Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2280/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-04-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 73 ust. 4
journal: Dz.U. 1998 nr 133 poz 872
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie : Przewodniczący: Sędzia NSA Marzenna Linska-Wawrzon (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Robert Sawuła Sędzia NSA del. Jolanta Sikorska po rozpoznaniu w dniu 2 kwietnia 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. P. i B. P.-D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 kwietnia 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 140/12 w sprawie ze skargi E. P. i B. P.-D. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy ustalenia i wypłaty odszkodowania za nieruchomość 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, 2. zasądza od Wojewody Mazowieckiego na rzecz E. P. i B. P.-D. solidarnie kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 kwietnia 2012 r., I SA/Wa 140/12, oddalił skargę E. P. i B. P.-D. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] grudnia 2011 r. w przedmiocie odmowy ustalenia i wypłaty odszkodowania za nieruchomość.

Wyrok wydany został w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Starosta Powiatu Warszawskiego Zachodniego decyzją z [...] września 2011 r., orzekł o umorzeniu postępowania w sprawie ustalenia odszkodowania za nieruchomość zajętą pod drogę publiczną gminną – ulicę Gwardii Ludowej w Łomiankach, oznaczoną w ewidencji gruntów jako działka nr 245 o pow. 84 m², w obrębie 0005-5, z uwagi na wygaśnięcie roszczenia.

Organ powołał przepis art. 73 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872 ze zm.), z którego wynika, że odszkodowanie za grunty zajęte pod drogi publiczne jest ustalane i wypłacane na wniosek właściciela nieruchomości, złożony w okresie od dnia 1 stycznia 2001 r. do dnia 31 grudnia 2005 r. Po upływie tego okresu roszczenie wygasa.

Po rozpatrzeniu odwołania E. P. i B. P.-D. oraz zbadaniu całości akt sprawy Wojewoda Mazowiecki decyzją z [...] grudnia 2011 r., uchylił w całości decyzję Starosty Powiatu Warszawskiego Zachodniego z [...] września 2011 r., nr [...] i odmówił uwzględnienia wniosku o odszkodowanie.

W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył treść przepisu art. 73 ust. 1 cyt. ustawy, w którego świetle nieruchomości pozostające w dniu 31 grudnia 1998 r. we władaniu Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego, nie stanowiące ich własności, a zajęte pod drogi publiczne, z dniem 1 stycznia 1999 r. stają się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa lub właściwych jednostek samorządu terytorialnego za odszkodowaniem. Zgodnie zaś z art. 73 ust. 4 ustawy, odszkodowanie, o którym mowa w ust. 1, będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek właściciela nieruchomości złożony w okresie od dnia 1 stycznia 2001 r. do dnia 31 grudnia 2005 r. Organ podkreślił, iż określony przez ustawodawcę w art. 73 ust. 4 ustawy termin do składania wniosków o ustalenie i wypłatę odszkodowania za grunty zajęte pod drogi publiczne jest terminem prawa materialnego i ma charakter terminu zawitego (prekluzyjnego), a więc nie może być na wniosek strony, ani z urzędu przedłużany, skracany bądź przywracany. Organ powołał się na uchwałę składu pięciu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 października 1996 r., OPK 19/96, ONSA 1997, nr 2, poz. 56, Lex nr 29260), w której wskazano, że uchybienie terminowi, ograniczającemu w czasie dochodzenie przed powołanym do tego organem praw podmiotowych, powoduje wygaśnięcie tego prawa. Do jego przywrócenia nie jest uprawniony ani orzekający w sprawie organ, ani też sąd, bowiem nie można tu zastosować przepisów prawa procesowego o przywróceniu terminu (art. 58-60 k.p.a.), ani przepisów Kodeksu cywilnego dotyczących przedawnienia roszczeń majątkowych. W związku z tym nie mają tu znaczenia okoliczności usprawiedliwiające spóźnienie zgłoszenia wniosku zdarzeniami niezależnymi od strony.

Wojewoda stwierdził, że nieruchomość zajęta pod drogę publiczną gminną – ulicę Gwardii Ludowej w Łomiankach, oznaczona w ewidencji gruntów jako działka ewidencyjna nr 245 o pow. 84 m², w obrębie ewidencyjnym 0005-5, wchodząca wcześniej w skład nieruchomości uregulowanej w księdze wieczystej KW Nr WA4M/00004118/3, stanowiła w dniu 31 grudnia 1998 r. własność J. P., co zostało ustalone w postępowaniu zakończonym ostateczną decyzją Wojewody Mazowieckiego z [...] września 2010 r., nr [...]. Wniosek o przyznanie odszkodowania za powyższą nieruchomość w terminie przewidzianym przez przepis art. 73 ust. 4 ustawy złożyła w dniu 2[...] grudnia 2005 r. W. P.. Wprawdzie w nagłówku pisma wskazani byli J. i W. P., jednakże wniosek podpisany był wyłącznie przez W. P.. J. P., właściciel spornej nieruchomości, już nie żył, co potwierdza znajdujące się w aktach sprawy postanowienie Sądu Rejonowego dla Warszawy-Żoliborza z 17 lutego 2010 r., [...] stwierdzające, że spadek po J. P., zmarłym 30 sierpnia 2005 r., nabyli: żona W. C. P. oraz córki: E. M. P. i B. P.-D. po 1/3 części spadku każda z nich.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że stosownie do art. 924 w związku z art. 925 k.c. spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Wynika z tego, że 2[...] grudnia 2005 r. uprawnionymi do złożenia wniosku o odszkodowanie za nieruchomość zajętą pod drogę publiczną, pomimo formalnego braku wówczas w obrocie prawnym postanowienia o nabyciu spadku po J. P., były: W. P., E. P. oraz B. P.-D.. Tymczasem z treści wniosku jasno wynika, że W. P. działała we własnym imieniu, nie wspominając o roszczeniach pozostałych uprawnionych osób: E. P. i B. P.-D..

O powyższym świadczy chociażby podpis jedynie W. P. widniejący na wniosku oraz fakt, że w aktach brak jest stosownych pełnomocnictw upoważniających W. P. do występowania w imieniu córek. E. P. oraz B. P.-D. swój wniosek o odszkodowanie złożyły do Kancelarii Starostwa Powiatu Warszawskiego Zachodniego w dniu 1 czerwca 2011 r., czyli po terminie określonym w art. 73 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. Oznacza to tym samym, iż według stanu na dzień zgłoszenia przedmiotowego wniosku strony postępowania nie mogły tego roszczenia skutecznie dochodzić.

Wojewoda Mazowiecki wyjaśnił, że w sprawie nie mógł znaleźć zastosowania przepis art. 209 k.c. stanowiący, że każdy ze współwłaścicieli może wykonywać wszelkie czynności i dochodzić wszelkich roszczeń, które zmierzają do zachowania wspólnego prawa, bowiem przepis tego artykułu nie dotyczy roszczenia o odszkodowanie za utraconą własność, gdyż nie jest to czynność zmierzająca do zachowania wspólnego prawa. Roszczenie o wypłatę odszkodowania za odjętą własność nieruchomości jest bowiem roszczeniem o świadczenie podzielne, przy podzielności zaś świadczenia, wierzytelność dzieli się na tyle niezależnych od siebie części, ilu jest wierzycieli. Tym samy każdy ze współwłaścicieli może we własnym imieniu i w odpowiednim zakresie wynikającym z udziału we współwłasności, domagać się należnego odszkodowania. Złożenie wniosku przez jednego ze współwłaścicieli nieruchomości nie powoduje automatycznie wszczęcia postępowania w sprawie wypłaty odszkodowania na rzecz pozostałych współwłaścicieli nieruchomości, jak też nie tamuje postępowania w sprawie odszkodowania fakt złożenia wniosku tylko przez niektórych współwłaścicieli nieruchomości zajętej. Nie wyklucza to wprawdzie podjęcia przez jednego ze współwłaścicieli czynności mających na celu interes pozostałych i działanie w ich imieniu np., na zasadzie pełnomocnictwa. Organ podkreślił, że w niniejszej sprawie, we wniosku z 2[...] grudnia 2005 r. złożonym przez W. P., nie było jakiejkolwiek wzmianki, jakoby wnioskodawczyni reprezentowała innych współwłaścicieli.

Zdaniem Wojewody Mazowieckiego w sprawie nie mógł mieć zastosowania również przepis art. 33 § 4 k.p.a. odnoszący się do przypadków "mniejszej wagi", a więc prostych życiowych spraw, nie mających charakteru majątkowego, ponieważ ustalenie i wypłacenie odszkodowania z art. 73 ustawy z 13 października 1998 r., zarówno ze względu na swój wyjątkowy charakter, jak i doniosłość skutków finansowych dla strony, takim przypadkiem nie jest.

Podsumowując organ odwoławczy stwierdził, że jakkolwiek słusznym było stanowisko Starosty Powiatu Warszawskiego Zachodniego co do upływu terminu do złożenia wniosku o odszkodowanie, o jakim mowa w art. 73 ust. 4 ustawy, to nie podzielił wyprowadzonych stąd wniosków o bezprzedmiotowości postępowania odszkodowawczego skutkującym jego umorzeniem na podstawie art. 105 k.p.a. Jak stwierdził Wojewoda, w sytuacji kiedy strona domaga się odszkodowania przewidzianego w przepisach prawa materialnego (w niniejszej sprawie w art. 73 powołanej ustawy), ale nienależnego z powodu wygaśnięcia roszczenia, należy wydać decyzję odmawiającą uwzględnienia żądania strony. Upływ terminu do złożenia wniosku jest bowiem przesłanką materialnoprawną, która musi być wykazana w decyzji załatwiającej sprawę co do jej istoty, nie jest natomiast przesłanką procesową, prowadzącą do umorzenia postępowania administracyjnego w myśl art. 105 k.p.a.

E. P. i B. P.-D. w skardze na powyższą decyzję podniosły, że Wojewoda bezpodstawnie stwierdził, że matka skarżących, wnioskiem z 2[...] grudnia 2005 r., wystąpiła o wypłatę odszkodowania za nieruchomość jedynie w swoim imieniu. Tymczasem matka działała w imieniu wszystkich współwłaścicieli, co wynika z faktu, że wniosek był składany również w imieniu nieżyjącego ojca – J. P., a przedmiotem było odszkodowanie za drogę, nie zaś za udział w masie spadkowej. Skarżące zarzuciły organowi pominięcie kwestii bezczynności Starosty Powiatu Warszawskiego Zachodniego, który wiedząc o trzech spadkobiercach J. P. oraz mając wniosek W. P. o odszkodowanie za drogę (a nie za nie udział) powinien zażądać pełnomocnictwa od pozostałych spadkobierców. Nie dokonując tego Wojewoda naruszył – w ocenie skarżących – art. 7, 9 i 33 § 4 k.p.a. Ponadto zarzucono organowi naruszenie art. 7 i 9 k.p.a. w związku z brakiem ustalenia faktu podpisania wniosku jedynie przez W. P. w sytuacji, gdy jako wnioskodawcę oznaczono dwie osoby. To z kolei uniemożliwiło skarżącym wyjaśnienie faktycznego zamiaru wypłaty odszkodowania na rzecz wszystkich spadkobierczyń J. P..

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku stwierdził, że wniosek skarżących o odszkodowanie za działkę przy ul. Gwardii Ludowej z 26 maja 2011 r., uzupełniony pismem z 27 lipca 2011 r., został bezspornie złożony po dniu 31 grudnia 2005 r., a więc po terminie określonym w art. 73 ust. 4 ustawy. Dlatego Wojewoda Mazowiecki, działając w oparciu o powyższy przepis, prawidłowo odmówił uwzględnienia wniosku skarżących.

Zdaniem Sądu słuszne są wywody organu, że wskazany w ustawie termin na złożenie wniosku o ustalenie odszkodowania jest terminem prawa materialnego i ma charakter terminu zawitego (prekluzyjnego), a więc nie może być on na wniosek strony, ani z urzędu przedłużany, skracany bądź przywracany (art. 58 i 59 k.p.a.). Zgodnie z wolą ustawodawcy przekroczenie określonego wyżej terminu powoduje wygaśnięcie roszczenia o przyznanie odszkodowania. Wobec tego strona traci możliwość dochodzenia przysługujących jej uprawnień do zgłoszenia żądania bez względu na okoliczności usprawiedliwiające spóźnienie zgłoszenia wniosku, nawet jeżeli są to zdarzenia niezależne od strony.

Sąd Wojewódzki wskazał, że z treści wniosku z 26 maja 2011 r., jaki i pism uzupełniających wniosek wynika, że E. P. i B. P.-D. zwróciły się z prośbą o odszkodowanie za nieruchomość gruntową nr 245, wywłaszczoną pod drogę publiczną. Wnioskodawczynie wyjaśniły, że w grudniu 2005 r. wniosek o odszkodowanie za tę nieruchomość złożyła ich matka W. P., jako współmałżonka właściciela. Zaznaczyły przy tym, że nie złożyły wówczas wniosku o odszkodowanie, gdyż nie miały w ich ocenie podstaw prawnych, bowiem nie dysponowały postanowieniem spadkowym po ojcu.

Odnosząc się do wniosku z 2[...] grudnia 2005 r. Sąd stwierdził, że wniosek ten został złożony jedynie w imieniu W. P., jako spadkobierczyni po J. P. który, jak oświadczyła E. P. na rozprawie sądowoadministracyjnej – był jedynym właścicielem wywłaszczonej nieruchomości. Jako, że w dniu 30 sierpnia 2005 r. J. P. zmarł, z wnioskiem o odszkodowanie mogli do 31 grudnia 2005 r. wystąpić jego spadkobiercy, tj. W. P., E. P. i B. P.-D., pomimo formalnego braku wówczas w obrocie prawnym postanowienia o nabyciu spadku. Tymczasem z treści wniosku z 2[...] grudnia 2005 r. jasno wynika, że W. P. działała we własnym imieniu, nie wspominając o roszczeniach pozostałych uprawnionych osób: E. P. i B. P.-D.. O powyższym, zdaniem Sądu, świadczy chociażby podpis jedynie W. P. widniejący na wniosku, użyta forma czasownikowa "zwracam się" oraz fakt, że w aktach brak jest stosownych pełnomocnictw upoważniających W. P. do występowania w imieniu córek. Oświadczenie E. P. złożone na rozprawie sądowoadministracyjnej, że W. P. miała ustne upoważnienia do działania zarówno w jej imieniu, jak i w imieniu siostry, nie ma znaczenia w sprawie, gdyż zgodnie z art. 33 § 2 k.p.a. pełnomocnictwo powinno być udzielone na piśmie lub zgłoszone do protokołu. Organ nie mógł też zastosować w sprawie odszkodowawczej domniemania z art. 33 § 4 k.p.a., bowiem sprawa nie należy do spraw "mniejszej wagi".

W ocenie Sądu skarżące złożyły wniosek o odszkodowanie za wywłaszczoną pod drogę publiczną nieruchomość po terminie wynikającym z art. 73 ust. 4 ustawy. Charakter materialnoprawny uchybionego terminu powoduje, iż bezsprzecznie należało odmówić uwzględnienia wniosku o przyznanie odszkodowania.

Sąd podkreślił, że z uwagi na skargowy charakter postępowania zmierzającego do ustalenia i wypłaty odszkodowania, skarżące nie mogły oczekiwać, że organ z urzędu poszukiwał będzie wszystkich następców prawnych J. P. i że zostaną one poinformowane o wszystkich uprawnieniach, jakie im przysługują odnośnie przedmiotowego postępowania odszkodowawczego jeszcze przed złożeniem przez nie wniosku. Ustawodawca ukształtował postępowanie o odszkodowanie za przejętą nieruchomość jako postępowanie wszczynane jedynie na wniosek podmiotu uprawnionego. W gestii właściciela – podmiotu uprawnionego – leży dbanie o ochronę własnych interesów i uprawnień. Zakreślenie terminu do skutecznego dochodzenia odszkodowania przewidzianego w art. 73 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. nie pozostaje w sprzeczności z Konstytucją, ani żadnym innym przepisem prawa powszechnie obowiązującego, stąd zarzutów dotyczących naruszenia norm prawa procesowego poprzez niewezwanie pozostałych spadkobierców J. P. do podpisania wniosku z 2[...] grudnia 2005 r. w ocenie Sądu nie można uznać za uzasadnione.

Sąd uznał, że decyzja Wojewody Mazowieckiego z 2[...] grudnia 2011 r. uchylająca decyzję Starosty Powiatu Warszawskiego Zachodniego z [...] września 2011 r. i orzekająca co do istoty sprawy w sytuacji, gdy organ I instancji umorzył postępowanie w sprawie, nie narusza zasady dwuinstancyjności postępowania, wyrażonej w art. 15 k.p.a. Sąd stwierdził bowiem, że zasada ta została zrealizowana z uwagi na fakt, że w sprawie zapadły dwa rozstrzygnięcia dwóch różnych organów i że rozstrzygnięcia te zostały poprzedzone przeprowadzeniem (przez każdy z organów) postępowania umożliwiającego osiągnięcie celów, dla których postępowanie to było prowadzone.

Mając powyższe na uwadze Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270).

E. P. i B. P.-D. w skardze kasacyjnej od powyższego orzeczenia wniosły o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciły błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 73 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną w ten sposób, że Sąd błędnie zinterpretował te przepisy, gdyż nie uwzględnił, że wniosek matki wywiera skutek również wobec córek, jako współwłaścicieli nieruchomości.

Zarzuciły ponadto naruszenie przepisów postępowania które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to jest art. 9 k.p.a. poprzez niepouczenie strony przez organ o obowiązku złożenia podpisu drugiego wnioskodawcy J. P. na wniosku o odszkodowanie lub też o obowiązku złożenia dodatkowych wniosków o odszkodowanie w imieniu córek, w ten sposób naruszając zasadę informowania stron

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że W. P. składając wniosek o odszkodowane w dniu 2[...] grudnia 2005 r. działała w imieniu wszystkich współwłaścicieli, bowiem świadczy o tym fakt, iż złożyła wniosek o "Odszkodowanie za drogę nie zaś za udział w masie spadkowej, która przysługiwała spadkobiercom J. P.".

Starosta Powiatowy w Ożarowie Mazowieckim naruszył art. 9 k.p.a. ponieważ przyjmując wniosek z dnia 2[...] grudnia 2005 r. nie tylko nie poinformował należycie stronę o okolicznościach faktycznych i prawnych, jakie mogły mieć wpływ na wynik sprawy, ale udzielił błędnej informacji, że dzieci W. P., które są również współwłaścicielami wywłaszczonej nieruchomości nie są zobowiązane do składania wniosku o odszkodowanie.

Zdaniem skarżących organ miał świadomość, iż w sprawie wniosek z dnia 2[...] grudnia 2005 r. złożył również J. P. i w żaden sposób nie udzielił informacji wnioskodawcom o konieczności uzupełnienia wniosku poprzez podpisanie wniosku przez J. P. czy też załączenie do akt sprawy upoważnienia dla W. P. do występowania w imieniu męża. Zaznaczono również, że do roku 2010 otrzymywane w sprawie odszkodowania pisma były adresowane na mamę skarżącej i na zmarłego tatę. Takie uchybienie proceduralne nie powinny – zdaniem strony – negatywnie wpływać na jej sytuację.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, zwanej dalej "p.p.s.a.") Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę wyłącznie nieważność postępowania, której przesłanki określone zostały w § 2 wymienionego przepisu.

Wobec niestwierdzenia przyczyn nieważności, skargę kasacyjną należało rozpoznać w granicach przytoczonych w niej podstaw.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że niezasadnie w skardze kasacyjnej sformułowany został zarzut co do wykładni art. 73 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz.U. z 1998 r. Nr 133, poz. 872).

Zgodnie z wymienionym przepisem za nieruchomości zajęte pod drogi publiczne, które z mocy prawa stały się własnością Skarbu Państwa lub właściwych jednostek samorządu terytorialnego wypłacane jest odszkodowanie na wniosek właściciela nieruchomości złożony w okresie od dnia 1 stycznia 2001 r. do dnia 31 grudnia 2005 r. Na tle przytoczonej regulacji utrwalony został pogląd w orzecznictwie sądów administracyjnych, że postępowanie w sprawie ustalenia i wypłaty odszkodowania może zostać wszczęte wyłącznie na wniosek właściciela nieruchomości, czyli na żądanie strony uprawnionej do uzyskania odszkodowania.

Odszkodowanie związane jest z wartością nieruchomości, jak też wartością udziału we współwłasności nieruchomości każdego z właścicieli. Oznacza to, że w sprawie wszczynanej na wniosek każdy ze współwłaścicieli występuje samodzielnie o wypłatę odszkodowania. Natomiast złożenie wniosku przez jednego ze współwłaścicieli nieruchomości nie powoduje automatycznie wszczęcia postępowania w sprawie wypłaty odszkodowania na rzecz pozostałych współwłaścicieli nieruchomości, jak też nie tamuje postępowania w sprawie odszkodowania fakt złożenia wniosku tylko przez niektórych współwłaścicieli zajętej nieruchomości. Każdy ze współwłaścicieli nieruchomości, niezależnie od pozostałych ma własne roszczenie o odszkodowanie odpowiadające jego udziałowi we własności nieruchomości. Tym samym termin do wystąpienia o odszkodowanie biegnie indywidualnie dla każdego z nich.

W przypadku śmierci właściciela nieruchomości przed datą wygaśnięcia roszczenia o odszkodowanie uprawnionymi do wystąpienia o wypłatę odszkodowania są jego spadkobiercy, przy czym w razie współwłasności każdy z nich uprawniony jest odrębnie do dochodzenia własnego roszczenia. Podzielność roszczenia o zapłatę odszkodowania skutkuje tym, że tak jak każdy ze współwłaścicieli nieruchomości, tak też każdy ze spadkobierców właściciela nieruchomości przejętej w omawianym trybie posiada wywodzony z prawa materialnego administracyjnego i cywilnego indywidualny interes prawny w realizacji roszczenia odszkodowawczego, jedynie w zakresie własnych uprawnień, natomiast nie posiada go co do realizacji uprawnień pozostałych współwłaścicieli lub spadkobierców. Oczywiście nie ma przeszkód procesowych do wspólnego inicjowania przez współwłaścicieli (spadkobierców) jednego postępowania w przedmiocie wypłaty odszkodowania każdemu z uprawnionych, proporcjonalnie do posiadanego udziału (por. wyrok WSA w Krakowie z 17 marca 2008 r., II SA/Kr 810/07; wyrok WSA w Krakowie z 29 czerwca 2010 r., II SA/Kr 1384/09; wyrok WSA w Warszawie z 21 października 2011 r., I SA/Wa 1033/11).

Z treści zaskarżonego wyroku oraz z kontrolowanych decyzji wynika, że przy rozpoznawaniu sprawy zarówno organy obu instancji jak i Sąd Wojewódzki kierowały się właściwym rozumieniem przepisu stanowiącego podstawę prawną wydanych rozstrzygnięć. Sporne natomiast stały się ustalenia faktyczne mające wpływ na zastosowanie w sprawie przepisu art. 73 ust. 4 cyt. ustawy w zakresie w jakim stanowi on o wygaśnięciu roszczenia odszkodowawczego na zgłoszenie wniosku o wypłatę odszkodowania. Mianowicie Sąd Wojewódzki zaakceptował stanowisko organu odwoławczego, który przyjął, że wniosek z 2[...] grudnia 2005 r. o odszkodowanie za nieruchomość stanowiącą własność J. P., zmarłego 30 sierpnia 2005 r., złożony został tylko przez jego małżonkę W. P.. Natomiast córki zmarłego, jako spadkobiercy właściciela przejętej nieruchomości wystąpiły z odrębnym wnioskiem o odszkodowanie dopiero 26 maja 2011 r., a więc po terminie zastrzeżonym ustawowo, co skutkowało odmową uwzględnienia ich żądań. W związku z treścią odwołania skarżących oraz skargi złożonej do Sądu, wyjaśnieniu w sprawie podlegała przede wszystkim kwestia, czy wniosek z 2[...] grudnia 2005 r. wszczął postępowanie w przedmiocie odszkodowania należnego wszystkim spadkobiercom właściciela przejętej nieruchomości ewentualnie czy doszło wyłącznie do wszczęcia postępowania o wypłatę odszkodowania przysługującego Wincencie P., a wniosek z 26 maja 2011 r. złożony przez jej córki doprowadził do wszczęcia odrębnego postępowania.

Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zawarł stwierdzenie, że: "Zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że skarżące złożyły wniosek o odszkodowanie za wywłaszczona pod drogę publiczną nieruchomość po terminie wynikającym z art. 73 ust. 4 ustawy".

Tymczasem materiał dowodowy, którym dysponował Sąd Wojewódzki nie był na tyle kompletny, aby mógł posłużyć ustaleniom i ocenie co do zachowania terminu przewidzianego na złożenie wniosku o wypłatę odszkodowania. Jako przedwczesne zatem należało uznać wnioskowanie Sądu co do kwestii wygaśnięcia roszczeń dochodzonych przez skarżące.

Zaznaczyć przede wszystkim należy, że skierowane do organu pisma skarżących z maja i czerwca 2011 r. powinny być analizowane w kontekście akt administracyjnych w sprawie zapoczątkowanej wnioskiem złożonym 2[...] grudnia 2005 r. przez W. P.. Nieprawidłowe było kategoryczne rozstrzygnięcie spornej kwestii na podstawie tej tylko dokumentacji, którą przedstawił organ oraz same skarżące.

Dla wyjaśnienia tego, czy wniosek skarżących stanowi kontynuację żądania zgłoszonego pismem z 2[...] grudnia 2005 r., konieczne było uwzględnienie dokumentacji obrazującej całość postępowania przeprowadzonego w pierwszej sprawie. W szczególności z akt administracyjnych powinno wynikać, na jakiej podstawie przyjęto, że wnioskodawcą była wyłącznie W. P., jeżeli we wniosku wpisany był również J. P., a zgłoszone żądanie wyraźnie dotyczyło odszkodowania za całą nieruchomość. Przy takiej treści wniosku organ miał obowiązek wezwać W. P. o złożenie pełnomocnictwa bądź wezwać drugiego wnioskodawcę do złożenia stosownego oświadczenia, a w momencie ustalenia jego śmierci konieczne było wezwanie o wskazanie spadkobierców.

W takim stanie sprawy istotne było ustalenie w jakiej dacie organ administracji powziął wiadomość o śmierci właściciela nieruchomości i jakie czynności procesowe podjął w kierunku ustalenia jego następców prawnych.

Oczywiście takie procedowanie nie byłoby konieczne gdyby pierwszy wniosek pochodził wyłącznie od W. P.. Wówczas trafna byłaby uwaga Sądu Wojewódzkiego, że organ nie miał obowiązku poszukiwać następców prawnych właściciela przejętej nieruchomości. Wbrew jednak stwierdzeniu Sądu Wojewódzkiego, zawartemu w uzasadnieniu wyroku, treść wniosku z 2[...] grudnia 2005 r. nie była na tyle oczywista, aby można było bez zastrzeżeń przyjąć, że W. P. występując o odszkodowanie działała tylko we własnym imieniu, a więc rzeczą organu było dokonanie w tym zakresie niezbędnych ustaleń.

Niewątpliwie zgodzić się należy z zarzutem kasacyjnym, że działania organu należy rozpatrywać w kontekście wymogów art. 9 k.p.a. stanowiącego, że organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły skody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

Sąd Wojewódzki nie mógł tego aspektu sprawy pominąć przy badaniu legalności zaskarżonej decyzji, zwłaszcza że w odwołaniu od decyzji Starosty z [...] września 2011 r. nr [...] wnioskowano o połączenie do wspólnego rozpoznania również odwołania złożonego przez W. P. od decyzji Starosty z tej samej daty o nr 581/2011, natomiast jako dowód powołano pisma składane w toku postępowania wszczętego wnioskiem z 2[...] grudnia 2005 r.

Nieuwzględnienie powyższych okoliczności przez Sąd Wojewódzki i rozpatrzenie niniejszej sprawy w oderwaniu od postępowania prowadzonego z udziałem W. P. doprowadziło do tego, że przedwczesna okazała się ocena co do zastosowania przez organ odwoławczy art. 73 ust. 4 cyt. ustawy. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy obowiązkiem Sądu Wojewódzkiego będzie zatem przeprowadzenie dowodów uzupełniających z dokumentów w trybie art. 106 § 3 p.p.s.a., w zakresie niezbędnym do wyjaśnienia okoliczności istotnych dla oceny legalności kontrolowanej decyzji.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji, zgodnie z art. 185 § 1 p.p.s.a. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego podjęto na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.