Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 725/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2020-10-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Zasądzono zwrot kosztów postępowania
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy: article: art. 64 par. 1 pkt 4,  art. 64 par. 6
journal: Dz.U. 2016 poz 599
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Paweł Kornacki (spr.), Sędziowie WSA Beata Machcińska, Anna Tyszkiewicz - Ziętek, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 października 2020 r. sprawy ze skargi A w C. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia [...] nr [...] w przedmiocie obciążenia kosztami postępowania egzekucyjnego 1) uchyla zaskarżone postanowienie, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach na rzecz strony skarżącej kwotę 580 (pięćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

1. Pełnomocnik A w C. (wierzyciela) wniósł skargę na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach (dalej: DIAS) z [...]r. w przedmiocie kosztów egzekucyjnych.

2. Stan sprawy.

2.1. Naczelnik Urzędu Skarbowego w P. (dalej: NUS) prowadził postępowanie egzekucyjne wobec B z o.o. w oparciu o dwa tytuły wykonawcze wystawione przez skarżącego.

W jego toku dokonał czynności egzekucyjnych w postaci doręczenia [...] r. odpisów tytułów wykonawczych oraz zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego w C S.A. z [...]r. Za te czynności egzekucyjne naliczył opłaty, stanowiące zgodnie z definicją art. 64c § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2020 poz. 1427, ze zm. – dalej: u.p.e.a.) koszty egzekucyjne, według stawek określonych w art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a.

Pismem z 4 maja 2016 r. C poinformował, że zajęcie nie może zostać zrealizowane z uwagi na brak środków na zajętym rachunku, dodając, że na rachunku wystąpił zbieg egzekucji administracyjnej z sądową.

W związku z tym, że w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym nie ujawniono innego wartościowego majątku zobowiązanej spółki, podlegającego egzekucji i rokującego zaspokojenie chociażby kosztów egzekucyjnych, korzystających z pierwszeństwa zaspokojenia przez innymi wierzytelnościami, NUS umorzył postępowanie egzekucyjne postanowieniem z [...]r. nr [...]. Podstawą umorzenia uczynił art. 59 § 2 u.p.e.a. Tego rozstrzygnięcia wierzyciel nie zakwestionował.

Pismem z 21 stycznia 2020 r. NUS powiadomił wierzyciela o wysokości kosztów egzekucyjnych, określając ich łączną wysokość na kwotę [...] zł. Na tę kwotę złożyło się:

a) [...] zł związane z jednym tytułem wykonawczym ([...] zł opłata za zajęcie rachunku bankowego oraz [...] zł opłata manipulacyjna),

b) [...] zł związane z drugim tytułem wykonawczym ([...] zł opłata za zajęcie rachunku bankowego oraz [...] zł opłata manipulacyjna).

Na wniosek wierzyciela z 4 lutego 2020 r. NUS wydał postanowienie z [...]r., nr [...] o obciążeniu wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w kwocie łącznej [...] zł, przypisując koszty egzekucyjne odrębnie do każdego z dwóch tytułów wykonawczych.

2.2. DIAS postanowieniem z [...]r., nr [...] uchylił postanowienie NUS i orzekł o obciążeniu wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego na podstawie dwóch tytułów wykonawczych w kwocie [...] zł.

W uzasadnieniu DIAS wskazał, że po umorzeniu postępowania egzekucyjnego niemożliwym było już dochodzenie kosztów egzekucyjnych od zobowiązanej spółki. Zatem sposobem odzyskania przez NUS, zagwarantowanych mu ustawowo kosztów egzekucyjnych, należnych za czynności egzekucyjne, było skorzystanie z upoważnienia przyznanego w art. 64c § 4 u.p.e.a. i domaganie się ich uregulowania przez wierzyciela.

Dalej organ wskazał, że w przedmiotowej sprawie nie można pominąć ukształtowanej już linii orzeczniczej sądów administracyjnych wskazującej, że w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., sygn. akt. SK 31/14 obowiązują wciąż przepisy art. 64 § 1 pkt 4 oraz art. 64 § 6 u.p.e.a. Do czasu nowelizacji ustawy koniecznym jest orzekanie o wysokości kosztów egzekucyjnych z zastosowaniem standardów i wskazań określonych przez Trybunał Konstytucyjny. Trybunał przyznał bowiem, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych) jako jednej z metod określania wysokości danin publicznych, a także opłat, ale zakwestionował sposób ich określania, proporcjonalnie do wysokości konkretnej kwoty podlegającej egzekucji, bez żadnych ograniczeń kwotowych. Tak bowiem określona wysokość opłaty egzekucyjnej może nie być adekwatna do nakładu pracy organu egzekucyjnego i stopnia skuteczności jego działań w konkretnej egzekucji. Z samej też istoty opłat wynika, że nie zawsze wiążą się one z ekwiwalentnym świadczeniem podmiotu publicznego. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego, brak określenia górnej granicy opłat egzekucyjnych oraz opłaty manipulacyjnej powoduje, że w przypadku należności o znacznej wartości następuje całkowite zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego, a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Opłaty te nie są wtedy formą zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale stają się dla niego formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych, a dla podmiotu nimi obciążonego, dotkliwą sankcją pieniężną.

DIAS zaakcentował, że Trybunał Konstytucyjny nie podważył zasadności naliczania kosztów egzekucyjnych za dokonane przez organ egzekucyjny czynności egzekucyjne, a jedynie wskazał na konieczność określenia ich granicy stosownie do ich pracochłonności i kosztowności.

Wskazał też na kolejną ukształtowaną również linię orzeczniczą, potwierdzającą, że wykładnia art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. prowadzi do wniosku, że opłata egzekucyjna z tytułu zajęcia wierzytelności pieniężnej może być naliczana przez organ egzekucyjny jedynie wówczas, gdy na zajętym przez organ egzekucyjny rachunku bankowym znajdują się środki pieniężne. Zatem opłata egzekucyjna, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych (por. wyrok NSA z 12 lutego 2019 r., II FSK 3379/18; wyrok NSA z 30 maja 2019 r., II FSK 613/19). Skoro przepisy ustawy egzekucyjnej nie przewidują opłaty za zajęcie rachunku bankowego, a jedynie za zajęcie wierzytelności pieniężnych, to dopóki nie dojdzie do zajęcia wierzytelności, dopóty nie ma podstaw do naliczenia opłaty egzekucyjnej w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. (wyroki NSA z 6 kwietnia 2017 r., II FSK 693/15 oraz z 10 kwietnia 2018 r., II FSK 914/16). Treść tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że opłata egzekucyjna w wysokości 5 % egzekwowanej kwoty może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnej. Ustawodawca nie zawarł w tym przepisie przyzwolenia na pobieranie stosownych opłat egzekucyjnych także wówczas, gdy dojdzie do zajęcia rachunku bankowego, na którym w chwili zajęcia brak było jakichkolwiek środków finansowych. Taką więc interpretację tych przepisów należy wziąć także pod uwagę przy ustalaniu wysokości kosztów egzekucyjnych.

Dlatego DIAS skonstatował, że w tej sprawie NUS nie powinien naliczyć opłaty za zajęcie rachunku bankowego zobowiązanej spółki, dokonanego zawiadomieniem z [...]r. w C S.A., bowiem bank poinformował, że na zajętym rachunku nie było środków finansowych.

Odmiennie natomiast, zdaniem DIAS, ma się kwestia naliczenia opłaty manipulacyjnej.

DIAS stwierdził, że ta opłata jest należna organowi egzekucyjnemu z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych. Opłata wynosi 1 % kwoty egzekwowanych należności pieniężnych objętych każdym tytułem wykonawczym, nie mniej jednak niż 1,40 zł, a w postawie obliczenia opłaty uwzględnia się również odsetki z tytułu nieopłacenia należności w terminie przypadające w dniu wszczęcia postępowania egzekucyjnego.

Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14 oprócz wskazania na brak górnych limitów naliczania opłaty egzekucyjnej na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 i art 64 § 6 u.p.e.a., oceniał także inny aspekt, a mianowicie to, że problematyka wysokości opłat jest nierozerwalnie związana z zapewnieniem właściwej równowagi między interesem państwa, polegającym na otrzymaniu zwrotu wydatków za przeprowadzone postępowanie egzekucyjne, a ochroną podmiotów przed nadmiernym fiskalizmem państwa. Istotne jest zachowanie przez ustawodawcę racjonalnej zależności między wysokością tych opłat, a czynnością egzekucyjną. Bez wątpienia wysokość i zasady pobierania tych opłat powinny być ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić finansowanie aparatu egzekucyjnego.

Skoro zatem, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, opłaty za czynności egzekucyjne muszą równoważyć interesy Skarbu Państwa, to rezygnacja organu egzekucyjnego z odzyskania tych kosztów, stoi w sprzeczności z poglądem wyrażonym w omawianym wyroku Trybunału Konstytucyjnego, gdzie jest mowa o konieczności zapewnienia finansowania i funkcjonowania organu egzekucyjnego. Funkcja fiskalna powinna polegać na uzyskaniu (przynajmniej częściowego) zwrotu kosztów funkcjonowania tego aparatu. A zatem koszty takie muszą się różnić od kosztów rzeczywistych, poniesionych przez organ egzekucyjny.

Dalej organ argumentował, że sądy administracyjne rozpoznające skargi na postanowienia w sprawach określenia wysokości kosztów egzekucyjnych aprobują sposób wyliczenia należnych kosztów egzekucyjnych, obciążających wierzyciela, w tym naliczenie opłaty manipulacyjnej w oparciu o art. 64 § 6 u.p.e.a. Do czasu wprowadzenia ustawowej zmiany tego przepisu dopuszczalne jest również zastosowanie do wyliczenia górnego limitu tej opłaty, metody polegającej na porównaniu do określonej przez ustawodawcę w ustawie egzekucyjnej górnej granicy kosztów egzekucyjnych należnych za zajęcie nieruchomości określonej w art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a. Zgodnie z art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a. za zajęcie nieruchomości należne są koszty w wysokości 8 % kwoty egzekwowanej, nie więcej jednak niż 34.200 zł. Według zatem stawki 1 % określonej dla opłaty manipulacyjnej w art. 64 § 6 u.p.e.a., wynosi ona maksymalnie, przy przyjęciu proporcjonalnej, jak przy zajęciu nieruchomości, górnej granicy opłaty - 4.275 zł. Przepisy określające stopy procentowe opłat za bezspornie dokonane czynności egzekucyjnych, mają nadal moc obowiązującą, zatem stosując matematyczne wyliczenie możliwym stało się ustalenie, że opłata manipulacyjna, o której mowa w art 64 § 6 u.p.e.a. (wynosząca 1 % od wysokości dochodzonej należności), liczona odrębnie do każdego tytułu wykonawczego, winna wynosić maksymalnie kwotę 4.275 zł.

DIAS stwierdził zatem, że po uwzględnieniu więc powyższego sposobu kalkulacji koszty egzekucyjne obciążające skarżącego, jako wierzyciela z tytułu czynności egzekucyjnych dokonanych w postępowaniu egzekucyjnym będą wynosiły:

a) dla tytułu wykonawczego nr [...] wyłącznie opłata manipulacyjna w wysokości [...] zł,

b) dla tytułu wykonawczego nr [...] wyłącznie opłata manipulacyjna w wysokości [...]zł, gdyż ich wyliczenie według stawki określonej w art. 64 § 6 u.p.e.a. nie przekracza wyżej wyliczonej maksymalnej wartości.

Uzasadnione jest więc obciążenie wierzyciela kosztami egzekucyjnymi powstałymi w postępowaniu egzekucyjnym w łącznej kwocie [...] zł.

3.1. W skardze pełnomocnik skarżącego zarzucił:

a) naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na treść rozstrzygnięcia, a to art. 7, art. 10, art. 77, art. 80, art. 81 w zw. z art. 140 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania egzekucyjnego (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 256, ze zm. – dalej: k.p.a.) w związku z art 18 u.p.e.a. poprzez wydanie zaskarżonego postanowienia bez przeprowadzenia postępowania w kierunku ustalenia opłat i nakładu pracy rzeczywiście poniesionych w toku postępowania egzekucyjnego w stosunku do dłużnika i w konsekwencji ustalenie ich na poziomie szacunkowym, w oderwaniu od rzeczywistych czynności organu egzekucyjnego polegających na zajęciu rachunków bankowych dłużnika (wysłanie pism), a w konsekwencji ustaleniu kosztów egzekucyjnych w sprawie w wysokości nieuzasadnionej w żadnej mierze wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych przez organ;

b) naruszenie prawa materialnego, a to art. 64 § 6 u.p.e.a. poprzez jego błędną wykładnię i zastosowanie polegające na tym, że organ dokonał jedynie matematycznego przyporządkowania opłaty bez ustalenia rzeczywistych wydatków i opłat poniesionych przez organ w toku postępowania egzekucyjnego, a tym samym błędnie zastosował wytyczne określone wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., SK 31/14, w zakresie stosowania przepisów które nie określają maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, i jako takie niezgodne z Konstytucją RP, a w konsekwencji doszło do nieuprawnionego i zawyżonego naliczenia opłaty manipulacyjnej w łącznej wysokości (wynikającej z obu tytułów wykonawczych) [...] zł zgodnie z zestawieniem wskazanym w zaskarżonym postanowieniu.

Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz zasądzenie kosztów postępowania sądowego.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że w wyroku NSA z 14 listopada 2019 r., I GSK 2918/18, Sąd wskazał, poza innymi elementami rozstrzygnięcia, w zakresie możliwości pobrania przez organ opłaty manipulacyjnej na podstawie art. 64 § 5 u.p.e.a. jedynie, że jest możliwe pobranie przez organ takiej opłaty manipulacyjnej, ale wyraźnie przecież zastrzegł, że opłata ta musi być w wysokości jednak ustalonej w oparciu o wytyczne zawarte w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., SK 31/14.

Tymczasem DIAS w istocie ograniczył się jedynie do dokonania abstrakcyjnego wyliczenia (zabiegu matematycznego) maksymalnej kwoty opłaty manipulacyjnej, którą można by było pobrać na gruncie przepisów. Wskazał bowiem, poprzez przyjęcie porównania norm co do kosztów egzekucji, że skoro dla przyjętej przez ustawodawcę wartości 8% wskazanej w art. 64 §1 pkt 6 u.p.e.a. istnieje ustawowa maksymalna opłata egzekucyjna w wysokości 34.200 zł, to dla 1% stawki opłaty manipulacyjnej wynikającej z art. 64 § 6 u.p.e.a. taka granica musiałaby być odpowiednio obliczona (prosta proporcja matematyczna). Zatem przyjął tę kwotę maksymalnej opłaty w wysokości 4.275 zł.

Przyjmując taki zabieg matematyczny wierzyciel został obciążony wartością 1% opłaty manipulacyjnej, przy czym w wysokości [...] zł, jako [...] (wyliczonej przez organ) opłaty manipulacyjnej dla tytułu wykonawczego nr [...] oraz kwotą 1% dla tytułu wykonawczego [...] w wysokości [...] zł.

Skarżący stwierdził, że zupełnie inaczej kształtują się wytyczne zawarte w przywołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego, które przywołał NSA, wskazujące na "możliwość" zastosowania normy, co do opłaty manipulacyjnej, która co do zasady uznana została za niekonstytucyjną.

Mianowicie, Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu wskazał, że opłaty egzekucyjne, w tym opłata manipulacyjna, nie są zryczałtowanym wynagrodzeniem organu prowadzącego postępowanie za podejmowane czynności i nie mogą być prosto przekładane na obciążenie wierzyciela, aby nie spotkało się to z wrażeniem swoistej "sankcji" za prowadzenie egzekucji i dochodzenie należności przez jednostki sektora finansów publicznych

Naliczanie opłaty manipulacyjnej powinno zostać wykonane poprzez przeprowadzenie postępowania podatkowego w zakresie obciążenia wierzyciela taką opłatą z uwzględnieniem jedynie rzeczywistych wydatków i opłat poniesionych przez organ, przyporządkowanych do poszczególnych i zindywidualizowanych czynności dokonanych przez organ, a obciążenie - dopóki nie zostanie wyeliminowany z obrotu prawnego niekonstytucyjny przepis - może nastąpić jedynie w tym zakresie.

Dopiero gdyby tak rzeczywiście poniesione przez organ wydatki lub opłaty poniesione w związku z egzekucją przekraczały kwotę maksymalną wyliczoną np. w oparciu o odpowiednie zastosowanie przepisów dot. nieruchomości, tj. kwotę 4.275 zł wówczas wierzyciel może być obciążony wyłącznie tą kwotą "maksymalną".

Przyjęcie odmiennego stanowiska i uznanie, że można przyjąć zawsze wartość maksymalną, w każdym przypadku, gdy wartość dochodzonego roszczenia jest tej wartości, że zawsze wymiar 1% stawki opłaty manipulacyjnej przekracza wartość maksymalną obliczoną według podanej proporcji, powoduje, że w tych przypadkach opłata ma wyłącznie charakter ryczałtowy i nie uwzględnia w ogóle rzeczywistych opłat czy kosztów poniesionych w związku z egzekucją. Charakteru takiego zaś w świetle wytycznych Trybunału Konstytucyjnego czy zapatrywań NSA mieć nie może. Charakter taki przy wartościach 1 % > 4.275 zł opłata ta uzyska wyłącznie na drodze woli ustawodawcy.

NSA nie upoważnił w swoim wyroku organu do tego typu zabiegów, bo i nie mógł. Wskazał jedynie, że - inaczej niż opłata egzekucyjna, która w ogóle nie może być naliczona w przypadku bezskuteczności egzekucji - opłata manipulacyjna może być co do zasady naliczona, ale może być jedynie przy uwzględnieniu wytycznych Trybunału Konstytucyjnego, a zatem z uwzględnieniem rzeczywistych wydatków, kosztów, wynagrodzenia pracownika organu itp., a poniesionych w ramach prowadzonej egzekucji w stosunku do osoby zobowiązanego. Dyrektywie tej i zapatrywaniu temu, DIAS w niniejszej sprawie nie podołał.

3.2. W odpowiedzi na skargę DIAS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

4. Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ DIAS nie w pełni zrealizował zalecenia wynikające z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14, a w konsekwencji naruszył art. 107 § 3 w zw. z art. 126, 140 i 144 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. - w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm. – dalej: p.p.s.a.).

5. W pierwszej kolejności Sąd stwierdza, że skarżący – wierzyciel w postępowaniu egzekucyjnym, nie podważa stanowiska organu o zasadności obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi na podstawie art. 64c § 4 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego.

Co prawda, zasadą jest, że to zobowiązany ponosi koszty prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Zaznaczyć jednak należy, że jeden z wyjątków od niej został przewidziany w powołanym art. 64c § 4 u.p.e.a. Regulacja ta nie wymienia przyczyn niemożliwości ściągnięcia kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego, nie rozróżnia w tym przedmiocie powodów faktycznych i prawnych. Brzmienie wskazanego wyżej przepisu wskazuje zatem, że to na wierzycielu spoczywa obowiązek poniesienia kosztów postępowania egzekucyjnego w sytuacji, gdy nie mogą być one ściągnięte od osoby zobowiązanego. W orzecznictwie akcentuje się, że ustawodawca przez użycie w treści przepisu art. 64c § 4 u.p.e.a. regulacji "wierzyciel pokrywa" nie pozostawił organowi egzekucyjnemu możliwości wyboru, czy wierzyciela obciążyć kosztami egzekucyjnymi, czy też nie (wyrok WSA w Poznaniu z 25 sierpnia 2010 r., I SA/Po 451/10).

W rozpoznawanej sprawie organ egzekucyjny postanowieniem z [...]r. umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec zobowiązanej spółki na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a., ponieważ stwierdził, iż w postępowaniu tym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Zatem w ocenie Sądu organ egzekucyjny prawidłowo obciążył wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego.

6. W dalszej kolejności Sąd stwierdza, że DIAS prawidłowo odstąpił od obciążenia skarżącego opłatą za zajęcie wierzytelności pieniężnej z rachunku bakowego (art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a.). Zasadnie DIAS argumentuje, że opłata egzekucyjna z tytułu zajęcia wierzytelności pieniężnej z rachunku bankowego może być naliczana przez organ egzekucyjny jedynie wówczas, gdy na zajętym rachunku bankowym znajdują się środki pieniężne, to jest gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych (por. wyrok NSA z 12 lutego 2019 r., II FSK 3379/18; wyrok NSA z 30 maja 2019 r., II FSK 613/19). Skoro u.p.e.a. nie przewiduje opłaty za zajęcie rachunku bankowego, a jedynie za zajęcie wierzytelności pieniężnych, to dopóki nie dojdzie do zajęcia wierzytelności, dopóty nie ma podstaw do naliczenia opłaty egzekucyjnej w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. (wyroki NSA z 6 kwietnia 2017 r., II FSK 693/15 oraz z 10 kwietnia 2018 r., II FSK 914/16).

7. W zakresie opłaty manipulacyjnej (art. 64 § 6 u.p.e.a.) Sąd podziela stanowisko DIAS, że jest ona należna, bez względu na fakt, czy egzekucja była skuteczna (por. np. wyrok NSA z 14 listopada 2019 r., I GSK 2918/18; wyrok NSA z 9 kwietnia 2019, II FSK 3802/18; wyrok NSA z 12 października 2007 r., II FSK 1338/06; wyrok NSA z 12 października 2007 r., II FSK 1339/06; wyrok NSA z 26 kwietnia 2018 r., II FSK 2621/17). Wypada w tym zakresie podkreślić, że opłata egzekucyjna pobierana jest za zajęcie wierzytelności (art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a.), natomiast opłata manipulacyjna zależna jest nie od skutecznego zajęcia a od kwoty egzekwowanych należności (art. 64 § 6 u.p.e.a.). W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że jedynym warunkiem powstania obowiązku uiszczenia opłaty manipulacyjnej jest doręczenie zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego (por. wyrok NSA z 12 października 2007 r., II FSK 1339/06 oraz wyrok NSA z 12 października 2007 r., II FSK 1148/06). Przez czynności egzekucyjne rozumie się wszelkie podejmowane przez organ egzekucyjny działania zmierzające do zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego. W związku z tym czynności polegające na doręczeniu zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego, jak i spisaniu protokołu o stanie majątkowym zobowiązanego mieszczą się w katalogu czynności egzekucyjnych (por. wyrok NSA z 12 października 2007 r., II FSK 1148/06).

8. W odniesieniu do opłaty manipulacyjnej Sąd podziela również stanowisko DIAS, co do sposobu ustalenia górnego jej pułapu. Organ przyjął bowiem, że skoro w art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a. ustawodawca określił wysokość opłaty za zajęcie nieruchomości w wysokości 8% kwoty egzekwowanej należności, nie więcej jednak niż 34.200 zł, to maksymalna opłata manipulacyjna stanowiąca 1% egzekwowanej należności nie może być wyższa niż 4.275 zł.

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 26 czerwca 2019 r., II FSK 2549/17 stwierdził, że godną uwagi propozycją jest odniesienie górnej granicy opłaty manipulacyjnej do górnej granicy opłaty egzekucyjnej za zajęcie nieruchomości. Jest to bowiem jedyna opłata, której maksymalną wysokość określono w art. 64 § 1 u.p.e.a., a ponadto odnosi się ona do najbardziej pracochłonnych czynności egzekucyjnych. Skoro zatem opłata egzekucyjna za zajęcie nieruchomości wynosi 8%, nie więcej jednak, niż 34.200 zł, 1% tej maksymalnej opłaty odpowiada kwocie 4.275 zł. Aprobatę takiego sposobu ustalania górnych limitów opłat Naczelny Sąd Administracyjny expressis verbis zaprezentował także w wyrokach z: 28 lutego 2019 r., II FSK 2094/18; 24 maja 2019 r., II FSK 407/19; 27 listopada 2019 r., I GSK 1678/19; 21 lipca 2020 r., I GSK 759/20).

W tych orzeczeniach NSA stwierdził, że to rozwiązanie jest oparte na racjonalnych przesłankach i pozwala do czasu uchwalenia (aktualnie: wejścia w życie) zmiany przepisów u.p.e.a. realizującej wskazania Trybunału Konstytucyjnego, wypełnić lukę prawną stwierdzoną w orzeczeniu Trybunału polegającą na braku wyznaczenia maksymalnej wysokości opłat za zastosowane środki egzekucyjne. Zauważył, że zaletą tego rozwiązania, zmierzającego do "odtworzenia" maksymalnych stawek opłat dla poszczególnych środków egzekucyjnych, jest również to, że opiera się ono na "parametrach ustawowych" (maksymalna stawka przy egzekucji z nieruchomości plus stawki procentowe dla poszczególnych środków egzekucyjnych), zamieszczonych w przepisach u.p.e.a., których konstytucyjność nie została zakwestionowana.

Sąd orzekający w tej sprawie taką koncepcję w pełni podziela. Nota bene była ona także już wyrażana przez WSA w Gliwicach (por. np. wyroki z: 22 maja 2018 r., I SA/Gl 104/18; 13 maja 2019 r., I SA/Gl 349/18; 15 maja 2019 r., I SA/Gl 741/18; 6 czerwca 2019 r., I SA/Gl 1310/18; 27 maja 2020 r., I SA/Gl 530/20). Zdaniem Sądu taka wykładnia art. 64 § 6 u.p.e.a. jest uprawniona, jako znajdująca umocowanie w wykładni systemowej: a) zewnętrznej pionowej, polegającej na uwzględnieniu art. 2 w zw. z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji na podstawie art. 8 ust. 2 Konstytucji; b) wewnętrznej, polegającej na uwzględnieniu znajdującego się w tej samej jednostce redakcyjnej i regulującego adekwatne zagadnienie - art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a.

9. Natomiast błędnej kontroli rozstrzygnięcia organu egzekucyjnego (NUS) dokonał DIAS w aspekcie drugiej części wynikającej z oceny prawnej zawartej w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, dotyczącej miarkowania kosztów postępowania egzekucyjnego względem realnego nakładu pracy organu egzekucyjnego wynikającego z czasochłonności i stopnia skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych.

Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz że art. 64 § 6 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji. W uzasadnieniu motywował, że "brak określenia górnej granicy opłat egzekucyjnych oraz opłaty manipulacyjnej powoduje, że w pewnych warunkach (w przypadku należności o znacznej wartości) następuje całkowite zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Opłaty te nie są wtedy formą zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale z perspektywy dłużnika stają się jedynie dodatkową sankcją pieniężną.". Stwierdził również, że "brak określenia górnej granicy przedmiotowych opłat powoduje, że z punktu widzenia organu egzekucyjnego stają się one formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych. W ujęciu materialnym są więc zbliżone do podatku. Mechanizm ustalania opłaty stosunkowej ze wskazaną jej górną granicą chroni przed tego typu sytuacjami. Wartość wyznaczona kwotowo zakreśla bowiem maksymalny pułap opłaty i dzięki temu ogranicza kwotę określoną procentowo przed jej nadmierną wysokością.". Ponadto Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę, że środki egzekucyjne oraz związane z nimi opłaty pełnią funkcję stymulująco-wychowawczą. "Także w doktrynie zauważa się, że koszty egzekucyjne, które będzie musiał ponieść zobowiązany w związku z tym, że przez niespełnienie obowiązku doprowadził do konieczności przymusowego jego egzekwowania, stanowią dla niego określoną dolegliwość materialną i tym samym oddziałują na przyszłość, pełniąc funkcję wychowawczą". Uwaga ta jest istotna, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie mamy do czynienia z dłużnikiem, lecz wierzycielem, a więc organ egzekucyjny przy określaniu wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego winien pamiętać, że w tej sprawie nie ma kwestii "funkcji wychowawczej".

Wskazać również należy na stanowisko, ukształtowane na podstawie przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, zgodnie, z którym organ powinien zbadać adekwatność ustalonych kosztów egzekucyjnych względem poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności, a więc odnieść się do zachowania racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone, tak aby opłaty te nie przekroczyły maksymalnego rozsądnego pułapu (por. wyroki NSA: z 20 maja 2020 r., I GSK 1805/19 i I GSK 1550/19; z 28 maja 2020 r.; I GSK 1945/19; z 16 czerwca 2020 r., I GSK 533/20; I GSK 516/20 i I GSK 563/20; z 14 listopada 2019 r., I GSK 2918/18; a także wyrok NSA z 26 lutego 2020 r., II FSK 851/18, a także wskazane tam wyroki NSA: z 6 kwietnia 2017 r., II FSK 693/15; z 10 kwietnia 2018 r., II FSK 914/16; z 6 marca 2018 r., II FSK 2206/17; z 26 kwietnia 2018 r., II FSK 2621/17; z 14 marca 2019 r., II FSK 3701/18 i II FSK 3700/18).

Na gruncie tej sprawy przyjdzie zatem stwierdzić, że DIAS wadliwie uznał, iż w pełni zastosował się do wskazań wyroku Trybunału. Zauważyć należy, że DIAS dokonując kontroli rozstrzygnięcia organu egzekucyjnego, pominął zalecenia Trybunału Konstytucyjnego, jak i stanowisko judykatury, co do konieczności wykazania przez organ egzekucyjny adekwatności ustalonych kosztów postępowania egzekucyjnego do faktycznego - realnego, nakładu środków finansowych i niefinansowych w związku z podejmowanymi czynnościami egzekucyjnymi.

Jak wynika z treści uzasadnienia postanowienia DIAS z [...]r. organ, w omawianej kwestii, ograniczył się wyłącznie do wyliczenia kwoty ustalonych kosztów egzekucyjnych w wysokości [...] zł, na które składały się dwie opłaty manipulacyjne, od każdego tytułu wykonawczego jedna. Stwierdził, że w jednym przypadku wynosi ona [...] zł – jako 1% egzekwowanej należności. Co do drugiego tytułu wykonawczego opłata manipulacyjna zdaniem DIAS wynosi [...] zł, czyli [...] wyliczoną przy zastosowaniu wyżej opisanej proporcji, jako że kwota stanowiąca 1% egzekwowanej należności przekracza tenże pułap.

Przywołane wyliczenie wskazanych kwot nie zawiera żadnego uzasadnienia, wskazującego na przyczyny na podstawie których organ przyjął takie, a nie inne stawki za podjęte czynności egzekucyjne. Przede wszystkim brak jest jakiejkolwiek argumentacji, w tym wywodów wspartych stosownymi dokumentami, która wskazywałaby w sposób klarowny i jednoznaczny na faktyczny nakład pracy i rzeczywiście poniesione koszty finansowe w aspekcie podnoszonej przez stronę skarżącą czasochłonności i stopnia skomplikowania podjętych czynności egzekucyjnych.

Opisane rozstrzygnięcie DIAS powoduje, że pomimo znajomości treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego, organ uchylił się od zastosowania zawartej w nim oceny prawnej i związanego z nim wymogu dotyczącego ustalania kosztów postępowania egzekucyjnego obciążających wierzyciela w przypadku zaistnienia sytuacji przewidzianej przepisem art. 64c § 4 u.p.e.a.

Sąd, w obliczu treści skargi skupiającej się wyłącznie na tejże wadliwości, nie może uzasadnienia wyliczenia kosztów obciążających wierzyciela zaaprobować. Stanowisko DIAS, w tej mierze koncentruje się wyłącznie na ocenie mechanizmu przyjętego przez organ do ustalenia maksymalnego pułapu kwot kosztów przeprowadzonej egzekucji.

Stan niniejszej sprawy powoduje, że DIAS przeprowadził w dużej mierze poprawną, ale w tej jednej kwestii wadliwą, bo niepełną kontrolę, wydanego w sprawie postanowienia NUS z [...]r. Z uwagi na jej istotny brak w sferze pełnego, jednoznacznego i przekonującego ustalenia co do wysokości opłat manipulacyjnych obciążających wierzyciela, w kontekście faktycznego nakładu pracy i rzeczywiście poniesionych kosztów finansowych, przy uwzględnieniu podnoszonej przez stronę skarżącą czasochłonności i stopnia skomplikowania podjętych czynności egzekucyjnych – zaskarżone postanowienie nie może się ostać w obrocie prawnym. Rozstrzygnięcie to nie realizuje wszystkich wytycznych wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

10. DIAS nie uwzględniając ostatnio zarysowanego aspektu sprawy naruszył art. 107 § 3 w zw. z art. 126, 140 i 144 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a., w sposób, który może mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.

Nienależyte uzasadnienie rozstrzygnięcia jest dowodem na nieprawidłowy proces stosowania prawa, poprzedzający samo wydanie decyzji, czy postanowienia. W tym przypadku stanowi o nierozważeniu przez organ zagadnienia prokonstytucyjnej wykładni art. 64 § 6 u.p.e.a. w świetle standardów wynikających z art. 2 w zw. z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji przy zastosowaniu z art. 8 ust. 2 Konstytucji, skonkretyzowanych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r. Jednocześnie nie można wykluczyć, że prawidłowe rozważenie tej problematyki doprowadziłoby organ do innego rozstrzygnięcia badanej przez Sąd sprawy, to jest ustalenia kosztów egzekucyjnych obciążających wierzyciela w innej, niższej wysokości.

11. W postępowaniu ponownym organ oceni, czy w realiach tej konkretnej sprawy, koszty egzekucyjne ustalone w kwocie [...] zł tytułem dwóch opłat manipulacyjnych, realizują nie tylko cel fiskalny (finansują aparat egzekucyjny), ale czy również zachodzi racjonalna zależność pomiędzy wysokością kosztów, a podjętymi in concreto czynnościami organów. W sposób pełny, jednoznaczny i przekonujący wykaże, że określona wysokość opłat manipulacyjnych obciążających wierzyciela realizuje wszystkie wytyczne wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w kontekście faktycznego nakładu pracy i rzeczywiście poniesionych kosztów finansowych, przy uwzględnieniu podnoszonej przez stronę skarżącą czasochłonności i stopnia skomplikowania podjętych czynności egzekucyjnych.

12. O kosztach postępowania sądowego Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a. Na zasądzoną kwotę 580 zł złożył się wpis od skargi (100 zł) oraz koszty zastępstwa procesowego (480 zł) ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 265).