Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2334/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-06-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 1.2 ust. 1, art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 2, 21 ust. 1, art. 64 ust. 1-3
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: art. 8,14
journal: Dz.U. 1993 nr 61 poz 284
law: Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2.
article: par. 5
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 141 par. 4
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 6,7,8,177 par. 1, art. 85,86
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) sędzia NSA Małgorzata Pocztarek sędzia del. WSA Dorota Jadwiszczok Protokolant starszy inspektor sądowy Karolina Kubik po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2017 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 kwietnia 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 1581/14 w sprawie ze skargi J. D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 1581/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J.D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z 18 maja 2011 r. J.D. (dalej skarżąca, wnioskodawczyni) wystąpiła do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość określana jako zespół pałacowo-parkowy w R., składająca się z działek ewidencyjnych nr [...], [...], [...] o łącznej pow. 10,5400 ha, położona w obrębie R., gmina R., która przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa stanowiła własność A.R., nie podpadała pod działanie przepisów dekretu.

Wojewoda [...] (dalej Wojewoda) decyzją z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] marca 2012 r.) orzekł, że: część nieruchomości ziemskiej określanej jako zespół pałacowo-parkowy w R., składający się z działek ewidencyjnych nr [...] i [...] o łącznej pow. 6,10 ha, położony w obrębie R., gmina R., będący przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własnością A.R. nie podpadała pod działanie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 3, poz. 13 ze zm., dalej dekret bądź dekret o reformie rolnej); pozostała objęta wnioskiem część wymienionego majątku, oznaczona w ewidencji gruntu obrębu R. jako działka nr [...] o pow. 4,44 ha, wchodząca przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa w skład majątku A.R., objęta księgą hipoteczną "[...]" podpadała pod działanie przepisów dekretu.

Od decyzji Wojewody odwołania wnieśli skarżąca i Starosta [...].J.D. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Zarzuciła naruszenie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 10, poz. 51 ze zm., dalej rozporządzenie) w zw. z § 4 rozporządzenia i art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przez odmowę ich zastosowania i bezpodstawne przyjęcie, że działka nr [...] o powierzchni 4,44 ha miała charakter rolniczy. Jej zeznania jednoznacznie wskazują na łączność spornej działki z resztą zespołu pałacowo-parkowego. Podniosła, że każdy dwór i pałac miał sad i ogród przydomowy, tym większy, im dalej był położony od rynków zbytu. Dla ustalenia charakteru tych części majątku niezbędne jest ustalenie wielkości potencjalnych zbiorów wskazujących, czy mogły być wykorzystywane w działalności rolniczej w zakresie przekraczającym potrzeby właściciela. Organ nie udowodnił związku funkcjonalnego przedmiotowej działki z nieruchomościami rolnymi. W trybie dekretu i rozporządzenia mogły być przejmowane użytki rolne wskazane w § 4 rozporządzenia w związku z celami dekretu. Ogrody i sady musiałyby mieć charakter towarowy, nie przydomowy z przeznaczeniem na potrzeby właścicieli, ich rodzin i gości.

W odwołaniu z 17 kwietnia 2012 r. Starosta [...] (dalej Starosta) wniósł o uchylenie decyzji, w części dotyczącej działek nr [...] i [...] o łącznej pow. 6,10 ha. Zarzucił naruszenie: przepisów dekretu przez uznanie, że część nieruchomości ziemskiej określanej jako zespół pałacowo-parkowy w R., w zakresie wyżej wymienionych działek, nie podpada pod działanie przepisów dekretu; art. 7, 77 i 107 § 3 kpa. Starosta zwrócił uwagę na niekonsekwencję Wojewody, który orzekł że wyłącznie część działki podpada pod działanie dekretu. Zdaniem odwołującego istniał związek funkcjonalny między zespołem pałacowo-parkowym a pozostałą częścią majątku. Naruszenia art. 77 w zw. z art. 7 kpa upatruje w pominięciu istotnych okoliczności dla istnienia związku funkcjonalnego przez nieprzeprowadzenie dowodów z zeznań świadków na okoliczność funkcjonowania majątku przed 1 września 1939 r. W związku z brakiem prawnego wyodrębnienia zespołu pałacowo-parkowego od pozostałej części majątku ziemskiego należało przyjąć, że wszystkie grunty tego majątku stanowiły prawną całość, składającą się na normatywne pojęcie "nieruchomości ziemskiej".

Decyzją z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] marca 2014 r.) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej Minister) utrzymał w mocy decyzję z [...] marca 2012 r.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej przechodziły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 dekretu część druga), które stanowiły własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Podstawę do orzekania w drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, stanowi § 5 rozporządzenia. Zestawienie obu ujętych w przepisie przypadków odwołujących się do parametrów wielkości powierzchni nieruchomości wskazuje, że dekretem były objęte nie tylko takie nieruchomości ziemskie, w których użytki rolne przekraczały powierzchnię 50 ha, lecz również takie nieruchomości ziemskie, których powierzchnia ogólna, obejmująca nie tylko użytki rolne, przekraczała 100 ha.

Przedmiotem prowadzonego postępowania jest część majątku stanowiącego byłą własność A.R., określana jako zespół pałacowo-parkowy w R., na którą obecnie składają się działki obrębu R. o numerach: [...], [...], [...], o łącznej pow. 10,5400 ha. Wymieniona nieruchomość objęta była księgą hipoteczną "[...]". W dziale l księgi hip. "[...]" widnieje wpis na dwóch częściach "rozległości": jedna o pow. 581 morgów 148 prętów (tj. 325,5518 ha); druga o powierzchni 3346 morgów 107 prętów (tj. 1873,5314 ha). W sumie daje to obszar o pow. 2199,0832 ha. Zgodnie z wpisem z 8 sierpnia 1932 r., dokonanym w dziale ll owej księgi hipotecznej, jako właściciel widnieje A.R. Skarb Państwa ujawnił się jako właściciel omawianego majątku na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Jak wynika z protokołu z 2 października 1944 r., w chwili przejęcia na cele reformy rolnej majątek A.R. składał się z 492,84 ha gruntów rolnych i 12 ha ogrodu pałacowego.

Nieruchomość będąca przedmiotem niniejszego postępowania spełniała normę obszarową. Przejęty majątek zajmował powierzchnię większą niż 100 ha (czyli spełniał przesłanki obszarowe), zatem przeszedł w całości na cele reformy rolnej, bez względu na to jaki charakter miały wchodzące w jego skład nieruchomości. Zgodnie z obowiązującą linią orzeczniczą, organ orzekający, czy dana nieruchomość podpada pod działanie dekretu, nie bada wyłącznie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ale ocenia, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w całości bądź w części).

Gdy wniosek dotyczy wyłączenia części nieruchomości ziemskiej, oznacza to również konieczność zbadania, czy objęta wnioskiem część danej nieruchomości ziemskiej pozostawała w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią nieruchomości (wyrok z 21.4.2011 r., I OSK 937/10). Potrzeba dokonania wymienionych ustaleń spowodowana jest tym, że ocena zastosowania dekretu, nie może być utożsamiana tylko z użytkami rolnymi, musi być rozumiana jako obejmująca pozostałe części, które były położone w ramach zwartego prawnie i obszarowo majątku. Restrykcyjny charakter przepisów dekretu uzasadnia zastosowanie wykładni celowościowej, zgodnie z którą na cele reformy mogą zostać przeznaczone wyłącznie te nieruchomości, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 część druga dekretu. Nie można wszystkich nieruchomości wchodzących w skład danego majątku traktować jako nieruchomości o charakterze rolniczym, stanowiących funkcjonalną i gospodarczą całość, bez wyjaśnienia faktycznego ich charakteru. W trakcie dokonywania, na podstawie § 5 dekretu, oceny, należy wnikliwie przeanalizować przeznaczenie konkretnych działek w dacie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa i uwzględnić ich faktyczne wykorzystanie. Orzeczenie w tego rodzaju sprawach może zawierać odmienne rozstrzygnięcia w stosunku do nieruchomości składających się na całość określonego majątku. Zarzut Starosty dotyczący niekonsekwencji w decyzji Wojewody nie może zostać uwzględniony. Wyjaśnienia poczynione przez wnioskodawczynię i materiał zgromadzony w sprawie świadczą o tym, że między zespołem pałacowo-parkowym, będącym przedmiotem postępowania, a gospodarczą częścią majątku nie istniał ścisły i nierozerwalny związek. Zespół pałacowo-parkowy w R. oraz pozostała część majątku były elementami w stosunku do siebie niewspółzależnymi, część rezydencjonalna mogła funkcjonować niezależnie od reszty dóbr ziemskich. Obie te części były od siebie wyraźnie oddzielone. Część mieszkalna wraz z parkiem otoczona była trwałym ogrodzeniem, a pomieszczenia gospodarcze i budynki przemysłowe znajdowały się poza granicami ogrodzonego obszaru.

Nie ma dokumentów, które świadczyłyby o tym, że ówczesny właściciel majątku bezpośrednio zajmował się prowadzeniem gospodarstwa. W materiale dowodowym nie ma wzmianki o tym, że zarządca mieszkał na terenie zespołu pałacowo-parkowego. Na terenie zespołu nie znajdował się kantor czy biuro, z którego wykonywany był stały zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej - zgodnie z treścią zeznania skarżącej, biuro zarządcy znajdowało się poza zespołem rezydencjonalnym. Powyższe, jak również fakt wpisania całego zespołu pałacowo-parkowego do rejestru zabytków oraz sposób jego wykorzystania po przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, wyraźnie świadczy o wyłącznie rezydencjonalnym charakterze tej części majątku.

Minister nie zgodził się z twierdzeniem Starosty, że istniał związek funkcjonalny między zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałą częścią majątku. Wskazał, że brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjonalnej nie ma znaczenia dla ustalenia istnienia związku funkcjonalnego. Dla oceny wystąpienia takiego związku istotne znaczenie może mieć miejsce zamieszkania zarządcy, który, jak wykazano w przedmiotowej sprawie, zamieszkiwał poza częścią rezydencjonalną. Przejmowanie siedzib mieszkalnych właścicieli nieruchomości ziemskich, a w szczególności pałaców i dworów, ewentualnie innych budynków mieszkalnych stanowiących takie siedziby, nie mogło mieścić się w celach reformy rolnej wyszczególnionych w art. 1 ust. 2 dekretu. Przejmowanie tych siedzib przez Państwo następowało z naruszeniem przepisów dekretu. Tożsame stanowisko zostało przyjęte przez aktualne orzecznictwo sądów administracyjnych, zgodnie z którym cele reformy wskazane w art. 2 ust. 1 lit. d i e dekretu mogły być realizowane jedynie przez przejęcie nieruchomości niezabudowanych (uchwała NSA z 5.6.2006 r., l OPS 2/06; wyroki NSA z: 22.4.2008 r., I OSK 532/07; 5.6.2008 r., I OSK 823/07; 8.3.2011 r., I OSK 659/10). Przejęcie części parkowej usytuowanej w pobliżu dworu nie mieściło się w celach reformy rolnej, gdyż takie parki miały charakter rekreacyjno-wypoczynkowy i służyły mieszkańcom dworu.

Działki nr [...] i [...] składały się na zespół pałacowo-parkowy, na którym znajdował się budynek mieszkalny wraz z otaczającym go parkiem, pełniły funkcje mieszkalno-rekreacyjne. Jak wynika ze znajdującej się w aktach kontrolowanej sprawy decyzji z [...] lutego 1978 r. nr [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...], pałac z parkiem w R. wpisany został do rejestru zabytków jako klasycystyczny pałac, usytuowany w krajobrazowym parku, stanowiący przykład XIX-wiecznej rezydencji - ośrodka rozległych dóbr ziemskich. Pismem z 20 grudnia 1957 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków poinformował Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w R. o uznaniu za zabytek parku w R. i wpisaniu go do rejestru zabytków województwa [...] pod nr [...]. Z rysu historycznego znajdującego się w dokumentacji Ewidencja Parku w R., sporządzonej przez Biuro Studiów i Projektów Lasów Państwowych w [...] na zlecenie Biura Badań i Dokumentacji Zabytków w [...], wynika że w latach 1927-1929 A.R. wzniósł dwór i założył park. Zamieszkiwał tam do 1939 r. W okresie okupacji obiekt zajmowali Niemcy. Po wyzwoleniu wojska radzieckie urządziły w pałacu szpital, który następnie użytkowany był jako szpital gruźliczy. Z tego okresu pochodzi budynek kostnicy. Później obiekt objęła Samopomoc Chłopska i przeprowadziła remont. Następnie obiekt przejęło PGR, które przebudowało pałac dla swych potrzeb. W chwili sporządzania dokumentu w dworze mieścił się hotel robotniczy elektrowni [...].

Wymienione nieruchomości nie miały charakteru rolnego i nie mogły zostać przeznaczone na cele reformy rolnej. Odnosząc się do działki nr [...] Minister stwierdził, że zgodnie z dokumentacją stanowiącą załącznik do decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków określona została jako "dawny sad - pojedyncze drzewa, ogródki działkowe" i nie znajduje się w granicach ochrony zabytkowego założenia. Charakter tej działki jako sadu, w chwili przejęcia na rzecz Skarbu Państwa, potwierdza zeznanie skarżącej (protokół z 19 grudnia 2011 r.), zgodnie z którym na terenie tej nieruchomości znajdował się ogród warzywny i owocowy z ulami, na użytek licznej rodziny i gości zamieszkujących dom. Było 6 uli, kilka drzew owocowych. Teren ten pełnił funkcję ogrodu przydomowego. Według mapy będącej częścią opracowania Biura Studiów i Projektów Lasów Państwowych w [...], ta część majątku była oddzielona od głównego założenia pałacowo-parkowego szpalerem drzew uznanych za pomniki przyrody. Po stronie południowo-wschodniej teren wykorzystywany jest obecnie pod ogródki działkowe. Znajdują się tam resztki starego sadu. Wzdłuż ogrodzenia terenów ogródków działkowych biegnie aleja lipowa. Całość terenu ma ogrodzenie trwałe. Mimo wielu zniekształceń i zaniedbań można jeszcze w parku odczytać dawny układ założenia parkowo-dworskiego. Nadal istnieje oś kompozycyjna wschód-zachód, teren parku został przecięty założonym ogrodzeniem. Część parku za piwnicą ziemną tzn. dawny warzywnik od północy i park dziki wraz ze śladem po altanie w postaci wzniesienia ziemnego, zostały odgrodzone od części przydworskiej. Teren dawnego sadu i warzywnika przekazano pod ogródki działkowe. Wyłączona część parku jest nieużytkowana i dewastowana. Część parku otaczająca dawny dwór jest częściowo użytkowana jako teren rekreacyjny przez mieszkańców hotelu robotniczego. Teren parku wraz z terenem ogródków działkowych (dawny sad i warzywnik) znajdują się w dawnych granicach. Obecnie część terenu ma zmieniony sposób użytkowania. Dawny sad i warzywnik (z pozostałymi pojedynczymi starymi drzewami owocowymi) jest użytkowany jako ogródki działkowe; północno-wschodnią część parku wydzielono ogrodzeniem od całości założenia i jest nieużytkowana w sensie parkowym.

Dokumentacja i zeznanie wnioskodawczyni jednoznacznie świadczą o tym, że będąca przedmiotem rozważań nieruchomość nr [...] w chwili przejęcia na cele reformy rolnej stanowiła sad. Rozstrzygnąć należało, czy sad był nieruchomością ziemską w znaczeniu przepisów o reformie rolnej. Dekret nie zdefiniował pojęcia nieruchomości ziemskiej na potrzeby przeprowadzenia reformy rolnej. Próbę zdefiniowania pojęcia "nieruchomości ziemskiej" dla potrzeb dekretu podjął Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r. ("3/89/OTK" [winno być "W 3/89, OTK 1990/1/26"]). Pod tym pojęciem należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, zgodnie z § 4 rozporządzenia za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska oraz ogrody warzywne i owocowe. Organ prowadząc postępowanie w sprawie o podpadanie nieruchomość lub jej części pod działanie przepisów dekretu winien zbadać, czy nieruchomość lub jej część miała charakter rolniczy.

W przedmiotowej sprawie sporna nieruchomość służyła jako sad owocowy. Działalność sadownicza jest działalnością o charakterze rolniczym (wyrok WSA w Warszawie z 18.12.2012 r., IV SA/Wa 1079/12). Samo wykorzystywanie działek o charakterze rolnym na inne cele, niż produkcja rolna (np. jako element założenia krajobrazowego) nie przesądza o ich niepodleganiu nacjonalizacji (wyrok NSA z 20. 4.2009 r., I OSK 619/08), przeznaczenie sadu na cele reformy rolnej znajduje uzasadnienie gospodarcze. Dokumenty archiwalne i mapy pozwalają jednoznacznie uznać, że wymieniona we wniosku nieruchomość nr [...] mogła być wykorzystana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji sadowniczej i roślinnej, a zatem mogła być przeznaczone na cele reformy rolnej. Nie znajduje uzasadnienia zarzut dotyczący naruszenia § 4 rozporządzenia, gdyż przepis ten wyraźnie wskazuje, że ogrody owocowe (w tym sady) były użytkami rolnymi i w związku z tym podpadały pod przepisy dekretu. Z tego względu nie można uwzględnić argumentu posiadania ogrodu przez każdy dwór lub pałac, bowiem na cele reformy rolnej mogły być przejęte nieruchomości rolne mogące być przeznaczone na cele tej reformy, bez względu na to, czy stanowiły przydomowy ogród, czy znajdowały się w innej części przejmowanego majątku.

Od decyzji z [...] marca 2014 r. J.D. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w części dotyczącej działki nr [...] o pow. 4,44 ha, położonej w R. W skardze wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w części i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpoznania. Zarzuciła naruszenie: 1) § 5 w zw. z § 4 rozporządzenia i art. 2 ust.1 lit. e dekretu przez odmowę zastosowania i bezpodstawne przyjęcie, że działka miała charakter rolniczy w dniu 1 września 1939 r. i 13 września 1944 r.; 2) art. 107 § 3 w zw. z art. 85 i 86 kpa przez brak ustosunkowania się do zeznań skarżącej wskazujących, że działka ta stanowiła ogród przydomowy, a także art. 6, 7, 8 zw. z art. 77 § 4 kpa, gdyż faktem powszechnie znanym jest okoliczność istnienia przy dworach i pałacach ogrodów i sadów przydomowych (nie mających charakteru towarowego), a także pominięcia ustaleń znajdujących się w Opracowaniu Biura i Studiów Lasów Państwowych w [...]. W uzasadnieniu wskazała, że w przypadku działki nr [...] o pow. 4,44 ha zeznania jednoznacznie wskazują na przeznaczenie tego terenu, potwierdzają jego łączność z zespołem pałacowo-parkowym. Okoliczność ta nie powinna szczególnie dziwić, gdyż każdy dwór i pałac miał sady i ogrody przydomowe. Im dalej był położony od rynków zbytu, tym sad i ogród był większy, gdyż musiał zabezpieczyć potrzeby domowników i gości, zarówno w lecie, jak i w zimie. Często na takim terenie położonym w pobliżu rezydencji mieszkalnej były ule oraz rzadkie gatunki drzew i roślin (oranżerie). Taką okoliczność wskazano w orzecznictwie. Dla ustalenia charakteru warzywnika, czy sadu niezbędne byłoby ustalenie, jaka była ilość, rodzaj, czy odmiany poszczególnych gatunków oraz urodzajność podłoża, co pozwoliłoby ustalić wielkość potencjalnych zbiorów, jako nieruchomości, których charakter, obszar, zabudowania i sposób użytkowania wskazywały, że nie mogły być wykorzystywane w działalności rolniczej w zakresie znacznie przekraczającym potrzeby rodziny właściciela (wyrok NSA IV SA 801/99).

Zdaniem skarżącej, powyższa okoliczność stanowi fakt powszechnie znany. Przykładem może być będąca jeszcze w księgarniach książka Maji Łozińskiej "W ziemiańskim dworze" (PWN 2010), gdzie na s. 247-251 można przeczytać "Jeżeli można ogród spacerowy połączyć w całość z innemi częściami, za pomocą szpalerów i krytych chodników, to tem lepiej. Do części strojnej musi przytykać sad i warzywnik, oddzielone od niej zaroślami, skupinami drzew, szpalerem itp. albowiem część użytkowa zwykle piękna nie jest. (...) Ogród, który mógł spełniać te wszystkie funkcje, a więc nie tylko służyć przyjemnościom, lecz także zapewnić dworskiej kuchni dostateczną ilość warzyw i owoców wymagał odpowiedniej przestrzeni. (....) Sad znajdował się przy każdym dworze (...)".

Organ nie udowodnił związku funkcjonalnego działki z nieruchomościami rolnymi. W ślad za uchwałą TK Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wyrażał pogląd wskazując, że związek funkcjonalny zachodzi wówczas, jeżeli nie jest możliwe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu dworsko-pałacowego (w tym wypadku działki) i odwrotnie (NSA, IV SA 3193/01). Dekret nie dotyczył wszelkich nieruchomości, ale tylko ich określonego rodzaju. Stąd przejęciu podlegały te z nich, które były lub mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej (uchwała TK W 3/89, OTK 1990, poz. 26; wyrok NSA, OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20).

Przy orzekaniu na podstawie § 5 rozporządzenia winna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu tej części nieruchomości, która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym i nie mogła być w związku z tym przeznaczona na cele dekretu (wyrok NSA, IV SA 2582/98, Rejent 2001/12/193). Dlatego w rozstrzyganej sprawie istotne znaczenie miało ustalenie istnienia związku funkcjonalnego spornej nieruchomości, czyli młyna z majątkiem ziemskim, na co wskazywały zapadłe wyroki NSA. Dla istnienia takiego związku nie wystarczał sam związek podmiotowy przez osobę właściciela (wyrok WSA, IV SA/Wa 779/04, Lex 176114; wyrok NSA, l OSK 28/06). Łączność taka występuje wtedy, gdy gospodarstwo rolne nie mogło funkcjonować bez tego zespołu bowiem stanowiło jego integralną część, z uwagi na te gospodarcze i funkcjonalne powiązania (wyrok WSA w Warszawie, lV SA/Wa 1868/06).

W trybie dekretu i rozporządzenia mogły być przejmowane użytki rolne wskazane w § 4 rozporządzenia w związku z celami dekretu. Ogrody i sady musiały mieć charakter towarowy, a nie przydomowy z przeznaczeniem na potrzeby właścicieli, ich rodzin czy gości. Działka z zespołem pałacowo-parkowym stanowią całość. Ustalenie, że działka nie wchodzi w obszar chroniony przez Konserwatora Zabytków nie ma żadnego znaczenia dla sprawy. Minister pominął własne ustalenia wskazane na s. 7 zaskarżonej decyzji, gdzie wskazał, że "nadal istnieje oś kompozycyjna wschód-zachód aczkolwiek teren parku został przecięty założeniem i grodzeniem. Część parku za piwnicą ziemną tzn. dawny warzywnik od północy i park dziki wraz ze śladem po altanie w postaci wzniesienia ziemnego (...)". Nie ma znaczenia przekazanie tego terenu po 13 września 1944 r.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał prezentowane w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ppsa oddalił skargę.

Sąd I instancji wskazał, że spór dotyczy tego, czy teren oznaczony jako działka nr [...] o pow. 4,44 ha stanowiący część dawnej nieruchomości hipotecznej p.n. "[...]" zlokalizowany w ramach dawnego zespołu pałacowo-parkowego w R., stanowił nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 dekretu i czy w związku z tym podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynikało, że na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego - jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa, przewłaszczenie ich następowało z mocy prawa, z chwilą wejścia w życie dekretu.

W kwestii interpretacji pojęcia "nieruchomość ziemska" orzecznictwo sądów administracyjnych powszechnie akceptuje wykładnię tego zwrotu, dokonaną w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W 3/89 (OTK 1990/1/26, dalej uchwała W 3/89), zgodnie z którą przez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" prawodawca miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Analizując przepisy dekretu jak też rozporządzenia wykonawczego Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. (Dz. U. nr 10, poz. 51), Trybunał wywiódł wówczas, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 (dalej uchwała I OPS 2/06), Naczelny Sąd Administracyjny poczynił szereg uwag na temat właściwej wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska" wskazując, że dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w przepisie art. 2 ust. 1 dekretu należy brać pod uwagę art. 1, część druga. Już z tzw. wprowadzenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w art. 1, część druga dekretu. Prawidłowe odczytanie normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, winno brzmieć: na własność Skarbu Państwa, bez żadnego wynagrodzenia w całości przechodzą, bezzwłocznie tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1, część druga dekretu), które stanowią własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Takie rozumienie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, jednocześnie określa zakres przedmiotowy w jakim winny orzekać na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia wojewódzkie urzędy ziemskie o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów dekretu.

Organ administracji publicznej winien zbadać wszystkie okoliczności wyprowadzone w drodze wykładni z pełnego brzmienia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Jak podkreślono w wyroku NSA z 7.5.2009 r., I OSK 686/08, obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie § 5 rozporządzenia jest zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Muszą one ustalić, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy bądź, jeżeli takiego charakteru nie miały, to czy były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską (wyrok NSA z: 22.4. 2004 r., OSK 46/04; 12.9.2006 r., I OSK 1236/05).

Sąd I instancji uznał za prawidłowe stanowisko Ministra co do tego, że grunt oznaczony jako działka nr [...] miał charakter rolniczy i w związku z tym podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Ze zgromadzonych w sprawie dowodów: opinii geodezyjnej z 24 maja 2010 r. sporządzonej przez geodetę S.K. i dołączonych materiałów; protokołu oględzin nieruchomości z 19 grudnia 2011 r.; protokołu przesłuchania J.D. z 19 grudnia 2011 r.; dokumentacji przesłanej przez [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków przy piśmie z 18 września 2008 r. nr [...] i z 17 października 2011 r. nr [...]; materiałów przesłanych przy piśmie Agencji Nieruchomości Rolnych Oddziału Terenowego z 25 września 2008 r. nr [...]; załączników do wniosku M.R. z 22 lipca 2008 r. o stwierdzenie niepodpadania nieruchomości zespołu pałacowo-parkowego w R. pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynika, że w dacie 13 września 1944 r. na terenie działki [...] znajdował się ogród pałacowy owocowo-warzywny (12 ha), który wykorzystywany był na potrzeby mieszkańców zespołu pałacowo-parkowego w R. Sam zespół pałacowo-parkowy nie stanowił centrum administracyjnego (zarządzającego) nieruchomości ziemskiej (folwarku produkcyjnego). Ogród pałacowy od południowego-wschodu przylegał do część zespołu pałacowo-parkowego obejmującego m.in. pałac i zabudowania gospodarcze wraz z parkiem i terenem rekreacyjnym, wpisanego do rejestru zabytków nieruchomych Województwa [...] pod nr [...].

Za użytki rolne uważa się także ogrody warzywne i owocowe (§ 4 rozporządzenia). Trybunał Konstytucyjny w uchwale W 3/89 zauważył, że analiza przepisów dekretu z uwzględnieniem celów reformy – art. 1 ust. 2 lit. a i b oraz przepisów wykonawczych prowadzi do wniosku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej przez inne podmioty.

Cele reformy określone w art. 1 ust. 2 lit. a i b dekretu wskazują, że nieruchomości ziemskie (lub ich części) o charakterze rolnym musiały umożliwiać w chwili ich przejęcia prowadzenie działalności wytwórczej w rolnictwie przez podmioty, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. a i b dekretu, czyli przez podmioty inne niż dotychczasowy właściciel. Wbrew temu co twierdzi skarżąca, przy nacjonalizacji spornej nieruchomości ziemskiej nie miało znaczenia to, że przed wejściem w życie dekretu teren stanowiący część ogrodu pałacowego o pow. 4,44 ha służył potrzebom konsumpcyjnym licznej rodziny A.R. i przebywających w tym majątku gości. Sporny teren nie stanowił enklawy otoczonej zewsząd terenami majątku R. o charakterze nierolniczym, niedostępnej dla podmiotów zewnętrznych. Do terenu ogrodu pałacowego istniał dostęp z zewnątrz od strony południowo-wschodniej przez pola uprawne. Wobec tego sporny grunt nadawał się do prowadzenia produkcji rolnej i podlegał nacjonalizacji.

Nie było potrzeby badania "związku funkcjonalnego" ogrodu pałacowego i części pałacowo-parkowej celem rozpoznania sprawy o podpadanie spornego gruntu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Sąd zwraca uwagę, że pojęcie związku funkcjonalnego wykształcone w praktyce orzeczniczej Trybunału Konstytucyjnego (uchwała W 3/89) odnosi się do sytuacji, gdy wniosek o wydanie decyzji, o której mowa w § 5 ust. 2 rozporządzenia dotyczył części znacjonalizowanej nieruchomości o charakterze nierolniczym i wobec tego należało ustalić, czy mienie to pozostawało w funkcjonalnej łączności z nieruchomością rolniczą (nieruchomością ziemską)? Pozytywna odpowiedz na to pytanie świadczyła o tym, że cała nieruchomość podlegała nacjonalizacji, ponieważ każda z opisanych wyżej części nie mogła funkcjonować samodzielnie. Skarżąca pomija fakt, że teren o pow. 4,44 ha miał charakter nieruchomości ziemskiej (rolniczej), a nie nieruchomości o charakterze mieszkalno-reprezentacyjno-wypoczynkowej. Wobec tego teren obecnej działki [...] nie mógł być wyłączony z nacjonalizacji wynikającej z działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Ustalenie tzw. związku funkcjonalnego w stosunku do nieruchomości typowo ziemskiej było zbędne.

Skargę kasacyjną wywiodła J.D., reprezentowana przez adw. A. H., zaskarżając wyrok I SA/Wa 1581/14 w całości, zarzucając naruszenie:

1. art. 1, art. 2 ust. 1, art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przez błędną wykładnię pojęć: "nieruchomości ziemskie" i "związek funkcjonalny" oraz celów reformy rolnej - w sposób sprzeczny z orzecznictwem, w tym uchwałą Trybunału Konstytucyjnego W 3/89 i uchwałą 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 czerwca 2006 r. I OPS 2/06;

2. art. 2, 21 ust. 1 i art. 64 ust. 1-3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i art. 8 i 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (dalej Konwencja) oraz art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji przez rozszerzającą wykładnię przepisów nacjonalizacyjnych w demokratycznym państwie prawa;

3. § 5 w zw. z § 4 rozporządzenia przez bezpodstawne przyjęcie, że działka miała charakter rolniczy w dniu 1 września 1939 r. i 13 września 1944 r.;

4. art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 85 i 86 kpa oraz art. 6, 7, 8 w zw. z art. 77 § 1 i 4 kpa przez brak rzeczowego odniesienia się do zgromadzonych dokumentów m. in. zeznań J.D.; opinii geodezyjnej S.K. wskazujących, że działka stanowiła część ogrodu owocowo-warzywnego (przydomowego), co jest zgodne z powszechną wiedzą, że przy dworach i pałacach istniały ogrody i sady nie mające charakteru towarowego oraz pominięcie wydzielenia działki z działek parkowych oraz braku jej parcelacji.

Skarżąca kasacyjnie wniósła o: uchylenie w całości zaskarżonego wyroku WSA w Warszawie wraz z decyzjami Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] marca 2014 r. oraz Wojewody [...] z [...] marca 2012 r. w części dotyczącej działki nr [...] o pow. 4,44 ha położonej w R.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

W świetle art. 183 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010, z. 1, poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Skarga kasacyjna złożona w niniejszej sprawie została oparta na obu podstawach określonych w art. 174 pkt 1 i 2 ppsa tj. na naruszeniu norm prawa materialnego i przepisów postępowania.

Zarzut naruszenia art. 1, art. 2 ust. 1, art. 2 ust. 1 lit. e dekretu okazał się niezasadny.

Utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego jest pogląd, że na podstawie § 5 rozporządzenia można orzekać nie tylko w zakresie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, tym samym nie wyłączając możliwości orzekania o tym, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w części bądź w całości), a jeśli taką nie jest, to czy w takim razie pozostawała w związku funkcjonalnym (łączności) z nieruchomością ziemską (uchwała Trybunału Konstytucyjnego z 19.9.1990 r., W 3/89, OTK 1990/1/26, s. 174; uchwała Sądu Najwyższego z 27.9.1991 r., III CZP 90/91, OSNC 1992/5/72; wyrok SN z 25.1.1995 r., III ARN 77/94, OSNP 1995/14/167; wyrok SN z 13.2.2003 r., III CKN 1492/00, Lex 78867; wyrok SN z 28.7.2004 r., III CK 296/03, Biul. SN 2005/1/11; (...); wyrok NSA z 28.12.1994 r., II SA 250/94, ONSA 1996/1/22; (...); wyrok NSA z 22.4.2004 r., OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20; wyrok NSA z 18.10.2005 r., OSK 1518/04; s. 30, 42-43 uzasadnienia uchwały 7 Sędziów NSA z 5.6.2006 r., I OPS 2/06, ONSAiWSA 2006/5/123).

Przesłanką materialnoprawną przeznaczenia na cele reformy rolnej było objęcie działaniem dekretu "nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym" (art. 2 ust. 1 in princ. dekretu w brzmieniu pierwotnym i obowiązującym w dniu przejęcia przedmiotowego majątku), zatem organ miał obowiązek badać nie tylko areał określony lit. e ust. 1 art. 2 dekretu, ale i przesłanki art. 2 ust. 1 in princ. dekretu. Za prawidłowością wykładni przyjętej w zaskarżonym wyroku przemawia powszechnie przyjęta wykładnia pojęcia nieruchomości ziemskich, jako mających charakter rolniczy, sformułowana w cz. III uzasadnienia uchwały W 3/89 oraz uchwała Trybunału Konstytucyjnego z 16.4.1996 r., W 15/95, OTK 1996/2/13 (dalej uchwała W 15/96), cz. II pkt 1 i 2 uzasadnienia; uzasadnienie uchwały I OPS 2/06, ONSAiWSA 2006/5/123, s. 42-43; uzasadnienie uchwały 7 Sędziów NSA z 10.1. 2011 r. I OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2/23 (dalej uchwała I OPS 3/10), s. 54 i przywołane w uzasadnieniach obu tych uchwał orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego.

Podstawą orzekania Ministra decyzją z [...] marca 2014 r. był § 5 rozporządzenia w zw. z art. 2 ust. 1 lit e dekretu. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalonym jest pogląd, że art. 2 ust. 1 lit. e dekretu ma charakter materialnoprawny, w przeciwieństwie do § 5 rozporządzenia, który ma charakter procesowy, określający tryb postępowania w tych sprawach. Kryteria, warunki (przesłanki), jakie musi spełniać dana nieruchomość, o której mowa w § 5 ust. 1 rozporządzenia, zostały zawarte w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w tym przepisie należy brać pod uwagę również (zgodnie z zawartym tam odesłaniem) przepis "art. 1, część druga". Już ze wstępu do art. 2 dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter czy też przydatność odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu (zdanie zamykające ust. 1 art. 2). Nie chodzi tu więc o wszystkie nieruchomości, które mogły być określone jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e w art. 1 ust. 2 dekretu (uzasadnienie uchwały I OPS 2/06, ONSAiWSA 2006/5/123, s. 38).

Na własność Skarbu Państwa przeszły wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione w punktach b, c, d i e "części pierwszej niniejszego artykułu" [zatem w ust. 1 art. 2 dekretu], z przeznaczeniem na cele, wskazane w "art. 1, część druga" [zatem w ust. 2 art. 1 dekretu]. Tym samym w pierwszej kolejności nieruchomość podpadająca pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu musiała być nieruchomością ziemską w rozumieniu dekretu, dopiero w dalszej kolejności mogła być przeznaczona na cele, wskazane w ust. 2 art. 1 dekretu, nie zaś odwrotnie.

W uzasadnieniu uchwały I OPS 3/10, Naczelny Sąd Administracyjny, rozważając skutki wejścia w życie dnia 19 stycznia 1945 r. dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 3, poz. 9, dalej nowelizacja styczniowa), skreślającego w art. 2 ust. 1 zd. pierwsze dekretu z 6 września 1944 r. wyrazów "o charakterze rolniczym" wskazał, że niedopuszczalne jest rozumowanie prowadzące do wniosku, że dekret przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" w zakresie pozyskania nieruchomości rolnej: jednej, która dotyczyła nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym, oraz drugiej, która dotyczyła innych nieruchomości o charakterze nierolniczym. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmowano, że dekret z 6 września 1944 r. (uwzględniając także dekret z 17 stycznia 1945 r.) dotyczył nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym i tylko te nieruchomości, jeśli spełniały inne jeszcze warunki określone w dekrecie, przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r. (ONSAiWSA 2011/2/23, s. 53-54). Trybunał Konstytucyjny najpierw w uzasadnieniu uchwały z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89 (Dz.U. nr 66, poz. 396), a następnie w uzasadnieniu uchwały z dnia 16 kwietnia 1996 r. sygn. akt W 15/95 (Dz.U. nr 54, poz. 572) przyjął, że przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej dotyczy nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym (nieruchomościami ziemskimi są obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy). Reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej; ONSAiWSA 2011/2/23, s. 54).

Przejście prawa własności na podstawie dekretu o reformie rolnej nastąpiło z mocy prawa, bez konieczności wydania decyzji przez organ administracji publicznej. W doktrynie trafnie wskazywano, że nabycie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym było nabyciem z mocy prawa i pierwotnym; Skarb Państwa nabywał własność tych nieruchomości bez potrzeby jakiejś odrębnej czynności prawnej; w szczególności orzeczenia wojewody (przedtem wojewódzkiego urzędu ziemskiego); nabycie z mocy prawa nastąpiło w dniu 13 września 1944 r., tj. w dniu wejścia dekretu (Franciszek Longchamps, Prawo agrarne, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1949, s. 48). W doktrynie trafnie zauważono, że dekret pozostawia interpretację określenia "nieruchomości ziemskie" nazwą otwartą, a tylko z art. 2 ust. 1 pkt 1 lit. e wynika, że "nieruchomości ziemskie" są zakresowo obszerniejsze niż "użytki rolne" (F. Longchamps – op. cit., s. 55 pkt 2a). Normodawca wskazał, że za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe (§ 4 rozporządzenia). Niekwestionowany jest pogląd, zgodnie z którym określenie użytków rolnych zawarte w § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 10, poz. 51) ma charakter materialnoprawny, wyczerpujący i wiążący dla oceny zgodności z prawem decyzji wydanych na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 3, poz. 13). Wszelkie instrukcje, wyjaśnienia, pisma okólne itp. dotyczące określenia użytków rolnych w sposób rozszerzający, sprzeczny z treścią § 4 cytowanego rozporządzenia, nie mają mocy prawnej (wyrok NSA z 12.5.1992 r., II SA 273/92, Lex 1688592). Zaskarżonym wyrokiem Sąd I instancji trafnie aprobował pogląd zaprezentowany w zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym działka nr [...] o pow. 4,44 ha, stanowiąca ogród owocowy, była użytkiem rolnym a jako taki, była nieruchomością ziemską, podpadającą pod działanie przepisów dekretu.

Spis ludności w 1921 r. wykazał, że w gospodarstw do 2 ha było 1.109.000 gospodarstw (34 % ogólnej ilości); od 2 do 5 ha - 1.002.000 gospodarstw (30,7 % ogólnej ilości; F. Longchamps – op. cit., s. 19, 53), a reforma rolna, realizowana na podstawie ustawy z dnia 28 grudnia 1925 r., o wykonaniu reformy rolnej (Dz. U. nr 1, poz. 1 z 1926 r. ze zm.), sytuację tę zmieniała w niewielkim stopniu. Normodawca w rozporządzeniu wskazał, że za gospodarstwa karłowate uważa się gospodarstwa o powierzchni poniżej 2 ha użytków rolnych, za gospodarstwa małorolne – gospodarstwa od 2 do ha użytków rolnych (§ 2 in princ. rozporządzenia). Nie może zatem ulegać wątpliwości, że ogród na działce nr [...] o pow. 4,44 ha, odpowiadającej wielkością gospodarstwu małorolnemu (których w Polsce u progu II wojny światowej było blisko milion), spełniał wszelkie wymogi użytku rolnego, jak i nieruchomości ziemskiej, bowiem był lub mógł być wykorzystywany do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji sadowniczej. Zagadnienie, czy była to produkcja towarowa, oraz w jakim stopniu owoce służyły rodzinie i gościom właściciela, nie jest istotne dla rozstrzygnięcia sprawy.

Do odmiennej wykładni nie prowadzi wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6.11.2000 r., IV SA 801/99, Lex 53402). Wyrok ów zapadł w zasadniczo odmiennym stanie faktycznym i prawnym. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił decyzję z [...].4.1999 r. Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, utrzymującą w mocy własną decyzję z [...].12.1998 r. odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w B. z [...].12.1957 r., utrzymujące w mocy orzeczenie Starosty Powiatowego w B. z [...].2. 1950 r. w sprawie przejęcia na rzecz Państwa nieruchomości o pow. 2,7730 ha położonej w B. Orzeczenie z [...].2.1950 r. zapadło na podstawie art. 1 ust. 1 i 2 dekretu z 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa niepozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. nr 46, poz. 339, dalej dekret z 1949 r.). Z ustaleń wynika, że przejęty majątek o ogólnym obszarze 2,7730 ha, obejmował plac pod budynkiem o pow. 0,3160 ha, park o pow. 1,990 ha, aleje o pow. 0,4080 ha i ogrody warzywne o pow. 0,8500 ha. W przeciwieństwie do dekretu o reformie rolnej, gdzie nacjonalizacja następowała z mocy prawa i nie wymagała jakiejkolwiek decyzji, przejęcie na podstawie dekretu z 1949 r. następowało w trybie decyzji administracyjnej, a sprawa kontrolowana wyrokiem IV SA 801/99, toczyła się w trybie nieważnościowym. Inne były przesłanki nacjonalizacji na podstawie dekretu o reformie rolnej, inne zaś na podstawie dekretu z 1949 r. W uzasadnieniu wyroku IV SA 801/99 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że "Skoro ustawodawca w dekrecie z 27.7.1949 r. wprowadził możliwość przejęcia tylko nieruchomości ziemskiej, to konieczne jest wykazanie, że przedmiotowa nieruchomość była nieruchomością ziemską w rozumieniu tego dekretu. Brak zdefiniowania pojęcia "nieruchomość ziemska" nie uprawnia do obejmowania jego zakresem wszystkich nieruchomości na terenach wiejskich i miejskich w zależności od swobodnego uznania organu... ustalenia zakresu pojęcia "nieruchomość ziemska" należy szukać w aktach prawnych, które pojęciem tym posługują się, z uwzględnieniem dorobku w tym zakresie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Konieczne jest również ustalenie w jakich okolicznościach powstała odrębna nieruchomość przy ul. [...] nr [...] w B. o pow. 2.7730 ha i na co była przeznaczona w planach miejscowych przed 1 września 1939 r. ... rozporządzenie... w § 7 lit. b stwierdzało, że nie podlegają reformie rolnej grunty "nabywców z parcelacji, o ile łączny obszar gruntów stanowiących ich własność nie przekracza norm wskazanych w art. 2 ust. 1 pkt a. Rozporządzenie to posługiwało się pojęciem "majątku ziemskiego", które obejmowało nie tylko nieruchomości ziemskie ale i inne dobra właścicieli ziemskich. Można więc przyjąć, że jakkolwiek dekret i rozporządzenie wykonawcze nie definiują pojęcia "nieruchomości ziemskie", to brak jest wystarczających przesłanek do uznania, iż obejmowało ono również te nieruchomości, których charakter, obszar, zabudowania i sposób użytkowania wskazywały, że nie mogły być wykorzystywane w działalności rolniczej w zakresie znacznie przekraczającym potrzeby rodziny właściciela. Ewentualne podważenie takiego poglądu należy rozważyć przy ustalaniu zakresu pojęcia "nieruchomości ziemskie" użytego w innych aktach prawnych, m.in. w dekrecie z 27.7.1949 r., na podstawie którego wydano orzeczenia kwestionowane przez skarżącą". Zasadniczym powodem uchylenia zaskarżonej decyzji jawi się to, że "zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja z [...].12.1998 r. zostały wydane z ewidentnym naruszeniem zasady prawdy materialnej z art. 7 kpa i zasady pogłębiania zaufania z art. 8 kpa. Organ centralny nie zebrał niezbędnego dla rozstrzygnięcia materiału dowodowego i nie rozpatrzył zarzutów skarżącej co do charakteru majątku H. i bezprawności jego przejęcia w trybie dekretu z 27.7.1949 r... Obie decyzje zostały wydane z obrazą art. 77 i art. 80 kpa, a ich uzasadnienia nie spełniają wymogów z art. 107 § 3 kpa" (uzasadnienie wyroku IV SA 801/99). Naczelny Sąd Administracyjny nie przesądził zatem żadnego z zagadnień materialnoprawnych, istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy kontrolowanej wyrokiem I SA/Wa 1581/14. Nadto należy zauważyć, że powołany w uzasadnieniu wyroku IV SA 801/99 nie obowiązywał od dnia 2 sierpnia 1946 r. (Dz. U. z 1946 r. nr 34, poz. 215).

Konstrukcja dekretu o reformie rolnej polegała na tym, że z mocy prawa z dniem 13 września 1944 r. wszystkie nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym - i tylko te nieruchomości - przeszły na własność Skarbu Państwa, jeśli spełniały inne jeszcze warunki określone w dekrecie. Natomiast nieruchomości które nie miały takiego charakteru – m. in. działki budowlane, zespół pałacowo-parkowy bądź dworsko-parkowy (nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym), nie podpadały pod działanie dekretu o reformie rolnej. Trafnie zatem Sąd I instancji uznał, że działka nr [...], o pow. 4,44 ha, będąca ogrodem owocowym, była nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym i z mocy prawa przeszła z dniem 13 września 1944 r. na własność Skarbu Państwa. Brak było podstaw do badania funkcjonalnej łączności działki nr [...] z gospodarstwem rolnym, bo w skład tego gospodarstwa rolnego, jako użytek rolny (§ 4 rozporządzenia), który był lub mógł być wykorzystany do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji sadowniczej przez inne podmioty niż ówczesny właściciel (cz. III uzasadnienia uchwały W 3/89), działka ta z istoty rzeczy wchodziła.

Tylko bowiem, jeśli dana nieruchomość nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym nie jest, zachodzi obowiązek badania, czy w takim razie pozostawała w związku funkcjonalnym (łączności) z nieruchomością ziemską (uzasadnienie uchwały I OPS 2/06, ONSAiWSA 2006/4/123, s. 42-43). Pogląd ten autor skargi kasacyjnej cytuje (s. 4 akapit pierwszy skargi kasacyjnej) lecz nie wyprowadza zeń prawidłowego wniosku.

Także pozostałe wyroki wskazane w uzasadnieniu skargi kasacyjnej – w tym wyrok NSA z: 22.4.2004 r., OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20 s. 108 (dotyczący zespołu dworsko-parkowego); 24.7.2003 r., IV SA 3193/01 (podobnie); 22.8.2000 r., IV SA 2582/98, z glosą częściowo aprobującą M. Kalińskiego, Rejent 2001/12/124 i n. (dotyczący nieruchomości o łącznej powierzchni 3,73 ha ze znajdującym się na tych działkach pałacem); 5.3.2003 r., IV SA 1593/02 (dotyczący enklawy, służącej właścicielom w celach mieszkalno-rezydencyjnych) – nie prowadziły do odmiennych rezultatów wykładni niźli leżaca u podstaw zaskarżonego wyroku.

Zarzut naruszenia art. 2, 21 ust. 1 i art. 64 ust. 1-3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. nr 78, poz. 483; sprost. z 2001 r. nr 28, poz. 319; zm. z 2006 r. nr 200, poz. 1471; z 2009 r. nr 114, poz. 946, dalej Konstytucja RP) i art. 8 i 14 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284 ze zm.; dalej Konwencja) oraz art. 1 Protokołu 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonego w Paryżu 20 marca 1952 r. (Dz. U. z 1995 r. nr 36, poz. 175/1, zm. z 1998 r. nr 147, poz. 962, dalej Protokół nr 1), okazał się nieusprawiedliwiony.

Mimo że obowiązkiem profesjonalnego pełnomocnika było ów zarzut co do żadnego ze wskazanych wzorców kontroli uzasadnić, zarzut ów nie został co do żadnego z tych wzorców uzasadniony, choć z uwagi na charakter norm wywiedzionych ze wskazanych przepisów, czyniło to koniecznym. Autor skargi kasacyjnej ograniczył się w tej materii tylko do jednego zdania "Należy podkreślić, że w demokratycznym i europejskim państwie prawa, w którym fundamentem jest prywatna własność, przepisy nacjonalizacyjne powinny być wykładane w sposób ostrożny z uwzględnieniem interesów dawnych właścicieli, bo chociaż Dekret i Rozporządzenie pozostają w mocy, to ich brak ostrości daje możliwości interpretacyjne" (s. 3 akapit 4 skargi kasacyjnej).

Wyrok nie narusza art. 2 Konstytucji RP. Na "zasadę zasad" – zasadę państwa demokratycznego, prawnego i sprawiedliwego, składa się cały katalog zasad – w tym zasada zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa (W. Sokolewicz, M. Zubik w: red. L. Garlicki, M. Zubik, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Wyd. Sejmowe 2016, t. I, s. 102-103, uw. 7; 106-114, uw. 9-17, s. 127-131, uw. 30-33; B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, C.H. Beck 2012, s. 24-27, nb 9 p. 2; Komentator wymienia 13 zasad). Co do zasady, art. 2 Konstytucji RP nie może być samoistnym wzorcem kontroli przepisu ustawy. Jest rzeczą oczywistą, że w dacie wejścia w życie dekretu o reformie rolnej, jak i rozporządzenia, w polskim systemie prawa nie obowiązywała regulacja odpowiadająca art. 2 Konstytucji RP (odpowiedni przepis wprowadzono nowelą z 29 grudnia 1989 r. do art. 1 Konstytucji PRL z 22 lipca 1952 r.; W. Sokolewicz, M. Zubik – op. cit., s. 94, uw. 1). Za stosowaniem zasady demokratycznego państwa prawa przemawia prokonstytucyjna wykładnia owych przepisów przez dzisiaj orzekające organy administracji i sądy, dzięki czemu strony – w tym skarżąca – uzyskują decyzje o niepodpadaniu pod działanie dekretów nieruchomości, nie będących nieruchomościami ziemskimi o charakterze rolniczym, obejmujących zespoły pałacowo-parkowe.

Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia (art. 21 ust. 1 Konstytucji RP). Dekret o reformie rolnej ze swej istoty prowadził do nacjonalizacji własności nieruchomości ziemskich i nie mógł spełniać kryteriów, które stanowi współczesny nam ustrojodawca. Rzeczpospolita Polska (podobnie jak np. Niemcy) respektuje skutki nacjonalizacji ziemi na skutek przepisów o reformie rolnej. Gwarancja własności w ujęciu podmiotowym (L. Garlicki, M. Zubik – op. cit., s. 539-543, uw. 9-11) w kontrolowanej sprawie znalazła w pełni ochronę, bowiem skarżąca uzyskała prawomocne orzeczenie o tym, że część nieruchomości ziemskiej, określanej jako zespół pałacowo-parkowy, składający się z działek nr [...] i [...], o łącznej powierzchni 6,10 ha, położony w obrębie R., gmina R., nie podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej.

Ustrojodawca uregulował ochronę prawa własności także w art. 64 Konstytucji RP: 1. Każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia. 2. Własność, inne prawa majątkowe oraz prawo dziedziczenia podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej. 3. Własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności.

Autor skargi kasacyjnej nie wskazuje w istocie na naruszenie zasady równej dla wszystkich ochrony własności i innych prawa majątkowych ani nie powołuje się na przesłanki dopuszczalnego ograniczenia prawa własności, przyjąć należy, że nie wykazuje on przesłanek z ust. 2 ani 3 art. 64 Konstytucji RP.

W doktrynie wskazuje się, że nakaz ochrony własności i prawa dziedziczenia wynika także z art. 64 ust. 1 Konstytucji. Na tle, podmiotowo zorientowanego, ujęcia art. 64 stanowi on jedynie konsekwencję czy dopełnienie treści zawartych w art. 21 ust. 1 Konstytucji. Art. 21 ust. 1 nie tylko nakaz ten eksponuje, ale też nadaje mu znacznie szerszy zakres, bo odnosi go nie tylko do konkretnej własności konkretnych podmiotów, ale również do samej zasady własności jako fundamentu porządku społecznego Rzeczypospolitej (L. Garlicki, M. Zubik – op. cit., s. 539, uw. 8). Adresatem obowiązków wynikających z prawa ochrony własności i innych praw majątkowych, zagwarantowanych w art. 64, są władze publiczne (wszystkie organy, instytucje i osoby urzędowe pozostające w strukturze państwa bądź samorządu) na czele z ustawodawcą (wyrok TK 9/14, pkt III.5.5.1, aprobowany przez L. Garlickiego i S. Jarosz-Żukowską w: red. L. Garlicki, M. Zubik, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Wyd. Sejmowe 2016, t. II, s. 606, uw. 290).

Na wadliwość realizacji reformy rolnej wielokrotnie wskazywał Naczelny Sąd Administracyjny (przykładowo – uzasadnienie uchwały I OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2/23, s. 57; uzasadnienie uchwały I OPS 2/06, ONSAiWSA 2006/5/123, s. 38-39) i doktryna (A. Machnikowska, Prawo własności w Polsce w latach 1944-1981. Studium historycznoprawne, Wyd. Uniw. Gdańskiego 2010, s. 192-200; J. Majorowicz, Ustrój rolny w: XX-lecie Sądu Najwyższego w PRL, Warszawa 1967, s. 157). Brak jest podstaw do tego, by przepisy nacjonalizacyjne, które wprowadziły rewolucyjne ograniczenia prawa własności wyjaśniać jeszcze głębiej w kierunku ograniczenia prawa, i to w drodze wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu przepisu (uchwała SN z 27.9.1991 r., III CZP 90/91, OSNC 1992/5/72; wyrok SN z 8.5.1992 r., III ARN 23/92, OSP 1993/3/47; wyrok NSA z 2.9.2008 r., I OSK 1116/07, Lex 498316).

Za prawidłowością wykładni przyjętej w zaskarżonym wyroku przemawia powszechnie przyjęta wykładnia pojęcia nieruchomości ziemskich, jako mających charakter rolniczy, sformułowana w cz. III uzasadnienia uchwały Trybunału Konstytucyjnego z 19.9.1990 r., W 3/89, OTK 1990/1/26 oraz uchwała Trybunału Konstytucyjnego z 16.4.1996 r., W 15/95, OTK 1996/2/13, cz. II pkt 1 uzasadnienia; uzasadnienie uchwały I OPS 2/06, ONSAiWSA 2006/5/123, s. 42-43 i przywołane w niej orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego.

W kontrolowanej sprawie obowiązkom tym sprostały zarówno organy obu instancji, jak i wojewódzki Sąd, dokonując prokonstytucyjnej wykładni wskazanych przepisów: art. 1 cz. 2, art. 2 pkt 1 lit. e dekretu i § 4 i § 5 rozporządzenia.

Zaskarżony wyrok nie narusza art. 1 Protokołu 1. Do pozbawienia własności poprzednika skarżącej doszło w wyniku aktu jednorazowego – przed wejściem w życie Konwencji wobec Polski (odpowiednio – postanowienie ETPCz w sprawie Maltzan i inni - § 74; postanowienie z 13.12.2005 r. ETPCz w sprawie Bergauer i 89 innych przeciwko Czechom; postanowienie ETPCz w sprawie Preussische Treuhand Gmbh & Co. Kg A.A.- § 57. Art. 1 nie gwarantuje prawa do nabycia/uzyskania własności (wyrok ETPCz w sprawie Van der Mussele, § 48; postanowienie ETPCz w sprawie Slivenko i inni, § 121). Art. 1 nie nakłada na Umawiające się Państwa żadnego szczególnego obowiązku zapewnienia zadośćuczynienia za krzywdę/zło lub szkodę, wyrządzoną przed ratyfikacją Konwencji (postanowienie z 4.9.2007 r. ETPCz w sprawie Assoziacione Nacionale Reducie and 275 Others p. Niemcom, aprobowane przez A. Wróbla w: red. L. Garlicki, Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Komentarz, C.H. Beck 2011, dalej Konwencja. Komentarz, t. II, s. 526- 529, nb 72-74, s. 532-533, nb 77). Konwencja weszła w życie dnia 8 września 1953 r., a wobec Rzeczypospolitej Polskiej dnia 19 stycznia 1993 r. (L. Garlicki, Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Komentarz, C.H. Beck 2010, dalej Konwencja. Komentarz, t. I, s. 5-6, nb 3, 7). W zakresie restytucji nieruchomości przejętej w trybie dekretu o reformie rolnej Trybunał nie skorzystał z konstrukcji aktu jednorazowego, lecz powołał się na konstrukcję istniejącej własności i uznał, że skarga jest niedopuszczalna. Ponieważ skarżąca została wywłaszczona w trybie dekretu, co zostało później potwierdzone decyzją z 1949 r., a odwołanie od tej decyzji zostało oddalone przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. W konsekwencji skarżąca została definitywnie wyzuta z własności (postanowienie z 27.1.2000 r. ETPCz; podobnie postanowienie z 12.12.2000 r. ETPCz w sprawie Futro przeciwko Polsce, dotyczące restytucji nieruchomości wywłaszczonej w trybie ustawy z 1958 r.; wyrok z 21.10.2008 r. ETPCz w sprawie Helwig p. Polsce- § 56 i z 2.12.2008 r. w sprawie Pióro i Łukasik p. Polsce - § 45; postanowienie z 29.3.2005 r. ETPCz w sprawie Sokołowski- § 45, aprobowane przez A. Wróbla – op. cit., s. 533, nb 78).

Zaskarżony wyrok nie narusza prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego (art. 8 Konwencji) i zakazu dyskryminacji (art. 14 Konwencji). Oba te wzorce kontroli są nierelewantne – korzystanie z działki nr [...] przez poprzednika prawnego skarżącej i jego rodzinę ustało z chwilą zajęcia pałacu i otaczających go działek przez Niemców w czasie II wojny światowej (od 1939 r.); następnie nieruchomości te po wyparciu Niemców zajęła Armia Czerwona na szpital polowy; w trakcie takiego stanu jednorazowym aktem dnia 13 września 1944 r. doszło do nacjonalizacji majątku. Skarżąca wniosła o wydanie orzeczenia na podstawie § 5 rozporządzenia i co do zespołu pałacowo-parkowego skutecznie uzyskała żądane przez siebie ostateczne rozstrzygnięcie. Odnośnie działki nr [...] wniosek nie został uwzględniony z przyczyn materialnoprawnych, prawidłowo akceptowanych zaskarżonym wyrokiem.

Zarzut naruszenia § 5 w zw. z § 4 rozporządzenia okazał się nieusprawiedliwiony. Prawidłowo ocenione dowody nie prowadziły do odmiennych ustaleń niźli aprobowane zaskarżonym wyrokiem.

Zaskarżony wyrok nie narusza art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 85, 86, 6, 7 w zw. z art. 77 § 1 i 4 kpa. Z naruszeniem art. 141 § 4 ppsa mamy do czynienia wówczas, gdy uzasadnienie orzeczenia nie pozwala jednoznacznie ustalić przesłanek, jakimi kierował się sąd, podejmując zaskarżone orzeczenie, a wada ta nie pozwala na kontrolę instancyjną orzeczenia, lub brak jest uzasadnienia któregokolwiek z rozstrzygnięć sądu albo gdy uzasadnienie obejmuje rozstrzygnięcie, którego nie ma w sentencji orzeczenia. Żadna z tych sytuacji w kontrolowanej sprawie nie zachodzi. Uzasadnienie wyroku I instancji zawiera wszystkie konieczne elementy uzasadnienia, pozwalającego na kontrolę instancyjną. Ocena dowodów jest prawidłowa i żaden z argumentów podniesionych w skardze kasacyjnej jej nie podważa. Autor skargi kasacyjnej nie stawia zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 80 kpa. Organy nie miały obowiązku prowadzić dalszych dowodów w sprawie. Kognicję organu administracji publicznej określa norma prawa materialnego, wskazująca na fakty istotne z punktu widzenia dyspozycji normy materialnoprawnej (B. Adamiak w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2016, s. 416 nb 2). W tak określonym zakresie badania faktów istotnych dla rozstrzygnięcia danej sprawy, normy procesowe (w szczególności art. 7 i 77 § 1 kpa), wpływają na konkretyzację zakresu faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, które należy ustalić w konkretnej sprawie. Trafnie Sąd I instancji uznał, że organy obu instancji nie musiały prowadzić dalszych dowodów - w tym w szczególności dla ustalenia, czy produkcja owoców z działki o pow. 4,4 ha miała charakter produkcji towarowej, czy też nie, bo nie była to okoliczność istotna dla rozstrzygnięcia sprawy. Wskazane jako normy dopełnienia przepisy postępowania administracyjnego nie zostały naruszone: zasadza praworządności (art. 6 kpa); zasada prawdy obiektywnej (art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i 4 kpa); zasada pogłębiania zaufania (art. 8 kpa); wymóg przeprowadzenia oględzin w razie potrzeby (art. 85 kpa); dowodu z zeznań strony jako dowodu posiłkowego (B. Adamiak – op. cit., s. 433-434, nb 2,3).

Opinia geodezyjna z 24 maja 2010 r. inż. geodety S.K., sporządzona na zlecenie skarżącej i M. R. (k. 54-1 akt administracyjnych). Opinią biegłego (art. 84 § 1 kpa) jest opinia osoby powołanej w tych charakterze przez decydenta procesowego (w tym wypadku właściwy organ administracji publicznej), nie zaś osoby powołane przez stronę postępowania administracyjnego.

Istotne dla oceny, że dany dokument jest opinią biegłego, jest powołanie biegłego przez decydenta procesowego (Sąd powszechny w postępowaniu toczącym się wg kpc; orzeczenie SN z 29 września 1956 r., 3 Cr 121/56, OSN 1958/1/16, akceptowane przez T. Erecińskiego, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, LexisNexis 2012 t. 1, s. 1183 uw. 18; organ administracji publicznej w postępowaniu toczącym się wg kpa; B. Adamiak – op. cit., s. 429 nb 1; Z. Janowicz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, W. Pr. PWN 1999, s. 246 uw. 6).

Nie ulega wątpliwości, że przedstawienie prywatnej opinii biegłego przez stronę jest w rzeczywistości przedstawieniem własnego poglądu strony przy zaakcentowaniu, że pogląd ten odpowiada stanowisku rzeczoznawcy. Prywatny biegły może, nawet bez złej woli, informowany tylko przez jedną ze stron, eksponować momenty korzystne dla swego zleceniodawcy i jednocześnie pomijać, nawet nieświadomie, okoliczności mniej korzystne (K. Muller, Der Sachversdtandige im gerichtlichen Verfahren, Frankfurt a.M. 1973 s. 42, 43; M. Lipczyńska, O tzw. "opinii prywatnej" biegłych w procesie karnym, Pal. 1976/3/51-52; K. Knoppek Dokument w procesie cywilnym, Poznań 1993 s. 107-108; T. Ereciński – op. cit. uw. 18 do art. 278). Pogląd autora ekspertyzy co do tego, że działka o pow. 4,44 ha stanowiła część ogrodu owocowo-warzywnego (przydomowego), nie mogła prowadzić do właściwej kwalifikacji tej działki jako nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym.

Na podstawie art. 184 ppsa skargę kasacyjną należało oddalić.