Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 407/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-11-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marzenna Linska – Wawrzon Sędziowie Sędzia NSA Małgorzata Masternak - Kubiak Sędzia del. WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 23 listopada 2016r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 23 października 2014 r. sygn. akt IV SA/Gl 950/13 w sprawie ze skargi A. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

UZASADNIENIE:

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 23 października 2014 r., sygn. akt IV SA/Gl 950/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, oddalił skargę A.C. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej.

Sąd I instancji w uzasadnieniu wyroku przedstawił następujący stan faktyczny sprawy:

Decyzją z dnia [...] października 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania A.C., zwanemu dalej: "skarżącym", uprawnienia do świadczenia określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwaną dalej: "ustawą o świadczeniu". Organ uznał, że strona nie była poddana represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 tej ustawy. W okresie okupacji została bowiem wysiedlona wraz z rodzicami ze Z. do wsi G., co było związane z wyrzucaniem ludności polskiej z Z., a nie z przyczyny przymusem pracy.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący wskazał, że dwa tygodnie po urodzeniu razem z rodzicami został wywieziony do wsi G., gdzie przebywał do 1945 r. Jego ojciec pracował wówczas przymusowo w stolarni w R., co potwierdzają pisemne zeznania dwóch świadków.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r. ten sam organ administracyjny w trybie art. 138 § 1 pkt 1, w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r., Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), zwaną dalej: "k.p.a.", utrzymał w mocy swoje pierwotne rozstrzygnięcie. Organ uznał za udowodniony fakt wysiedlenia rodziny strony do miejscowości G., natomiast materiał sprawy nie dał podstawy do ustalenia, że miało miejsce wywiezienie do pracy przymusowej, czyli deportacji w celu świadczenia pracy niewolniczej na rzecz okupanta niemieckiego.

Na skutek skargi strony ostatnio wymieniona decyzja została uchylona wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 4 grudnia 2012 r., sygn. akt IV SA/Gl 120/12. W motywach wyroku zwrócono uwagę na rozumienie pojęcia deportacji do pracy przymusowej przyjęte w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodnie z którym deportacja zawiera w sobie element "wyrwania" z dotychczasowego środowiska, rozłąki z najbliższymi i konieczność samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, często nieprzyjaznym miejscu pobytu. Z tego punktu widzenia Sąd uznał zgromadzony materiał dowodowy za niewystarczający do podzielenia stanowiska organu, że ojciec skarżącego nie wykonywał pracy przymusowej. Natomiast w odniesieniu do sytuacji samego skarżącego nie wyjaśniono, jakie miał on warunki egzystencji – gdzie spał, jak się odżywiał, czy miał zapewniony stały kontakt z opieką matki i inne okoliczności opisujące funkcjonowanie rodziny skarżącego po wysiedleniu.

Zaskarżoną decyzją wydaną w następstwie powyższego wyroku organ administracyjny ponownie utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...].10.2011 r. Po przedstawieniu stanu prawnego odnoszącego się do przedmiotu sprawy oraz przebiegu dotychczasowego postępowania organ wskazał, że Archiwum Państwowe w R. nie odnalazło żadnych dokumentów dotyczących pracy ojca skarżącego w niemieckiej stolarni. Okazało się też, że nie żyją świadkowie, którzy złożyli pisemne zeznania, a skarżący, mimo wezwania, nie zaoferował innych świadków. Na podstawie zebranego materiału dowodowego organ ustalił natomiast, że rodzina skarżącego w dniu 27.10.1940 r. została wysiedlona ze Z., a cały majątek przejęli Niemcy. Rodzina trafiła do miejscowości G. i zamieszkała u polskiego gospodarza. Matka skarżącego nie pracowała, bo zajmowała się dziećmi, a jego starsza siostra chodziła do szkoły. Jedynym żywicielem rodziny był ojciec. Fakt wykonywania przez niego pracy przymusowej nie wskazuje jednak w sposób jednoznaczny, że rodzina została deportowana do pracy przy uwzględnieniu ogólnego obowiązku Polaków wykonywania pracy na rzecz III Rzeszy. Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że skarżący przebywając na wysiedleniu podlegał represjom o jakich mowa w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżący uznał zaskarżoną decyzję za niewłaściwą. Nie formułując konkretnych zarzutów pod jej adresem przedstawił własną wersję stanu faktycznego, zbieżną z jego twierdzeniami podnoszonymi w toku postępowania administracyjnego, zgodnie z którymi ojciec skarżącego przy wysiedleniu dostał pisemny nakaz pracy przymusowej w R., do którego rodzina została wywieziona, ale z powodu braku miejsc zakwaterowania osiedliła się u polskiego gospodarza w G.

Odpowiadając na skargę, organ administracji publicznej, wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Oddalając skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach stwierdził, że sprawa została ona wystarczająco wyjaśniona, a wydane przez organ rozstrzygnięcie nie budzi zastrzeżeń z punktu widzenia prawa materialnego. Sąd I instancji stwierdził, że organ wywiązał się właściwie z obowiązków zakreślonych w poprzednim wyroku z dnia 4 grudnia 2012 r., a twierdzenia samego skarżącego uniemożliwiają zakwalifikowanie jego sytuacji pod hipotezę art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Przyłączając się do obecnie powszechnej linii orzecznictwa dopuszczającej możliwość nabycia prawa do przedmiotowego świadczenia przez dzieci, które zostały wysiedlone razem z rodzicami deportowanymi do pracy przymusowej, co zresztą wiążąco zostało wyrażone w poprzednim wyroku, Sąd I instancji zaznaczył, że dla nabycia uprawnień skarżącego nie było wystarczające to, że jego ojciec został deportowany do pracy przymusowej (wersja zgodna z twierdzeniami skargi), lecz konieczne było jeszcze ustalenie, czy warunki pobytu samego skarżącego poza dotychczasowym miejscem zamieszkania charakteryzowały się tą szczególną opresyjnością akcentowaną w orzecznictwie na gruncie ustawy o świadczeniu przy definiowaniu pojęcia represji. Sąd I instancji wziął pod uwagę okoliczność, że skarżący nie zaoferował żadnych dowodów, co do warunków swej egzystencji, jak też wyjaśnił, że przez cały okres pobytu w G. mieszkał z rodziną u polskiego gospodarza, który pozwolił im chować kozę, a w zamian za pomoc matki w gospodarstwie dostarczał im żywność, przy czym matka nie podejmowała innej pracy i zajmowała się dziećmi. Sąd stwierdził też, że na rozprawie skarżący oświadczył, że w G. nie było żadnego posterunku policji, a zatem jego rodzina nie była poddana jakiemuś szczególnemu nadzorowi. W ocenie Sądu I instancji, zważywszy na ówczesny wiek skarżącego nie można również mówić o jego wyrwaniu z dotychczasowego środowiska, gdyż w tym okresie życia tworzy je najbliższa rodzina, wśród której stale przebywał. Dlatego też bez względu na to, czy jego ojciec pracował w ramach zaostrzonego reżimu, czy też w ramach powszechnego obowiązku pracy, warunki życia skarżącego nie nosiły cech, którym można byłoby nadać miano represji z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach.

W tym stanie rzeczy, skarga została oddalona, na podst. art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej: "p.p.s.a.".

Skarżący wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zaskarżając go w całości, domagając się jego uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach, ewentualnie zmiany zaskarżonego orzeczenia i przyznania skarżącemu uprawnień do świadczenia pieniężnego wynikającego z ustawy o świadczeniu, jak też zasądzenia na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.. art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach, poprzez uznanie, iż skarżący nie spełnia przesłanek określonych w powyższym przepisie pozwalających na przyjęcie , iż jest on osobą represjonowaną w rozumieniu ww. ustawy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej, podniesiono, że rodzina skarżącego została deportowana do pracy przymusowej , gdy skarżący miał kilka dni, a sam fakt, iż skarżący, jako kilkudniowe dziecko był zmuszony odbyć podroż do całkiem nieznanego dla jego rodziców miejsca stanowi sam w sobie dużą uciążliwość. Wskazywano również na takie okoliczności, jak: - zabranie rodzinie strony całego majątku, - zamieszkanie u obcej dla nich osoby, w jednym pomieszczeniu, znajdującym się na strychu, - nagłe oderwanie skarżącego i jego rodziny na długie lata od swojego naturalnego środowiska, bez żadnego kontaktu z pozostałą rodziną, która została w Z., - znajdowanie się w fatalnej sytuacji materialnej rodziny w okresie deportacji, - odczuwanie głodu, - brak pieniędzy na zakup odzieży, .Zaznaczono, że ówczesna sytuacja skarżącego, była zdecydowanie bardziej niekorzystna od jego rówieśników , którzy pozostali w swoich domach, wychowując się w swoim naturalnym środowisku

Podniesiono, że ojciec strony, wykonujący pracę przymusową w R. oddalonym o 35 km od miejscowości G., praktycznie cały dzień przebywał poza domem, a matka skarżącego wprawdzie była na miejscu , lecz wykonywała prace w gospodarce należącej do osoby u której mieszkali tj. pana H .

Wywodzono, że relacje skarżącego nie mogą być uznane za wiarygodne z uwagi na jego niepamięć szczegółów swojego pobytu w G., co dotyczy jego relacji o braku posterunku policji w miejscowości G.

Podkreślono, że w chwili obecnej jest praktycznie nie możliwym zebranie materiału dowodowego, który mógłby w sposób niebudzący wątpliwości oddać warunki egzystencji, jakie panowały podczas pobytu skarżącego o w okresie deportacji jego i jego z uwagi na śmierć świadków, jak i z powodu zacieraniu wszelkich śladów swojej działalności na terenach okupowanych, przez okupanta.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego, Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutu kasacyjnego, będąc związany granicami skargi kasacyjnej.

Wysunięty zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. przepisu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu, nie był zasadny. Z przepisu tego wynika, że represją w rozumieniu ww. ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 (art. 2 ust. 2 a), Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 ust. 2 b).

Choć brak jest ustawowej definicji deportacji, to w orzecznictwie wypracowano cechy tego pojęcia. Przez "deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć należy przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego i językowego, egzystencją w trudnych warunkach bytowych i w izolacji od dotychczasowego środowiska. Istotne jest więc ustalenie wielu okoliczności, które pozwolą na prawidłową ocenę, czy dana osoba poddana została deportacji. W orzecznictwie zwraca się uwagę, że by można było uznać, że osobę ubiegająca się o świadczenie, poddano deportacji należałoby wykazać takie okoliczności, jak: - znaczna odległość od dotychczasowego miejsca zamieszkania do miejsca, do której dana osoba została wywieziona, - znaczną odległość przebywania jej najbliższej rodziny, - brak możności kontaktu z nią, - szczególnie ciężkie warunki życia po wywiezieniu do pracy przymusowej, - szczególnie ciężki rodzaj wykonywanej pracy, - negatywne nastawienie wobec niej nowego otoczenia, - trudność komunikacji z nim, uwzględniając barierę językową, ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16.12.2009 r., sygn. akt K 49/07 oraz wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: - z dnia 11.02.2014 r., sygn. akt II OSK 670/13; - z dnia 3.12.2013 r., sygn. akt II OSK 1581/12; - z dnia 7.12.2013 r., sygn. akt II OSK 1286/12).

Tymczasem zgromadzony materiał dowodowy w przedmiotowej sprawie, nie potwierdza, by skarżący lub też jego rodzice poddani zostali deportacji.

Jakkolwiek wiek skarżącego w okresie wysiedlenia jego rodziców nie stanowi przeszkody do ustalenia prawa do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004r. sygn. akt OSK 135/04, z dnia 6 czerwca 2008 r., sygn. akt II OSK 979/07; z dnia 23 stycznia 2009 r., sygn. akt II OSK 1456/08, czy z dnia 8 października 2009 r., sygn. akt II OSK 1703/08, publ. na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl), to jednak należao zgodzić się z oceną wyrażoną przez Sąd I instancji, że do uzyskania świadczenia nie było wystarczające ustalenie faktu deportowania ojca strony do pracy przymusowej, lecz konieczne było jeszcze ustalenie, czy warunki pobytu samego skarżącego poza dotychczasowym miejscem zamieszkania charakteryzowały się tą szczególną opresyjnością akcentowaną w orzecznictwie na gruncie ustawy przy definiowaniu pojęcia represji.

W przedmiotowej sprawie te dwa doniosłe dla sprawy fakty, nie zostały wykazane.

Przedłożone przez skarżącego pisemne zeznania dwóch świadków, potwierdzają jedynie fakt przymusowej pracy jego ojca w stolarni na terenie R. Okoliczności jednak powstania obowiązku tej pracy pozostają niewyjaśnione i budzą wątpliwości, zważywszy na obowiązek pracy wszystkich Polaków znajdujących się na terenie Generalnego Gubernatorstwa, jak i na fakt, że ojciec strony dojeżdżał do pracy ze wsi G. do R. samodzielnie pociągiem, co świadczy o braku dozoru okupanta, a to z kolei upodabnia charakter jego pracy z charakterem pracy większości Polaków objętym jej zwykłym obowiązkiem. Nie da się więc jednoznacznie wykazać związku wysiedlenia rodziny strony ze skierowaniem ojca skarżącego do pracy przymusowej.

Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie pozwala również na stwierdzenie, że warunki pobytu skarżącego poza dotychczasowym miejscem zamieszkania charakteryzowały się tą szczególną opresyjnością scharakteryzowana wyżej.

Należało zgodzić się ze stanowiskiem Sądu I instancji, że skarżący nie zaoferował żadnych dowodów, co do warunków swej egzystencji, jak też z jego wyjaśnień nie wynika by warunki te charakteryzowały się ww. cechami szczególnej opresyjności. Z wyjaśnień samego skarżącego wynika, że był on pod opieką swej matki, miał stały kontakt z obojgiem rodziców i ze swoją siostrą, a więc z całą najbliższą rodziną, gospodarz, u którego ona mieszkała był Polakiem. Już choćby te okoliczności świadczą o tym, że warunki pobytu skarżącego nie kwalifikują się do pojęcia represji, w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy.

Należy też stwierdzić, że przytoczona argumentacja zawarta w skardze kasacyjnej nie zmienia powyższej oceny, albowiem zwraca uwagę na dużą uciążliwość sytuacji skarżącego i szereg nagannych działań okupanta podjętych względem niego. Nie oznacza to jednak, że sytuacja strony spełniała przesłanki omawianego pojęcia represji.

Dodać trzeba, że ustawodawca nie posługuje się pojęciem celu, z powodu którego nastąpiła deportacja do pracy przymusowej, należy jednak przyjąć, że chodzi o pracę przymusową na rzecz i korzyść okupanta, często powiązaną z realizacją jego celów wojennych. Oznacza to, że przepisy ustawy o świadczeniu przewidują swoiste zadośćuczynienie finansowe, jednak nie w celu zrekompensowania ciężkich przeżyć związanych z okupacją w ogóle, lecz tylko takich, które były efektem deportacji. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 listopada 2014 r. sygn. akt II OSK 1126/13).

Należy też przypomnieć, że w wyroku z 16 grudnia 2009 r. K 49/07 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że przepisy ustawy o świadczeniu będącej materialnoprawną podstawą orzekania w sprawie, nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych, lecz tylko dla tych, względem których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, osadzenie w obozie pracy bądź deportację. Jest to istotne ze względu na realizowany w praktyce powszechny obowiązek pracy, obejmujący wszystkich mieszkańców Generalnej Guberni bez względu na wiek i stan zdrowia (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r., sygn. akt OPS 5/98, ONSA 1999, nr 1, poz. 1).

W świetle powyższych rozważań uznać należało, że Sąd I instancji prawidłowo stwierdził, że warunki życia skarżącego nie nosiły cech, którym można byłoby nadać miano represji z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu.

Ze wskazanych wyżej względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.

J. Bortkiewicz M. Linska - Wawrzon M. Masternak - Kubiak