Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1222/06
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2008-01-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 6 ust. 1
journal: Dz.U. 1946 nr 3 poz 17
law: Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Irena Kamińska, Sędzia NSA Małgorzata Borowiec - spr., Sędzia del. NSA Ewa Dzbeńska, Protokolant Kamil Wertyński, po rozpoznaniu w dniu 17 stycznia 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. B., E. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 kwietnia 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 71/06 w sprawie ze skargi J. B., E. G. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nieważności zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi dnia [...] nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz E. G. i J. B. kwotę 955 (dziewięćset pięćdziesiąt pięć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 71/06 oddalił skargę J. B. i E. G. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy.

Minister Przemysłu i Handlu orzeczeniem z dnia [...] lutego 1948 r. na podstawie art. 2 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. R.P. Nr 3, poz. 17 ze zm.), zwanej dalej ustawą nacjonalizacyjną, orzekł o przejściu na własność Państwa "Fabryki [...] – [...] w K., powiat J.", a następnie Minister Przemysłu Spożywczego i Skupu orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1965 r., Nr [...] w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa "Fabryka [...] – [...] w K., pow. J." ustalił, że składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo-odbiorczym, sporządzonym w dniach od [...] do [...] kwietnia 1952 r. przez Centralny Zarząd Przemysłu Owocowo-Warzywnego w Warszawie wyznaczony do objęcia przedsiębiorstwa: "Fabryka [...] – [...] w K." i protokołem dodatkowym, sporządzonym w dniu [...] września 1959 r. przez Zakłady [...] w K., stanowią część składową tego przedsiębiorstwa i przechodzą na własność Państwa, łącznie z wymienionymi w tym orzeczeniu nieruchomościami, zapisanymi w księdze wieczystej K., prowadzonej przez Sąd Powiatowy w J..

Następcy prawni właścicieli nieruchomości objętych ww. orzeczeniem, tj. J. B. – następca prawny S. i K. B. (właściciele parceli nr [...],[...] i [...]) oraz E. G. – następca prawny J. K. (właścicielka parceli nr [...] i [...] oraz części parceli nr [...]), wystąpili z wnioskiem o stwierdzenie nieważności tego orzeczenia, podnosząc, iż te parcele zostały włączone do przedsiębiorstwa w okresie okupacji (po 1 września 1939 r.) bez tytułu prawnego.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...], znak: [...] odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia [...] grudnia 1965 r.

W uzasadnieniu decyzji wskazał, że przedsiębiorstwo "Fabryka [...] – [...] w K., pow. J." przeszło na własność Państwa na podstawie art. 2 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17) oraz § 65 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr 16, poz. 62). Przepisy te stanowiły, że przedsiębiorstwa nacjonalizowane przechodzą na rzecz Państwa w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami z dniem ogłoszenia orzeczenia.

Minister wyjaśnił, że w orzeczeniu z dnia 23 grudnia 1965 r. ustalono, iż składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo-odbiorczym stanowią część składową tego przedsiębiorstwa i przechodzą na własność Państwa, nawet wówczas, gdy stanowiły własność innych podmiotów, w tym częściowo własność poprzedników prawnych E. G. (J. K.) oraz J. B. (S. i K. małż. B.).

Organ pierwszej instancji ustalił, że "Fabryka [...] – [...] w K." została utworzona na gruntach należących do byłej Mleczarni Spółdzielczej – S. z ograniczoną odpowiedzialnością w Kotlinie oraz na nieruchomościach S. T., S. i K. małż. B. oraz J. K. po 1 września 1939 r. Z protokołu zdawczo-odbiorczego nie wynika, czy przejęcie wskazanych parcel nastąpiło za odszkodowaniem czy bez. W ocenie Ministra istotne jest, to że w większości grunty te były zabudowane, niektóre stanowiły opłotowane place służące do składowania towarów i opakowań (parcela nr 36), przez co zostały do niego włączone jako integralne części składowe przedmiotowego Przedsiębiorstwa, nie dające się wydzielić – na skutek ich usytuowania – z całości obszaru przez nie zajmowanego, a tym samym były ściśle powiązane z działalnością przedsiębiorstwa i podlegały przejęciu na własność Państwa.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy E. G. oraz J. B. zarzucili Ministrowi brak wnikliwego zbadania, czy przedmiotowe, należące do ich poprzedników prawnych nieruchomości służyły funkcjonalnym potrzebom przedsiębiorstwa, skoro większość z nich w chwili przejęcia nie była zabudowana, a zabudowania powstały później. Stwierdzili także, iż ich zdaniem celom takim nie mogły służyć parcele niezabudowane. Podnieśli również, iż nacjonalizacja jako akt skierowany do właściciela przedsiębiorstwa nie mogła powodować jednocześnie wywłaszczania nieruchomości należących do osób trzecich, stąd zakwestionowali prawidłowość przyjętych przez Ministra ustaleń w tym zakresie, jako opartych na wykładni rozszerzającej.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją z dnia [...], znak: [...], zaskarżoną decyzję utrzymał w mocy. Podkreślił, iż wbrew przekonaniu wnioskodawców przejmowane parcele nie musiały być zabudowane budynkami, aby uznać je za niezbędne do dalszego funkcjonowania przedsiębiorstwa i utrzymania jego zdolności produkcyjnej. W konsekwencji stwierdził, iż brak było podstaw do stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia [...] grudnia 1965 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa w częściach dotyczących wymienionych parcel.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi J. B. i E. G. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skargi skarżący zakwestionowali możliwość przejęcia w trybie ustawy nacjonalizacyjnej nieruchomości należących do osób trzecich, a nie właściciela przedsiębiorstwa. Nadto podnieśli, iż fakt, że w chwili przejęcia nie były one zabudowane nie może stanowić o ich funkcjonalnym związku z przedsiębiorstwem.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swą dotychczasową argumentację zawartą w wydanych decyzjach.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznając powyższą skargę, stwierdził, iż nie zasługuje ona na uwzględnienie.

Sąd pierwszej instancji nie podzielił stanowiska zaprezentowanego przez skarżących, że w przepisach ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17 ze zm.) brak było podstaw prawnych do przejęcia na własność Państwa także tych składników majątkowych (nieruchomości), które wprawdzie znajdowały się w przedsiębiorstwie, lecz stanowiły własność osób trzecich. Wskazał, iż orzecznictwo sądów jest w tym zakresie rozbieżne.

Treść art. 6 ust. 1 powołanej ustawy była analizowana w orzecznictwie zarówno Naczelnego Sądu Administracyjnego jak i Sądu Najwyższego. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego została sformułowana teza, że w ustawie nacjonalizacyjnej brak jest przepisu, który pozwalałby na przejęcie mienia nienależącego do przedsiębiorstwa które podlegało nacjonalizacji (por. wyrok NSA z 1 grudnia 1999 r., IV SA 2484/98, LEX nr 48637 oraz z 21 marca 2001 r., IV SA 2182/99), LEX nr 51226. Natomiast odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy przyjmując, że przejęcie przedsiębiorstwa na podstawie art. 6 ust. 1 ustawy 1 nacjonalizacyjnej obejmowało wszystkie składniki niezbędne do jego prawidłowego funkcjonowania, niezależnie od tego czyją stanowiły własność (por. wyrok SN z 14 lipca 1951 r., C 152/51, OSNCK 1953/3/63 oraz z 25 lipca 2001 r., I CKN 1350/98, OSNC 2002/3/4/1). W swoich rozważaniach Sąd Najwyższy uwzględnił również funkcję jaką spełniał § 75 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa, przy czynnościach nacjonalizacyjnych podkreślając, że protokół zdawczo – odbiorczy powinien, poza powołaniem się na określone w § 73 cyt. rozporządzenia ogłoszenie, z podaniem daty publikacji w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym, i dokładnym opisem przedsiębiorstwa, wymieniać wszystkie składniki majątkowe przedsiębiorstwa i opisywać urządzenia techniczne przedsiębiorstwa. Jeżeli do składników majątkowych przedsiębiorstwa włączone zostały przed dniem wejścia w życie ustawy składniki majątkowe innego przedsiębiorstwa lub stanowiące własność osoby nie objętej przepisem art. 2 ust. 1 i 3 ustawy nacjonalizacyjnej, należało w protokole zdawczo-odbiorczym uczynić odpowiednią wzmiankę, która miała zawierać szczegółowe wymienienie składników majątkowych, ich opis oraz wskazanie, skąd, kiedy i na jakiej zasadzie składniki te zostały do przedsiębiorstwa włączone. Właściciele tych składników mogli brać udział w sporządzaniu protokołu zdawczo-odbiorczego i przysługiwało im odszkodowanie na tych samych zasadach, co wierzycielom przedsiębiorstwa.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, ta rozbieżność stanowisk w orzecznictwie pozwalała Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi na przyjęcie jednego z nich i wyprowadzenie wniosku, iż kontrolowane w trybie nadzwyczajnym orzeczenie Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia [...] grudnia 1965 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa "Fabryka [...] - [...] w K., pow. J. nie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa, gdyż przejęcie w trybie ustawy nacjonalizacyjnej nieruchomości należących do osób trzecich, na których urządzone było przedsiębiorstwo, było dopuszczalne.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej stanowił, że przedsiębiorstwa przejęte na podstawie przepisu art. 2 lub art. 3 przechodzą na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami (prawo do firmy, patenty, licencje, znaki towarowe i użytkowe itp.), wolne jednak od obciążeń i zobowiązań z wyjątkiem zobowiązań o charakterze publiczno-prawnym, zobowiązań na rzecz polskich osób prawnych prawa publicznego, zobowiązań na rzecz osób prawnych, stanowiących własność polskich osób prawnych prawa publicznego, służebności gruntowych oraz zobowiązań, mających swe źródło w stosunku najmu pracy lub odpowiedzialności za czyny niedozwolone. Zdaniem Sądu pierwszej instancji wskazówkę, co do intencji ustawodawcy odnośnie zakresu składników majątkowych przejmowanych na własność Państwa, stanowi § 75 cyt. rozporządzenia, w którym wymienione są elementy, jakie powinien zawierać protokół zdawczo-odbiorczy. Zgodnie z tym przepisem protokół powinien zawierać m.in. dokładny opis przedsiębiorstwa z wyszczególnieniem wszystkich jego składników majątkowych oraz opisem urządzeń technicznych przedsiębiorstwa (ust. 1). O ile do składników majątkowych przedsiębiorstwa włączone zostały przed dniem wejścia w życie ustawy składniki majątkowe innego przedsiębiorstwa lub stanowiące własność osoby niepodpadającej pod przepis art. 2 ust. 1 i 3 ustawy, należy o tym uczynić odpowiednią wzmiankę w protokóle zdawczo-odbiorczym (ust. 2). Wzmianka ta winna zawierać szczegółowe wymienienie składników majątkowych, ich opis oraz wskazanie, skąd, kiedy i na jakiej zasadzie składniki te zostały do przedsiębiorstwa włączone. Właściciele tych składników majątkowych otrzymują odszkodowanie na tych samych zasadach, co wierzyciele przedsiębiorstwa (art. 6 ust. 2 ustawy) (ust. 3). Właściciele składników majątkowych określonych w ust. 2 mogą brać udział w sporządzaniu protokołu zdawczo-odbiorczego (ust. 4).

W konsekwencji Sąd pierwszej instancji uznał, że ustawodawcy chodziło o przejęcie z mocy samego prawa całego majątku przedsiębiorstwa, bez wyłączenia jakichkolwiek obiektów stanowiących składniki przedsiębiorstwa w momencie przejścia i bez względu na to, czyją stanowiły własność. Dowód na to, że dane przedsiębiorstwo – z określonymi składnikami – z mocy ustawy o nacjonalizacji przeszło na własność Państwa stanowi orzeczenie właściwego ministra wydane na podstawie § 75a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62 ze zm.), jak również decyzja tego ministra wydana na podstawie § 75a rozporządzenia, zatwierdzająca protokół zdawczo-odbiorczy i ustalająca w związku ze zgłoszonymi zarzutami i uwagami, które składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo-odbiorczym stanowią jego część składową.

Ponadto Sąd pierwszej instancji stwierdził, że z dokumentów archiwalnych wynika, iż należące do poprzedników prawnych skarżących nieruchomości, przejęte wraz z przedsiębiorstwem "Fabryka [...] – [...] w K., pow. J." na rzecz Skarbu Państwa, na których to przedsiębiorstwo było zlokalizowane, zabezpieczały jego dalsze funkcjonowanie i zdolność produkcyjną. Wszystkie zostały zajęte pod to przedsiębiorstwo po 1 września 1939 r., w okresie okupacji, a ich zwarte usytuowanie i duża powierzchnia (łącznie stanowiły większą część obszaru zajętego pod to przedsiębiorstwo) stwarzały możliwość prawidłowego funkcjonowania przejętego w trybie ustawy nacjonalizacyjnej przedsiębiorstwa. Zastrzeżenia byłych właścicieli tych parceli były podnoszone już w latach 50-tych. Stąd protokół dodatkowy przejęcia z 30 września 1959 r., w którym dokładnie wyszczególniono zabudowania znajdujące się na poszczególnych parcelach oraz określono czas ich powstania, względnie przeznaczenie niezabudowanych parcel.

W związku z powyższym, Sąd pierwszej instancji przyjął, iż ustalenia poczynione w tym zakresie przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi należy uznać za prawidłowe. Minister w oparciu o zgromadzone dokumenty wskazał, że na parceli nr [...] znajdował się niezabudowany, opłotowany parkanem betonowy plac, służący do składowania opakowań, na parceli nr [...] magazyn murowany wzniesiony w 1942 r., a parcela nr [...], mimo że liczne budynki wzniesione na niej powstały później (w tym baraki drewniane w 1946 r.), z racji swego usytuowania była niezbędna dla funkcjonowania i rozwoju przedmiotowego przedsiębiorstwa. Z kolei parcela [...] mieściła plac służący do składowania towarów i opakowań. Także na parceli o nr [...] znajdował się magazyn murowany, wzniesiony w latach okupacji, a na parceli nr [...] usytuowany był budynek transformatora.

Nie można więc uznać, że nieruchomości objęte orzeczeniem Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia [...] grudnia 1965 r., którego stwierdzenia nieważności domagają się Skarżący, były zbędne dla działalności produkcyjnej przedsiębiorstwa "Fabryka [...] – [...] w K., pow. J."

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej ustawą "P.p.s.a.", skargę oddalił.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wnieśli J. B. oraz E. G. reprezentowani przez radcę prawnego i zaskarżając go w całości, zarzucili naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez naruszenie art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej przez jego błędną wykładnię, tj. przyjęcie, że nacjonalizacja obejmowała również majątek nienależący do przejmowanego przedsiębiorstwa.

Powołując się na powyższą podstawę wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji, ewentualnie o rozpoznanie skargi oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W motywach skargi kasacyjnej podniesiono, że nacjonalizacja jako akt skierowany do właścicieli przedsiębiorstwa nie mogła powodować jednocześnie wywłaszczenia osób trzecich, które w żaden sposób nie były objęte tą ustawą. Wywłaszczenie osób trzecich było więc sprzeczne z celem ustawy nacjonalizacyjnej. Przejęcie przedsiębiorstwa na własność Państwa na podstawie powołanej ustawy nacjonalizacyjnej nie musiało wcale oznaczać przejęcia na własność majątku nieruchomego, który wcześniej nie stanowił własności tego przedsiębiorstwa.

Nie można było bowiem przejąć od przedsiębiorstwa poniemieckiego więcej praw niż ono samo posiadało, a w przedmiotowym przypadku nie było ono właścicielem żadnej z przejętych przez Państwo nieruchomości.

Skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznając niniejszą skargę kasacyjną postanowieniem z dnia 28 czerwca 2007 r. sygn. akt I OSK 1222/06, na podstawie art. 187 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przedstawił do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego budzące poważne wątpliwości następujące zagadnienie prawne: "czy w świetle art. 6 ust.1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. R.P. Nr 3, poz. 17 ze zm.) przejęcie przedsiębiorstwa obejmowało wszystkie składniki niezbędne do jego funkcjonowania, niezależnie od tego czyją stanowiły własność, czy też wyłącznie takie, które należały do przedsiębiorstwa podlegającego przejęciu na podstawie art. 2 ustawy i nie stanowiły własności osób trzecich?".

Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 5 listopada 2007 r., IOPS 2/07, stwierdził, że "Przejęcie przez Państwo na własność przedsiębiorstwa, na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.) w związku z art. 6 ust. 1 tej ustawy, nie obejmowało przejęcia własności nieruchomości włączonej do tego przedsiębiorstwa, która nie należała do przedsiębiorcy, lecz stanowiła własność osoby trzeciej".

W uzasadnieniu uchwały Naczelny Sąd Administracyjny wskazał na rozbieżność poglądów reprezentowanych w orzecznictwie dotyczących wykładni art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej. Według jednego z tych poglądów wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, iż wolą ustawodawcy było przejęcie na własność Państwa przedsiębiorstwa w jak najszerszym znaczeniu, a więc nie tylko majątku stanowiącego własność przedsiębiorcy, ale także i majątku, wprawdzie nie stanowiącego własności przedsiębiorcy, ale który wchodził w skład przedsiębiorstwa na podstawie różnych innych tytułów prawnych (najem, dzierżawa), zaś kryterium decydującym o przejęciu była niezbędność określonych składników majątkowych do funkcjonowania przedsiębiorstwa. Natomiast odmienne stanowisko przyjmuje, że skoro ustawa nacjonalizacyjna nie zawierała definicji przedsiębiorstwa, określając w art. 1 jedynie cel ustawy, to przy dokonywaniu wykładni art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej istotne znaczenie ma, obowiązujący w dacie jej wejścia w życie, art. 40 Kodeksu handlowego, co prowadzi do wniosku, że przejęcie przedsiębiorstwa na własność przez Państwo wiązało się z nacjonalizacją wyłącznie majątku stanowiącego własność przedsiębiorcy, a więc nie można przyjąć, że Państwo przejmowało na własność wraz z przedsiębiorstwem także inne składniki majątkowe, które wprawdzie funkcjonalnie wchodziły w skład przedsiębiorstwa, jednakże, co do których właściciel przedsiębiorstwa nie legitymował się tytułem własności, ponieważ składniki te wchodziły w skład przedsiębiorstwa na podstawie umowy najmu, dzierżawy, a nawet bez tytułu prawnego.

Sąd drugiej instancji stwierdził zatem, że jednym z podstawowych problemów występujących w sprawach dotyczących przejęcia przedsiębiorstw na podstawie ustawy nacjonalizacyjnej jest ustalenie, co należy rozumieć przez "przedsiębiorstwo".

Ustawa nacjonalizacyjna nie definiowała bowiem pojęcia "przedsiębiorstwo", używała jednak takich określeń jak: przedsiębiorstwo przejęte przechodzi na rzecz Państwa w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami (art. 6 ust. 1), własność dotyczy tylko części przedsiębiorstwa lub tylko części udziału majątkowego w nim (art. 3 ust. 2), właściciel przedsiębiorstwa przejętego przez Państwo (art. 7 ust. 1), przywrócenie posiadania przedsiębiorstwa (art. 8). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, z takiego sposobu uregulowania wynika, iż ustawa nacjonalizacyjna posługiwała się pojęciem przedsiębiorstwa w takim znaczeniu, jakie można mu nadać na gruncie obowiązującego wówczas prawa.

Mając zaś na względzie, że w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej obowiązywało rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy (Dz. U. Nr 57, poz. 502 ze zm.), analizując, co wchodziło w skład przedsiębiorstwa jako zorganizowanej całości, należy sięgnąć do przepisu art. 40 § 1 tego Kodeksu, w którym unormowania dotyczące zbycia przedsiębiorstwa wskazują, iż zbycie przedsiębiorstwa obejmuje wszystko, co wchodzi w skład przedsiębiorstwa jako zorganizowanej całości, a w szczególności: 1) firma, znaki towarowe i inne oznaczenia indywidualizujące przedsiębiorstwo, 2) księgi handlowe, 3) nieruchomości i ruchomości należące do przedsiębiorstwa, nie wyłączając towarów, 4) patenty, wzory użytkowe i zdobnicze, 5) wierzytelności powstałe przy prowadzeniu przedsiębiorstwa, 6) prawa wynikające z najmu i dzierżawy lokali, zajmowanych przez przedsiębiorstwo.

Tak określone składniki przedsiębiorstwa wobec braku odmiennej regulacji w ustawie nacjonalizacyjnej przejmowało Państwo na podstawie decyzji nacjonalizacyjnej, a ściślej, decyzji o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego.

Nie ulega wątpliwości, że na własność Państwa przechodzą w myśl art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej te składniki, które wymienia się w art. 40 § 1 Kodeksu handlowego od pkt 1 do 5, a w tym nieruchomości i ruchomości należące do kupca (przedsiębiorcy). Treść art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej nie daje natomiast podstaw do stwierdzenia, że Państwo staje się także właścicielem tych nieruchomości, do których właściciel przedsiębiorstwa (kupiec, przedsiębiorca) nabył określone prawa wynikające ze stosunku najmu, czy dzierżawy albo posiadł bez tytułu prawnego.

W uzasadnieniu powołanej uchwały Sąd drugiej instancji wskazał również na treść art. 7 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej, w myśl którego za przedsiębiorstwo przejęte przez Państwo na własność, na podstawie art. 3, do otrzymania odszkodowania jest uprawniony wyłącznie jego właściciel, co także wskazuje, że nieruchomość należąca do osób trzecich, nie podlega nacjonalizacji. Dopiero w § 72 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1946 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. R.P. Nr 17, poz. 114 ze zm.), a następnie w § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia znalazł się przepis mówiący o składnikach majątkowych przedsiębiorstwa nie stanowiących jego własności i o tym, że ich właścicielom należą się odszkodowania na tych samych zasadach, co wierzycielom przedsiębiorstwa (art. 6 ust. 2 ustawy). Jednakże Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, że zgodnie z upoważnieniami zawartymi w art. 2 ust. 7, art. 3 ust. 5 i art. 10 ustawy nacjonalizacyjnej (powołanymi w podstawie rozporządzenia), Rada Ministrów miała w rozporządzeniu określić wyłącznie tryb postępowania, w którym nastąpi przejęcie przedsiębiorstwa na własność Państwa, nie zaś nowe kategorie podmiotów, których majątki mogą być przejmowane na własność Państwa w ramach nacjonalizacji, czy też ustalać, odmiennie niż to uregulowano w ustawie, nowe rodzaje odszkodowań za przejmowane mienie. W jego ocenie, kwestie te nie mogły być uregulowane w rozporządzeniu, gdyż stanowiły one materię ustawową, a ponadto przepis § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia ewidentnie przekracza zakres udzielonego w ustawie upoważnienia. W związku z tym, zdaniem Sądu, wskazane przepisy rozporządzenia należy uznać za pozbawione podstawy prawnej (samoistne), co w konsekwencji oznacza, że akty administracyjne wydane na ich podstawie są nieważne (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.).

W uzasadnieniu powołanej uchwały Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że skoro nie było możliwe znacjonalizowanie nieruchomości należących do osób trzecich, do których przedsiębiorcy służyły prawa wynikające z zawartych umów (najmu, dzierżawy), to tym bardziej na własność Państwa nie mogła na podstawie art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej przejść nieruchomość, wprawdzie funkcjonalnie włączona do przedsiębiorstwa, która jednak była tylko w posiadaniu przedsiębiorstwa bez tytułu prawnego i stanowiła własność osoby trzeciej będącej obywatelem polskim.

Zgodnie z art. 187 § 2 P.p.s.a uchwała składu siedmiu sędziów jest w tej sprawie wiążąca.

W okolicznościach rozpoznawanej skargi kasacyjnej ma zastosowanie art. 188 P.p.s.a., gdyż istota rozstrzygnięcia sprowadzała się do błędnej wykładni art. 6 ust. 1 ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny stwierdzając, że wyrok został wydany jedynie z naruszeniem prawa materialnego uchylił zaskarżony wyrok oraz wydał w sprawie orzeczenie reformatoryjne co do istoty sprawy uchylając obie decyzje.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania za obie instancje orzeczono na podstawie art. 200, 203 pkt 1, 205 § 2, 209 cyt. ustawy, a wysokość kosztów zastępstwa procesowego pełnomocnika w postępowaniu kasacyjnym orzeczono na podstawie § 14 ust. 2 pkt 2 lit.a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).