt administracyjnych sprawy nie wynika, aby powyższe orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] grudnia 1958 r., Nr [...] zostało usunięte z obrotu prawnego co w konsekwencji oznacza, że orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r., nr [...] w sprawie przejęcia gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa z obrotu prawnego zostało z obrotu prawnego skutecznie wyeliminowane.

W tych okolicznościach sprawy (które nie są sporne) prawidłowo organ orzekł o umorzeniu postępowania nieważnościowego. Jak bowiem wyżej wywiedziono orzeczenie, którego dotyczyło postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności zostało usunięte z obrotu prawnego, brak było zatem przedmiotu sprawy administracyjnej. Zakresem omawianego postępowania objęte są bowiem decyzje administracyjne, a na mocy art. 126 kpa - postanowienia, na które służy zażalenie, oraz postanowienia określone w art. 134 tj. stwierdzające niedopuszczalność odwołania oraz uchybienie terminowi do jego wniesienia. Przedmiotem omawianego postępowania może być także obecnie, wskutek nowelizacji Kodeksu dokonanej ustawą z 7.04.2017 r., na podstawie art. 122g, milczące załatwienie sprawy.

Odnosząc się do pozostałych zarzutów skargi wskazać należy, że - jak słusznie podniesiono zarówno w zaskarżonej decyzji jak i w skardze (w której na tę okoliczność przytoczono obszernie bogate orzecznictwo sądowe) - stwierdzenie nieważności może dotyczyć zarówno decyzji ostatecznych, jak i nieostatecznych. Przy czym stwierdzenie nieważności decyzji nieostatecznej może nastąpić w dwóch przypadkach, po pierwsze, gdy w terminie 14 dni od wydania decyzji nieostatecznej wkracza z urzędu organ wyższego stopnia i stwierdza nieważność nieostatecznej decyzji organu pierwszej instancji, po drugie, gdy w terminie do złożenia odwołania strona w sposób niebudzący wątpliwości występuje nie z odwołaniem, ale z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji (por. W. Chróścielewski [w:] Postępowanie administracyjne i postępowanie przed sądami, 2021, s. 261). Jednak w wypadku gdy wniesione zostanie odwołanie, w trakcie postępowania odwoławczego organ odwoławczy nie może orzekać na podstawie art. 156. (Por. wyrok NSA w Warszawie z 12.03.1981 r., SA 472/81, ONSA 1981/1, poz. 21, zgodnie z którym organ odwoławczy obowiązany jest rozpatrzyć odwołanie i wydać decyzję zgodnie z treścią art. 138, tj. dokonując merytorycznej i prawnej oceny zasadności zaskarżonej decyzji, nie może natomiast w postępowaniu instancyjnym stosować art. 156 § 1 kpa)

Niewątpliwie w analizowanej sprawie nie mamy do czynienia z żadnym z przypadków wyżej opisanych. Inkryminowane orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r., nr [...] nie uzyskało waloru ostateczności, a jego eliminacja z obrotu prawnego nastąpiła w wyniku uruchomienia trybu odwoławczego (co jest okolicznością bezsporną).

W tym stanie sprawy całkowicie chybione są rozważania skargi na temat skutków prawnych stwierdzenia nieważności decyzji. Odnosząc się w tym zakresie do stanowiska skargi wskazać jedynie należy, że decyzja stwierdzająca nieważność jest co do zasady decyzją deklaratoryjną, działającą ex tunc. Oznacza to, że nawiązuje ona do stanu prawnego z wydania wadliwej decyzji. Istotne znaczenie ma zatem stan prawny i faktyczny z daty podejmowania decyzji objętej postępowaniem o stwierdzenie jej nieważności. Jak wskazuje jednak M. Kamiński: "O ile [...] w zakresie skutków materialnych decyzja unieważniająca działa z tzw. mocą retrospektywną (ex tunc), co oznacza, iż od chwili uzyskania przez nią waloru trwałości (ostateczności lub prawomocności) pierwotne skutki związane z treścią unieważnianej decyzji będą traktowane tak, jakby nigdy nie zaistniały w obrocie prawnym. W zakresie natomiast skutków procesowych decyzja unieważniająca działa z mocą prospektywną (ex nunc), gdyż unieważniana decyzja traci moc jako akt procesowy «na przyszłość», a więc bez przekreślenia procesowych skutków, które nastąpiły w okresie od doręczenia (ogłoszenia) unieważnionej decyzji do chwili uzyskania przez decyzję unieważniającą cech ostateczności (lub prawomocności)" (M. Kamiński, Teoretyczne problemy podziału decyzji administracyjnych na deklaratoryjne i konstytutywne a zagadnienia ich skuteczności temporalnej, PPPubl. 2008/5, s. 47, teza 4). Skutkiem stwierdzenia nieważności jest powrót sprawy do ponownego rozpatrzenia, do postępowania głównego w zależności od tego, czy unieważniona została decyzja pierwszej, czy drugiej instancji. Skutkiem stwierdzenia nieważności decyzji organu II instancji jest konieczność ponownego rozpatrzenia odwołania (por. uchwałę NSA (5) z 23.10.2000 r.,OPK12/00, ONSA 2001/2, poz. 61).

Mając na względzie powyższe uwagi na temat skutków prawnych decyzji nieważnościowej wskazać trzeba, że w analizowanej sprawie przedmiotowe orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r., nr [...] jako orzeczenie nie ostateczne nie wywołało żadnych skutków prawnych w sferze prawa materialnego. Przywołane powyżej Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym w kwestii wykonalności decyzji administracyjnej zawierało takie same rozwiązania prawne jak w obecnie obowiązującym kodeksie postępowania administracyjnego. A zatem stosownie do treści art. 87 ust. 1 w.w. Rozporządzenia przed upływem terminu dla odwołania decyzja nie podlega wykonaniu, natomiast zgodnie z art. 87 ust. 2 wniesienie odwołania w terminie wstrzymuje wykonanie decyzji. W myśl art. 88 decyzję co do natychmiastowej wykonalności władza może wydać zarówno łącznie z rozstrzygnięciem sprawy, jak i oddzielnie w razie późniejszego ustalenia jej potrzeby. Z treści przedmiotowego orzeczenia oraz z akt sprawy nie wynika, aby nadano mu rygor natychmiastowej wykonalności. Wobec powyższych ustaleń należy stwierdzić, że skutek ex tunc wywołany wydaniem decyzji stwierdzającej nieważność w.w. orzeczenia nie miałby wpływu na treść stosunku materialnoprawnego.

Również pozostałe zarzuty skargi nie mogły zostać uwzględnione. Stan sprawy nie pozwalał na jej merytoryczne rozpoznanie, czyli w zakresie zgłoszonego zarzutu nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] września 1958 r., nr [...].

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skarga została oddalona.