Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1209/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-05-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność zaskarżonej decyzji
Powołane przepisy: article: art. 145  par. 1  pkt 2,  art. 200
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 10,  art. 109  par. 1,  art. 156  par. 1,  art. 30  par. 4 i 5,  art. 97  par. 1  pkt 1,  art. 105  art. 7 art. 8 art. 28  art. 107  par. 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska Sędziowie WSA Dariusz Pirogowicz WSA Iwona Kosińska (spr.) Protokolant starszy referent Monika Bodzan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 maja 2017 r. sprawy ze skargi B. W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz B. W. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] lutego 2014 r., nr [...] , po rozpatrzeniu wniosku B.W. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2004 r., nr [...] odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] listopada 1948 r. w przedmiocie uznania, że nieruchomość ziemska pod nazwą [...] o powierzchni [...] ha, położona w powiecie [...], stanowiąca własność E.P., podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13).

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że Urząd Wojewódzki [...] orzeczeniem z dnia [...] września 1948 r. uznał, że powyżej opisana nieruchomość podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Orzeczenie to zostało utrzymane w mocy decyzją Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] listopada 1948 r., z tym uzupełnieniem, że przedmiotowa nieruchomość posiada ponad [...] ha użytków rolnych.

Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności tych decyzji wystąpiła J.P., jako następca prawny dawnego właściciela nieruchomości. Wniosek ten został podtrzymany przez jej następczynię prawną B. W.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] lipca 2004 r. odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] listopada 1948 r., wskazując na jego prawidłowość. B.W. wystąpiła z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do jego złożenia. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi postanowieniem z dnia [...] marca 2011 r. przywrócił wnioskodawczyni termin do wniesienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a po jego rozpatrzeniu Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] marca 2012 r. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2004 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpatrzeniu skargi na decyzje organu nadzoru, wyrokiem z dnia 19 marca 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 786/12 stwierdził nieważność decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2012 r. oraz postanowienia tego organu z dnia [...] marca 2011 r. Sąd wskazał, że doszło do nieprawidłowego wniesienia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, jak również wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, z uwagi na fakt, że wnioski te nie zostały podpisane przez wnioskodawcę. Po wezwaniu wnioskodawczyni do uzupełnienia braków formalnych przedmiotowych wniosków Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi postanowieniem z dnia [...] października 2013 r. przywrócił termin do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2004 r. Po rozpatrzeniu wniosku organ nadzoru decyzją z dnia [...] lutego 2014 r. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2004 r. odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] listopada 1948 r. w przedmiocie uznania, że nieruchomość ziemska pod nazwą [...], stanowiąca własność E.P. podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia Minister przywołał treść § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51) oraz art. 2 ust. 1 lit e oraz art. 2 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Minister wskazał, że Urząd Wojewódzki [...] , wydając powołane orzeczenie z 1948 r., stanął na stanowisku, że E.P. był w dniu 1 września 1939 r. właścicielem nieruchomości o powierzchni [...] ha, w tym użytków rolnych ponad [...] ha – co szczegółowo uzasadnił. Organ nadzoru wyjaśnił, że Urząd Wojewódzki prawidłowo odmówił uwzględnienia aktu notarialnego dnia [...] czerwca 1946 r., mocą którego E.P. sprzedał działkę o pow. [...] ha A.P.. Minister podniósł, że nie zachowały się działy I i II tomu księgi wieczystej "[...]". Jednakże czynności cywilnoprawne sprzed 1939 r., na które powołał się Urząd Wojewódzki [...] , mają potwierdzenie w odpisach treści zaprojektowanych do działu II księgi hipotecznej pod nazwą "[...]" powiatu [...], sporządzonych przez Wydział Hipoteczny Sądu Okręgowego w [...]. Zestawienie tych czynności znalazło się w sprawozdaniu z dnia [...] sierpnia 1948 r., stanowiącym podstawę ustaleń zawartych w kwestionowanym obecnie orzeczeniu Urzędu. Z zaprojektowanych treści wpisów do księgi wieczystej oraz sprawozdania z dnia [...] sierpnia 1948 r. wynika, że E.P. w 1919 r. odziedziczył po matce [...] ha gruntu. W kolejnych latach nabył od I.S. działkę o powierzchni [...] ha, sprzedał S. H. działkę o powierzchni [...] ha i nabył od B.P. działkę o powierzchni [...] ha oraz sprzedał J. i J. C. działkę o powierzchni [...] ha, a J. i A.P. działkę o powierzchni [...] ha. Przy czym Minister podkreślił, że w orzeczeniu z 1948 r. nieprecyzyjnie wskazano, że E.P. "nabył od współspadkobierców siostry I.S. i brata B.P. [...] ha". Tymczasem określona powierzchnia dotyczyła jedynie nieruchomości nabytej od B. P. , natomiast powierzchnia nieruchomości nabytej od I.S. , pominięta w orzeczeniu, wynosiła [...] ha. Jednakże, zdaniem Ministra, przeoczenie to nie miało znaczenia dla rozstrzygnięcia, ponieważ łączna powierzchnia nieruchomości E.P. została w kontrolowanych orzeczeniach z 1948 r. wskazana prawidłowo.

Minister zwrócił także uwagę na fakt, że zgodnie z art. 1 rozporządzenia tymczasowego Rady Ministrów z dnia 1 września 1919 r. normującego przenoszenie własności nieruchomości ziemskich (Dz. U. Nr 73, poz. 428) umowy o przeniesieniu prawa własności nieruchomości ziemskich wymagały dla swej ważności poprzedniego zezwolenia władzy państwowej i E.P. otrzymał odpowiednie zezwolenia na przywołane transakcje kupna i sprzedaży sprzed 1939 r., co potwierdza materiał dowodowy sprawy. Zatem wspomniane czynności były prawnie skuteczne, a w ich wyniku E.P. był w dniu 1 września 1939 r. właścicielem nieruchomości o pow. [...] ha, w tym [...] ha użytków rolnych (dokumentacja geodezyjno-prawna).

Organ nadzoru podkreślił, że organy wydające orzeczenia z 1948 r. stwierdziły, że powierzchnia nieruchomości wynosiła [...] ha, w tym użytków rolnych ponad [...] ha. Przy czym tak określona powierzchnia majątku odpowiadała areałowi wskazanemu w podpisanym przez E.P. protokole zabezpieczającym z dnia [...] października 1948 r. a także w sprawozdaniu z dnia [...] sierpnia 1948 r., opracowanym na podstawie wyciągu odpisów treści zaprojektowanych do działu II księgi hipotecznej pod nazwą "[...]". Natomiast protokół z dnia [...] maja 1948 r. określał obszar ogólny nieruchomości na [...] ha. Zdaniem Ministra uznać więc trzeba, że pomimo tych drobnych różnic organy wydające orzeczenia z 1948 r. trafnie określiły wielkość majątku E.P. i tym samym nie naruszyły prawa, stwierdzając podpadanie przedmiotowego majątku pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu, gdyż bezsprzecznie przekraczał on [...] ha użytków rolnych.

Z kolei odnosząc się do przedłożonej przez wnioskodawczynię opinii geodety J. N. z dnia [...] lipca 2004 r., Minister zauważył, że dokument ten nie uwzględnia nabycia przez E.P. działki gruntu o powierzchni [...] ha nabytej od B.P.. Ponadto opracowanie nie zostało oparte na archiwalnych mapach, których sporządzającemu opinie nie udało się odnaleźć, a zebrane dowody, jak wskazano w końcowej części tego dokumentu, nie pozwoliły jednoznacznie określić granic nieruchomości E.P.. Tym samym Minister odmówił mocy dowodowej ww. opinii. Organ nadzoru oparł się natomiast na dokumentacji geodezyjno-prawnej sporządzonej we wrześniu 2011 r. przez W.K. , która uwzględnia archiwalną kopię mapy "[...]" i zawiera jednoznaczne wskazanie nieruchomości stanowiących własność E.P..

Odnosząc się natomiast do sprzedaży przez E.P. działki o powierzchni [...] ha A. P. , Minister podniósł, że sprzedaży tej dokonano w 1946 r., zatem czynność ta była w rozumieniu art. 2 ust. 2 dekretu nieważna i organy orzekające w 1948 r. słusznie odmówiły uwzględniania tej transakcji. Z tego samego powodu na ocenę spełniania przez przedmiotową nieruchomość przesłanek z art. 2 ust 1 lit e dekretu nie mogła mieć wpływu dokonana w dniu [...] sierpnia 1948 r. sprzedaż A. H. działki o powierzchni [...] ha. Przy czym bez znaczenia w sprawie pozostaje "uznanie" przez władze państwowe pismem z dnia [...] czerwca 1957 r. dokonania tej transakcji sprzedaży, gdyż organy orzekające w 1948 r. brały pod uwagę stan prawny nieruchomości istniejący w 1939 r.

W odniesieniu do przedłożonego przez wnioskodawczynię przy piśmie z dnia [...] stycznia 2006 r. wykazu kultur i zasiewów majątku [...] z dnia [...] stycznia 1957 r. określającego powierzchnię orną majątku na [...] ha, Minister wskazał, że pismo to nie dawało podstaw do stwierdzenia, że nieruchomość nie podpadała pod działanie dekretu. Na terenie województwa [...] przejęciu podlegały bowiem nieruchomości, których rozmiar łączny przekraczał bądź [...] ha powierzchni ogólnej, bądź [...] ha użytków rolnych. Jednocześnie użytki rolne nie mogą być utożsamiane z użytkami ornymi, gdyż użytki rolne stanowiły grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Poza tym w aktach znajduje się wykaz kultur i zasiewów z dnia [...] stycznia 1949 r., z którego wynika, że powierzchnia gruntów ornych majątku wynosiła [...] ha, co koresponduje z ustaleniami zawartymi w przywołanych protokołach z 1948 r. W ocenie Ministra powierzchnia gruntów ornych wskazanych w wykazie z 1957 r. nie obejmuje części przejętej nieruchomości, która została następnie zwrócona A.H. .

W efekcie omówionych wyżej rozważań Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że [...] Urząd Wojewódzki oraz Minister Rolnictwa i Reform Rolnych, wydając orzeczenia z 1948 r., nie naruszyły prawa w sposób rażący. Organy prawidłowo oceniły powierzchnię nieruchomości E.P. i na tej podstawie słusznie stwierdziły, że nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu. Ponadto Minister nie stwierdził, aby w niniejszej sprawie zachodziła którakolwiek z przesłanek określonych w art. 156 § 1 kpa, a zatem uznał, że brak jest podstaw do stwierdzenia nieważności kontrolowanych orzeczeń z 1948 r.

Mając powyższe na uwadze, organ nadzoru utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2004 r.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2014 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła B. W. . Zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie:

I - prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, czyli:

- § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w związku z art. 2 ust. 1 lit e dekretu poprzez ich błędne zastosowanie i uznanie, że sporna nieruchomość podpadała pod działanie dekretu i przeszła na własność Skarbu Państwa, mimo że przed przekazaniem nieruchomości w zarząd państwowy właściciel dokonał sprzedaży dwóch działek i jedna z tych umów została uznana za ważną,

- art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że [...] stanowiący część [...] podpadał pod działanie dekretu, mimo że nie był on funkcjonalnie związany z pozostała częścią nieruchomości,

II - przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, czyli:

- art. 156 § 1 kpa poprzez jego niezastosowanie i nieuznanie, że przy wydawaniu zaskarżonej decyzji doszło do rażącego naruszenia prawa, pomimo że w skarżonym orzeczeniu błędnie oznaczono powierzchnię przejętej nieruchomości oraz błędnie przyjęto, ze jej całość podlegała przepisom dekretu,

- art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 kpa poprzez niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego, niezbędnego do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, niepoczynienie ustaleń, co do tego, czy cała nieruchomość miała charakter rolniczy i czy pomiędzy częścią [...] a gospodarstwem rolnym zachodził związek funkcjonalny.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. W obszernym uzasadnieniu skargi strona przedstawiła argumentację na zasadność skargi, m.in. wskazała, że na potrzeby postępowania dotyczącego przejęcia spornego majątku na cele reformy rolnej sporządzono protokół zabezpieczający z dnia [...] października 1948 r., który zawierał wyszczególnienie gruntów znajdujących się w majątku i który wskazywał m.in., że jego częścią był park o powierzchni [...] ha oraz podwórza i budynki o powierzchni również [...] ha. Załącznik nr [...] do protokołu zawierał dokładny wykaz budynków przejętego majątku. Organy orzekające w 1948 r. nie wyjaśniły natomiast, czy pomiędzy [...] a pozostałą częścią nieruchomości zachodził związek funkcjonalny. Natomiast budynki te stanowiły rezydencję o charakterze reprezentacyjnym i nie były powiązane z produkcją rolną. Zatem [...] nie powinien podpadać pod przepisy dekretu.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2016 r. Dz. U. poz. 718, ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonana przez Sąd analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego doprowadziła do uwzględnienia skargi, aczkolwiek z innych względów niż w niej podniesiono.

Sąd uznał, że musi zostać stwierdzona nieważność decyzji organu nadzoru, ponieważ obarczona jest ona wadą, którą na mocy art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu, czyli z uwagi na stwierdzenie, że zachodzą przesłanki określone w art. 156 kpa, dające podstawę do stwierdzenia nieważności zaskarżonego rozstrzygnięcia.

W niniejszej sprawie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi prowadził bowiem postępowanie z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, czyniąc jego stroną osobę nieżyjącą w dacie wydania tej decyzji. Takie naruszenie prawa nie daje Sądowi żadnego wyboru i powoduje uwzględnienie skargi, niezależnie od tego, czy uchybienie to miało, czy nie miało wpływu na wynik sprawy (tak samo Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 27 marca 2009 r., sygn. akt II OSK 151/09 i Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 23 maja 2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 532/07).

Jedną z podstawowych zasad postępowania administracyjnego jest zasada czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym, wyrażona w art. 10 kpa, zgodnie z którą organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Z powołanej zasady wynika między innymi obowiązek organu ustalenia z urzędu stron danego postępowania, powiadomienia stron o wszczęciu postępowania, a także doręczenia wszystkim podmiotom będącym stronami wydanych w sprawie rozstrzygnięć. Zgodnie zaś z treścią art. 109 § 1 kpa organ doręcza stronom na piśmie zapadłą w sprawie decyzję administracyjną. Przepis art. 109 § 1 kpa daje organowi prawo doręczenia decyzji administracyjnej na piśmie jedynie stronom postępowania zakończonego tą decyzją. Z doręczeniem decyzji administracyjnej wiążą się bowiem przewidziane w Kodeksie postępowania administracyjnego skutki prawne. Nałożony na organ obowiązek prawidłowego ustalenia, na każdym etapie postępowania administracyjnego, kręgu stron postępowania administracyjnego ma, w świetle art. 156 § 1 kpa, szczególne znaczenie, także z tego powodu, że jego naruszenie stanowi przesłankę, która uzasadnia stwierdzenie nieważności przez sąd administracyjny zaskarżonego rozstrzygnięcia dotkniętego taką kwalifikowaną wadą postępowania administracyjnego. W razie śmierci strony w toku postępowania administracyjnego organ prowadzący postępowanie powinien rozważyć, czy uprawnienie lub obowiązki, których dotyczy postępowanie, mają charakter osobisty czy rzeczowy lub majątkowy. W zależności od tej oceny organ administracyjny wyda decyzję o umorzeniu postępowania w przypadku uprawnień lub obowiązków osobistych bądź też w sprawach dotyczących praw zbywalnych lub dziedzicznych do zajęcia miejsca dotychczasowej strony wezwie jej następców prawnych (art. 30 § 4 kpa). W przypadku, gdy wezwanie spadkobierców zmarłej strony do udziału w postępowaniu nie jest możliwe i nie zachodzą wskazane w art. 30 § 5 kpa okoliczności, a postępowanie nie stało się bezprzedmiotowe, należy zawiesić postępowanie na podstawie art. 97 § 1 pkt 1 kpa. Podstawową regułą postępowania administracyjnego jest bowiem jego prowadzenie wobec osób żyjących, a w konsekwencji doręczania wyłącznie takim osobom decyzji. Jeżeli zaś organ administracji wydał decyzję z naruszeniem przepisu art. 30 § 4 i 5 kpa, art. 97 § 1 pkt 1 kpa bądź art. 105 kpa czy też skierował decyzję do osoby zmarłej, to wadliwość takiej decyzji pozwala na ewentualne jej uchylenie, jeżeli jest ona badana w trybie odwoławczym, a sądowi administracyjnemu dokonującemu kontroli legalności pozwala na stwierdzenie nieważności takiego rozstrzygnięcia. Skierowanie decyzji do zmarłej strony, tj. osoby, która w danym momencie nie miała już przymiotu strony, jest wadliwością decyzji, która nie podlega konwalidacji, w szczególności na etapie postępowania odwoławczego. Jak podkreśla się w orzecznictwie i doktrynie, prowadzenie postępowania administracyjnego w stosunku do osoby zmarłej i wydanie decyzji ocenione być musi jako rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Charakter strony przysługujący osobie fizycznej wygasa bowiem z jej śmiercią. Oznacza to, że w stosunku do osób zmarłych nie można wszczynać postępowań i wydawać decyzji. Skoro doszło do wydania decyzji w stosunku do osoby zmarłej, należy przyjąć, że jest ona obarczona wadą nieważności i powinna być usunięta z obrotu prawnego, aby nie wywoływała skutków prawnych (por. wyroki NSA z 27 kwietnia 1983 r., sygn. akt II S.A. 261/83, LEX 10693; z 14 listopada 2001 r., sygn. akt I S.A. 2462/99, LEX 82653; wyrok WSA w Warszawiewie z 20 sierpnia 2006 r., sygn. akt IV S.A/Wa 1973/05, LEX 258282; Małgorzata Stahl - glosa do wyroku NSA, sygn. 261/83 - OSPiKA 1984 r., Z. 5, poz. 108). Nie ma przy tym znaczenia, czy organ prowadząc postępowanie wiedział, że osoby te nie żyją, czy też takiej wiedzy nie posiadał. Powinien bowiem w sposób prawidłowy, na każdym etapie postępowania, ustalić krąg podmiotów mających interes prawny w uczestniczeniu w postępowaniu nadzorczym.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy, Sąd orzekający stwierdził, że stroną niniejszego postępowania, do której kierowana była decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2014 r., była m. in. M.G. , która zmarła [...] lutego 2012 r. (k-66 akt sądowych). Koniecznym elementem każdego postępowania administracyjnego są jego podmioty. Osoba fizyczna może być stroną postępowania, jeżeli ma zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków, a zatem jeżeli ma zdolność prawną. Zdolność prawną należy oceniać według przepisów prawa cywilnego. Zgodnie z art. 8 kodeksu cywilnego zdolność prawna osoby fizycznej powstaje z chwilą narodzin, a kończy się z chwilą śmierci. Jeżeli zaś w trakcie postępowania administracyjnego strona utraciła zdolność prawną (np. na skutek jej śmierci), to organy administracji publicznej zobowiązane są podjąć stosowne czynności procesowe mające na celu ustalenie kręgu osób, które należy wezwać do udziału w sprawie, jako następców prawnych zmarłej strony. W rozpoznawanej sprawie, w ocenie Sądu, uczestnikami postępowania i adresatami zaskarżonej decyzji winni być następcy prawni zmarłej osoby. Oznacza to, że organ nieprawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające w niniejszej sprawie, przez co naruszył przepisy art. 7, 8, 28, 30 § 4 i 5, art. 97 § 1 pkt 1 i art. 109 kpa, które to naruszenie prawa daje podstawę do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji (art. 156 § 1 pkt 2 kpa).

Kodeks postępowania administracyjnego nie zawiera normy, która by wprost regulowała kwestię skutków prawnych skierowania decyzji do osoby zmarłej. Zmarły nie może mieć ani zdolności prawnej, ani być podmiotem praw i obowiązków z zakresu prawa administracyjnego. Podstawową regułą postępowania administracyjnego jest prowadzenie go wobec osób żyjących. W stosunku do osoby zmarłej nie można ani wszcząć postępowania, ani prowadzić postępowania, ani przyznać jej w określonej wysokości odszkodowania, ani skierować do osoby zmarłej decyzji. Skoro w przedmiotowej sprawie doszło do wydania decyzji w stosunku do osoby zmarłej, to należy przyjąć, że jest ona obarczona wadą nieważności. Skierowana została bowiem do osoby niebędącej stroną w sprawie. W powołanym powyżej orzecznictwie sądów administracyjnych, które Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, ugruntowany jest już pogląd, że skierowanie decyzji do osoby zmarłej, która w chwili wydania decyzji nie miała już przecież przymiotu strony, jest wadliwością decyzji powodującą stwierdzenie jej nieważności (art. 156 § 1 pkt 2 kpa).

Stwierdzenie takich wad formalnych postępowania administracyjnego zwalnia obecnie Sąd od merytorycznej oceny prawidłowości zapadłych w sprawie decyzji administracyjnych.

Rozpatrując ponownie sprawę, organ przede wszystkim prawidłowo ustali aktualny krąg stron postępowania, którym należy zapewnić udział w postępowaniu i do których należy kierować podjęte w sprawie rozstrzygnięcie. Weźmie przy tym pod uwagę, że w trakcie postępowania sądowego w dniu [...] kwietnia 2015 r. (k-118 akt sądowych) zmarła również uczestniczka postępowania T. N. . Po prawidłowym ustaleniu obecnego kręgu stron postępowania organ ponownie dokona oceny prawidłowości kwestionowanych decyzji. Biorąc pod uwagę wymogi określone w art. 107 § 3 kpa, organ nadzoru przedstawi swoje stanowisko w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia, które winno odzwierciedlać rację decyzyjną i wyjaśniać tok rozumowania prowadzący do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego do rzeczywistej sytuacji faktycznej zaistniałej w rozpatrywanej sprawie.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 oraz art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2016 r. Dz. U. poz. 718, ze zm.) orzekł jak w sentencji.