Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 3022/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-05-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 1 pkt 1, art. 2
journal: Dz.U. 2011 nr 72 poz 380
law: Ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz  osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich
article: art. 134 par. 1, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 174 pkt 1 i 2, art. 183, art. 184
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska – Szary Sędziowie: Sędzia NSA Bożena Popowska (spr.) Sędzia del. NSA Jerzy Solarski Protokolant: asystent sędziego Hubert Sęczkowski po rozpoznaniu w dniu 21 maja 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej J. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 10 października 2012 r. sygn. akt II SA/Sz 677/12 w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia pieniężnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 10 października 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 677/12 oddalił skargę J. K.( dalej jako skarżący), na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie (dalej jako Kierownik Urzędu), z dnia [...] czerwca 2012 r., nr [...], utrzymującą w mocy decyzję własną tego organu z dnia [...] maja 2012 r. Nr [...], odmawiającą przyznania J. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w art. 1 pkt 1 i art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2011 r. Nr 72, poz. 380) – (dalej jako ustawa zmieniająca).

Wyrok powyższy zapadł w następującym stanie faktycznym.

J. K. pismem z dnia [...] listopada 2003 r. (k. 18) wystąpił o przyznanie świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r. Nr 87 poz. 395 ze zm. dalej jako ustawa o świadczeniu pieniężnym bądź ustawa).

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2004 r. Nr [...] (k. 43) Kierownik Urzędu, z uwagi na niewystarczający materiał dowodowy, odmówił wnioskującemu świadczenia pieniężnego określonego we wspomnianej wyżej ustawie.

W wyniku rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżącego z dnia [...] sierpnia 2004 r., decyzją z dnia [...] lutego 2005 r. Kierownik Urzędu orzekł o przyznaniu stronie przedmiotowego świadczenia, z tytułu deportacji do pracy przymusowej do F. (Z.) i K. (K.), za okres od kwietnia 1944 r. do lutego 1945 r. (11 miesięcy) jednocześnie odmawiając przyznania stronie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie od sierpnia 1941 r. do marca 1944 r. (na terytorium państwa polskiego w N. i R. w jego granicach przed 1 września 1939 r.) oraz za miesiąc marzec 1945 r. (po zajęciu K. przez wojska koalicji antyhitlerowskiej w dniu 4 marca 1945 r.).

Pismem z dnia [...] sierpnia 2011 r. (k. 104) skarżący wystąpił o przyznanie świadczenia pieniężnego za okres od sierpnia 1941 r. do marca 1944 r. oraz w marcu 1945 r. W związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r.( K 49/07), skutkującym wydaniem ustawy zmieniającej z dnia 25 lutego 2011 r., złożenie wniosku z powołaniem się na tą ustawę zmieniającą, która weszła w życie 20 kwietnia 2011 r., zobowiązywało organ do ponownego dokonania oceny stanu faktycznego i dokonania subsumpcji do aktualnego brzmienia art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Skarżący w piśmie tym wskazał, że we wskazanym okresie przebywał odpowiednio w obozach pracy w N. i w R. oraz w obozie pracy w K. – łącznie 30 miesięcy. Jak wynikało z pisma Kierownika Urzędu z dnia [...] kwietnia 2012 r. (k. 118) powyższe pismo skarżącego nie wpłynęło do organu. Przedmiotowy wniosek trafił do Kierownika Urzędu w dniu [...] kwietnia 2012 r. (k. 135) za pośrednictwem Ministra Pracy i Polityki Społecznej przy piśmie skarżącego z dnia [...] kwietnia 2012 r.

W piśmie z dnia [...] sierpnia 2011 r. będącym odpowiedzią na pismo Kierownika Urzędu w sprawie dostarczenia dowodów na okoliczność osadzenia rodziny skarżącego w więzieniu w Z. w okresie od 3 kwietnia 1944 r. do 14 stycznia 1945 r. skarżący dokonał sprostowania i uzupełnienia danych z kwestionariusza z [...] stycznia 2005 r. (k. 80-83) o dane, z których wynika, że w cała rodzina skarżącego w okresie od 11 lipca 1940 r. do 31 marca 1942 r. przebywała w obozie pracy w N., od 9 kwietnia 1942 r. do 29 marca 1944 r. przebywała w obozie pracy w R., a od 3 kwietnia 1944 r. do 19 stycznia 1945 r. przebywała w więzieniu F. pod nadzorem Gestapo, natomiast od końca stycznia 1945 r. do początku marca w obozie pracy w K. Dokładne nazwy obozów skarżący uzyskał z książki "Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945". (podobnie w piśmie z dnia [...] marca 2011 r. (k.166) i protokole przesłuchania z dnia [...] listopada 2011 r. (k. 168)).

Decyzją z dnia [...] maja 2012 r. Nr [...] Kierownik Urzędu odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego za wnioskowany przez skarżącego okres podlegania represjom (od sierpnia 1941 r. do marca 1944 r.) tj. za deportację do pracy przymusowej w N. i w R.(k. 184). Uznał, że pobyt skarżącego w tych miejscowościach, mimo wykonywanej tam pracy przymusowej jego rodziców, nie nosił cech deportacji albowiem praca wykonywana była w miejscowości zamieszkania skarżącego w N. a następnie w R. oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkanaście kilometrów. Organ zauważył, że skarżący wraz z rodziną został zmuszony do opuszczenia miejsca zamieszkania ale nastąpiło to do miejscowości oddalonej jedynie o kilkanaście kilometrów od miejsca zamieszkania. W związku z tym w ocenie organu nie nastąpiło odizolowanie skarżącego od dotychczasowego środowiska. Ponadto skarżący przebywał w otoczeniu swojej najbliższej rodziny. Nie wystąpiła zatem szczególna dolegliwość represji albowiem pobyt skarżącego poza miejscowością zamieszkania nie nosił znamion wysiedlenia i odizolowania od dotychczasowego środowiska.

Na skutek wniosku skarżącego o ponownie rozpoznanie sprawy, Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r. Nr [...] utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzje z dnia [...] maja 2012 r. Uznał, że nie zostały spełnione łącznie przesłanki z art. 2 pkt 2 ustawy zmieniającej. Organ wskazał bowiem, że treść tego przepisu wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia.

Podstawę decyzji organu stanowiły ustalenia dokonane w oparciu o zgromadzone w aktach sprawy dokumenty, a mianowicie, że ojciec strony zamieszkiwał przed 1 września 1939 r. w miejscowości N., co wynika z ankiety i karty osobowej B. K. złożonej w związku z ubieganiem się o wydanie pierwszego po wojnie dowodu osobistego. Zgodnie z oświadczeniem strony dnia [...] lipca 1940 r. ojciec skarżącego został skierowany do pracy w niemieckim przedsiębiorstwie znajdującym się w N. (N.), gdzie pracował do marca 1942 r. powyższe potwierdza kopia książeczki pracy (Arbeitsbuch). Z kolei wnioskodawca urodził się w dniu [...] sierpnia 1941 r. w miejscowości N., co potwierdza odpis skrócony aktu urodzenia oraz kopia niemieckich akt stanu cywilnego oraz wypis z księgi chrztów nr [...]. Ponadto organ ustalił, na podstawie znajdującej się w aktach, niemieckiej książeczki pracy, że ojciec strony pracował w miejscowości R. (H.) od 1942 r. do marca 1944 r. W kwietniu 1944 r. ojciec skarżącego został skierowany do pracy do Z. (F.), gdzie zgodnie z zeznaniami strony pracował do wyzwolenia.

W świetle powyższego Kierownik Urzędu za pracę w warunkach deportacji w rozumieniu ustawy, uznał jedynie pracę w miejscowości Z., przyznając J. K. decyzją z dnia [...] lutego 2005 r. uprawnienie do świadczenia pieniężnego. W ocenie Kierownika Urzędu praca wykonywana przez rodzinę skarżącego w miejscowości N. oraz miejscowości R. miała znamiona pracy przymusowej. Biorąc jednak pod uwagę kwestię odległości dzielącej miejscowość pobytu przed skierowaniem do pracy i miejscowość, w której wykonywano pracę trudno, jego zdaniem, w omawianym przypadku mówić o deportacji. Kierownik Urzędu powołując się na pogląd wyrażony w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazał, że człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilkanaście kilometrów od miejsca pobytu dotychczasowego, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset, czy nawet kilka tysięcy kilometrów.

Organ podkreślił, że ustawodawca nie każdą represję spowodowaną działaniem okupanta objął działaniem ustawy, wyraźnie definiując pojęcie represji, z którą łączy przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w art. 2 ustawy zmieniającej. Ustawa przewiduje świadczenia tylko dla tych osób, wobec których okupanci stosowali represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie. Nie ulega wątpliwości, że sytuacja przymusowo zatrudnionych, izolowanych od dotychczasowego środowiska w wyniku deportacji (wywiezienia) na okres co najmniej 6 miesięcy, była nieporównanie gorsza od sytuacji innych, przymusowo zatrudnionych osób, i to nawet wówczas, gdy warunki pracy były porównywalne.

J. K.złożył w dniu [...] czerwca 2012 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skargę na powyższą decyzję do wnosząc o jej uchylenie.

Skarżący wskazał, że jego ojciec jako żołnierz uczestniczył w Kampanii Wrześniowej w 1939 roku, co skutkowało osadzeniem całej jego rodziny w areszcie w N.. Następnie w lipcu 1940 r. rodzice skarżącego zostali osadzeni w obozie pracy w Nakle, gdzie urodził się skarżący. Skarżący wskazał, że jego rodzina w lipcu 1942 r. została przewieziona do R. do hitlerowskiego obozu pracy. W marcu 1944 r. przewieziono rodzinę skarżącego do Z., a następnie osadzono w więzieniu, z kolei ojca zmuszono do pracy u rzemieślników niemieckich. Z chwilą zbliżania się frontu rodzina skarżącego została przewieziona do hitlerowskiego obozu pracy w K., a jego rodzice pracowali przy budowie rowów przeciwczołgowych do wyzwolenia w marcu 1945 roku.

J. K.podał, że warunki pobytu w więzieniach i obozach nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych. Wyjaśnił, że w więzieniach i obozach panował głód i znęcanie się psychiczne oraz fizyczne, w wyniku czego zachorował na tyfus oraz wszawicę.

Dodatkowo J. K. poinformował, że w kwestionariuszu z dnia [...] stycznia 2005 r. w punkcie 4 wyraźnie podał, że przebywał w obozach pracy, z chwilą jak otrzymał informację z dnia 1 kwietnia 2011 r. z archiwum w Koszalinie, że więzienie, w którym przebywał było pod nadzorem gestapo. Z uwagi na powyższe kilkakrotnie dokonał sprostowania w swoim zeznaniu z dnia [...] maja 2011 r. oraz protokole przesłuchania z dnia [...] listopada 2011 r.

W ocenie skarżącego powołującego się na przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym deportacja może nastąpić w tej samej miejscowości wbrew woli deportowanego, a w ustawie nie określono odległości dla deportacji, jak i miejsca pobytu i jego otoczenia - zatem zdaniem skarżącego w przypadku jego rodziny można mówić o deportacji do N., R., Z. oraz K.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Skarżący w piśmie procesowym z dnia [...] września 2012 r. nie zgodził się z podanymi w odpowiedzi na skargę informacjami, które zdaniem skarżącego, sugerują, że tylko jego ojciec został skierowany do pracy przymusowej w N., R., Z. i K.. Zarzucił brak wskazania, że cała jego rodzina została osadzona w obozach pracy w tych miejscowościach. Poinformował ponadto, że odległość z N. do R. wynosi 15 kilometrów, a w piśmie podano, że chodzi o pobliską miejscowość. Poinformował, że zmiana ustawy z dnia 5 kwietnia 2011 r. nie określa na jaką odległość ma nastąpić wywiezienie, tylko określa, że okres pracy przymusowej winien wynosić powyżej 6 miesięcy.

Na rozprawie w dniu 10 października 2012 r. J. K. złożył kolejne pismo procesowe, w którym wskazał, że w przypadku jego rodziny represja wraz z deportacją miała miejsce od 23 sierpnia 1941 r. do 3 marca 1945 r. Ponadto skarżący oświadczył do protokołu rozprawy, że organ w uzasadnieniu decyzji nie napisał prawdy, gdyż jego ojciec nie został skierowany z N. do R., lecz było tak, że cała rodzina została umieszczona w obozie pracy w Nakle. Z N. cała rodzina wraz ze skarżącym została przewieziona do obozu pracy w R. czego dowodem jest wystawiona dla całej rodziny skarżącego karta żywnościowa, której kopia znajduje się w aktach administracyjnych. Następnie całą rodzinę przewieziono z R. do Z. i umieszczono w barakach pod nadzorem wojska. Jak się okazało było to więzienie i zdaniem skarżącego za ten czas przysługuje mu określone w ustawie świadczenie.

Podczas rozprawy w dniu 10 października 2012 r. Sąd okazał skarżącemu k. 77 akt administracyjnych i na pytanie: czy jest to jego podpis J. K. oświadczył, że tak. Podał ponadto, że ma przyznane świadczenie za 11 miesięcy, a powinien mieć, zgodnie z ustawą, za 44 miesiące.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w zaskarżonym wyroku oddalił skargę J. K. albowiem uznał, że zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie nie naruszają przepisów w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Sąd I instancji uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne dokonane przez Kierownika Urzędu. W jego ocenie organ prawidłowo ustalił i ocenił okoliczności sprawy niezbędne dla jej rozstrzygnięcia.

Sąd I instancji uznał, że w niniejszej sprawie zasadne było odwołanie się przez organ do treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (K 49/07) w którym stwierdzono, że wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia, były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do pracy przymusowej wykonywanej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania Trybunał wymienił m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, ogólnie trudniejsze warunki egzystencji, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze.

Sąd I instancji mając na uwadze wydane poprzednio decyzje Kierownika Urzędu w sprawie świadczenia pieniężnego z dnia [...] lutego 2005 r. doszedł do wniosku, że skarżący wnosił o przyznanie świadczenia za deportację do pracy przymusowej w N. oraz R. Zatem należało rozstrzygnąć czy okoliczność wykonywania pracy przymusowej przez ojca skarżącego w N. oraz rodziców skarżącego w R. podczas okupacji należy zakwalifikować jako deportację do pracy przymusowej w rozumieniu ustawy zmieniającej.

Sąd I instancji, uznał, że w oparciu o dokumenty z akt administracyjnych sprawy oraz zgodnie z oświadczeniem skarżącego złożonym w piśmie procesowym z dnia [...] stycznia 2005 r. przyjąć można, że ojciec skarżącego dnia 11 lipca 1940 r. został skierowany do pracy w miejscowości swojego zamieszkania, czyli N. przy melioracji i umacnianiu brzegów rzeki N., którą to pracę wykonywał do końca marca 1942 r. Następnie ojciec wraz z całą rodziną, w tym skarżącym został skierowany do R., w której to miejscowości rodzice skarżącego wykonywali pracę przymusową w gospodarstwie rolnym na rzecz Niemca W. od kwietnia do listopada 1942 roku. Z kolei od grudnia 1942 do marca 1944 roku rodzice skarżącego wykonywali prace na rzecz innego okupanta w młynie oraz gospodarstwie rolnym. Prawdziwość swojego podpisu pod tym oświadczeniem potwierdził skarżący do protokołu rozprawy z dnia 10 października 2012 r.

W świetle powyższych ustaleń, Sąd I instancji uznał, że skarżący jako dziecko do 1942 roku przebywał wraz z rodzicami w miejscowości N., następnie został wysiedlony łącznie z rodziną do miejscowości R. oddalonej o ok. 15 kilometrów od dotychczasowego miejsca zamieszkania.

Sąd kontrolujący zaskarżoną decyzję, zgodził się z twierdzeniami organu, że praca wykonywana przez rodziców skarżącego nosi znamiona pracy przymusowej. Zauważył, że do marca 1942 roku była ona wykonywana w miejscowości pobytu rodziny, a po tej dacie w miejscowości oddalonej o kilkanaście kilometrów. Zdaniem Sądu, należało uznać za prawidłowe twierdzenia organu, iż w oparciu o przesłanki z art. 2 pkt 2 ustawy zmieniającej, brak było podstaw do uznania, że praca ta wykonywana była w warunkach deportacji. Sąd zauważył, że zgodnie z poglądem Trybunału Konstytucyjnego, zawartym w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07, za szczególnie dotkliwą formę pracy przymusowej uprawniającą do świadczenia w rozumieniu ustawy, nie można uważać pracy w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu, w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych.

Sąd I instancji zgodził się z organem, że zgodnie z wolą ustawodawcy wyrażoną w art. 2 pkt 2 ustawy zmieniającej, nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego przewidzianego tą ustawą. Przedmiotowe świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas okupacji przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z deportacją (wywiezieniem), izolacją od dotychczasowego środowiska.

Zdaniem Sądu I instancji, praca przymusowa rodziców skarżącego wykonywana była w otoczeniu rodziny, przez pewien czas w miejscowości zamieszkania, a następnie w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Wobec tego doznane trudy nie spełniają przesłanki represji warunkującej przyznanie świadczenia.

Na marginesie rozważań, Sąd I instancji, wspomniał o wiarygodności oświadczeń skarżącego co do faktycznego przebiegu zdarzeń. Zauważył bowiem, że skarżący składając wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego z dnia [...] sierpnia 2011 r. w oparciu o znowelizowaną treść art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym posłużył się kserokopiami dokumentów złożonymi w uprzednio toczącym się postępowaniu. Kopie zostały zmienione w zakresie pobytu skarżącego w obozach pracy, których to danych brakowało w poprzednio złożonych dokumentach, w tym kwestionariuszu dla osób deportowanych do pracy przymusowej. Jak ustalił Sąd I instancji oryginał z dnia [...] stycznia 2005 r. nie zawiera takich danych, z kolei kserokopia została już rozszerzona o fakt pobytu w niemieckich obozach pracy.

Skargę kasacyjną na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 10 października 2012 r., sygn. akt II SA/Sz 677/12, złożył J. K. Zaskarżając go w całości wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do Sądu I instancji do ponownego rozpoznania. Zarzucił w niej naruszenie przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania, które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( t.j. Dz. U. z 2012 r. Nr 270 ze zm.- dalej p.p.s.a.)). Naruszenia prawa materialnego skarżący kasacyjnie upatrywał w błędnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31.05.1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 201l r., Nr 479, poz. 380). Natomiast złamania przepisów proceduralnych dopatrywał się w naruszeniu przez Sąd I instancji art. 134 § 1 p.p.s.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. w zw. z art. 1 § 2 p.p.s.a., polegającego na uznaniu zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] czerwca 2012 r., nr [...] za odpowiadającą przepisom prawa i nie uchyleniu jej, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31.05.1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez m Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej.

W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych.

Należy przypomnieć, że przedmiotem oceny Sądu I instancji była decyzja Kierownika Urzędu z dnia [...] czerwca 2012 r., nr [...], utrzymującą w mocy decyzję własną tego organu z dnia [...] maja 2012 r. Nr [...], odmawiającą przyznania J. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w art. 1 pkt 1 i art. 2 ustawy zmieniającej. W uzasadnieniu tej decyzji organ wskazał, że prace wykonywane przez rodziców skarżącego w N. i w R. uznaje za prace przymusowe, jednak nie uznaje, iż były one wykonywane w warunkach deportacji w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych.

W rozpoznawanej skardze kasacyjnej powołano obie podstawy kasacyjne przewidziane w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., zarzucając Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania w stopniu, który miał istotny wpływ na wynik sprawy. Zasadą w takiej sytuacji jest w pierwszej kolejności rozpoznanie zarzutów procesowych, ponieważ dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd I instancji przepis prawa materialnego (por. wyrok NSA z 9.03.2005 r., FSK 618.04; ONSAiWSA z 2005 r., nr 6, poz. 120.).

W nawiązaniu do powyższych uwag zauważyć należy, że w niniejszej sprawie naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 134 § 1 p.p.s.a., 145 § 1 ust. 1 lit. c) .p.p.s.a. połączono z zarzutem naruszenia art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych, wskazując, iż zastosowanie wymienionych przepisów postępowania było konsekwencją niewłaściwego zastosowania art. 2 pkt 2 ustawy. W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny uznał za wskazane rozpoznać w pierwszej kolejności zarzuty naruszenia wskazanego przepisu prawa materialnego. Zwłaszcza, że w skardze nie podniesiono zarzutu niewłaściwej oceny prawnej zaistniałego stanu faktycznego, ustalonego przez organ, co wymagałoby wskazania w podstawach kasacji także art. 141 § 4 p.p.s.a. w związku ze stosowanymi przez organ przepisami postępowania, normującymi postępowanie dowodowe, tj. przepisami k.p.a. Jak bowiem przyjmuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, naruszenie przepisów prawa materialnego może być skutecznie uznane za podstawę skargi kasacyjnej przy bezspornym stanie faktycznym sprawy, pozwalającym na zastosowanie do niego odpowiedniej normy prawa materialnego (por. wyrok NSA z 21.02. 2005 r., sygn. akt GSK 1310/04, Legalis, oraz inne wymienione w: "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, pod red. R. Hausera i M. Wierzbowskiego, wyd. 2, C. H. Beck 2013, s. 636 nb. 12).

Jako podstawowy zarzut skargi kasacyjnej wskazuje się na błąd Sądu I instancji polegający na niewłaściwej interpretacji pojęcia "wykonywania pracy przymusowej w warunkach deportacji", zawartego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą, tj., z dnia 25 lutego 2011 r. (Dz. U. Nr 479, poz. 380), oraz (jak można wnosić z uzasadnienia skargi kasacyjnej) niezauważeniu, że organ niewłaściwie ten przepis zastosował.

W skardze kasacyjnej przypomina się losy oraz warunki życia rodziny skarżącego w okresie okupacji, konfrontując je z tezami wybranych orzeczeń sądów administracyjnych oraz Trybunału Konstytucyjnego. Podkreśla się zwłaszcza, że przymusowa praca rodziców w miejscowości zamieszkania (N.) lub w nieodległej od niej miejscowości (R.) nie może być uznana za niemieszczącą się w przesłankach uznania takiej pracy za wykonywaną w warunkach deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Nadto, podkreśla się fakt, że w/w prace wykonywane były w warunkach zamieszkania w danej miejscowości całej rodziny. W kontekście powyższych faktów wskazuje się na orzeczenia sądów administracyjnych oraz wyrok Trybunału konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (K 49/07), z których wynika, że sama odległość miejsca pracy przymusowej od miejsca zamieszkania, nie może być kryterium decydującym o tym, że praca taka nie jest wykonywana w warunkach deportacji.

Przechodząc do oceny zarzutu naruszenia art. 2 pkt 2 ustawy, NSA stwierdza, że zasadniczą kwestią do rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie było rozstrzygnięcie czy pobyt rodziny skarżącego podczas II wojny światowej w miejscowości N. i R. oraz wykonywanie tam pracy w warunkach przymusowych można uznać za deportację w znaczeniu określonym wskazaną ustawą.

W myśl art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w brzmieniu nadanym jej art. 1 pkt 1 ustawy zmieniającej, represją w rozumieniu jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

NSA stwierdza, że w sprawie bezsporne jest, że rodzina skarżącego świadczyła pracę przymusową na rzecz okupanta niemieckiego we wskazanych przez skarżącego miejscowościach i okresach. Ani organ, ani Sąd I instancji nie kwestionują szczególnych warunków wykonywanej podczas działań wojennych pracy. NSA podziela też stanowisko skarżącego kasacyjnie, że ustawa o świadczeniu pieniężnym nie określa odległości jaka powinna dzielić miejsce, w którym znajdował się dom represjonowanych od miejsca wykonywania pracy przymusowej. Także w orzecznictwie nie wskazuje się na konkretne odległości od miejsca zamieszkania do miejsca pracy przymusowej, które uprawniałyby do uznania, że praca taka jest wykonywana w warunkach deportacji. Powyższe należy badać w połączeniu z innymi warunkami pobytu i pracy, które łącznie powinny być oceniane pod kątem wymogów określonych w art. 2 pkt 2 ustawy. Te z kolei obrosły pokaźnym orzecznictwem sądów administracyjnych, które uwzględnia także wymieniony wyrok Trybunału Konstytucyjnego.

Sąd orzekający w sprawie wskazuje, że w wyroku NSA z dnia 11 czerwca 2013 r. sygn. akt II OSK 375/12, został wyrażony pogląd, iż nawet niewielka odległość miejsca świadczenia pracy od wcześniejszego miejsca zamieszkania skarżącego, nie przesądza o braku deportacji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym. Na uwadze trzeba mieć bowiem warunki okupacji, w których niejednokrotnie nawet niewielkie oddalenie oznaczać mogło całkowite zerwanie kontaktów. Niewątpliwie więc odległość ta wymaga chociaż przybliżonego ustalenia w kontekście możliwości utrzymywania przez skarżącego kontaktów z rodziną czy znajomymi. NSA podziela ten pogląd.

Konfrontując ten pogląd z okolicznościami pracy przymusowej rodziców skarżącego przypomnieć trzeba (co wynika z materiału dowodowego sprawy), że skarżący nie doświadczył zerwania kontaktów z rodziną podczas wykonywania przez nich pracy przymusowej. Z dokumentacji zwłaszcza nie wynika, że skarżący w miejscach pobytu miał uniemożliwiony kontakt z rodziną, trwający tak długo, że można mówić o odizolowaniu go od rodziny, powodującym poczucie osamotnienia. Oczywiście, obiektywnie rzecz biorąc, w realiach wojny i ze względu na wiek skarżącego, nie oznacza to, że pobyt skarżącego w miejscach odosobnienia nie wiązał się z traumatycznymi przeżyciami dla dziecka. Jednak była to sytuacja nieporównywalnie lepsza od tej, kiedy izolacja osoby odbywała się w warunkach zerwania wszelkich kontaktów z rodziną.

W ocenie NSA, warto przytoczyć tezy uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 października 1998 r., sygn. akt OPS 5/98, gdzie podkreślono, że praca niewolnicza w okresie okupacji była zjawiskiem powszechnym. Była to częstokroć praca ponad siły, wykonywana w warunkach prowadzących do wyniszczenia, o znamionach represji skierowanej przeciwko narodowi polskiemu. Przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym nie przewidują jednak świadczeń dla wszystkich poszkodowanych w powyższy sposób, lecz tylko dla tych, względem których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, związanej bądź to z osadzeniem w obozie pracy, bądź to z deportacją (wywiezieniem). Jest to uzasadnione, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę, że sytuacja deportowanych, izolowanych całkowicie od dotychczasowego środowiska, była nieporównanie gorsza od sytuacji innych przymusowo zatrudnionych osób, i to nawet wówczas, gdy warunki pracy były porównywalne. NSA zgadza się z powyższym poglądem.

NSA zauważa, że w wyroku z 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07, Trybunał stwierdził, iż ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi.

W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że użyty w art. 2 pkt 2 ustawy zwrot "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć więc należy nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu związaną z wywiezieniem do pracy przymusowej, ale jako przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego i językowego, egzystencją w trudnych warunkach bytowych i w izolacji od dotychczasowego środowiska. Istotne jest więc ustalenie nie tylko samej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania do miejsca, do której dana osoba została wywieziona, ale również gdzie przebywała jej najbliższa rodzina, czy mogła się z nią kontaktować, w jakich warunkach żyła po wywiezieniu do pracy przymusowej, jakiego rodzaju pracę wykonywała, jakie było wobec niej nastawienie nowego otoczenia. Wszystkie te czynniki łącznie, przy uwzględnieniu również wieku osoby wywiezionej, mogą bowiem w okolicznościach konkretnej sprawy przesądzić o zaistnieniu przesłanki deportacji w przedstawionym wyżej rozumieniu. (wyrok NSA z dnia 3 grudnia 2013 r. sygn. akt II OSK 1581/12 opubl. CBOIS). NSA w pełni podziela powyższą argumentację.

Uwzględniając powyższe poglądy, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji trafnie uznał, że w niniejszej sprawie nie można mówić o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Z relacji skarżącego wynika, że ojciec skarżącego od lipca 1940 r. pracował przy melioracji i umacnianiu brzegów rzeki N., którą to pracę wykonywał do końca marca 1942 r. Następnie ojciec wraz z całą rodziną, w tym skarżącym został skierowany do R., w której to miejscowości rodzice skarżącego wykonywali pracę przymusową w gospodarstwie rolnym na rzecz Niemca W. od kwietnia do listopada 1942 roku. Z kolei od grudnia 1942 do marca 1944 roku rodzice skarżącego wykonywali prace na rzecz innego okupanta w młynie oraz gospodarstwie rolnym. Prace te odbywały się w miejscowościach sąsiadujących z dotychczasowym miejscem zamieszkania. W piśmie procesowym z dnia 10 października 2012 r. skarżący podkreślił, że w jego przypadku, represja wraz z deportacją obejmowała całą rodzinę. Pierwotnie rodzina została umieszczona w obozie pracy w N. Z N. została przewieziona do obozu pracy w R., czego dowodem jest wystawiona dla całej rodziny skarżącego karta żywnościowa, której kopia znajduje się w aktach administracyjnych. Następnie całą rodzinę przewieziono z R. do Z. i umieszczono w barakach pod nadzorem wojska.

W ocenie NSA, pomimo, że Sąd I instancji mało precyzyjnie sformułował wniosek płynący z wzajemnej lokalizacji poszczególnych miejsc pracy i pobytu rodziny skarżącego, uznać należy, że rozważania Sądu I instancji nie dotyczyły w istocie kryterium geograficznego, lecz właśnie braku zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem, braku "wyrwania", o którym orzekał Trybunał Konstytucyjny w cytowanym wyżej wyroku. Pomimo niewątpliwie trudnych warunków życia, skarżący znajdował się bowiem w znacznie lepszej sytuacji niż osoby wywiezione w nieznane im, odległe tereny i niepewne co do losów rodziny. Okoliczności przebywania skarżącego w okresie pracy przymusowej rodziców wraz z nimi, przemawiają zatem za uznaniem, że wywiezienie skarżącego wraz z rodziną do pracy przymusowej nie stanowiło represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Za niezasadny należy uznać więc zarzut naruszenia art. 2 pkt 2 ustawy. W tym stanie rzeczy, niezasadne są też zarzuty naruszenia wskazanych przepisów p.p.s.a., tj. art. 134 § 1 p.p.s.a. i 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Nietrafiony jest także zarzut naruszenia art. 1 § 2 p.p.s.a., jako że takiego przepisu nie ma (artykuł ten nie dzieli się na jednostki).

Na koniec rozważań, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że skarżący podczas postępowania przed organami administracji oraz w postępowaniu sądowym podkreślał, iż praca przymusowa rodziców miała miejsce w obozach pracy. Jak jednak wynika z zaskarżonego wyroku, Sąd I instancji poddał w wątpliwość wiarygodność oświadczeń skarżącego co do tej okoliczności. Zauważył bowiem, że skarżący składając wniosek o przyznanie przedmiotowego świadczenia w niniejszym postępowaniu posłużył się kserokopiami dokumentów złożonymi w uprzednio toczącym się postępowaniu, które zostały zmienione w zakresie pobytu skarżącego w obozach pracy, których to danych brakowało w poprzednio złożonych dokumentach, w tym kwestionariuszu dla osób deportowanych do pracy przymusowej. Zgodzić się zatem należy z ustaleniami Sądu I instancji, że oryginał kwestionariusza z dnia [...] stycznia 2005 r. nie zawiera takich danych, z kolei kserokopia została już rozszerzona o fakt pobytu w niemieckich obozach pracy.

Reasumując, Naczelny Sąd Administracyjny NSA stwierdza, że niesłuszny jest zarzut skargi kasacyjnej oparty na błędnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych, i w konsekwencji nieprawidłowym jego zastosowaniu, albowiem pobyt skarżącego i jego rodziny w miejscach wykonywania pracy przymusowej przez rodziców, jak wynika z przytoczonych powyżej argumentów, nie nosił znamion izolacji, która wskazywałaby na szczególny charakter doznanej represji, uzasadniającej przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w niniejszej ustawie.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. Nr 270 ze zm.) oddalił skargę kasacyjną.