Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 3352/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-01-31 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6181 Zajęcie nieruchomości i wejście na nieruchomość, w tym pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184, art. 193 in fine
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 1916
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r o księgach wieczystych i hipotece - t.j.
article: art. 129 ust. 5 pkt 3 w zw. z art. 128 ust. 4
journal: Dz.U. 2018 poz 2204
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o  gospodarce nieruchomościami  - tekst jedn.
article: art. 84, art. 85
journal: Dz.U. 2019 poz 299
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - t.j.
article: art. 35 ust. 1, art. 36 ust. 1
journal: Dz.U. 1974 nr 10 poz 64
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Iwona Bogucka (spr.) Sędziowie sędzia NSA Mariola Kowalska sędzia del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 31 stycznia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej G. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 24 września 2019 r. sygn. akt II SA/Bk 514/19 w sprawie ze skargi G. C. na decyzję Wojewody Podlaskiego z dnia 27 maja 2019 r. nr WG-VI.7534.104.2019.RK w przedmiocie odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości w związku z wybudowaniem linii elektroenergetycznej 1. oddala skargę kasacyjną; 2. oddala wniosek P. S.A. z siedzibą w L. o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku wyrokiem z 24 września 2019 r., II SA/Bk 514/19, oddalił skargę G. C. na decyzję Wojewody Podlaskiego z 27 maja 2019 r. nr WG-VI.7534.104.2019.RK w przedmiocie odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości w związku z wybudowaniem linii elektroenergetycznej.

W skardze kasacyjnej skarżący zaskarżył wyrok Sądu I instancji w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie w trybie art. 188 p.p.s.a., a także o zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

Sądowi I instancji zarzucono naruszenie:

I. prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie tj.:

1. art. 3 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. z 2018 r. poz. 1916; dalej: u.k.w.h.) w zw. z art. 84 i art. 85 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2019 r. poz. 299; dalej: u.u.s.r.) w zw. z art. 19 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096; dalej: k.p.a.) w zw. z art. 129 ust. 5 pkt 3, art. 124 ust. 1 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2018 r. poz. 2204 ze zm.; dalej: u.g.n.) w zw. z art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. w stopniu istotnym dla wyniku sprawy przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, tj. przez odmowę zastosowania zasady domniemania wiarygodności ksiąg wieczystych (art. 3 ust. 1 u.k.w.h.), a niejako w zamian ustalenie nowego stanu prawnego nieruchomości przez dowolną ocenę skutków prawnych umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy ustawowemu, a w konsekwencji pozostawienie w obiegu prawnym zaskarżonej decyzji obarczonej wadą nieważności (odmawiającej skarżącemu przymiotu strony w postępowaniu o ustalenie wysokości odszkodowania), co uniemożliwia następcy prawnemu wywłaszczonego dochodzenie roszczenia odszkodowawczego na podstawie wpisów w księdze wieczystej, podczas gdy zastosowanie przepisów art. 3 ust. 1 u.k.w.h. pozwala prawidłowo ustalić stan prawny wywłaszczonych działek (na podstawie wpisów księgi wieczystej), a w konsekwencji umożliwia przekazanie sprawy organom administracji, w celu merytorycznego rozpatrzenia wniosku opartego o art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. przez ustalenie wysokości odszkodowania, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 21 ust. 2 Konstytucji RP o dopuszczalności wywłaszczenia na cel publiczny tylko w przypadku wypłaty słusznego odszkodowania na rzecz wywłaszczonego lub jego następców prawnych;

2. art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. w zw. z art. 128 ust. 1 u.g.n. w zw. z art. 84 i art. 85 u.u.s.r. w zw. z art. 21 ust. 2 Konstytucji RP w stopniu istotnym dla wyniku sprawy przez wadliwą jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji pozostawienie w obiegu prawnym zaskarżonej decyzji umarzającej postępowanie jako bezprzedmiotowe na podstawie art. 105 § 1 k.p.a., podczas gdy prawidłowa wykładnia i właściwe zastosowanie prowadziłoby do jego zastosowania przez ustalenie wysokości odszkodowania w trybie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., gdyż skarżący prawidłowo wykazał w oparciu o wpisy przywołanej księgi wieczystej, że na skutek wykonania umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy ustawowemu (wykonanej w trybie art. 84 i art. 85 u.u.s.r.) wszedł w ogół praw i obowiązków po wywłaszczonym na podstawie przepisów ww. ustawy, dysponuje pełnią praw majątkowych w zakresie działek z wybudowanymi liniami 110 kV i 20 kV, prawidłowo wskazał, że dotychczas nie było ustalone odszkodowanie za skutki wydania decyzji administracyjnych ograniczających sposób korzystania z nieruchomości lub za skutki faktycznego wywłaszczenia na obszarze tych działek, a zatem wykazał, że zachodziła konieczność zastosowania art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. i merytorycznego rozpatrzenia wniosku poprzez ustalenie wysokości odszkodowania zgodnie z regulacjami zawartymi w art. 128 ust. 1 u.g.n. i art. 21 ust. 2 Konstytucji RP;

3. art. 105 § 1, art. 28 k.p.a. w zw. z art. 3 ust. 1 u.k.w.h. w zw. z art. 84 i art. 85 u.u.s.r. w zw. z art. 129 ust. 5 pkt 3, art. 128 ust. 1 u.g.n. w zw. z art. 35, art. 36 ust. 1 i 3, art. 55 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64; dalej: u.z.t.w.n.) w zw. z art. 21 ust. 2 Konstytucji RP przez błędną ich wykładnię lub błędne zastosowanie, skutkujące odmową uznania interesu prawnego skarżącego, co skutkuje utrzymaniem w mocy zaskarżonej decyzji, bezpodstawnie umarzającej postępowanie, podczas gdy zgodnie ze stanem faktycznym ustalonym na podstawie wpisów księgi wieczystej, a także zgodnie z przepisami z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., należało merytorycznie rozpatrzyć wniosek skarżącego i wydać decyzję ustalającą wysokość odszkodowania, zgodnie z regulacjami mającymi swe źródło w art. 128 ust. 1 u.g.n. i art. 21 ust. 2 Konstytucji RP;

II. przepisów prawa procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 3 ust. 1 u.k.w.h. w zw. z art. 84 i art. 85 u.u.s.r. w sposób istotny dla wyniku sprawy przez pominięcie przepisów z art. 3 ust. 1 u.k.w.h., wadliwe ustalenie stanu faktycznego sprawy i bezzasadne oddalenie skargi, a w konsekwencji pozostawienie w obiegu prawnym decyzji obarczonych wadą nieważności, podczas gdy rzetelnie przeprowadzona kontrola zaskarżonej decyzji doprowadziłaby do przyjęcia stanu faktycznego zgodnego z wpisami przywołanej księgi wieczystej, co skutkowałoby uchyleniem zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej w trybie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i przekazaniem sprawy do ponownego rozpatrzenia organom administracji w trybie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., w celu ustalenia na rzecz skarżącego wysokości słusznego odszkodowania;

2. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 3 ust. 1 u.k.w.h. w zw. z art. 84 i art. 85 u.u.s.r. w sposób istotny dla wyniku sprawy przez odmowę zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, odmowę uwzględnienia faktów stwierdzonych w księdze wieczystej i zastąpienie ich własnymi domniemaniami, a w konsekwencji bezzasadne oddalenie skargi, podczas gdy rzetelnie przeprowadzona kontrola zaskarżonej decyzji doprowadziłaby do przyjęcia stanu faktycznego zgodnego z wpisami przywołanej księgi wieczystej, co skutkowałoby uchyleniem w całości zaskarżonej decyzji w trybie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i przekazaniem sprawy do ponownego rozpatrzenia organom administracji w trybie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. w celu ustalenia na rzecz skarżącego wysokości słusznego odszkodowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację, która w ocenie skarżącego kasacyjnie uzasadnia postawione zarzuty.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnik postępowania P. S.A. z/s w L. wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego wg norm przepisanych.

Zarządzeniem z 13 października 2022 r. Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095, z późn. zm., dalej: uCOVID-19), zarządził skierowanie sprawy na posiedzenie niejawne celem rozpoznania skargi kasacyjnej.

W osobistym piśmie z 12 grudnia 2022 r. skarżący kasacyjnie podtrzymał dotychczasowe stanowisko i podkreślił, że w niniejszej sprawie zachodzi konieczność realizacji konstytucyjnej zasady wypłaty słusznego odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość, co szeroko uzasadniono w uchwale siedmiu sędziów NSA z 22 lutego 2021 r., I OSK 1/20 (powinno być I OPS 1/20) i zawnioskował o zastosowanie tej uchwały w sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.

Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie podlega uwzględnieniu.

Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych z art. 174 p.p.s.a., przy czym poszczególne zarzuty dotyczą łącznie szeregu przepisów wymienionych w powiązaniu. Obowiązek wskazania w skardze kasacyjnej naruszonych przepisów oczywiście nie wyłącza możliwości objęcia jednym zarzutem kilku przepisów, takie wyliczenie musi jednak być połączone w wykazaniem, że wymienione przepisy tworzą pewną normę zachowania, której naruszenie jest zarzucane. Przyjmowane w doktrynie i orzecznictwie rozróżnienie między przepisem i normą prawną każe uznać taką praktykę za dopuszczalną, wymienione przepisy muszą jednak pozostawać ze sobą właśnie w takim związku normatywnym, a jego wykazanie obciąża sporządzającego skargę kasacyjną, który powinien przedstawić treść naruszonej normy, czyli wskazać, jaka reguła zachowania ustanowiona tymi przepisami została naruszona. Zarzut pozbawiony takiego sprecyzowania nie poddaje się rozpoznaniu, albowiem Sąd II instancji nie może samodzielnie budować zarzutów, a taki byłby skutek ustalania przez NSA we własnym zakresie treści normy prawnej objętej zarzutem. Z podanych względów zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty oparte na wyliczeniu wielu przepisów poddawały się rozpoznaniu wyłącznie w takim zakresie, jaki został wyznaczony w samej skardze kasacyjnej, a nie odrębnie w odniesieniu do każdego ze wskazanych przepisów.

Należy też wyjaśnić, że jakkolwiek przepis art. 174 pkt 1 p.p.s.a. wskazuje na dwie alternatywne formy naruszenia przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (przy czym obie te formy mogą zaistnieć oczywiście łącznie, co wynika z charakteru spójnika alternatywy zwykłej), to w ramach konkretnego zarzutu konieczne jest wskazanie, która z forma naruszenia jest zarzucana, zarzut skargi kasacyjnej nie może natomiast posługiwać się spójnikiem alternatywy "lub", w ten sposób zarzut pozbawiony jest wymaganej konkretności. Jest jasne, że na płaszczyźnie normatywnej, określając podstawy zarzutów, ustawodawca w tekście może posłużyć się spójnikiem alternatywy, natomiast budując zarzut kasacyjny naruszenia konkretnego przepisu prawa należy wskazać, czy naruszenie to ma miejsce ze względu na błąd w interpretacji, czy ze względu na błąd subsumpcji, czy też ze względu na oba błędy (wadliwa interpretacja może rodzić błąd subsumpcji), nie jest natomiast prawidłowe wskazanie na oba naruszenia w sposób alternatywny, albowiem w takiej sytuacji następuje przeniesienie obowiązku konkretyzacji zarzutu w tym zakresie na sąd II instancji. Takie wadliwe sformułowanie ma miejsce w przypadku zarzutów z pkt I.1 i I.3 skargi kasacyjnej. Wada ta nie miała jednak decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny uznał za konieczne rozważenie, czy istnieją podstawy do uwzględnienia zarzutu ze względu na każdą z obu form naruszenia.

Jak dokumentują to akt sprawy, już w uzasadnieniu decyzji Wojewody z 21 marca 2018 r., uchylającej decyzję organu I instancji z 8 lutego 2018 r. i przekazującej sprawę do ponownego rozpoznania (k. 80 akt adm.), skarżący został poinformowany, że aby uzyskać żądane odszkodowanie, powinien wylegitymować się dokumentem poświadczającym dziedziczenie po poprzednim właścicielu nieruchomości, który poniósł szkodę na skutek wydanych decyzji lub też umową przelewu wierzytelności z tego tytułu. Pismem z 21 lutego 2019 r. (k. 170 akt adm.) organ I instancji zwrócił się do skarżącego do wykazania nabycia spadku po rodzicach lub umowy przelewu wierzytelności dotyczącej odszkodowania, pismo to skarżący odebrał osobiście 25 lutego 2019 r. W odpowiedzi z 28 lutego 2019 r. (k.177 akt adm.) podał jednak, że wstąpił w ogół praw i obowiązków majątkowych po ojcu, a to w związku z umową o przekazaniu gospodarstwa, w związku z czym zawnioskował o potwierdzenie tego skutku na podstawie wpisów ujawnionych w księdze wieczystej dla nieruchomości. To właśnie stanowisko przewija się przez cały czas trwania postępowania.

Zasadnie wskazał skarżący, że w sprawie znajduje zastosowanie uchwała siedmiu sędziów NSA z 22 lutego 2021 r. I OPS 1/20. Uchwałą tą rozstrzygnięto rozbieżność w orzecznictwie sądów administracyjnych dotyczącą tego, jaki podmiot może ubiegać się o odszkodowanie na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 w zw. z art. 128 ust. 4 u.g.n. oraz w zw. z art. 36 ust. 1 u.z.t.w.n. W uchwale przyjęto, że odszkodowanie to może być od 1 stycznia 1998 r. ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. dla spadkobiercy właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n. Mimo pouczeń, skarżący nie wykazał, że jest spadkobiercą właściciela takiej nieruchomości.

Natomiast odszkodowanie to nie może być ustalone na rzecz nabywcy nieruchomości w drodze umowy zawartej po dniu czasowego zajęcia tej nieruchomości w trybie określonym w art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n. W odniesieniu do pozycji prawnej nabywców nieruchomości na podstawie umowy Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił w uchwale, że skutek decyzji w postaci ograniczenia prawa własności dotyczy właściciela nieruchomości, albowiem to jego prawo zostało ograniczone. Jeżeli zatem doszło do zbycia nieruchomości po dniu czasowego zajęcia tej nieruchomości w trybie określonym w art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n, to nabywca tej nieruchomości w drodze czynności cywilnoprawnej nabywa ją już w takim stanie prawnym, jaki wynika z dokonanego ograniczenia prawa własności. W konsekwencji skutek wydanej wcześniej decyzji w postaci ograniczenia prawa nie spowodował ograniczenia praw nabywcy, który ich wówczas nie posiadał, natomiast ukształtował stan prawny nieruchomości w ten sposób, że prawo własności nieruchomości zostało ograniczone i w takim kształcie prawnym nabywca nabył nieruchomość.

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie znajduje podstaw do zastosowania art. 269 § 1 p.p.s.a., albowiem podziela stanowisko zajęte w uchwale i jej argumentację. Skarżący nabył działki w stanie faktycznym i prawnym, jaki istniał w dacie zawarcia umowy i przeniesienia ich własności przez darowiznę. Skarżący otrzymał działki obciążone zobowiązaniami wynikającymi z wydanych decyzji ograniczających prawo własności. Skarżący nie doznał szkody, nabywając działki o określonych parametrach i prawo własności poddane ograniczeniom. Ewentualnej szkody doznał wyłącznie ten, kto był właścicielem tych działek w dacie wydania decyzji i założenia linii, a których wartość spadła, w związku z czym uzyskał tytuł do dochodzenia odszkodowania. Wierzytelność z tego tytułu nie została jednak objęta umową darowizny, takich postanowień w treści umowy brak. Jakkolwiek wyrok Sądu I instancji zapadł przed podjęciem wskazanej uchwały rozstrzygającej rozbieżności, Sąd I instancji zaprezentował w nim stanowisko zgodne z uchwałą.

Jeżeli chodzi natomiast o podstawę nabycia działek przez skarżącego, to nie budzi wątpliwości, że stanowiła ją umowa z 28 czerwca 1993 r., określona mianem umowy darowizny. Stawający oświadczyli, że umowę zawierają w związku z zaprzestaniem prowadzenia działalności rolniczej, na podstawie ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, przedłożono też dwie decyzje z 27 listopada 1992 r. o przyznaniu emerytury rolniczej małżonkom stającym do aktu. Dotychczasowi właściciele wymienionych w umowie działek w szczególności w § 3 lit. d) oświadczyli, że darują skarżącemu jako swojemu synowi określone działki, a obdarowany tę darowiznę przyjął. Nie było kwestią sporną w sprawie, że skarżący na podstawie tej umowy stał się właścicielem wskazanych w niej działek, a swoje prawo ujawnił w księdze wieczystej. Jego prawo własności w żadnym miejscu nie było też podważane. Umowa ta nie oznacza jednak, że skarżący na jej podstawie nabył prawo do odszkodowania za ograniczenie prawa własności dokonane względem jego poprzednika prawnego. Ta kwestia była w orzecznictwie wątpliwa, budziła wątpliwości interpretacyjne prowadzące do rozbieżności w orzecznictwie, a jej rozstrzygnięcie stanowi wyżej powołana uchwała I OPS 1/20. Zwrócono w niej uwagę, że co do zasady uprawnionym do odszkodowania jest właściciel lub użytkownik wieczysty nieruchomości pozbawiony swojego prawa do nieruchomości lub ograniczony w jego wykonywaniu na podstawie decyzji. Ograniczenie uprawnionych do tego kręgu narusza jednak konstytucyjne zasady ochrony własności i prawa dziedziczenia oraz dopuszczalność wywłaszczenia za słusznym odszkodowaniem, a za przyjęciem stanowiska, że spadkobierca osoby wywłaszczonej jest podmiotem uprawnionym do otrzymania odszkodowania w miejsce niezaspokojonego roszczenia odszkodowawczego wywłaszczonego właściciela nieruchomości przemawia przede wszystkim konstytucyjna zasada ochrony prawa dziedziczenia. Przyjęcie odmiennego stanowiska powodowałoby, że spadkobiercy osoby wywłaszczonej, którzy jako sukcesorzy pod tytułem ogólnym (uniwersalnym) wstępują w ogół praw i obowiązków zmarłego właściciela, w tym również praw i obowiązków związanych z wywłaszczoną już nieruchomością, pozbawieni zostaliby udziału w niezaspokojonych prawach majątkowych swojego spadkodawcy przysługujących mu z tytułu wywłaszczenia własności nieruchomości.

Natomiast w odniesieniu do nabywcy nieruchomości w drodze umowy zawartej po dniu czasowego zajęcia nieruchomości w trybie określonym w art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n. Naczelny Sąd Administracyjny wypowiedział się w uchwale krytycznie. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko, że nabywca nieruchomości, co do której prawo własności zostało ograniczone w sposób, o którym mowa w art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n, nie nabywa jednocześnie uprawnienia do ustalenia wysokości odszkodowania za straty wynikłe z takich działań, przeniesienie prawa własności nie przenosi na nabywcę uprawnienia do żądania ustalenia przez właściwy organ administracji publicznej wysokości odszkodowania w sposób określony w art. 36 ust. 1 u.z.t.w.n. Pozycja prawna właścicieli, którzy prawo własności nabyli w drodze czynności prawnej, a więc ich następstwo prawne ma charakter następstwa pod tytułem szczególnym (sukcesji singularnej) jest inna niż w przypadku spadkobierców poprzedniego właściciela, których następstwo ma charakter następstwa pod tytułem ogólnym (sukcesji uniwersalnej).

Umowa z następcą uregulowana w rozdziale 7 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników nie zmienia charakteru następstwa prawnego. Na tej podstawie mogą być zawarte dwa rodzaje umów. Pierwsza z nich, wynikająca z art. 84 u.u.s.r., polega na jednostronnym zobowiązaniu się przez rolnika będącego właścicielem (współwłaścicielem) gospodarstwa rolnego do przeniesienia na osobę młodszą od niego co najmniej o 15 lat (następcę) własności (udziału we współwłasności) i posiadania tego gospodarstwa z chwilą nabycia prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej, jeżeli następca do tego czasu będzie pracował w tym gospodarstwie. Umowa taka ma zatem zobowiązaniowy skutek, którego realizacja wymaga dodatkowego porozumienia stron obejmującego ich bezwarunkową zgodę na niezwłoczne przejście własności. W celu jej wykonania powinna być zawarta kolejna umowa, przenosząca własność gospodarstwa rolnego na następcę. Jak się wskazuje w piśmiennictwie, przeniesienie własności gospodarstwa rolnego może nastąpić w różny sposób: zarówno na podstawie umowy przewidzianej w Kodeksie cywilnym, takiej jak: sprzedaż, zamiana czy darowizna, jak również umowy uregulowanej przepisami powołanej ustawy, tj. umowy z następcą lub umowy w celu wykonania umowy z następcą (art. 84 i 85 u.u.s.r.). Jeżeli strony dokonają wyboru i w związku z zaprzestaniem prowadzenia działalności rolniczej zdecydują się na zawarcie kodeksowej umowy darowizny, to wówczas wyłączone jest uznanie jej za umowę w rozumieniu art. 84 i 85 u.u.s.r., a co za tym idzie, także jej rozwiązanie w trybie art. 89 u.u.s.r., wówczas odzyskanie przez darczyńcę darowanego gospodarstwa rolnego może nastąpić tylko przez odwołanie darowizny z przyczyny wskazanej w art. 898 § 1 k.c. Z tego powodu umowa z następcą jest swoistym rodzajem umowy przeniesienia własności, odmiennym od umów wymienionych w księdze trzeciej Kodeksu cywilnego o zobowiązaniach (zob. S. Rudnicki, Umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego [w:] S. Rudnicki, G. Bieniek, M. Gdesz, Nieruchomości. Problematyka prawna, G. Bieniek, M. Gdesz, Warszawa 2013). Odmienność ta nie obejmuje jednak charakteru następstwa prawnego, nadal ma ono charakter sukcesji singularnej, a nie uniwersalnej. Należy podkreślić, że sukcesja uniwersalna, gdy nabywca wchodzi w ogół praw i obowiązków zbywcy, jest możliwa tylko w przypadkach przewidzianych w ustawie, cytowana ustawa takiego skutku nie przewiduje.

Ze względu na powyższe stanowisko, zarzuty skargi kasacyjnej nie mogły odnieść skutku.

Nie są uzasadnione zarzuty naruszenia przepisów postępowania i wadliwego ustalenia stanu faktycznego w zakresie stanu prawnego działek i uprawnień skarżącego. Zgodnie z art. 1 ust. 1 u.k.w.h., księgi wieczyste prowadzi się w celu ustalenia stany prawnego nieruchomości. Domniemanie z art. 3 ust. 1 u.k.w.h. oznacza, że prawo ujawnione w księdze wieczystej jest zgodne z rzeczywistym stanem prawnym. Ujawnienie w księdze wieczystej prawa własności skarżącego do określonych działek nie było podważane. Prawo jego zostało w księdze ujawnione na podstawie umowy darowizny z 1993 r. Nie można zatem uznać za wadliwe ustaleń, że nabycie prawa własności nastąpiło na podstawie tej umowy. Okoliczności tej nie kwestionuje wszak sam skarżący. W szczególności skarżący nie twierdzi, że działki nabył na podstawie dziedziczenia, co byłoby przypadkiem nabycia w drodze sukcesji uniwersalnej. Nabycie na podstawie umowy, nawet zawartej w celu wykonania umowy z następcą, jest każdorazowo nabyciem na podstawie sukcesji singularnej. Skarżący nabył wyłącznie prawo własności określonych działek, a nie wstąpił w ogół praw i obowiązków darczyńców. Ustalenia przyjęte w tym zakresie nie naruszają zatem domniemania z art. 3 ust. 1 u.k.w.h., a postępowanie art. 7 i 77 § 1 k.p.a. Wbrew twierdzeniom skarżącego, nabycie tytułu prawnego do działek nie nastąpiło z mocy ustawy, lecz na mocy umowy.

Nie są także uzasadnione zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego.

Nie mogły odnieść skutku zarówno zarzuty błędnej wykładni, jak i niewłaściwego zastosowania art. 129 ust. 5 pkt 3 w zw. z art. 128 ust. 1 u.g.n. w zw. z art. 84 i 85 u.u.s.r. oraz art. 21 ust. 2 Konstytucji, zawarte w pkt I.1 – I.3 skargi kasacyjnej. Po pierwsze, zarzut błędnej wykładni powinien wskazywać naruszone dyrektywy interpretacyjne, czego skarga kasacyjna nie zawiera. Po drugie, jak wyżej wskazano, Naczelny Sąd Administracyjny podziela wykładnię prawa materialnego dotyczącą źródła interesu prawnego w postępowaniu o ustalenie odszkodowania na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. dla następcy prawnego właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n. Właśnie ze względu na konstytucyjne zasady z art. 21 Konstytucji, ochrony własności, dziedziczenia i wywłaszczenia wyłącznie za odszkodowaniem, uzasadnione jest stanowisko, że spadkobierca osoby wywłaszczonej jest podmiotem uprawnionym do otrzymania odszkodowania w miejsce niezaspokojonego roszczenia odszkodowawczego wywłaszczonego właściciela nieruchomości, nie jest zaś nim następca prawny w oparciu o umowę. Wykładnia przyjęta przez Sąd I instancji jest zgodna z wykładnią przedstawioną w uchwale siedmiu sędziów NSA I OPS 1/20, którą skład w sprawie niniejszej podziela. Zarzutem błędnej wykładni nie można też podważać ustaleń faktycznych w sprawie. Nie mógł też odnieść skutku zarzut niewłaściwego zastosowania wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów. Skoro nie podważono, że skarżący nie wszedł w prawa i obowiązki swojego poprzednika na podstawie dziedziczenia, to zarzut niewłaściwego zastosowania art. 129 ust. 5 pkt 3 w zw. z art. 128 ust. 1 u.g.n. nie jest zasadny.

Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w pkt. 1. sentencji o oddaleniu skargi kasacyjnej. Wniosek uczestnika postępowania P. S.A. w L. o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego podlegał oddaleniu ze względu na regulację art. 204 pkt 1 p.p.s.a., który nie przewiduje możliwości zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz uczestnika postępowania. Zgodnie z tym przepisem, w razie oddalenia skargi kasacyjnej strona, która wniosła skargę kasacyjną, obowiązana jest zwrócić niezbędne koszty postępowania kasacyjnego poniesione przez organ – jeżeli zaskarżono skargą kasacyjną wyrok sądu pierwszej instancji oddalający skargę. Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 15zzs4 ust. 3 uCOVID-19. Uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego zostało sporządzone z uwzględnieniem przepisu art. 193 in fine p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.