Postanowienie NSA, sygn. akt III OZ 513/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-09-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6136 Ochrona przyrody
Hasła tematyczne: Uzasadnienie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy: article: art. 141 § 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Korzeniowski po rozpoznaniu w dniu 6 września 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia K. [...] S.A. z siedzibą w [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 27 kwietnia 2022 r. sygn. akt II SA/Kr 58/22 o odmowie sporządzenia uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 12 kwietnia 2022 r. sygn. akt II SA/Kr 58/22 w sprawie ze skargi Towarzystwa [...] w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] w przedmiocie zezwolenia na usunięcie drzew postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2022 r. sygn. akt II SA/Kr 58/22 odmówił K. [...] S.A. z siedzibą w [...] (dalej Spółka) sporządzenia uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 12 kwietnia 2022 r. sygn. akt II SA/Kr 58/22 w sprawie ze skargi Towarzystwa [...] w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] w przedmiocie zezwolenia na usunięcie drzew.

Orzeczenie zapadło w następujących okolicznościach prawnych.

W dniu 12 kwietnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym zapadł wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie sygn. akt II SA/Kr 58/22 oddalający skargę Towarzystwa [...] w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] w przedmiocie zezwolenia na usunięcie drzew.

W dniu 14 kwietnia 2022 r. Spółka złożyła wniosek o sporządzenie uzasadnienia tego wyroku.

Odpis powyższego wyroku został doręczony Spółce w dniu 21 kwietnia 2022 r., o czym świadczy zwrotne potwierdzenie odbioru.

Mając powyższe na uwadze, Sąd pierwszej instancji wskazał, że Spółka złożyła wniosek o uzasadnienie wydanego wyroku w dniu, gdy termin do zgłoszenia tego wniosku nie rozpoczął jeszcze biegu, wobec czego był on przedwczesny i niedopuszczalny.

Zażalenie na ww. postanowienie złożyła Spółka. Wskazała, że odmowa uzasadnienia wyroku stanowi nadmierny formalizm procesowy, który w żadnej mierze nie można uznać za realizujący prawo strony do rzetelnego procesu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Problem prawny dotyczący odmowy sporządzenia uzasadnienia wyroku z uwagi na złożenie wniosku przed doręczeniem stronie odpisu sentencji wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym był już przedmiotem wypowiedzi Naczelnego Sądu Administracyjnego. Stanowisko w tym zakresie zostało wyrażone m.in. w postanowieniu z dnia 13 kwietnia 2021 r. sygn. akt II GZ 100/21, a Naczelny Sąd Administracyjny w składzie obecnym w pełni je podziela.

Przypomnieć należy, że prawo do poznania uzasadnienia rozstrzygnięcia sądu stanowi jedną z najważniejszych gwarancji realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, określonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, co słusznie zauważyła skarżąca w złożonym zażaleniu. Jak podkreślał Trybunał Konstytucyjny: "Uzasadnianie orzeczeń sądowych jest decydującym komponentem prawa do rzetelnego sądu jako konstytucyjnie chronionego prawa jednostki. Uzasadnienie sądowe pełni następujące funkcje:

– wymusza samokontrolę sądu, który musi wykazać, że orzeczenie jest materialnie i formalnie prawidłowe oraz odpowiada wymogom sprawiedliwości;

– dokumentuje argumenty przemawiające za przyjętym rozstrzygnięciem;

– jest podstawą kontroli zewnętrznej przez organy wyższych instancji;

– służy indywidualnej akceptacji orzeczenia;

– umacnia poczucie zaufania społecznego i demokratycznej kontroli nad wymiarem sprawiedliwości;

– wzmacnia bezpieczeństwo prawne" (por. wyrok TK z 16 stycznia.2006 r., SK 30/05, OTK-A 2006/1, poz. 2).

Na gruncie ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej p.p.s.a.) ustawodawca następująco określił obowiązek sporządzenia uzasadnienia przez sąd pierwszej instancji. Co do zasady, uzasadnienie wyroku sporządza się z urzędu w terminie czternastu dni od dnia ogłoszenia wyroku albo podpisania sentencji wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym (art. 141 § 1 p.p.s.a.). Przepis art. 141 § 2 p.p.s.a., ustanawia wyjątek od tej zasady. Zgodnie z treścią tego przepisu w sprawach, w których oddalono skargę, uzasadnienie wyroku sporządza się na wniosek strony zgłoszony w terminie siedmiu dni od dnia ogłoszenia wyroku albo doręczenia odpisu sentencji wyroku. Uzasadnienie wyroku sporządza się w terminie czternastu dni od dnia zgłoszenia wniosku.

Interpretacja powyższego przepisu nie powinna budzić wątpliwości. Przede wszystkim, należy zauważyć, że początek zdania pierwszego art. 141 § 2 p.p.s.a. odnosi się do wyroków, które zostały wydane na rozprawie, natomiast treść końcowa tego zdania wskazuje na wyroki, które zapadły na posiedzeniu niejawnym. Taka konstrukcja wynika bowiem z faktu, że orzeczenia wydane na rozprawie wiążą od chwili ich ogłoszenia i od tej chwili liczony jest termin do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia, w przypadku gdy oddalono skargę. Natomiast wyroki wydane na posiedzeniu niejawnym z jednej strony wiążą sąd i strony od chwili ich podpisania, natomiast z drugiej strony termin do sporządzenia uzasadnienia takiego wyroku jest liczony dopiero od chwili jego doręczenia stronom postępowania. Treść art. 141 § 2 zdania pierwszego odnosi się bowiem do sytuacji określonej w art. 139 § 4 p.p.s.a., zgodnie z którym odpis sentencji wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym doręcza się stronom, jeżeli uzasadnienia wyroku nie sporządza się z urzędu.

Taka konstrukcja art. 141 § 2 p.p.s.a. ma na celu zapewnienie równego traktowania zarówno stron, wobec których wyroki zostały wydane na rozprawie, i stron, wobec których wyroki zostały wydane na posiedzeniu niejawnym. Wyraża zatem określoną w art. 32 Konstytucji RP zasadę równego traktowania wobec prawa (por. postanowienie NSA z 27 maja 2011 r. sygn. akt II FZ 209/11).

Co do zasady, wniosek o uzasadnienie wyroku złożony jeszcze przed jego ogłoszeniem należy uznać za przedwczesny, a tym samym za bezskuteczny, niewywołujący skutków procesowych (por. postanowienie NSA z 4 grudnia 2012 r., sygn. akt I OZ 10472). W judykaturze jednoznacznie przyjmuje się, że niedopuszczalne są wnioski zgłaszane niejako "uprzedzająco" lub "na wszelki wypadek".

W orzecznictwie ukształtował się również pogląd, że konstytucyjna zasada prawa strony do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) sprzeciwia się restrykcyjnemu pozostawianiu bez biegu, zwrotowi lub odrzucaniu "przedwczesnych" pism procesowych lub środków odwoławczych z nieistotnych lub trudno weryfikowalnych i budzących kontrowersje faktyczno-prawne przyczyn, które mogłyby prowadzić do konstytucyjnie nieproporcjonalnego pozbawienia strony prawa poddania sądowej kontroli odwoławczej kontestowanego orzeczenia sądowego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 marca 2015 r., sygn. akt II UZ 80/14, tak też NSA w postanowieniach z 20 marca 2019 r., sygn. akt II GZ 35/19, 29 października 2019 r., sygn. akt II GZ 233/19, 7 października 2016 r., sygn. akt I GZ 528/16, 23 lipca 2015 r., sygn. akt I GZ 507/15, 13 kwietnia 2021 r., sygn. akt II GZ 100/21).

Znajduje ono ponadto potwierdzenie w poglądzie wyrażonym w wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 13 grudnia 2018 r. wydanym w sprawie Witkowski przeciwko Polsce (skarga nr 21497/14), w której skarżący złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku na około godzinę przed ogłoszeniem wyroku w jego sprawie, a sąd krajowy wniosek ten oddalił. W wyroku tym Europejski Trybunał Praw Człowieka wskazał, że w zaistniałych okolicznościach dokonana przez sąd krajowy wykładnia przepisów dotyczących terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia przestała służyć pewności prawa i należytemu sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości oraz stanowiła swoistą przeszkodę, która pozbawiła skarżącego możliwości rozpoznania jego sprawy przez sąd odwoławczy. Trybunał uznał, że przewidziany przez prawo procesowe wymóg złożenia do sądu przez skarżącego wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku w terminie siedmiu dni od daty jego ogłoszenia dąży do realizacji uzasadnionego celu, jakim jest należyte sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Tym samym ETPCz doszedł do wniosku, że to nie treść przepisów proceduralnych, ale sposób zastosowania przepisów proceduralnych przez sądy w szczególnych okolicznościach sprawy skutkował ograniczeniem prawa skarżącego do rozpoznania jego sprawy przez sąd odwoławczy. Przepis art. 422 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 534), stanowiący o sporządzeniu uzasadnienia wyroku na wniosek, nie przewiduje bowiem, aby sąd odmawiał przyjęcia wniosku złożonego przed ogłoszeniem wyroku i ogranicza taką możliwość wyłącznie do dwóch wymienionych expressis verbis sytuacji – gdy wniosek został złożony przez osobę nieuprawnioną oraz gdy wniosek został złożony po upływie siedmiodniowego terminu od daty ogłoszenia wyroku.

Podkreślenia wymaga, że poglądy te były wyrażane na gruncie spraw, w których wyroki zostały ogłoszone na rozprawach, a w chwili złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia jeszcze nie zostały wydane. Natomiast w niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że strona złożyła wniosek już po wydaniu wyroku na posiedzeniu niejawnym, tj. po podpisaniu jego sentencji. Oznacza to, że wniosła o sporządzenie uzasadnienia wyroku istniejącego, którego odpis sentencji nie został jeszcze doręczony.

Niewątpliwie przepis art. 141 § 2 p.p.s.a. ma charakter regulacji bezpośrednio określającej sposób realizacji jednego z najistotniejszych aspektów konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), co wyklucza możliwość takiej interpretacji, która prowadziłaby do zawężenia tego prawa.

Należy pamiętać, że przepisy procesowe, zwłaszcza dotyczące terminów, chronią prawa podmiotowe obywateli, zapewniają realizację konstytucyjnego prawa do sądu oraz gwarantują ścisłe przestrzeganie zasady równości stron. Formalizm, a także w niektórych przejawach rygoryzm prawa procesowego, jest więc w granicach wyznaczonych jego celami i funkcją zjawiskiem koniecznym i pożytecznym. Warto jednak rozróżnić formalizm prawa procesowego od formalizmu jego stosowania. W określonych bowiem sytuacjach bywają uzasadnione i celowe, a w niektórych przypadkach nawet niezbędne, pewne koncesje na rzecz rozsądku i poczucia sprawiedliwości (por. uchwała SN z 24 maja 2017 r., III CZP 2/17, LEX nr 2290558).

Zawsze należy miarkować, aby pomimo postępowania zgodnego z prawem procesowym nie doszło do zaistnienia takiego splotu wydarzeń faktycznych, który sprawi, że ścisłe i formalistyczne zastosowanie przepisów procedury spowoduje, iż tego konkretnego postępowania nie będzie można określić jako rzetelnego (por. uchwała SN z 22 maja 2019 r., I KZP 3/19, LEX nr 2664394).

Należy zaznaczyć, że również Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że wniesienie środka zaskarżenia przed początkiem biegu terminu do jego zaskarżenia jest dopuszczalne, o ile skarżone orzeczenie już w tym czasie było wydane (zob. orzeczenia z: 23 sierpnia 1934 r., C I 1071/34; 31 maja 1935 r., C I 2958/34; uchwały SN z: 5 maja 1988 r., III CZP 29/88; 2 grudnia 2003 r., III CZP 90/03; postanowienia z: 3 października 2007 r., IV CZ 60/07; 7 grudnia 2011 r., II CSK 500/10; 28 października 2011 r., I CZ 103/11; wyroki z: 15 lutego 2017 r., II CSK 246/16; 13 grudnia 2017 r., III PK 5/17). W orzecznictwie tym akcentuje się, że termin na wniesienie środka zaskarżenia w procesie cywilnym jest termin ad quem, po którego upływie strona traci prawo do wniesienia środka zaskarżenia. Przepisy te nie ograniczają natomiast strony w taki sposób, aby po wydaniu i ogłoszeniu orzeczenia, a przed rozpoczęciem biegu terminu do jego zaskarżenia, strona nie mogła wnieść środka zaskarżenia. Punkt ciężkości ujemnych skutków uchybienia terminom procesowym, także terminom do wniesienia środków odwoławczych, spoczywa na końcowym, a nie początkowym momencie terminu. Przepisy nie łączą ujemnych skutków z wyprzedzeniem początkowego momentu terminu (dokonaniem czynności zanim termin rozpoczął swój bieg). Za dopuszczalnością odwołania pomimo wniesienia go przed terminem przemawia również wykładnia prokonstytucyjna, uwzględniająca prawo do merytorycznego rozpoznania sprawy dotyczącej konstytucyjnego prawa dostępu do służby publicznej na jednakowych zasadach (art. 45 w zw. z art. 60 Konstytucji).

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy zaskarżone postanowienie uznać należy za nadmiernie formalistyczne.

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę uznał, że co do zasady nie ma żadnych podstaw do tego, aby negatywnie ocenić postępowanie pełnomocnika skarżącej, który działając w dobre wierze i ze szczególną starannością, podejmował działania w interesie strony w celu poznania treści wyroku, który zapadł na posiedzeniu niejawnym, a później jego uzasadnienia. W świetle bezspornych okoliczności sprawy odmowa sporządzenia uzasadnienia wyroku, prowadząca w konsekwencji do pozbawienia strony możliwości zaskarżenia tego wyroku, budzi niezrozumienie, podważa zaufanie obywateli do Państwa i stanowionego przez nie prawa, jest też sprzeczna z szeroko rozumianym poczuciem sprawiedliwości proceduralnej. Podejmowane przez pełnomocnika skarżącej starania w celu otrzymania informacji o treści wyroku, a później w celu jego zaskarżenia, nie mogą spotkać się z sankcją w postaci odmowy sporządzenia uzasadnienia wyroku.

Zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia rozważania Sądu pierwszej instancji prowadzą do jednoznacznego wniosku, że wykładnia przepisu art. 141 § 2 p.p.s.a., zaprezentowana w zaskarżonym postanowieniu, musi zostać uznana za przejaw nadmiernego formalizmu w interpretacji i stosowaniu prawa procesowego.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w okolicznościach tej sprawy należało przyjąć, że złożony przez pełnomocnika skarżącej wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku z dnia 12 kwietnia 2022 r., wydanego na posiedzeniu niejawnym, był dopuszczalny. Wobec tego zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 i art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.