Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 831/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2022-01-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 i ust. 1a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 10 par. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Grzegorz Dudar (spr.), Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska,, sędzia WSA Elżbieta Lemańska, , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 stycznia 2022 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi K. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

W dniu [...] października 2020 r., p. K. J. (dalej powoływana także jako skarżąca) wystąpiła z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad dziadkiem – p. L. K.

Rozpoznając sprawę po raz trzeci (wcześniej dwukrotnie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. uchylało decyzje organu pierwszej instancji i przekazywało sprawę do ponownego rozpoznania), Wójt Gminy T. decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r., Nr [...] odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dziadkiem p. L. K. Organ pierwszej instancji w uzasadnieniu decyzji wskazał, że skarżąca jako krewna drugiego stopnia nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż żyje troje dzieci osoby wymagającej opieki. Żadne z dzieci nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, a dwie córki zamieszkałe w tej samej miejscowości co p. L. są w stanie zapewnić mu opiekę, co więcej jedna z nich wprost zadeklarowała chęć zapewnienia takiej opieki.

Nie zgadzając się z powyższą decyzją, skarżąca złożyła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. zarzucając naruszenie ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., dalej powoływana jako k.p.a.), w szczególności:

- art. 10 § 1 k.p.a. poprzez uniemożliwienie przez organ odniesienia się strony do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, tym samym naruszając zasadę udzielania informacji stronie oraz odmówiono stronie aktywnego udziału w postępowaniu;

- art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego i niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym nieprzeprowadzenie dowodu z oświadczenia L. K. w zakresie braku możliwości sprawowania opieki przez B. C., a nadto nieprzeprowadzenie konfrontacji obydwojga celem wywiedzenia istotnych przeszkód do sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawnym ojcem;

- art. 6, 7, 11, 77, 80 i 107 k.p.a. poprzez brak zrozumiałego i logicznego uzasadnienia decyzji, oparciu decyzji o przepisy prawa, których treść nie znalazła odzwierciedlenia w postanowieniach decyzji, a także brak jednoznacznego ustalenia okoliczności świadczących o konieczności wydania decyzji uwzględniającej wniosek strony.

W uzasadnieniu odwołania skarżąca podkreśliła, że to ona sprawuje opiekę nad dziadkiem, wie jak to robić i zna potrzeby niepełnosprawnego. Zakwestionowała możliwość sprawowania opieki przez córkę p. B. C., która zadeklarowała taką wolę, bowiem osoba ta pozostaje w konflikcie z ojcem, nie odwiedza go, nie sprawuje i nie sprawowała nad nim opieki. Ponadto p. B. C., z uwagi na swój wiek, choroby i schorzenia sama wymaga pomocy osób trzecich, czego dowodem jest fakt, że pomocy tej udziela jej p. A. M. Z kolei druga z córek (matka skarżącej) nie może sprawować opieki na ojcem, bowiem jest jedynym żywicielem rodziny, nie może porzucić pracy, a ponadto sama jest pod opieką lekarzy specjalistów i opiekuje się chorym mężem. Skarżąca zakwestionowała przy tym sposób przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, w szczególności wywiadu środowiskowego, gdyż nie zapisano w nim wszystkich informacji, które zostały powiedziane. Wskazała, że oświadczenie od jej ciotki odbierała jej była koleżanka z pracy, co podważa jego wiarygodność. Zarzucała także, że wyznaczony trzydniowy termin na zapoznanie się z aktami sprawy był zbyt krótki, co naruszyło jej prawa. Nieprawidłowym, zdaniem skarżącej, było również nie przeprowadzenie konfrontacji pomiędzy jej dziadkiem a ciotką p. B., celem wykazania konfliktu i braku możliwości sprawowania przez ciotkę opieki nad jej ojcem.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., po rozpoznaniu odwołania skarżącej, decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r., nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia, po przytoczeniu brzmienia art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej powoływana jako u.ś.r.) oraz dokonaniu jego prokonstytucyjnej wykładni, Kolegium za udowodniony uznało fakt, że p. L. K. ze względu na swój stan zdrowia wymaga opieki osoby trzeciej. Należy zgodzić się ze skarżącą, że wystarczającym dowodem jest posiadanie przez niego orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Nie ma potrzeby przeprowadzania dodatkowych dowodów na potwierdzenie spełnienia omawianej przesłanki. Inną kwestią jest, czy wymagający opieki niepełnosprawny ma tę opiekę zapewnioną oraz w jakim zakresie.

Kolegium podkreśliło, że z akt sprawy wynika, że opiekę nad p. L. K. sprawuje jego wnuczka - K. J.. W swoich oświadczeniach p. L. K. oraz skarżąca podali, że wnuczka zmienia pościel, ścieli łóżko, przyrządza posiłki, wykupuje i podaje leki, sprząta, robi zakupy, dba o porządek na posesji, umawia wizyty lekarskie, nosi drzewo do palenia w piecu, pomaga w utrzymaniu higieny osobistej. Skarżąca spędza z niepełnosprawnym całe dnie, od godziny 8.00 do 21.00. Informacje te potwierdzone zostały w trakcie wywiadu środowiskowego. Z powyższego wynika, że niewątpliwym jest, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym dziadkiem a zakres tej opieki uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Kolegium podkreśliło, że nie każda osoba faktycznie sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym jej wymagającym, jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego. W niniejszej sprawie ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest wnuczką niepełnosprawnego, a zatem jest spokrewniona z nim w drugim stopniu. Odwołując się do brzmienia art. 17 ust. 1a u.ś.r. Kolegium przyjęło, że jedynie w sytuacji, gdy z obiektywnych przeszkód osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie mogą sprawować nad nią opieki, świadczenie to może być przyznane osobom spokrewnionym w dalszym stopniu.

Z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika, że osoba wymagająca opieki – p. L. K. posiada trójkę krewnych, których obowiązek alimentacyjny wobec niego wyprzedza obowiązek skarżącej. Są to jego dzieci: B. K., M. J. oraz B. C.. Żadne z trójki dzieci nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Syn B. K. ma 62 lata, mieszka w B., jednak nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz odmówił złożenia oświadczenia w kwestii możliwości sprawowania opieki nad ojcem. Z oświadczenia skarżącej wynika, że jest po dwóch zawałach serca i ma chorą na nowotwór żonę rencistkę. Córka niepełnosprawnego B. C. ma 64 lata, mieszka w bezpośrednim sąsiedztwie niepełnosprawnego ojca, jak oświadczyła, jej stan zdrowia pozwala na zapewnienie opieki ojcu i wyraża chęć jej sprawowania. Z oświadczenia skarżącej wynika, że ciotka jest po ciężkiej chorobie nerek i wielu operacjach chirurgicznych, sama wymaga opieki, której udziela jej skarżąca i jej matka. Z kolei córka M. J. (matka skarżącej) mieszka w tej samej miejscowości co jej ojciec, ma 46 lat. Pozostaje pod opieka poradni specjalistycznych, co potwierdza zaświadczenie lekarskie. Pani M. J. oświadczyła, że nie może zapewnić opieki ojcu, gdyż pracuje zawodowo i opiekuje się chorym mężem przebywającym na zasiłku rehabilitacyjnym. Jak wyjaśnia, musi pracować, gdyż wraz z mężem mają zaciągnięte kredyty, które muszą spłacać. Z dostarczonych przez Panią M. J. dokumentów wynika, że jej mąż – A. J. jest niezdolny do pracy z rokowaniem odzyskania zdolności do pracy. Przebywa na świadczeniu rehabilitacyjnym (orzeczenia lekarza Orzecznika ZUS). Posiada orzeczenie o zaliczeniu go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na okres od dnia [...] stycznia 2021 r. do dnia [...] stycznia 2022 r., ze wskazaniem możliwości podjęcia zatrudnienia w warunkach pracy chronionej.

Zdaniem Kolegium, brak jest obiektywnych przeszkód powodujących niemożność zapewnienia opieki ojcu co najmniej przez dwójkę jego dzieci: córki B. C. oraz M. J.. Żadna z nich nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności ani też schorzeń uniemożliwiających zapewnienie opieki ojcu. Pani M. J. pracuje zawodowo w pełnym wymiarze czasu pracy. Fakt, że nie rezygnuje ona z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad ojcem wynika z wyboru a nie obiektywnych okoliczności. Także fakt, że ma do spłaty kredyty jest rezultatem jej działania, a nie okoliczności, na które nie miała wpływu. Należy przy tym zauważyć, że jej wynagrodzenie nie jest jedynym dochodem rodziny, bowiem mąż także ma dochody - świadczenie rehabilitacyjne. W razie rezygnacji z zatrudnienia i podjęcia się opieki nad ojcem pani M. J. otrzymywałaby świadczenie pielęgnacyjne częściowo rekompensujące jej utracone zarobki. Ponadto jej córka - pani K. J., miałaby wówczas możliwość podjęcia zatrudnienia i ewentualnego wsparcia rodziców. Nie musiałaby bowiem wykonywać obowiązków opieki w zastępstwie zobowiązanej do tego w pierwszej kolejności jej matki. Dokumentacja zdrowotna dotycząca pana A. J. nie potwierdza potrzeby zapewnienia mu opieki osoby drugiej. Owszem jest on aktualnie w trakcie rekonwalescencji, jednak jego stan zdrowia umożliwia mu podjęcie pracy w warunkach szczególnych (pracy chronionej). Z kolei p. B. C. mieszka obok niepełnosprawnego ojca, jest na emeryturze, nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności ani schorzeń uniemożliwiających sprawowanie opieki nad ojcem. Co więcej, jak sama oświadcza, chętnie takiej opieki się podejmie. Wyrażona przez skarżącą ocena stanu zdrowia ciotki B. jako uniemożliwiającego sprawowania opieki nad L. K., nie może być dowodem na taką okoliczność. Niewątpliwym jest, że p. B. C. posiada dokładniejszą wiedzę o własnym stanie zdrowia niż siostrzenica, stąd informacja w tej kwestii podana w jej oświadczeniu jest dla Kolegium bardziej wiarygodna, tym bardziej, że brak jest jakichkolwiek dowodów przeczących prawdziwości jej oświadczenia w części dotyczącej jej stanu zdrowia. Za taki dowód nie można uznać wyrażonej w oświadczeniu strony z dnia [...] maja 2021 r. oceny stanu zdrowia ciotki, nie popartej żadnymi dokumentami medycznymi. Natomiast w kwestii dotyczącej zakresu opieki nad niepełnosprawnym sprawowanej przez wnuczkę, jako bardziej wiarygodne źródło informacji Kolegium uznało oświadczenie p. L. K. niż oświadczenie jego córki B. C. bowiem to niepełnosprawny posiada pełną wiedzę o tym, jakie czynności wykonuje we własnym zakresie, a jakie opiekująca się nim wnuczka.

Biorąc powyższe pod uwagę należy stwierdzić, że jedynie co do syna osoby pozostającej pod opieką, brak jest informacji czy istnieją obiektywne przyczyny nie pozwalające na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Natomiast dwie córki niepełnosprawnego L. K. nie wywiązują się z obowiązku zapewnienia mu opieki nie z przyczyn obiektywnych, ale z własnego wyboru. Konflikt rodzinny, praca zawodowa, konieczność spłaty kredytu, to wszystko są okoliczności, których nie można uznać za obiektywne przyczyny braku możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym krewnym.

Kolegium podkreśliło, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje wnuczce wyłącznie gdy żyjące dzieci osoby niepełnosprawnej nie są w stanie sprawować opieki z przyczyn od nich niezależnych. W rozpatrywanej sprawie osoby spokrewnione z wymagającą opieki – p. L. K. w pierwszym stopniu - jego córki są zdolne do zapewnienia mu opieki. Nie ma wystarczająco istotnego powodu, dla którego to nie one a wnuczka rezygnuje z zatrudnienia lub jego podjęcia, w sytuacji kiedy to na dzieciach w pierwszej kolejności spoczywa obowiązek zapewnienia opieki swojemu ojcu. W takiej sytuacji wnuczce, mimo że to on zapewnia opiekę niepełnosprawnemu L. K., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.

Organ wyjaśnił również, że jeżeli najbliżsi krewni nie rezygnują z zatrudnienia lub z innych powodów nie wywiązują się z obowiązku zapewnienia opieki swoim bliskim i powierzają lub pozostawiają sprawowanie opieki osobie zobowiązanej w dalszej kolejności, albo w braku takich - osobom obcym, dokonują pewnego wyboru. W tej sytuacji, to oni, jako osoby zobowiązane do alimentacji, a nie Państwo, winni zrekompensować utratę zarobków opiekunowi. Jednocześnie należy zauważyć, że w przepisach ustawy przewidziane jest świadczenie przysługujące osobie sprawującej opieką nad niepełnosprawnym krewnym jeżeli osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności zdolne zapewnić opiekę nie mogą lub nie chcą wykonać swego obowiązku. Tym świadczeniem jest przewidziany w art. 16a u.ś.r. specjalny zasiłek opiekuńczy. Jak z tego wynika, ustawodawca nie pozostawił krewnych faktycznie sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną (mimo, że nie są do tego zobowiązane) bez wsparcia finansowego z środków publicznych, jednak przewidział dla nich świadczenie w niższej wysokości.

Nie zgadzając się z powyższą decyzją, skarżąca reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika ustanowionego z urzędu wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, zaskarżając ją w całości. Skarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:

- przepisu art. 6 k.p.a. w zw. z art. 10 § 1 k.p.a. poprzez działanie organu administracji wbrew przepisom prawa, a w szczególności poprzez brak zapewnienia czynnego udziału strony w postępowaniu odwoławczym i umożliwienia wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego;

- art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego i niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym nieprzeprowadzenie dowodu z oświadczenia L. K. w zakresie braku możliwości sprawowania opieki przez B. C., a nadto nieprzeprowadzenie konfrontacji obydwojga celem wywiedzenia istotnych przeszkód do sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawnym ojcem;

- art. 6, 7, 11, 77, 80 i 107 k.p.a. poprzez brak zrozumiałego i logicznego uzasadnienia decyzji, oparciu decyzji o przepisy prawa, których treść nie znalazła odzwierciedlenia w postanowieniach decyzji, a także brak jednoznacznego ustalenia zarówno okoliczności świadczących o konieczności wydania decyzji uwzględniającej wniosek strony;

- przepisu art. 8 k.p.a. poprzez nieprzyczynienie się przez organ do starannego i zgodnego z przepisami prawa prowadzenia postępowania mającego zagwarantować równość wobec prawa oraz podważenie zasady mającej pogłębiać zaufanie obywateli do organów państwa, w szczególności gdy organ sam narusza obowiązujący porządek prawny i nie respektuje orzeczeń innych organów;

- art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez jego zastosowanie i utrzymanie decyzji organu pierwszej instancji w mocy w sytuacji, gdy doszło do naruszeń wymienionej wyżej decyzji zgodnych z zarzutami opisanymi wyżej.

Wskazując na powyższe zarzuty, pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją wydanie decyzji organu pierwszej instancji, zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik wskazał, że organ nie wyjaśnił, czy nie zachodzą inne obiektywne przyczyny, dla których uzasadnione jest podjęcie się opieki nad dziadkiem przez wnuczkę K. J. W tym zakresie oprał się na zeznaniach jednego świadka, zaś pominął inne zgromadzone w sprawie dowody. Zdaniem pełnomocnika, organ odwoławczy naruszył naczelną zasadę postępowania administracyjnego wynikającą z art. 10 k.p.a. czyli czynnego udziału strony w postępowaniu odwoławczym, nie dając możliwości wypowiedzenia się w sprawie przed wydaniem decyzji.

Wskazał także, że organy nie oceniły wiarygodności oświadczeń B. C. i B. K., które pozostają w sprzeczności z faktycznym stanem sprawy. Organy nie wzięły pod uwagę, że odwiedziny p. B. zaczęły się od czasu, gdy dowiedziała się o złożeniu przez skarżącą wniosku o przyznanie świadczenia. Organy nie wyjaśniły czy i jaka była i jest częstotliwość pomocy ze strony pozostałych członków rodziny p. L. K.. Z kolei p. B. K. posiada orzeczenie o niepełnosprawności, co wyklucza go z potencjalnych osób, mogących się opiekować niepełnosprawnym ojcem.

W odpowiedzi na skargę, Kolegium potrzymało stanowisko w sprawie i wniosło o jej oddalenie. Wyjaśniło, że owszem organ przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie zawiadomiło stron o możliwości odniesienia się do zebranego w sprawie materiału dowodowego (art. 10 § 1 k.p.a.) jednakże wydało decyzję wyłącznie w oparciu o materiał dowodowy zebrany w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Zatem strona miała możliwość zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym na etapie postępowania przed organem pierwszej instancji, o czym została zawiadomiona pismem tegoż organu z dnia [...] czerwca 2021 r. Kolegium nie zgodziło się również z pozostałymi zarzutami skargi, podkreślając że kwestia zakresu opieki nad p. L. K. przez poszczególne osoby nie wymagała szerszego wyjaśniania, bowiem na podstawie zebranego materiału dowodowego Kolegium ustaliło, że to skarżąca sprawuję opiekę nad niepełnosprawnym dziadkiem w zakresie wymagającym rezygnacji przez nią z podjęcia zatrudnienia.

Pismem z dnia [...] listopada 2021 r., w związku ze złożonym wnioskiem o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, sąd pouczył Kolegium o treści art. 119 pkt 2 p.p.s.a. (k. 17 akt). Kolegium we wskazanym w ustawie 14 dniowym terminie nie sprzeciwiło się rozpoznaniu sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem jej zarzuty i argumenty nie podważają legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Na wstępie wskazać należy, że przedmiotowa sprawa została rozpoznania w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej jako p.p.s.a.).

Przedmiotem kontroli dokonanej przez sąd, z punktu widzenia kryterium legalności jest decyzja o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym dziadkiem p. L. K..

Materialnoprawną podstawę tej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze. zm.- dalej: "u.ś.r."). Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3 lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Powołane przepisy zawierają zamknięty katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, ściśle związany z istnieniem obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą ubiegającą się o to świadczenie względem osoby będącej pod jej opieką.

Pojęcie obowiązku alimentacyjnego zostało uregulowane w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 zwanej dalej: "k.r.o.") i polega on na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przepisy k.r.o. ustalają również kolejność zobowiązanych stanowiąc, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Innymi słowy rzecz ujmując, w świetle tych przepisów obowiązek alimentacyjny dzieci (w stosunku do rodziców) jest pierwszoplanowy i wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 87, art. 128, art. 129 § 1 i art. 132 k.r.o.

Przepisy art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. w zestawieniu z przepisami k.r.i.o. jednoznacznie zatem określają katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji, według kolejności tego zobowiązania. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, że przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że możliwe jest przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności np. dzieci osoby niepełnosprawnej, z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z ich woli, nie są zdolne do sprawowania nad nią opieki. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których dzieci osoby wymagającej opieki mają obiektywną możliwość sprawowania tej opieki (pozwala im na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawiają jej sprawowania. Stąd też zgodzić należy się z organem odwoławczym, że to dzieci w pierwszej kolejności zobowiązane są do sprawowania opieki nad rodzicami i tylko zbieg nadzwyczajnych zdarzeń, o jakich mowa w art. 132 k.r.o., może spowodować przeniesienie obowiązku alimentacyjnego na kolejne osoby zobowiązane.

Z niezakwestionowanych ustaleń organu odwoławczego wynika, że osoba legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymagająca opieki p. L. K. ma troje dzieci (dwie córki i syna), zaś skarżąca jest jego wnuczką, a zatem osobą spokrewnioną w drugim stopniu. Powyższe oznacza, że aby zaktualizował się jej obowiązek alimentacyjny wobec dziadka, to po stronie dzieci osoby wymagającej opieki muszą wystąpić niezależne od nich obiektywne okoliczności uniemożlwiające realizację obowiązku alimentacyjnego. Do takich sytuacji należy zaliczyć np. posiadanie znacznego stopnia niepełnosprawności lub całkowitej niezdolności do pracy. Zatem warunkiem niezbędnym do takiej oceny jest ustalenie, że zobowiązani do alimentacji w pierwszej kolejności z obiektywnych, a nie subiektywnych przyczyn nie mogą zajmować się swoim rodzicem.

Analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że po stronie dzieci niepełnosprawnego nie zachodzą takie przeszkody. Nie można bowiem w żadnym razie zaliczyć do takich okoliczności faktu świadczenia pracy, konfliktu z osobą wymagającą opieki, zamieszkiwania w odległym mieście, czy stanu zdrowia nie znajdującego potwierdzenia w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stanowiska tego w żaden sposób nie podważa argumentacja skargi. Powołanie się przez skarżącą na niemożność sprawowania opieki przez dzieci osoby niepełnosprawnej ze względów zdrowotnych (córka – B. C. jest po przebytej chorobie nerek i licznych operacjach chirurgicznych, syn B. K. jest pod dwóch zawałach serca, córka – M. J. jest pod opieką poradni specjalistycznych), fakt zatrudnienia (syn B. i córka M. są czynni zawodowo), konieczność sprawowania opieki nad innymi członkami rodziny (syn B. opiekuje się żoną rencistką, u której zdiagnozowano nowotwór, córka M. J. opiekuje się mężem, przebywającym na świadczeniu rehabilitacyjnym), czy też konflikt rodzinny pomiędzy p. B. C. a osobą wymagającą opieki oraz matką skarżącej, nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Sąd nie kwestionuje, że dzieci osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki cierpią na liczne choroby czy schorzenia, jednakże dowodem mogącym wykazać brak możliwości sprawowania przez nie opieki nad ojcem jest w okolicznościach sprawy niniejszej wyłącznie orzeczenie ustalające znaczny stopień niepełnosprawności. Takiego orzeczenia żadne z dzieci L. K. nie posiada, a zatem w świetle przepisów zdolne są one do zapewnienia niepełnosprawnemu ojcu opieki.

W tym miejscu zauważyć należy, na co słusznie zwróciło uwagę Kolegium, że obowiązek alimentacyjny może polegać nie tylko na osobistych staraniach, ale także na wypłacie niezbędnych środków. Dopuszczalna jest bowiem każda postać świadczeń alimentacyjnych, jeżeli zabezpieczy ona w należyty sposób interesy uprawionego. Przyjęcie odmiennego stanowiska spowodowałby bowiem niczym nieuzasadnione przerzucenie na organy państwa kosztów związanych z opieką na niepełnosprawną osobą, w sytuacji gdy istnieją osoby z kręgu jej najbliższej rodziny, które w świetle obowiązujących regulacji prawnych mają względem tej osoby obowiązek pokrywania takich kosztów w ramach obowiązku alimentacyjnego, w oparciu o art. 128 i następne k.r.o. (por. wyrok WSA w Kielcach z dnia 26 maja 2021 r. sygn. akt II SA/Ke 306/21 czy wyrok WSA w Krakowie z dnia 2 marca 2021 r. sygn. akt III SA/Kr 1008/20, wyroki dostępne w Internecie w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, CBOSA). Przyjmuje się, że nawet zamieszkiwanie osoby zobowiązanej w pierwszym stopniu do alimentacji poza granicami Polski nie zwalnia takiej osoby z obowiązku zapewnienia opieki osobie uprawnionej (por. wyrok WSA w Białymstoku z 14 grudnia 2021 r., II SA/Bk 782/21, CBOSA).

Z tych też względów rację ma organ odwoławczy, że sam fakt złego stanu zdrowia nie znajdującego potwierdzenia w orzeczeniu o znaczymy stopniu niepełnosprawności, nie stanowi o istnieniu obiektywnych przyczyn braku możliwości zajmowania się swoim rodzicem. Również wykonywanie pracy zawodowej nie wyklucza możliwości wsparcia finansowego wobec ojca.

Reasumując, nie można przyznać świadczenia członkowi rodziny spokrewnionemu w dalszym stopniu z osobą wymagająca opieki, gdy zobowiązani w pierwszej kolejności nie chcą dostarczać środków pieniężnych czy zrezygnować z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny. Nie są to bowiem przyczyny niezależne od nich i ich woli, a tylko takie zwalniają z obowiązku alimentacyjnego.

W wyroku z dnia 16 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 1700/12 (LEX nr 1291354) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, dalsza osoba - w stosunku bliskości do potrzebującego pomocy - uzyska dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, to jest, gdy takiej osoby nie będzie albo, gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. O ile przy tym - z uwagi na konstytucyjne zasady równości czy sprawiedliwości społecznej - może okazać się celowym - w danym stanie faktycznym - przyjęcie, że uprawnionym do otrzymania omawianego świadczenia jest jeszcze inna - niż wymienione expressis verbis w ustawie - kategoria członków szeroko rozumianej rodziny (por.: np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07, OTK-A 2008/6/107), o tyle nie ma takiego uzasadnienia w stosunku do zmiany porządku kolejności nabywania obowiązku alimentacyjnego przez krewnych osoby uprawnionej do pomocy. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym przepis prawa.

Z tego powodu, zawarte w art. 17 ust. 1a u.ś.r uregulowanie prawne, iż osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, musi być wykładane przy zastosowaniu przesłanek obiektywnych, do których nie należy sam fakt pozostawania w zatrudnieniu (por. wyrok NSA z 25 stycznia 2021 r., sygn. I OSK 2161/20, CBOSA). Również w wyroku z dnia 16 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1115/19 NSA wskazał, że tylko obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności (wyrok dostępny w CBOSA).

Sąd poglądy te w pełni podziela, i choć nie kwestionuje faktycznego sprawowania przez skarżącą opieki nad dziadkiem i jej zaangażowania, to jednak stwierdza, że nie należy ona do kręgu osób uprawionych, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r., gdyż nie zaistniały okoliczności, które pozwoliły by zaktualizować jej obowiązek alimentacyjny względem dziadka i odstąpić od zasady przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z pominięciem osób najbliższych. W ocenie sądu nie występują bowiem obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki nad L. K., czy to przez córkę B. C. czy też matkę skarżącej M. J.. Obie córki nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie posiadają schorzeń uniemożliwiających opiekę nad ojcem i zamieszkują w tej samej miejscowości. Także wskazywana w skardze okoliczność konfliktu pomiędzy p. L. K. a córką B. C. skutkująca tym, że p. L. nie chce korzystać z pomocy tej córki jest jedynie subiektywną a nie obiektywną przeszkodą w wykonywaniu obowiązku opieki córki względem ojca.

W realiach kontrolowanej sprawy podkreślić należy, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, co oznacza, że osoba uprawniona do niego, jak w niniejszym przypadku chociażby M. J. pracująca córka wymagającego opieki niepełnosprawnego, może podjąć decyzję o rezygnacji z wykonywanej pracy zarobkowej, celem sprawowania opieki nad ojcem. Okoliczności, że wyboru takiego nie dokonuje i decyduje się w dalszym ciągu wykonywać pracę zarobkowa uniemożliwiającą jej sprawowanie tej opieki nie powoduje, że przestaje ciążyć na niej obowiązek alimentacyjny wobec ojca, a prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przechodzi na kolejne osoby inne niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w tym na wnuczkę.

Wnuczka osoby wymagającej opieki w takiej jak zaistniała w niniejszej sprawie sytuacji faktycznej dobrowolnie zastępuje w wykonywaniu opieki osoby zobowiązane do alimentacji spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Zauważyć zaś należy, że regulacja ustawowa świadczeń rodzinnych adresowanych do opiekunów niepełnosprawnych członków rodziny została ukształtowana w sposób, który przewiduje wsparcie rodziny także w sytuacji, gdy inna osoba, niż spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, rezygnuje z zatrudnienia celem sprawowania opieki, a osoby spokrewnione w pierwszym stopniu nie legitymują się stosownym orzeczeniem, przez co opiekun nie spełnia przesłanek do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. O przewidziany między innymi dla takich sytuacji przez ustawodawcę specjalny zasiłek opiekuńczy, przy spełnieniu przesłanek dochodowych, skutecznie ubiegać się może bowiem każda osoba, na której zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmuje pracy zarobkowej lub rezygnuje z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok NSA z 26 sierpnia 2021 r., sygn. I OSK 475/21, CBOSA).

Mając powyższe na uwadze, za niezasadne należało uznać zarzuty skargi związane z nienależytym zgromadzeniem i oceną przeprowadzonych dowodów. Wskazywane w skardze zarzuty związane z niewłaściwą oceną oświadczeń złożonych przez p. B. C. czy p. B. K., nieprawidłowa ocena wyjaśnień L. K. w zakresie braku możliwości sprawowania opieki przez córkę B. C. czy też nieprzeprowadzenie konfrontacji pomiędzy L. K. i B. C. nie mogły podważyć legalności zaskarżonej decyzji, bowiem odnosiły się one do subiektywnych a nie obiektywnych przeszkód w realizacji obowiązku sprawowania opieki dzieci względem niepełnosprawnego ojca. Jak wskazano powyższej, wskazywane przez skarżącą okoliczności takie jak stan zdrowia poszczególnych dzieci L. K., nie potwierdzony w orzeczeniach o znacznym stopniu niepełnosprawności, niechęć (konflikt) ojca względem jednej z córek, aktywność zawodowa, czy konieczność sprawowania opieki na innymi członkami rodziny nie są obiektywnymi przeszkodami w sprawowaniu opieki na osobą tego wymagającą, a zatem zarzuty skierowane do organów w zakresie ustalenia tychże okoliczności nie mogły mieć wpływu na ocenę legalności rozstrzygnięcia. Dlatego też za niezasadne należało uznać zarzuty naruszenia ogólnych zasad prowadzenia postępowania administracyjnego, uregulowanych w art. 6, art. 7, art. 11, art. 77 § 1 czy 80 w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Stan faktyczny w sprawie został ustalony w sposób prawidłowy, zaś zgromadzone dowody były wystarczające dla wydania merytorycznego rozstrzygnięcia. Okoliczność, iż to rozstrzygnięcie jest niezgodne z wnioskiem i wolą skarżącej nie oznacza jeszcze, że zostało ono wydane z naruszeniem prawa.

Podkreślić należy, ze wbrew twierdzeniom skargi, zarówno organ pierwszej jak i drugiej instancji w swych rozstrzygnięciach nie wskazali, jakoby p. B. K. posiadał orzeczenie o niepełnoprawności. Wręcz przeciwnie, organy wielokrotnie podkreślały, że żadne z dzieci p. L. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, zaś p. B. K. nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego i odmówił złożenia oświadczenia w zakresie możliwości sprawowania opieki nad ojcem. Tym samym za niezasadne należało uznać zarzuty skargi błędnej oceny przez organy możliwości sprawowania opieki nad ojcem przez syna.

Podobnie należało ocenić zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 107 k.p.a. Zaskarżona decyzja, wbrew twierdzeniom skargi zawierała niezbędne elementy, w tym uzasadnienie faktyczne i prawne. Z istoty samego uzasadnienia wynika, że powinno ono wskazywać przesłanki, którymi kierował się organ wydając dane orzeczenie, a więc powinno w sposób wyczerpujący wyjaśniać podstawę rozstrzygnięcia i okoliczności, które za takim, a nie innym rozstrzygnięciem przemawiają. Niewątpliwie uzasadnienie zaskarżonej decyzji zawiera powyższe elementy, bowiem na jego podstawie można uzyskać informacje z jakich przyczyn i w oparciu, o które dowody, organ orzekł, że skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne. Owszem, Kolegium w uzasadnieniu decyzji nie odniosło się do pewnych dowodów, jednakże wynikało to z faktu, że część okoliczności organ uznał za udowodnione zgodnie z wolą skarżącej, jak chociażby to że dziadek skarżącej wymaga opieki osoby trzeciej czy też to, że tę opiekę sprawuje właśnie skarżąca.

Na uwzględnienie nie zasługiwał także zarzut naruszenia art. 10 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Wskazać należy, że w orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, że naruszenie art. 10 § 1 k.p.a. należy oceniać z punktu widzenia uniemożliwienia stronie podjęcia konkretnie wskazanej czynności procesowej oraz wpływu tego uchybienia na wynik sprawy (wyroki NSA: z 6 maja 2016 r. sygn. II GSK 2905/14, z 18 maja 2006 r. sygn. II OSK 831/05, z 24 maja 2007 r. sygn. II GSK 4/07, z 23 listopada 2007 r. sygn. I OSK 1614/06 oraz uchwała 7 sędziów NSA z 25 kwietnia 2005 r. sygn. FPS 6/04 opubl. w ONSAiWSA 2005/4/66, podjęta na gruncie analogicznej, do zawartej w art. 10 § 1 k.p.a., regulacji art. 200 § 1 Ordynacji podatkowej). Tym samym, strona skarżąca, powołując się na zaniedbania organu w zakresie wykonywania obowiązków informacyjnych w toku postępowania, powinna wykazać, jakiej konkretnie czynności z tego powodu nie dokonała, jakich argumentów nie podniosła i jak wpłynęło to na wynik sprawy. Nie każde bowiem naruszenie przepisów prawa procesowego skutkuje uchyleniem decyzji administracyjnej czy postanowienia, poddanych kontroli wojewódzkiego sądu administracyjnego, a tylko takie, które realnie mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Z treści odwołania skarżącej od decyzji organu pierwszej instancji oraz całego postępowania odwoławczego nie wynika jakich czynności skarżąca nie dokonała w wyniku wyznaczenia przez organ pierwszej instancji jedynie trzydniowego terminu na zapoznanie się ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym. Zaznaczyć należy, że z akt sprawy wynika, że mimo iż w zawiadomieniu z dnia [...] czerwca 2021 r. organ zakreślił trzydniowy termin na zapoznanie się z aktami, w rzeczywistości odczekał siedem dni z wydaniem decyzji od dnia doręczenia zawiadomienia skarżącej. Jednocześnie skarżąca, wraz z matką zaledwie kilka dni wcześniej zapoznawały się z aktami sprawy w siedzibie urzędu (k. 106-113 akt adm.). Z kolei Kolegium przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie zawiadomiło skarżącej o możliwości odniesienia się do zebranego w sprawie materiału dowodowego (art. 10 § 1 k.p.a.) jednakże wydało decyzję wyłącznie w oparciu o materiał dowodowy zebrany w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Skoro nie przeprowadzało żadnego dodatkowego postępowania uzupełniającego, treść rozstrzygnięcia opierała się na materiale dowodowym znanym skarżącej, naruszenie przez organ drugiej instancji art. 10 § 1 k.p.a. nie miało wpływu na wynik sprawy. Także w skardze skarżąca nie wykazała jakiej czynności procesowej mającej wpływ na wynik sprawy nie mogła dokonać poprzez niewydanie przez organy drugiej instancji zawiadomienia na podstawie art. 10 k.p.a. o możliwości zapoznania się z aktami sprawy.

W tym stanie rzeczy, z uwagi na bezzasadność podniesionych przez skarżącą zarzutów, przy jednoczesnym braku okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny skargę oddalił na podstawie art. 151 p.p.s.a.