Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 435/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2008-11-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6551
Hasła tematyczne: Środki unijne
Skarżony organ: Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: § 4 pkt 4 i 5, § 6 ust. 1 pkt 1 i 2, § 9
journal: Dz.U. 2004 nr 114 poz 1191
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na uzyskiwanie rent strukturalnych objętej planem rozwoju obszarów wiejskich
journal: Dz.U.UE.L 1999 nr 160 poz 80 art. 10, art. 11, art. 37 ust. 4
law: Rozporządzenie Rady (WE) Nr 1257/1999 z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu  Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) oraz zmieniające i uchylające niektóre rozporządzenia*

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Stanisław Gronowski Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembnelska Sędzia del. WSA Magdalena Bosakirska (spr.) Protokolant Sylwia Kizińska po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2008 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 21 grudnia 2007 r. sygn. akt I SA/Bd 760/07 w sprawie ze skargi Z. M. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w T. z dnia [...] września 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty strukturalnej po wznowieniu postępowania oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 21 grudnia 2007 r., sygn. akt I SA/Bd 760/07, Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. uwzględnił skargę Z. M. i uchylił decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w T. z dnia [...] września 2007 r. o nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty strukturalnej po wznowieniu postępowania.

I

Z uzasadnienia wyroku wynika, że za podstawę rozstrzygnięcia Sąd I instancji przyjął następujące ustalenia.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2005 r. Kierownik Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w I. przyznał Z. M. rentę strukturalną. Przyznanie świadczenia nastąpiło po wydaniu w dniu [...] stycznia 2005 r. postanowienia organu I instancji o spełnieniu przez wnioskodawcę warunków niezbędnych do przyznania renty strukturalnej, a także po złożeniu przez skarżącego w dniu 11 maja 2005 r. dokumentów, które potwierdzały przekazanie gospodarstwa rolnego (za wyjątkiem działki 51/1 o powierzchni 0,3018 ha) i zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej oraz zawierały oświadczenie skarżącego, że nie jest właścicielem lub współwłaścicielem nieruchomości rolnych.

Decyzją z dnia [...] maja 2007 r., nr [...], Kierownik Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w I. po wznowieniu postępowania uchylił swoją decyzję z dnia [...] grudnia 2005 r. i odmówił skarżącemu przyznania renty strukturalnej. Organ I instancji ustalił, że nowe okoliczności w sprawie, nieznane organowi w dniu wydania decyzji, przesądziły o niespełnieniu przez Z. M. podstawowego warunku przyznania renty strukturalnej, polegającego na przekazaniu gospodarstwa rolnego w ciągu 6 miesięcy od dnia otrzymania postanowienia o spełnianiu warunków oraz zaprzestaniu prowadzenia działalności rolniczej. Z. M. w dniu wydania decyzji o przyznaniu renty strukturalnej był bowiem współwłaścicielem działki ewidencyjnej nr 9/22 o powierzchni 9,71 ha, o czym nie powiadomił Kierownika Biura Powiatowego w I. Powyższe wynikało, zdaniem organu I instancji, z dokumentów nadesłanych w dniu 16 lutego 2007 r. przy piśmie Kierownika Placówki Terenowej KRUS w I. oraz złożonych w dniu 20 lutego 2007 r. przez skarżącego, tj. wniosku z dnia 9 sierpnia 2004 r. o dokonanie działu spadku po zmarłej w dniu 9 listopada 1996 r. matce – J. M., postanowień Sądu Rejonowego w I. z dnia 13 lipca 2004 r., sygn. akt I Ns 4-5/04, oraz z dnia 9 lutego 2005 r., sygn. akt I Ns 781/04, umowy dzierżawy z dnia 15 sierpnia 2003 r., oświadczenia dotyczącego sposobu użytkowania gruntów i aktu notarialnego z dnia 26 stycznia 2007 r.

Odwołanie od powyższej decyzji wniósł Z. M. Podniósł, że nabył spadek po matce w postaci udziału we współwłasności nieruchomości, jednakże nie można wskazywać wielkości jego udziału w hektarach. Podstawą przyznania renty strukturalnej jest zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej, a nie bycie właścicielem lub współwłaścicielem gospodarstwa. Skarżący na gruntach otrzymanych w spadku nigdy nie prowadził działalności rolniczej.

Decyzją z dnia [...] września 2007 r. Dyrektor [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w T. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ II instancji podkreślił, że z materiału dowodowego wynika, iż skarżący w chwili składania dokumentów potwierdzających zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej był współposiadaczem nieruchomości położonej w Ś. Tytuł współwłasności nieruchomości w postaci gospodarstwa rolnego musi być bowiem rozumiany jako współposiadanie. Ponadto, z aktu notarialnego umowy sprzedaży (Rep. A. nr 492/2007) wynika, że przedmiotowa nieruchomość została sprzedana przez wszystkich właścicieli w dniu 26 stycznia 2007 r., a więc po upływie 6-miesięcznego terminu, o którym mowa w § 20 ust. 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na uzyskanie rent strukturalnych objętej planem rozwoju obszarów wiejskich (Dz. U. Nr 114, poz. 1191 ze zm., dalej cytowane, jako rozporządzenie RM).

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. złożył Z. M. Stwierdził, że podstawą uzyskania renty strukturalnej jest zaprzestanie działalności rolniczej. Rozporządzenie nie zabrania producentowi rolnemu pobierającemu rentę bycia właścicielem, bądź współwłaścicielem gospodarstwa. Producent rolny musi przekazać wszystkie użytki rolne wchodzące w skład tego gospodarstwa, w którym prowadził działalność rolniczą. Skarżący podkreślił, że na odziedziczonym gruncie nigdy nie prowadził działalności rolniczej, gdyż był on wydzierżawiony. Grunt ten do 2001 r. stanowił wkład w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Ś., a po likwidacji spółdzielni grunt przejął i nim władał P. B., podpisując z H. N. umowę dzierżawy na okres 5 lat.

Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2007 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. uwzględnił skargę i uchylił zaskarżoną decyzję.

Sąd wskazał, że instytucja wznowienia postępowania ma na celu stworzenie prawnej możliwości ponownego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i podjęcia ponownego rozstrzygnięcia sprawy zakończonej ostateczną decyzją, jeżeli postępowanie było dotknięte kwalifikowanymi wadami procesowymi, wyliczonymi w art. 145 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), dalej jako k.p.a. W rozpoznawanej sprawie przesłankę wznowienia stanowił art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., zgodnie z którym w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję. Sąd przypomniał, że w ocenie organu, przesłankę tą stanowiła okoliczność, że skarżący w dacie wydania decyzji o przyznaniu renty strukturalnej (dnia [...] grudnia 2005 r.) był współwłaścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 9,71 ha, a więc nie spełnił przesłanki zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej.

Sąd I instancji stwierdził, że zagadnienie przyznania rent strukturalnych uregulowane jest na gruncie prawa europejskiego w Rozporządzeniu Rady (WE) nr 1257/1999 z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszar wiejskich Europejskiego Funduszu Orientacji Gwarancji Rolnej (EFOGR) oraz zmieniające i uchylające niektóre rozporządzenia (Dz. Urz. UE L 160 z 26 czerwca 1999 r., str. 80; dalej cytowane jako rozporządzenie 1257/1999) oraz na gruncie prawa krajowego przez przepisy cytowanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na uzyskanie rent strukturalnych objętej planem rozwoju obszarów wiejskich.

Zgodnie z art. 11 rozporządzenia 1257/1999, jednym z warunków uzyskania renty strukturalnej przez przekazującego gospodarstwo rolne jest całkowite zaprzestanie prowadzenia komercyjnej gospodarki rolnej.

Zgodnie z tym krajowym rozporządzeniem RM prawo do uzyskania renty strukturalnej uzależnione jest m.in. od przekazania gospodarstwa rolnego o łącznej powierzchni użytków rolnych wynoszącej co najmniej 1 ha (§ 4 pkt 4 rozporządzenia RM) oraz od zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej (§ 4 pkt 5 rozporządzenia RM), przy czym ten ostatni warunek uważa się za spełniony, jeżeli po przekazaniu gospodarstwa rolnego łączna powierzchnia użytków rolnych posiadanych (współposiadanych) przez uprawnionego do renty strukturalnej i jego małżonka nie przekracza 0,5 ha, a działalność rolnicza prowadzona na tych użytkach służy wyłącznie zaspokajaniu potrzeb własnych uprawnionego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie rolnym (§ 9 pkt 1 rozporządzenia RM). Przekazanie gospodarstwa rolnego oraz zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej powinno nastąpić w terminie 6 miesięcy od dnia otrzymania postanowienia o spełnianiu warunków do przyznania renty strukturalnej (§ 21 ust. 7 rozporządzenia RM).

Sąd I instancji uznał, że ustalenia wymaga, czy skarżący prowadził działalność rolniczą na użytkach rolnych o powierzchni przekraczającej 0,5 ha, które nabył w drodze spadku jako współwłaściciel.

Sąd I instancji stwierdził, że przez prowadzenie działalności rolniczej należy rozumieć posiadanie bądź współposiadanie gruntów (§ 9 pkt 1 rozporządzenia RM). Posiadanie jest stanem faktycznym polegającym na faktycznym władztwie, przez które rozumie się samą możność władania rzeczą. Zdaniem Sądu I instancji, na podstawie akt sprawy administracyjnej nie można ustalić, czy skarżący rzeczywiście współposiadał użytki rolne nabyte w drodze spadku po zmarłej w 1996 r. matce, zaś postanowienie Sądu Rejonowego w I. z dnia 9 lutego 2005 r., sygn. akt I Ns 781/04, o stwierdzeniu nabycia spadku przez Z. M. nie przesądza, że skarżący stał się z tym momentem posiadaczem gospodarstwa rolnego. Z akt sprawy wynika, że do 20 lutego 2002 r. gospodarstwo rolne było w posiadaniu Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej "[...]" w Ś., zaś spółdzielnia ta pismem z dnia 20 lutego 2002 r. skierowanym wyłącznie do H. N. zwróciła "grunty wkładowe po zmarłym M. Z. o powierzchni 9,71 ha działka nr 9/22".

Wobec powyższego ustalenia wymaga, zdaniem Sądu I instancji, czy zwrot gruntów nastąpił wyłącznie na rzecz H. N., czy działała ona tylko w swoim imieniu, czy też objęła grunty we władanie także w imieniu skarżącego na podstawie udzielonego pełnomocnictwa i czy działała także w imieniu skarżącego zawierając w dniu 15 sierpnia 2003 r. umowę dzierżawy z P. B. Dopiero należyte wyjaśnienie powyższych kwestii pozwoli, w ocenie Sądu I instancji, na udzielenie odpowiedzi, czy skarżący był współposiadaczem gospodarstwa rolnego nabytego w drodze spadku, a w konsekwencji czy zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej w rozumieniu § 9 pkt 1 rozporządzenia RM.

Zdaniem Sądu I instancji, sposób przeprowadzenia postępowania administracyjnego, które nie wyjaśniło powyższych kwestii, naruszał art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a zatem zaszła konieczność wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego.

II

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Dyrektor [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w T. wnosząc o jego uchylenie w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1. naruszenie prawa materialnego poprzez:

- błędną wykładnię art. 10 i art. 11 rozporządzenia 1257/1999) poprzez przyjęcie, że w świetle przepisów tego rozporządzenia dopuszczalne jest nieprzekazanie przez rolnika całości posiadanych gruntów rolnych,

- błędną wykładnię § 4 pkt 4 i 5 w związku z § 6 ust. 1 pkt 1 i 2, § 9 pkt 1 i § 21 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia RM poprzez przyjęcie, że:

przekazanie gospodarstwa i zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej nie obejmuje gruntu odziedziczonego przed wydaniem decyzji,

nie jest wymagane przekazanie tego gruntu w stosownej formie i terminie określonym w § 20 ust. 7 rozporządzenia RM,

upoważnia spadkobierców do posiadania gospodarstwa pomimo przekroczenia wielkości określonych w § 9 ust. 1 rozporządzenia RM,

obowiązek przekazania nie dotyczy wszystkich grunt rolnych,

zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej nie jest tożsame z własnością lub współwłasnością gruntów rolnych;

- błędną wykładnię art. 336 i 337 w związku z art. 140, art. 1015 i art. 1059 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) poprzez przyjęcie, że właściciel rzeczy może nie być posiadaczem i błędne założenie, że dzierżenie przez dzierżawcę pozbawia spadkobiercę posiadania samoistnego;

2. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej cytowana jako p.p.s.a., w związku z art. 7 i 77 § 1 k.p.a. poprzez błędne przyjęcie, że postępowanie organu wymaga uzupełnienia o ustalenia dotyczące rzeczywistych dzierżycieli gruntu oraz ustalenie, czy z chwilą nabycia spadku rolnik stał się posiadaczem spadkowego gospodarstwa i czy H. N. działała także z upoważnienia Z. M.

W uzasadnieniu organ wnoszący skargę kasacyjną podniósł, że przyznanie renty strukturalnej osobie, która musiałaby przekazać jedynie jedno ze swoich gospodarstw a miałaby źródła dochodu z posiadania innego gospodarstwa, którego sama nie prowadzi, pozostaje w jawnej sprzeczności z celami udzielania tej pomocy. Istotą uregulowania § 9 pkt 1 rozporządzenia RM wskazującego na uprawnienie pozostawienia sobie przez beneficjenta i jego małżonka jedynie działki o powierzchni nieprzekraczającej 0,5 ha użytków rolnych jest wola ustawodawcy zapewnienia nieposiadania przez beneficjenta gruntów rolnych o większej powierzchni, a tym samym zapewnienia braku możliwości prowadzenia działalności rolniczej przez pobierającego rentę lub jego małżonka. Tym samym nieprowadzenie działalności rolniczej sprowadza się w przypadku tego rozporządzenia również do braku własności, współwłasności gruntów rolnych o powierzchni umożliwiającej prowadzenie komercyjnej działalności rolniczej. Zgodnie z rozumowaniem Sądu I instancji osoby niedziedziczące gospodarstwa przed wydaniem decyzji o przyznaniu renty i dziedziczące gospodarstwo po przyznaniu renty miałyby obowiązek stosowania przepisów § 6 i 7 rozporządzenia RM, zaś osoby dziedziczące gospodarstwo rolne lub udział w nim przed dniem wydania decyzji w sprawie przyznania renty strukturalnej w zakresie tego gospodarstwa zwolnione byłyby ze stosowania rygorystycznych wymogów i ograniczeń określonych w § 6 i 7 oraz § 9 i 20 ust. 7 rozporządzenia RM. Różnicowanie praw obywateli bez wyraźnego przepisu w tym zakresie powoduje rażące naruszenie prawa.

Organ wnoszący skargę kasacyjną stwierdził ponadto, że istotą posiadania samoistnego jest element woli posiadania rzeczy jak właściciel (rozporządzania nią), a brak korzystania, czy oddanie rzeczy w posiadanie zależne nie powoduje utraty posiadania samoistnego. Wola skarżącego przyjęcia spadku po matce zawierającego udział w gospodarstwie rolnym przesądza o woli posiadania przez niego tego udziału.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Z. M. wniósł o uznanie skargi kasacyjnej za bezzasadną i oddalenie jej w całości, utrzymanie w mocy zaskarżonego wyroku oraz obciążenie organu administracyjnego kosztami skargi kasacyjnej.

III

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przystępując do rozpoznania skargi kasacyjnej należy przypomnieć, że stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny /dalej zwany NSA/ rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania sądowego. Oznacza to, że zakres rozpoznania sprawy przez NSA, poza nieważnością postępowania, która w sprawie niniejszej nie zachodzi, jest ograniczony do zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.

Granice skargi kasacyjnej wyznaczają podstawy kasacyjne. W ramach tych podstaw należy postawić zarzuty kasacyjne, tj. przywołać konkretne przepisy prawa, które naruszył Sąd I instancji oraz określić sposób naruszenia tych przepisów.

Rozpoznawana skarga została oparta na obydwu ustawowych podstawach, o których stanowi art. 174 p.p.s.a., tj. naruszeniu prawa materialnego i naruszeniu przepisów postępowania, a w ramach każdej z podstaw sformułowane zostały konkretne zarzuty i powołane przepisy prawa, które zdaniem kasatora zostały naruszone przy rozpoznawaniu sprawy przez Sąd I instancji.

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona.

NSA najpierw rozważał zarzut naruszenia prawa materialnego, chociaż w sprawie niniejszej Sąd I instancji uchylił decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., tj. z powodu naruszenia przez organ prawa procesowego i nakazał uzupełnienie postępowania dowodowego celem ustalenia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia. O tym, które okoliczności są istotne dla rozstrzygnięcia decyduje wykładnia prawa materialnego, zatem aby ocenić, czy zasadnie Sąd uznał za konieczne uzupełnienie postępowania dowodowego należy najpierw ocenić prawidłowość dokonanej przez Sąd wykładni prawa materialnego.

Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z § 1 rozporządzenia RM przepisy krajowe określają szczegółowe warunki i tryb udzielania, wypłacania, zawieszania, zmniejszania i zwracania pomocy finansowej i uzyskiwania rent strukturalnych, o których mowa w art. 10-12 rozporządzenia 1257/1999. Jak z tego wynika, przepisy rozporządzenia RM mają za zadanie wdrożenie w Polsce uregulowań europejskich dotyczących wsparcia rozwoju obszarów wiejskich. Ich wykładnia musi więc uwzględniać przede wszystkim treść przepisów rozporządzenia 1257/1999, które również znajdują zastosowanie w sprawie, gdyż obowiązywały w dacie przyznania renty strukturalnej.

Zgodnie z art. 37 ust. 4 rozporządzenia 1257/1999 Państwa Członkowskie mogą ustanowić dalsze lub bardziej restrykcyjne warunki przyznawania wsparcia Wspólnoty na rzecz rozwoju obszarów wiejskich pod warunkiem jednak, że warunki te będą zgodne z celami i wymaganiami ustanowionymi w niniejszym rozporządzeniu. Zatem realizacja celów Wspólnoty zawartych w rozporządzeniu 1257/1999 musi być zasadniczą wskazówką przy wykładni przepisów prawa krajowego, którego restrykcyjność nie może udaremniać osiągnięcia celów unijnych.

Zgodnie z art. 10 rozporządzenia 1257/1999 (umieszczonym w rozdziale IV rozporządzenia, zatytułowanym Wcześniejsze emerytury) wsparcie przechodzenia na wcześniejszą emeryturę ma przyczyniać się do zapewnienia dochodu starszym rolnikom, którzy decydują się na zaprzestanie gospodarowania i ma zachęcić do zastępowania tych starszych rolników przez rolników, którzy mogą poprawić rentowność pozostawionych im gospodarstw.

Z art. 11 cytowanego rozporządzenia wynikają warunki dotyczące osoby przekazującej oraz osoby przejmującej gospodarstwo rolne. Warunkiem zasadniczym jest zaprzestanie całkowite prowadzenia komercyjnej gospodarki rolnej przez przekazującego, który ma nie mniej niż 55 lat oraz przejęcie gospodarstwa przez następcę, który mając wiedzę i umiejętności zawodowe doprowadzi do poprawy rentowności gospodarstwa i podejmuje się prowadzić gospodarstwo przez co najmniej 5 lat.

Jak wynika z powyższego przepisy Wspólnoty mają na celu restrukturyzację rolnictwa w państwach członkowskich poprzez wymianę pokoleniową i przejęcie gospodarstw rolnych przez rolników młodszych i lepiej wykształconych.

Mając na względzie konieczność realizacji wskazanych wyżej celów oraz określone przez Unię podstawowe warunki przekazania gospodarstw za rentę strukturalną, można przystąpić do wykładni przepisów rozporządzenia RM, które służy realizacji uregulowań Wspólnoty.

Zgodnie z § 4 rozporządzenia RM rentę strukturalną przyznaje się producentowi będącemu osobą fizyczną (rolnikowi) prowadzącemu na własny rachunek działalność rolniczą w gospodarstwie rolnym, który m.in. zgodnie z § 4 pkt 4 przekazał gospodarstwo rolne o łącznej powierzchni, co najmniej 1 ha oraz zgodnie z § 4 pkt 5 zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej.

Rozporządzenie RM w § 6 ust. 1 pkt 1 precyzuje warunek przekazania gospodarstwa rolnego i wyjaśnia, że jest on spełniony, gdy zostały przekazane wszystkie użytki rolne wchodzące w skład tego gospodarstwa, będące własnością rolnika, jego małżonka oraz ich współwłasnością. W § 6 ust. 1 pkt 2 rozporządzenie RM stanowi, że przekazanie następuje przez przeniesienia własności gospodarstwa rolnego na rzecz następcy. Już w tym miejscu wskazać należy, że § 6 ust. 1 pkt 1 w ogóle nie mówi o użytkach rolnych będących współwłasnością rolnika i innej osoby niż jego małżonek, ani też o udziale w spadku obejmującym gospodarstwo rolne. Rozważania na temat znaczenia zatrzymania przez przekazującego udziałów we współwłasności tych użytków rolnych mogą być prowadzone tylko w powiązaniu z uregulowaniami § 9 rozporządzenia RM, bowiem tylko przy uwzględnieniu ich treści można ustalić, czy cele unijne, mimo zachowania przez przekazującego udziałów we współwłasności (także spadku) zostają jednak zrealizowane.

Zgodnie z treścią § 9 rozporządzenia RM warunek zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej jest spełniony, jeżeli łączna powierzchnia użytków posiadanych (współposiadanych) przez uprawnionego do renty i jego małżonka nie przekracza 0,5 ha, a działalność rolnicza prowadzona na tych użytkach służy wyłącznie zaspakajaniu potrzeb własnych uprawnionego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Jak wynika z powyższego przeszkodą w uzyskaniu renty strukturalnej jest posiadanie (współposiadanie wraz z małżonkiem) gruntów rolnych o powierzchni przekraczającej 0,5 ha i prowadzenie na nich działalności rolniczej. Należy zwrócić uwagę, że normodawca posłużył się pojęciem "posiadania", a nie "własności", które to pojęcia na gruncie prawa polskiego, wbrew twierdzeniom zwartym w skardze kasacyjnej, są zupełnie różne.

Posiadanie oznacza faktyczne władztwo nad rzeczą i musi obejmować dwa elementy: corpus (corpus possessionis – element fizyczny władztwa nad rzeczą) oraz animus (animus rem sibi habendi, oznaczający element psychiczny, wolę wykonywania względem rzeczy określonego prawa). Nie ma posiadania bez podstawowego jego elementu oznaczonego jako corpus, tj. bez władania rzeczą, a sama wola władania jak właściciel (animus) do istnienia posiadania nie wystarczy.

Własność natomiast jest prawem m.in. do władania rzeczą. Nie zawsze jednak właściciel, który jest uprawniony do władania rzeczą, rzeczywiście włada rzeczą.

Zakresy omawianych pojęć nie pokrywają się i może istnieć posiadanie bez prawa własności oraz prawo własności może nie łączyć się z posiadaniem.

Tylko posiadanie zawiera w sobie element rzeczywistego władztwa nad rzeczą i nie bez przyczyny w § 9 rozporządzenia RM, określającym przeszkody do uzyskania renty strukturalnej, użyto tego właśnie określenia. Przeszkodą do uzyskania renty strukturalnej jest posiadanie i prowadzenie działalności rolniczej na gruntach o powierzchni przekraczającej 0,5 ha.

W tym miejscu należy podkreślić, że głębokie wchodzenie w szczegóły polskich cywilistycznych konstrukcji własności i współwłasności, posiadania i współposiadania, nabycia praw do spadku i spadkobrania do oceny spełnienia warunków przewidzianych przez przepisy Unii Europejskiej i ustanowione dla ich realizacji przepisy polskie, jest nieuzasadnione. Można natomiast posługiwać się podstawowymi i powszechnie używanymi pojęciami prawnymi, o ile jest to konieczne dla realizacji prawa Wspólnoty. Przepisy Unii mają swoje własne definicje i uregulowania podyktowane celami, dla których realizacji zostały ustanowione. To te cele określone w przepisach Unii muszą być brane pod uwagę zarówno przy wykładni przepisów unijnych, jak i przepisów prawa polskiego, służących realizacji w Polsce uregulowań unijnych.

Celem przepisów regulujących renty strukturalne jest doprowadzenie do przekazania gospodarstw rolnym młodszym rolnikom dla poprawy rentowności tych gospodarstw. Zatem wszystkie przepisy rozporządzenia RM muszą być wykładane tak, aby cele unijne zostały osiągnięte, zaś wykładnia, która mnoży trudności i uniemożliwia osiągnięcie celów Wspólnoty jest wadliwa.

Ponieważ renta strukturalna ma zapewnić zaprzestanie prowadzenia komercyjnej działalności rolniczej przez starszych rolników, przepisy prawa muszą być tak interpretowane, aby zapewniły rzeczywiste odsunięcie starszych rolników od gospodarowania i zastąpienie ich przez następców. W przepisach unijnych i polskich nie chodzi natomiast o generalne uregulowanie tytułów własności wszystkich gruntów rolnych, która to kwestia ma znaczenie tylko drugorzędne i ma przyczyniać się do wyeliminowania nadużyć i prawidłowego ustalenia, czy przekazanie gospodarstwa przez rolnika prowadzącego na własny rachunek działalność rolniczą w gospodarstwie rolnym (por. § 4 ab initio) – rzeczywiście nastąpiło. Nie ma zatem wpływu na realizację wskazanych wyżej celów unijnych zachowanie przez rolnika udziału w spadku obejmującym gospodarstwo rolne, którym nie władał i w którym nie prowadzi na własny rachunek działalności rolniczej.

Ujawnienie, iż rolnik jest współdziedzicem udziału w spadku obejmującym gospodarstwo rolne, wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego celem ustalenia, czy rolnik władał gospodarstwem spadkowym, a w szczególności czy miał w nim wydzielony fizycznie obszar gruntu i prowadził tam komercyjną działalność rolniczą (osobiście lub z pomocą innych osób, ale we własnym imieniu). Samo odziedziczenie udziału nie oznacza bowiem ani posiadania, ani prowadzenia komercyjnej działalności rolniczej.

Przechodząc na grunt sprawy niniejszej uznać należy, że nie jest trafny pierwszy zarzut skargi kasacyjnej dotyczący błędnej wykładni art. 10 i 11 rozporządzenia 1257/1999, bowiem Sąd I instancji w żadnym punkcie uzasadnienia wyroku nie twierdził, że z przepisów tych wynika możliwość zachowania posiadania gospodarstwa rolnego, Sąd wskazał jedynie, że istotne jest ustalenie czy skarżący prowadził działalność rolniczą na użytkach rolnych przekraczających 0,5 ha, które to stwierdzenie jest oczywiście trafne.

Nie jest też usprawiedliwiony zarzut kasacji odnoszący się do błędnej wykładni § 4 pkt 4 i 5 w związku z § 6 ust. 1 pkt 1 i 2, § 9 pkt 1 i § 21 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia RM. Jak wynika z przeprowadzonych wyżej wywodów NSA, wykładnia wskazanych przepisów zaprezentowana przez Sąd I instancji jest prawidłowa, zgodna z celami i uregulowaniami rozporządzenia 1257/1999 i opiera się na trafnym założeniu, że dla ustalenia braku uprawnień do renty strukturalnej najistotniejsze jest stwierdzenie, czy rolnik rzeczywiście posiada grunty rolne przekraczające 0,5 ha i nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej.

Nie są też usprawiedliwione zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące błędnej wykładni art. 336, art. 337 w związku z art. 140 kc i 1015 oraz 1059 kc. Na wstępie wskazać należy, że przepisy te nie były w sprawie niniejszej stosowane. Sąd I instancji jedynie odwoływał się do podstawowych pojęć dziedziny prawa cywilnego i posługiwał się nimi prawidłowo. Sąd nie twierdził, że prowadzenie gospodarstwa przez dzierżawcę pozbawia spadkobiercę posiadania samoistnego, wskazywał jedynie na konieczność ustalenia, kto wydzierżawiał gospodarstwo rolne.

W świetle powyższej wykładni prawa materialnego nie są trafne zarzuty naruszenia prawa procesowego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7 i 77 § 1 k.p.a.

Sąd I instancji zasadnie uznał, że sprawa nie została przez organ należycie wyjaśniona, co naruszało art. 7 i 77 § 1 k.p.a. i uzasadniało zastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.

Jak wynika z zaprezentowanej wyżej prawidłowej wykładni przepisów prawa materialnego, organ zobowiązany był ustalić, czy rolnik, który odziedziczył udział w spadku obejmującym gospodarstwo rolne, posiadał to gospodarstwo rolne i prowadził w nim działalność rolniczą.

Wskazać należy, że w aktach sprawy znajduje się bardzo obszerny materiał dowodowy, który zgodnie z art. 80 k.p.a. powinien zostać przez organ należycie rozpatrzony i wzięty pod uwagę przy podejmowaniu decyzji. Z materiału tego wynika, że spadkowe gospodarstwo rolne, aż do 20 lutego 2002 r. było we władaniu Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej "[...]". W tej dacie zostało ono przekazane jednej z potencjalnych spadkobierczyń H. N., która przed ustaleniem praw do spadku i wyłonieniem spadkobierców tego gospodarstwa, dnia 15 sierpnia 2003 r. wydzierżawiła je P. B. na 5 lat ("stanowiąc za spadkobierców, którzy zostaną wyłonieni w postępowaniu spadkowym"). Po ustaleniu praw do spadku, a przed zakończeniem umowy dzierżawy zawartej przez H. N., spadkobiercy, w tym Z. M., aktem notarialnym z dnia 26 stycznia 2007 r. sprzedali całe spadkowe gospodarstwo synowi dzierżawcy A. B. W aktach znajdują się też oświadczenia sąsiadów spadkowego gospodarstwa oraz informacje o płatności podatku rolnego z nim związanego. Zasadne jest zatem ponowne rozważenie całego zebranego materiału dowodowego i, przy wzięciu pod uwagę zaprezentowanej wyżej przez Sąd I instancji i zaaprobowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny wykładni przepisów prawa materialnego, ponowna ocena, czy Z. M., mimo wystąpienia o przyznanie renty strukturalnej, zachował posiadanie spadkowego gospodarstwa i prowadził w nim na własny rachunek działalność rolniczą. Postępowanie dowodowe, zgodnie z zaleceniami Sądu I instancji, musi uwzględniać wszystkie reguły przewidziane w k.p.a. i respektować prawa strony do udziału w każdym jego etapie.

W tym stanie rzeczy wszystkie zarzuty skargi kasacyjnej NSA uznał za nieusprawiedliwione i działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną oddalił.