Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 167/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-10-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Jan Szuma Asesor WSA Arkadiusz Skomra (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 października 2021 r. sprawy ze skargi N. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] stycznia 2021 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako "Samorządowe Kolegium Odwoławcze" lub "organ"), po rozpatrzeniu odwołania N. K. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dniu [...] grudnia 2020 r., [...]

Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, jak wynika z jej uzasadnienia, zapadła w następującym stanie faktycznym sprawy.

N. K. w dniu [...] lipca 2020 r. zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem P. K. Stanisławiakiem dołączając do wniosku niezbędne dokumenty.

W dniu [...] lipca 2020 r. Wójt Gminy K. wydał decyzję nr [...] w sprawie odmowy przyznania N. K. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem K. S.. W uzasadnieniu organ wskazał, że nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm. – dalej jako "u.ś.r."), bowiem niepełnosprawność K. S. nie powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Nadto wskazał, iż K. S. pozostaje w związku małżeńskim, a małżonka nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności.

Od decyzji organu pierwszej instancji odwołała się N. K., w ustawowo zakreślonym terminie. W pierwszej kolejności opisała stan zdrowia ojca. Nadmieniła, iż matka jest zatrudniona, jednakże po śmierci brata jej sytuacja zdrowotna uległa zmianie - obecnie nie radzi sobie zarówno z tragiczną śmiercią syna. jak również pogorszeniem stanu zdrowia jej męża. Na koniec powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z października 2014 r. o sygn. akt K 38/13, wnosząc o pozytywne rozpatrzenie odwołania.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w dniu [...] sierpnia 2020 r. wydało decyzję nr [...], w której uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji.

W uzasadnieniu Kolegium stwierdziło, iż nie może być przyczyną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność, że niepełnosprawność nie powstała przed ukończeniem 18 roku życia lub pomiędzy 18 a 25 rokiem życia. Wobec tego wskazało, iż ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji zobowiązany będzie do dokonania oceny wniosku Odwołującej w celu stwierdzenia, czy ustalony w sprawie stan faktyczny wypełnia dyspozycję normy prawnej wynikającej z art. 17 u.ś.r..

Kolegium podkreśliło również, że w ponownie prowadzonym postępowaniu wyjaśnienia wymagać będzie czy G. S. uwzględniając jej wiek oraz stan zdrowia jest w stanie sprawować opiekę nad swym mężem. W ocenie SKO, organ ograniczył się do stwierdzenia, iż małżonka nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, a podczas wywiadu środowiskowego zebrano oświadczenia od stron, przy czym nie są one poparte żadną dokumentacją medyczną, która potwierdzałaby, iż G. S. nie może z przyczyn obiektywnych opieki nad mężem sprawować. Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego wyjaśnienia wymagało na czym polega pogorszenie się stanu zdrowia małżonki osoby wymagającej opieki oraz czy stan ten uniemożliwia sprawowanie osobistej opieki przez małżonkę.

W toku ponownie prowadzonego postępowania akta niniejszej sprawy uzupełnione zostały o następujące dokumenty:

- oświadczenie G. S. z którego wynika, że ww. nie jest w stanie opiekować się sama ciężko chorym (podpiętym pod respirator oraz inne sprzęty podtrzymujące przy życiu) mężem; śmierć syna oraz choroba męża nadszarpnęły jej zdrowie i spowodowały, że cały czas jest pod opieką poradni psychiatrycznej; są dni, że nie może wstać z łóżka, poniekąd przyczyną są przepisane przez lekarza leki, nie mniej bez nich nie jest w stanie w ogóle funkcjonować;

- oświadczenie G. S., z którego wynika, że nie legitymuje się żadnym orzeczeniem o niepełnosprawności,

orzeczenie Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia [...] sierpnia 2020r., [...], z którego wynika, że K. S. został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności; orzeczenie wydano na stałe; niepełnosprawność istnieje od 22 roku życia, ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od [...] kwietnia 2015 r.

- informację dla lekarza kierującego/POZ wystawioną przez lekarza specjalistę psychiatrę z Poradni Neurologicznej Wojewódzkiej Przychodni Zdrowia Psychicznego w K. z dnia [...] sierpnia 2020 r. o stanie zdrowia G. S.;

- historię zdrowia i choroby G. S. z Poradni Zdrowia Psychicznego Wojewódzkiej Przychodni Zdrowia Psychicznego w K.;

- oświadczenie N. K., z treści którego wynika, że jej matka będzie składać wniosek o orzeczenie o stopniu niepełnosprawności.

W oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy Wójt Gminy K. w dniu [...] września 2020 r. wydał decyzję [...], w której ponownie odmówił przyznania N. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem K. S.. W uzasadnieniu Organ wskazał, że G. S. pomimo, iż na chwilę obecną nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, nie jest w stanie sprawować opieki nad mężem K. S.. Kolejno podkreślił, że P. K. Stanisławiak legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy czym niepełnosprawność powstała od 22-go roku życia - jak ustalono było to już po zakończeniu nauki.

Odwołanie od ww. decyzji wniosła N. K. podnosząc, iż jej ojciec legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, co świadczy o tym, że nie jest w stanie prowadzić samodzielnej egzystencji. Jest osobą zależną od innych w prowadzeniu codziennych czynności życiowych. Jest człowiekiem dla którego czynności codzienne są trudem i wyzwaniem. Choruje od 38 lat na astmę oskrzelową, jest po dwóch zawałach serca, a po tragicznej śmierci swojego syna, stan jego zdrowia bardzo się pogorszył. Przebywał w śpiączce na OIOM-ie przez prawie pół roku. Obecnie został wypisany do domu, jest pod tlenem i respiratorem. Wymaga stałej opieki.

W dniu [...] listopada 2020 r. do siedziby tut. SKO wpłynęło drogą e-mailową przesłane przez GOPS w K. oświadczenie N. K. z dnia [...] listopada 2020 r., w którym wskazała, iż nie pobiera zasiłku chorobowego. Wyjaśniła, iż ww. zasiłek pobierała w okresie od dnia [...] lipca 2020 r. do dnia [...] lipca 2020 r.

W dniu [...] listopada 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wydało decyzję, [...] o uchyleniu zaskarżonej decyzji Wójta Gminy K. i przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Kolegium wskazało, iż organ I instancji nie przeprowadził rodzinnego wywiadu środowiskowego na okoliczność możliwości sprawowania opieki nad mężem przez G. S., jak również nie wyjaśnił szczegółowo sytuacji zdrowotnej G. S.. Z oświadczenia N. K. z dnia [...] września 2020 r. wynika, że przyjmowane przez G. S. leki wyłączają ją okresowo z funkcjonowania w okresie nasilenia się choroby. Organ nie ustalił na czym polega choroba u G. S., czym się przejawia i jak często nasila się oraz jak długo G. S. jest wyłączona wówczas z codziennego funkcjonowania. Przedłożona natomiast do akt niniejszej sprawy dokumentacja medyczna dotycząca stanu jej zdrowia jest nieczytelna. Nie ustalono czy G. S. z uwagi na swój stan zdrowia ma realną możliwość sprawować opiekę nad swoim mężem. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podniosło, iż w aktach sprawy brak jest zaświadczenia lekarza specjalisty o jej aktualnej kondycji psychicznej oraz zdolności do sprawowania opieki nad mężem K. S..

W toku postępowania ponownie prowadzonego przez organ I instancji został sporządzony rodzinny wywiad środowiskowy.

Do akt sprawy Wnioskodawczyni przedłożyła wynik rezonansu magnetycznego kręgosłupa G. S. oraz zaświadczenie lekarza psychiatry, z którego wynika, iż G. S. "Obecnie z uwagi na stan psychiczny, nie jest w stanie sprawować opieki nad mężem."

W dniu [...] grudnia 2020 r. Dyrektor Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K., działająca z upoważnienia Wójta Gminy K., wydał decyzję nr GOPS. [...] w przedmiocie odmowy przyznania N. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem K. S.. Jako powód odmowy organ I instancji wskazał kryterium wieku powstania niepełnosprawności.

W ustawowym terminie, od decyzji powyższej odwołanie wniosła N. K. wskazując, iż jest jedyną osobą, która może sprawować w pełni opiekę nad chorym ojcem. Skarżąca wniosła o pozytywne rozpatrzenie jej odwołania powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K [...].

W dalszej części uzasadnienia organ po przytoczeniu treści przepisów prawa wskazał, iż z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika, że ojciec Odwołującej jest osobą niepełnosprawną, dysponującą orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe.

Ponadto organ wskazał, iż z literalnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało.

Kolegium podkreśliło, iż stoi na stanowisku, które najlepiej oddaje wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20 (dostępny w CBOSA) stwierdzający, iż: "Jak to trafnie wyjaśnił Sąd pierwszej instancji wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy".

Dalej organ wskazał, iż w sprawie niniejszej brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny Odwołującej względem jej ojca przed obowiązkiem alimentacyjnym matki, która to w pierwszej kolejności zobowiązana jest do sprawowania opieki nad swoim mężem. Wobec powyższego córce nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad, niepełnosprawnym w stopniu znacznym, żonatym ojcem.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła N. K. podnosząc, iż nie zgadza się z wydaną decyzją, ponieważ człowiek sprawujący opiekę nad tak ciężko chorym w hospicjum domowym musi być w pełni odpowiedzialny i sumienny. Skarżąca wskazała, iż jej mama G. S. nie jest w stanie sprawować opieki. Skarżąca oświadczyła, iż zrezygnowałam z pracy zarobkowej, a od dnia złożenia wniosku odwoływała się trzy razy, przez co straciła również prawo do zasiłku dla osoby bezrobotnej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie powtarzając argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Na wstępie należy zaznaczyć, że na mocy § 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii (Dz. U. poz. 491 z późn. zm.) w okresie od dnia 20 marca 2020 r. do odwołania na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej ogłoszono stan epidemii w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2.

Do dnia wyrokowania stan epidemii nie został odwołany. Zgodnie zatem z art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zmianami) w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu (ust. 2). Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku (ust. 3).

Na mocy powołanego wyżej art. 15zzs4 zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej P.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego o utrzymaniu w mocy decyzji Wójta Gminy odmawiającej Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., zwanej dalej: "u.ś.r."), obowiązujące na dzień wydania zaskarżonej decyzji, a w szczególności art. 17 u.ś.r.

Wskazać więc należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Według zaś ust. 1a tego przepisu ustawy, osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie do art. 17 ust 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały m.in. w ustępie 5 pkt 2 ww. artykułu, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że zasadnie przyjął organ odwoławczy, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej.

W związku z powyższym, Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że przepis ten nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w przedmiotowej sprawie.

W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje kwestia, iż K. S. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga całodobowej opieki i pomocy w codziennych czynnościach innych osób (dowód; orzeczenie o niepełnosprawności - k. 71 akt administracyjnych). Organ również nie kwestionował, iż opiekę tą sprawuje Skarżąca – córka.

Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotne jest zatem to, czy Skarżąca jako córka osoby wymagającej opieki ma prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem w sytuacji, gdy są inne osoby (żona) obciążone obowiązkiem alimentacyjnym w pierwszej kolejności.

Cytowany wyżej przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało.

W tym miejscu podnieść należy, iż w orzecznictwie wskazuje się, że w sytuacji, gdy przepis nie jest w oczywisty sposób zgodny z Konstytucją, sąd rozstrzygający sprawę ma uprawnienie do bezpośredniego zastosowania Konstytucji RP, a to bezpośrednie zastosowanie polegać może na prokonstytucyjnym stosowaniu przepisu ustawy, będącego podstawą rozstrzygnięcia, pozostającego w sprzeczności z Konstytucją. Ani treść art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, ani wyłączność orzekania przez Trybunał Konstytucyjny o niekonstytucyjności ustaw in abstracto, właściwa Trybunałowi Konstytucyjnemu z mocy art. 188 pkt 1 Konstytucji RP, nie sprzeciwiają się tezie, że co do zasady sądy rozstrzygające konkretny spór korzystają z możliwości bezpośredniego stosowania Konstytucji także wtedy, gdy to bezpośrednie stosowanie przybiera postać odmowy zastosowania przepisu ustawy pozostającego w sprzeczności z Konstytucją (wyrok NSA z dnia 15 lipca 2015 r., sygn. akt I OSK 214/14, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej w skrócie "CBOSA").

Ponadto orzecznictwo jak i doktryna uznaje, iż w takiej sytuacji Sąd nie narusza kompetencji Trybunału Konstytucyjnego, gdyż formalnie zakwestionowany przepis w dalszym ciągu pozostaje w systemie prawnym (Roman Hauser, Janusz Trzciński "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego", LexisNexis 2008, s. 23 i nast.; wyrok NSA z dnia 24 października 2000 r., sygn. akt V SA 613/00, OSP 2001/5/82 z glosą L. Leszczyńskiego; wyrok NSA z dnia 24 września 2008 r., sygn. akt I OSK 1369/07, CBOSA).

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny (wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18, CBOSA), iż obowiązkiem, a nie tylko prawem, sądów administracyjnych jest orzekanie w sposób uwzględniający zasadę niesprzeczności systemu prawnego i zasadę nadrzędności Konstytucji. Normom prawnym powinno się nadawać takie znaczenie aby nie były one sprzeczne z Konstytucją i najlepiej realizowały zasady państwa prawnego zawarte w normach konstytucyjnych (por. postanowienie TK z 22 października 2007 r. sygn. P 24/07, OTK ZU nr.9/A/2007) .

Wobec powyższego rozpoznając niniejszą sprawę należy pamiętać, iż art. 69 Konstytucji nakazuje ustawodawcy podjęcie działań, które zapewnią efektywne wsparcie osób niepełnosprawnych poprzez pomoc w zabezpieczeniu ich egzystencji. Ponadto nie bez znaczenia jest art. 71 ust.1 Konstytucji, który przewiduje prawo do szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

W orzecznictwie wskazuje się, iż ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym - tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 u.ś.r. (por. wyroki NSA: z dnia z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; z dnia 12 maja 2017r., sygn. akt I OSK 328/16, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 5 czerwca 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 320/18 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 382/21, CBOSA).

Z powyższych względów Sąd uznał, iż w niniejszej sprawie ograniczenie wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie ma zastosowania, gdyż sprzeciwiałoby się to wyżej omówionym wartościom konstytucyjnym.

Sąd dochodząc do powyższego wniosku miał również na uwadze, iż w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., który to również dotyczy małżonków osób wymagających opieki, ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 – dalej w skrócie: "K.r.o.").

Zgodnie z treścią art. 27 K.r.o. oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. (...). Ponadto, w myśl art. 23 K.r.o. są oni obowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli.

Zatem w świetle K.r.o. obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych, o których mowa w Tytule II "Pokrewieństwo i powinowactwo", co wynika nie tylko z usytuowania przepisów, ale z ich treści, przy czym obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie (zob. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 K.r.o.). Małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Małżeństwo jest zatem podstawową komórką społeczną, która staje się "rodziną" bliższą niż krewni związani węzłami krwi. Świadczą o tym choćby wskazane wyżej uregulowania dotyczące alimentów.

Z tych też względów w orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że omawiane przepisy u.ś.r. należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia (zob. np. wyroki NSA: z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; z 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16; z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/17; CBOSA). Formalistyczna wykładnia ww. przepisów mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

W orzeczeniach tych podnosi się, iż wbrew zatem literalnej wykładni 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może być przesądzający. Istnieją bowiem sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. Powyższe byłoby dopuszczalne, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki (zob. wyrok WSA w Białymstoku z 11 października 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 642/12 i z 4 kwietnia 2013 r. sygn. akt II SA/Bk 987/12, wyrok WSA we Wrocławiu z 19 lutego 2015 r., sygn. akt IV SA/Wr 924/14; CBOSA).

Wobec powyższego w niniejszej sprawie nie można pominąć treści art. 132 K.r.o., który stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Tym samym obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, rezygnując z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Zaakcentować należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany). Z przytoczonych regulacji wynika, że uzyskanie uprawnienia do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności – gdy takiej osoby w ogóle nie ma lub gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem świadczeniem przeznaczonym wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lipca 2012 r., sygn. akt I OSK 198/12, ONSAiWSA 2013, Nr 4, poz. 69).

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał za zasadne zarzuty skargi naruszenia art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a u.ś.r.

W ocenie składu orzekającego organ trzymając się wyłącznie literalnej wykładni przepisów prawa przedwcześnie, bez należytego ustalenia okoliczności sprawy, wydał decyzję o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Uchylając zaskarżoną decyzję Sąd miał również na uwadze, iż organ w niniejszej sprawie w sposób jaskrawy naruszył art. 8 § 2 K.p.a.

Zgodnie z art. 8 § 2 K.p.a. organy administracji publicznej bez uzasadnionej przyczyny nie odstępują od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym.

Analiza akt niniejszej sprawy, a przede wszystkim dwóch poprzednio wydanych decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego prowadzi do wniosku, iż organ w tamtych decyzjach opowiedział się za zeprezentowaną w orzecznictwie prokonstytucyjną wykładnią omawianych przepisów umożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku z małżeńskim z osoba nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale wówczas gdy drugi małżonek nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych (zob. str. 6 uzasadnienia decyzji z dnia 24 sierpnia 2020 r. – k. 63 akt administracyjnych, str. 8 uzasadnienia decyzji z dnia 2 listopada 2020 r. – k. 99 akt administracyjnych). Z tych też względów Samorządowe Kolegium Odwoławcze w obu decyzjach, a w szczególności w decyzji z dnia [...] listopada 2020 r. nakazał organowi dokonać ustaleń czy faktycznie małżonka osoby wymagającej opieki miała i ma możliwość jej sprawowania.

Następnie organ w zaskarżonej decyzji zajął diametralnie odmienne stanowisko, tym samym całkowicie kwestionując zasadność podejmowanych przez organ I instancji, na podstawie wytycznych organu odwoławczego, działań mających na celu ustalenie czy małżonka osoby wymagającej opieki może tą opiekę sprawować.

Takie działanie Samorządowego Kolegium Odwoławczego, w sytuacji gdy stan faktyczny i prawny nie uległ zmianie, a stanowisko organu odwoławczego zajęte w poprzednich decyzjach znajdowało oparcie w orzecznictwie sądów administracyjnych, stanowi naruszenie wynikającej z art. 8 § 2 K.p.a. zasady pewności prawa.

Skoro w niniejszej sprawie zarówno stan faktyczny jak i stan prawny nie uległy zmianom, należało przyjąć, że na gruncie przedmiotowej sprawy mamy do czynienia z utrwaloną praktyką w znaczeniu wąskim, a więc względem tego samego podmiotu, w tych samych okolicznościach faktycznych i prawnych. Oznacza to, że skoro organ odwoławczy zajmuje diametralnie odmienne stanowisko, to winien był wskazać jakie uzasadnione przyczyny były tego powodem. Brak wskazania tych przyczyn stanowi nie tylko o naruszeniu art. 8 § 2 k.p.a., ale również zasady zaufania do władzy publicznej, wynikającej z § 1 powołanego przepisu.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Rozpoznając sprawę ponownie, organ uwzględniając stanowisko Sądu, iż w niniejszej sprawie, to nie orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności ma istotne znaczenie dla oceny możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego, podejmie działania celem ustalenia czy żona K. S. jest w stanie wywiązać się z ww. obowiązku. Przy czym organ winien mieć na względzie, iż małżonka osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności oraz iż w orzeczeniu tym wskazano, że G. S. nie może podejmować zatrudnienia wymagającego dźwigania, co jest istotne z punktu widzenia zakresu pomocy jakiej wymaga K. S..

Uchylając decyzję Sąd miał na uwadze, iż stan zdrowia żony K. S. jest zmienny. Jak słusznie wskazał organ z przedłożonego zaświadczenia lekarza psychiatry wynika, iż "obecnie" (stan na dzień [...].12.2020 r.) z uwagi na stan zdrowia psychicznego nie jest ona w stanie opiekować się mężem. Jak sama wskazuje "są dni", że nie ma siły wstać z łóżka, jednak nie jest to stan stały. Powyższe jednak nie może prowadzić automatycznie do uznania, że w niniejszej sprawie z uwagi na zmienność stanu zdrowia jest ona w stanie sprawować stałą, a nie tylko tymczasową opiekę nad mężem.

Tym samym organ ponownie winien ocenić czy G. S. jest w stanie zapewnić stosowną pomoc swojemu małżonkowi.