Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 780/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2005-01-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność decyzji I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec Sędzia NSA Otylia Wierzbicka Sędzia WSA Krystyna Napiórkowska (spr.) Protokolant Dominik Niewirowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2005 r. sprawy ze skargi S. P., M. P., R. P., S. P., K. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2004 r. Nr [...] w przedmiocie podpadania pod działanie dekretu o reformie rolnej zespołu dworsko-parkowego wchodzącego w skład przejętego majątku ziemskiego I. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji; II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz S. P., M. P., R. P., S. P. i K. K. kwotę 410 zł (czterysta dziesięć złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2004 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2003 r. stwierdzającą, że zespół dworsko-parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego "M." odpowiadający w aktualnej ewidencji gruntów działkom nr nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], w części [...], [...], [...], [...], [...] o powierzchni 10,0306 ha stanowiący byłą własność S. P.– podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13).

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że skarżący S. P.– następca prawny byłego właściciela majątku ziemskiego "M." nie kwestionuje ogólnej powierzchni majątku ziemskiego M., która wynosiła 171, 90 ha, a jedynie domaga się wyłączenia spod działania przepisu art. 2 ust. 1 lit e) dekretu o przeprowadzeniu reformy części składowej tego majątku ziemskiego, a mianowicie zespołu dworsko-parkowego, obejmującego teren o powierzchni 10,03 ha.

Zdaniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi żaden przepis dekretu pozwala na wyłączenie spod działania przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) części nieruchomości ziemskiej. Zarówno z art. 2 ust. 1 dekretu jak i przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51), wynika, że przejęciu podlegały całe nieruchomości, bez wyłączeń powierzchniowych, a zatem wszystkie budynki znajdujące się na znacjonalizowanej nieruchomości. Stosownie do art. 2 ust. 1 lit e) dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone były między innymi nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych. Nieruchomość ziemska M. obejmowała obszar 171,90 ha, a zatem nie ma wątpliwości, że wymóg obszarowy w tym przypadku został spełniony i wobec tego z mocy prawa z dniem wejścia w życie dekretu tj. z dniem 13 września 1944 r. ww. majątek przeszedł na rzecz Skarbu Państwa w całości bez odszkodowania.

Kompetencja dla wojewódzkiego urzędu ziemskiego (obecnie wojewody) wynikająca z § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonywania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dn. 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51), upoważniała do orzekania o całej nieruchomości nie zaś o jej części. Jeżeli strona zarzuciła, ze nieruchomość ziemska, której była właścicielem, niesłusznie przeszła na własność Państwa z mocy prawa, musiała udowodnić, iż nieruchomość ta nie spełniała norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu tj. 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych.

Organ II instancji wskazał ponadto, że § 6 wyżej cytowanego rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. umożliwia ubieganie się o uznanie, że tylko całość, a nie część nieruchomości jest wyłączona – z powodu niespełnienia normy obszarowej – spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Zdaniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi żaden przepis dekretu nie wskazuje jakoby część nieruchomości ziemskiej przejmowanej na cele reformy rolnej np. zespół pałacowo-parkowy podlegała wyłączeniu spod działania przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Zarówno z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu jak i z rozporządzenia wykonawczego do dekretu wynika, że przejęciu podlegały całe nieruchomości, bez wyłączeń powierzchniowych, a zatem również wszystkie budynki posadowione na znacjonalizowanej nieruchomości.

W związku z powyższym organ odwoławczy uznał, że w przedmiotowej sprawie w ogóle nie ma podstaw do badania, czy związek funkcjonalny pomiędzy gospodarstwem rolnym, a zespołem dworsko-parkowym rzeczywiście istniał, czy też zależność taka nie występowała. Konieczność badania istnienia takiego związku nie wynika zarówno z aktualnie obowiązujących przepisów prawa, jak również z przepisów obowiązujących w dacie przejęcie nieruchomości, stanowiącej byłą własność S. P.

W skardze na tę decyzję S. P. w imieniu własnym oraz pozostałych następców prawnych byłego właściciela majątku ziemskiego M. tj. S. P., M. P., R. P. i K. K., wniósł o stwierdzenie jej nieważności, wskazując na niezgodne z prawem przejęcie przez Skarb Państwa zespołu dworsko-parkowego.

Skarżący podnoszą, że reforma rolna obejmowała nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, podczas gdy zespół dworsko-parkowy nie był niezbędny do prowadzenia działalności rolnej oraz, że "resztówka" nie została przeznaczona na cele określone w art. 1 ust. 2 lit. d) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W odpowiedzi na skargę organ naczelny podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, lecz z innych przyczyn niż w niej wskazano.

Na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych.

Zarówno w samym dekrecie jak i przepisach wykonawczych nie ma uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienianych w art. 2 ust. 1 lit. e) nieruchomości ziemskich od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym.

Dekret z datą jego wejścia w życie tj. z dniem 13 września 1944 r. w art. 2 ust. 1 lit. b, c, d, e) wywoływał skutki rzeczowe polegające na bezzwłocznym ich przejściu bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa.

Przepisy wykonawcze do wyżej cytowanego dekretu – rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51) w jego § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez stronę wniosku o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Rozstrzygnięcie w sprawach, w których wniosek taki został złożony zapadało w myśl § 5 omawianego rozporządzenia w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało stronom prawo odwołania do organu wyższego stopnia. Jednakże złożenie wniosku w trybie § 6 ww. rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Państwa nieruchomości. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) powodowało skutki rzeczowe wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenia Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenia Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wpisany.

Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość areału, w tym wielkość użytków rolnych.

Wprawdzie w § 5 rozporządzenia jest mowa o orzekaniu "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit e)" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten dopuszcza również rozstrzyganie o nie podpadaniu pod działanie dekretu części majątku ziemskiego, to jednak zestawienia treści tego uregulowania z brzmieniem § 6 rozporządzenia przemawia za słusznością poglądu, że decyzja przewidziana w § 5 może rozstrzygać wyłącznie o podpadaniu pod działanie dekretu całej nieruchomości ziemskiej.

W myśl § 6 ww. rozporządzenia strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit e), winna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w razie braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na własny koszt. Z przepisu tego jednoznacznie wynika, iż tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru nieruchomości ziemskiej organ orzekający jest uprawniony do wydania decyzji rozstrzygającej czy nieruchomość ta nie podpada pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów.

Kierując się taka wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje odmiennie niż czyniło to w przeważającej mierze dotychczasowe orzecznictwo, że przewidziana w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym, czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z uwagi na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych.

W tym miejscu należy zauważyć, że stanowisko takie zawarte jest w uzasadnieniu decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, który stwierdził, że łączna powierzchnia majątku ziemskiego M. obejmowała obszar 171,90 ha i nie ma wątpliwości, że wymóg obszarowy został spełniony, a zatem majątek ten podpadał pod działanie dekretu. To stwierdzenie, jakkolwiek słuszne i bezsporne w sprawie nie odpowiada treści rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonej decyzji. Utrzymując w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2003 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi usankcjonował orzeczenie o podpadaniu części przejętego majątku (tj. zespołu dworsko-parkowego), do czego nie było podstaw, co wcześniej wywiedziono.

W tej sytuacji nastąpiła pewna rozbieżność pomiędzy rozstrzygnięciem (sentencją) decyzji, a jej uzasadnieniem. Tym bardziej, mając na względzie przedstawioną przez Sąd argumentację, nie było podstaw do orzekania w oparciu o § 5 w zw. z § 6 ww. rozporządzenia o niepodpadaniu pod działanie dekretu jedynie części przejętego w tym trybie majątku.

Oznacza to, że zarówno decyzja organu I, jak i II instancji zapadła bez podstawy prawnej, a zatem dotknięta jest wadą nieważności, przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

W ocenie składu orzekającego złożony w rozpoznawanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim nieruchomość (zespół dworsko-parkowy) nie wchodziła w skład majątku ziemskiego podlegającego przejęciu na cele reformy rolnej w trybie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i nie mogła być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu, jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie zaś z art. 2 § 1 i 3 kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów.

W § 5 cytowanego rozporządzenia, o czym była mowa wyżej, przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych (własności) do nieruchomości ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania w innych sprawach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalenia, że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi części składowej majątku ziemskiego.

Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym art. 2 ust. 1 lit. e) zostały faktycznie przejęte przez Państwo. Należy podkreślić, że ani dekret, ani wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnym na właściwej dla nich drodze, to jest w postępowaniu przed sądem powszechnym, czy to w powództwie o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy w powództwie windykacyjnym, czy też w powództwie o ustalenie prawa.

Ze wskazanych przyczyn na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) stwierdzono nieważność decyzji obu instancji.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 tej ustawy.