Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 2129/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2006-03-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Miron, Sędziowie sędzia WSA Krystyna Napiórkowska, asesor WSA Anna Szymańska (spr.), Protokolant Artur Dral, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 lutego 2006 r. sprawy ze skarg M. K., H. F. i U. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie nieważności orzeczenia o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego I. ze skargi M. K. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2005 r. [...]; II. oddala skargi H. F. i U. K..


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2005 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa po rozpatrzeniu wniosku M. K., H. F. i U. K. odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] listopada 1954 r. nr [...] w sprawie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha położonego w J. stanowiącego własność A. B..

W uzasadnieniu stwierdzono, iż majątek A. B. został objety przepisami ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 96) wobec zgłoszenia przez właściciela przynależności do narodowości niemieckiej.

Następnie Sąd Okręgowy w C. postanowieniem z dnia [...] września 1947 r. postanowił zwolnić spod zajęcia i zarządu majątek nieruchomy. Przedmiotowa nieruchomość została jednak przed dniem [...] sierpnia 1945 r. faktycznie rozdysponowana i przekazana w użytkowanie p. Z. Następnie została przyjęta na rzecz Skarbu Państwa w trybie przepisów dekretu z dnia 28 listopada 1945 r. orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w S. z dnia [...] sierpnia 1954 r., a podstawę przejęcia stanowił art. 1 ust. 4 dekretu z dnia 28 listopada 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości na cele reformy rolnej i osadnictwa. W myśl tego przepisu na cele reformy rolnej oraz osadnictwa mogły być przejęte nieruchomości niepodpadające pod działanie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, jeżeli zostały w terminie do 1 sierpnia 1945 r. faktycznie rozparcelowane. Właścicielowi przejętej nieruchomości przysługiwało prawo otrzymania innej nieruchomości ziemskiej o równej wartości i jakości. Zainteresowanemu proponowano podobne gospodarstwo rolne na ziemiach odzyskanych, jednakże tenże nie wyraził zgody.

Wskutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wniesionego przez M. K., H. F. i U. K. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] sierpnia 2005 r. utrzymał mocy swoje rozstrzygnięcie.

W uzasadnieniu decyzji zostały powtórzone wywody zawarte w zaskarżonym akcie, przy czym Minister ponownie podkreślił fakt rozparcelowania przed 1 sierpnia 1945 r. nieruchomości stanowiącej własność A. B. i przekazania jej w "użytkowanie p. Z".

W skardze do sądu administracyjnego pełnomocnik skarżących: M. K., H. F. i U. K. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i ewentualnie decyzji ją poprzedzającej.

Skarżonej decyzji zarzucił:

naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 1 ust. 4 dekretu z dnia 28 listopada 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa poprzez jego bezpodstawne zastosowanie, art. 2 ust. 1 powyższego dekretu poprzez przejęcie, iż w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego wygasło uprawnienie właścicieli przejętych nieruchomości do otrzymania tytułem ekwiwalentu innej nieruchomości;

naruszenie przepisów prawa procesowego: art. 80 kpa i 77 § 1 kpa poprzez sprzeczne z materiałem dowodowym przyjęcie, iż nieruchomość stanowiąca własność A. B. została faktycznie rozparcelowana przed [...] sierpnia 1945 r. a także przeprowadzenie w powyższym zakresie ograniczonego postępowania dowodowego;

naruszenie art. 156 § 1 pkt 1 kpa poprzez odmowę stwierdzenia nieważności decyzji wydanej z naruszeniem przepisów o właściwości;

naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 kpa poprzez odmowę stwierdzenia nieważności decyzji wydanej bez podstawy prawnej oraz rażąco naruszającej prawo.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, iż Minister błędnie przyjął, iż przedmiotowa nieruchomość została rozparcelowana do [...] sierpnia 1945 r. Z uzasadnienia orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z 5 sierpnia 1954 r. wynika, iż nieruchomość A. B. została jedynie rozdysponowana, co nie jest równoznaczne z jej faktycznym rozparcelowaniem. Fakt takiej parcelacji nie znajduje potwierdzenia w żadnym dowodzie, jakim dysponował organ. Minister w ocenie skarżących przekroczył granicę swobodnej oceny dowodów, pominął bowiem dowody wskazujące na to, iż parcelacja nieruchomości miała miejsce dopiero w 1954 r. Postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone w bardzo ograniczonym zakresie i nie zostały wyjaśnione wszystkie okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Wydzielenie parcelacji poprzedzało zezwolenie właściwego okręgowego urzędu ziemskiego i przedstawienie projektu parcelacji. W ocenie skarżących nie zostało wykazane przez organ, iż przeprowadzono procedury parcelacyjne, a zatem nieuprawnione jest twierdzenie, że zachodziła podstawa do przejęcia majątku A. B. w trybie dekretu z dnia 28 listopada 1945 r.

Nieuprawnione jest także twierdzenie organu, iż z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego wygasło prawo właścicieli przejętych nieruchomości do otrzymania tytułem ekwiwalentu innej nieruchomości. Za utrwalony, zwłaszcza w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, uznać należy pogląd, że formalne uchylenie lub zmiana przepisu nie zawsze oznacza "zupełną utratę mocy obowiązującej wyrażonych w nim norm prawnych". Minister Rolnictwa naruszył przepisy postępowania albowiem zachodziły przesłanki do stwierdzenia nieważności decyzji organu pierwszej instancji z powodu wydania decyzji przez PWRN w S. bez podstawy prawnej i z rażącym naruszeniem prawa. Takiej podstawy nie dawały bowiem art. 1 ust. 4 i art. 3 oraz 5 dekretu z dnia 28 listopada 1945 r. przywołane w tym orzeczeniu.

Przejęcie nieruchomości powinno nastąpić zgodnie z art. 3 powoływanego dekretu w formie zarządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, a więc przejęcie orzeczeniem PWRN stoi w rażącej sprzeczności z treścią powołanego dekretu, co uzasadnia zastosowanie art. 156 § 1 pkt 1 kpa.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie odwołując się do argumentacji zawartej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga wniesiona przez M. K. w pełni zasługuje na uwzględnienie, a wywody w niej zawarte należy uznać za trafne.

Skargi natomiast wniesione przez H. F. oraz U. K. podlegały oddaleniu. Wymienione skarżące nie wykazały bowiem interesu prawnego w domaganiu się uchylenia zaskarżonego aktu. Postępowanie nieważnościowe dotyczy orzeczenia wydanego z udziałem byłego właściciela nieruchomości A. B., który niewątpliwie - gdyby żył - miałby interes prawny w kwestionowaniu decyzji o przejęciu majątku. A. B. zmarł jednakże [...] maja 1975 r., natomiast jego małżonka A. B. [...] kwietnia 1978 r. M. K. z domu B. jest córką A. B., więc jako spadkobierczyni ustawowa niewątpliwie ma interes prawny w występowaniu w charakterze strony. Natomiast skarżąca H. F. i U. K. są córkami M. K., zatem nie mogą wykazać się na obecnym etapie interesem prawnym. Dopóki żyje ich matka, jedynie ona może skutecznie legitymować się uprawnieniami po zmarłym ojcu A. B., w tym także wywodzić wadliwość orzeczenia dotyczącego jego praw majątkowych. Z tych też powodów skargi H. F. i U. K. uległy oddaleniu.

Przede wszystkim Minister Rolnictwa prowadząc postępowanie w jednym z nadzwyczajnych trybów ma obowiązek zbadać, czy ocenione orzeczenie dotknięte jest taką kwalifikowaną wadliwością, która winna skutkować zastosowaniem tego trybu. Skarżące wnosiły o stwierdzenie nieważności orzeczenia o przejęciu nieruchomości rolnej, a zatem organ winien dokonać oceny, czy nie wystąpiła jakakolwiek przesłanka wymieniona w art. 156 § 1 kpa. Pierwsza podstawa nieważności opiera się na uchybieniu przepisów dotyczących wydawania decyzji przez organ właściwy. Przedmiotowe orzeczenie zostało wydane na podstawie dekretu z dnia 28 listopada 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości na cele reformy rolnej i osadnictwa (Dz. U. Nr 57, poz. 321). W podstawie prawnej wskazano m.in. art. 3 powyższego dekretu. Zgodnie zaś z tą normą przejęcie nieruchomości ziemskich w trybie dekretu następowało na podstawie zarządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Tymczasem w niniejszej sprawie przejęcie nieruchomości A. B. nastąpiło poprzez orzeczenie wydane przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w S.

Minister Rolnictwa badając w trybie nieważnościowym powyższe orzeczenie nie rozważył, czy nie nastąpiło uchybienie przepisom regulującym właściwość organu, pomimo, iż jako organ nadzorczy ma obowiązek zbadania legalności decyzji nie tylko w aspekcie przesłanek podnoszonych we wniosku o stwierdzenie nieważności.

Stosownie do art. 1 pkt 4 dekretu o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa mogły być przejmowane nieruchomości ziemskie, niepodpadające pod działanie dekretu z dnia 6 września 1944 r., o przeprowadzeniu reformy rolnej, które w toku przeprowadzenia reformy rolnej zostały w terminie do dnia 1 sierpnia 1945 r. faktycznie rozparcelowane. Warunkiem zatem zastosowania tego trybu przejęcia nieruchomości była nie tylko okoliczność, iż nieruchomość musiała mieć charakter nieruchomości ziemskiej, która nie podpadła pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, ale także faktyczne rozparcelowanie miało nastąpić, "w toku przeprowadzenia reformy rolnej". W pierwszej kolejności zatem organ winien ustalić, czy poza faktem rozparcelowania, zdarzenie to miało związek ze zmianami ustrojowymi polegającymi na przeprowadzeniu radykalnych zmian w strukturze własnościowej na polskiej wsi. Zadaniem bowiem tego dekretu było uporządkowanie kwestii własnościowych w takich sytuacjach, gdy pomimo iż majątek nie spełniał warunków obszarowych przewidzianych w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej, to jednak faktycznie został przejęty na te cele.

W przypadku A. B. nie można wykluczyć, iż przejęcie, a w dalszej kolejności rozparcelowanie nie miało związku z reforma rolną, lecz z objęciem A. B. przepisami ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 96 ze zm.). A. B. podpisał bowiem Volkslistę. Sąd Okręgowy w C. postanowieniem z dnia [...] września 1947 r. (Sygn. akt [...]) postanowił zwolnić spod zajęcia i zarządu majątek nieruchomy A. B. na podstawie art. 13 § 3 pkt a) dekretu z dnia 28 sierpnia 1946 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 237). Jak zatem wynika z powyższego orzeczenia zajęcie majątku A. B. miało związek z wpisaniem go na niemiecką listę narodową. Podstawę takiego zajęcia przewidywała powoływana ustawa o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów. Zgodnie z art. 21 opisowi i zajęciu podlegały m.in. majątki obywateli polskich wpisanych na niemiecką listę narodową. Jednocześnie jednak stosownie do art. 25 przepisy ustawy o zajęciu i dozorze nie naruszały postanowień dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Organ zatem musi dokonać oceny, czy w tym konkretnym wypadku rozparcelowanie nastąpiło "w toku przeprowadzenia reformy rolnej".

Nade wszystko jednak, jak trafnie wywodzi skarżąca, postępowanie wyjaśniające odnośnie daty rozparcelowania majątku A. B. należy uznać za niewyczerpujące. Otóż organ przyjmując, iż zdarzenie takie miało miejsce przed 1 sierpnia 1945 r. oparł to ustalenie na bliżej nieokreślonych dowodach, z których wymienił expressis verbis jedynie protokół z przesłuchania M. K. z 1999r.

Tymczasem w aktach administracyjnych znajdują się dowody takie jak: pismo A. B. z [...] lipca 1954 r. skierowane do Ministra Rolnictwa, pismo M. K. z [...] sierpnia 1991 r. skierowane do Naczelnika Urzędu Gminnego w J., pismo A. B. z [...] stycznia 1967 r. skierowane do Sądu Wojewódzkiego w K. oraz pismo A. B. z [...] września 1957 r. skierowane do Wojewódzkiej Rady Narodowej w K., z których można wywieść, iż faktyczna parcelacja miała miejsce po 1 sierpnia 1945 r. Dowodów tych organ nie rozpatrzył, nie ocenił, czym w ocenie Sądu naruszył przepisy art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa. Co prawda dowody te pochodzą z okresu po wydaniu kontrolowanego orzeczenia, jednakże w ocenie Sądu mogą mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i winny być wnikliwie przez organ rozważone.

Biorąc pod uwagę powyższe względy, Sąd uznał, iż zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania, a to art. 77 § 1 kpa, art. 80 kpa, art. 156 § 1 pkt 1 i 2 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy i z tego powodu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c) i 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). orzekł jak na wstępie.

Skargi H. F. i U. K. zostały natomiast oddalone na podstawie art. 151 powołanej wyżej ustawy.

O kosztach nie orzeczono ze względu na brak w tym przedmiocie wniosku uprawnionego przedmiotu.