Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 1992/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-10-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 24 ust. 4, art. 28 ust. 1-3
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: § 3 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, art. 8, art. 9, art. 11, art. 77 § 1, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 141 § 4
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Barbara Mleczko-Jabłońska Sędzia NSA Dariusz Dudra Sędzia del. WSA Piotr Kraczowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 25 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej T. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 12 grudnia 2017 r., sygn. akt III SA/Łd 843/17 w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi (dalej: WSA) wyrokiem z 12 grudnia 2017 r., III SA/Łd 843/17, oddalił skargę T. K. (dalej: skarżąca) na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) z [...] lipca 2017 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia należności składkowych.

WSA w uzasadnieniu wyroku wskazał, że [...] marca 2017 r. skarżąca wystąpiła o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres od czerwca do grudnia 1998 r. w kwocie 8.787,20 zł. We wniosku podniosła, że jedynym dochodem jest emerytura w wysokości 854 zł netto. Natomiast wydatki wynoszą ok. 400 - 450 zł (energia, gaz, węgiel, szambo, woda). Ponadto obecnie spłaca zadłużenie wobec ZUS w miesięcznej wysokości 30,00 zł, ale kwota ta wzrośnie do 50 zł, a później do 90 zł.

W trakcie postępowania ZUS ustalił, że skarżąca prowadziła działalność gospodarczą w okresie od 16 lutego 1998 r. do 30 kwietnia 1999 r. Pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1.000 zł brutto (854 zł netto), posiada nieruchomość, dla której urządzona została księga wieczysta. Wskazał także, że ZUS już raz decyzją z [...] lipca 2013 r. utrzymaną w mocy decyzją z [...] sierpnia 2015 r., odmówił skarżącej umorzenia należności z tytułu składek. Skargę na decyzję ZUS z [...] sierpnia 2015 r. WSA wyrokiem z 8 grudnia 2015 r. III SA/Łd 976/15 oddalił.

W dniu [...] kwietnia 2016 r. została zawarta ze skarżącą umowa nr [...] o rozłożenie na raty należności z tytułu składek.

ZUS decyzją z [...] czerwca 2017 r. odmówił umorzenia należności z tytułu składek. W uzasadnieniu wskazał, że aktualnie źródłem utrzymania jednoosobowego gospodarstwa domowego skarżącej jest świadczenie emerytalne w wysokości 854,00 zł netto. Uwzględniając koszty utrzymania wyszczególnione w koszyku minimum socjalnego wynoszące dla jednoosobowego gospodarstwa domowego (emeryckiego) 1.097,18 zł, jak też biorąc pod uwagę ponoszone przez skarżącą wydatki (nie uwzględnione w koszyku minimum socjalnego) związane z opłatami podatku od nieruchomości w miesięcznej wysokości 30 zł, ZUS przyjął, że sytuacja finansowa skarżącej jest trudna. Tym samym uznał, że zachodzi przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365; dalej: rozporządzenie) oraz w art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.). ZUS postanowił jednak odmówić umorzenia należności wskazując, że chociaż sytuacja finansowa skarżącej uniemożliwia jednorazową spłatę zadłużenia, to udzielona została ulga w postaci rozłożenia zadłużenia na 144 miesięczne raty, w wysokości od 30 do 89 zł wraz z opłatą prolongacyjną, co oznacza dostateczne uwzględnienie ważnego interesu skarżącej.

ZUS wskazał przy tym, że do 31 grudnia 2002 r. przepis art. 24 ust. 4 z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.; dalej: u.s.u.s.) przewidywał 5 letni okres przedawnienia należności z tytułu składek. Wprowadzona ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. zmiana ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie innych ustaw (Dz. U z 2002 r.. Nr 241, poz. 2074 ze zm.), obowiązująca od 1 stycznia 2003 r., przedłużyła ten okres do 10 lat. I tak znowelizowany art. 24 ust. 4 u.s.u.s. stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Od 1 stycznia 2003 r. przepis odnosi się do wszystkich należności, które na ten dzień nie przedawniły się na podstawie wówczas obowiązujących przepisów, tj. wobec których nie upłynęło jeszcze pięć lat od dnia ich wymagalności. Obowiązujący do 31 grudnia 2011 r. art. 24 ust. 4 u.s.u.s. stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Z kolei ustawa z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378; dalej: ustawą deregulacyjna), wprowadziła zmiany do art. 24 u.s.u.s., skracające okres przedawnienia należności z tytułu składek z dotychczasowych 10 do 5 lat. Organ podkreślił, że zasada ta odnosi się wprost wyłącznie do należności, dla których bieg przedawnienia rozpoczął się 1 stycznia 2012 r. i później. Art. 27 ustawy deregulacyjnej wprowadził przepisy przejściowe regulujące tryb przedawnienia należności z tytułu składek. Zgodnie z nim – do przedawnienia należności z tytułu składek, dla których bieg przedawnienia rozpoczął się przed 1 stycznia 2012 r. stosuje się 5 letni okres przedawnienia liczony od 1 stycznia 2012 r., chyba że przedawnienie zgodnie z dotychczasowymi przepisami. tj. po upływie 10 lat licząc od dnia ich wymagalności, nastąpiłoby wcześniej. Odnosząc powyższe do sprawy organ wskazał, że zawieszenie biegu terminu przedawnienia składek:

- za czerwiec 1998 r. trwało od 1 stycznia 2003 r., czyli od dnia wejścia w życie pojęcia zawieszenia biegu terminu przedawnienia składek, na skutek doręczenia skarżącej [...] czerwca 2002 r., odpisu tytułu wykonawczego, do [...] czerwca 2015 r., tj. do dnia wydania postanowienia w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego i trwa nadal od [...] kwietnia 2016 r. tj. od dnia zawarcia umowy o rozłożenie na raty należności z tytułu składek;

- za okres od lipca do grudnia 1998 r., trwało od [...] lutego 2005 r., tj. od dnia zastępczego doręczenia skarżącej odpisów tytułów wykonawczych, do [...] czerwca 2015 r. tj. do dnia wydania postanowienia w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego i trwa nadal od [...] kwietnia 2016 r., tj. od dnia zawarcia umowy o rozłożenie na raty należności z tytułu składek.

Mając na względzie powyższe ZUS stwierdził, że składki nie uległy przedawnieniu i są nadal wymagalne.

W wyniku ponowne rozpatrzenie sprawy ZUS decyzją z [...] lipca 2017 r. – na podstawie art. 138 § 1 w zw. z 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23 ze zm.; dalej: k.p.a.) w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s. – utrzymał w mocy decyzję z [...] czerwca 2017 r.

W uzasadnieniu ZUS podkreślił, że w stosunku do zadłużenia będącego przedmiotem postępowania obecnie nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne. Zadłużenie objęte jest umową ratalną, którą skarżąca realizuje. Z uwagi na obowiązującą umowę ratalną brak jest możliwości wdrożenia postępowania egzekucyjnego. W przypadku ewentualnego rozwiązania umowy ratalnej istnieje możliwość wdrożenia postępowania egzekucyjnego i egzekwowanie należności poprzez zajęcie świadczenia emerytalnego.

Zdaniem ZUS, w sprawie brak jest przesłanki całkowitej nieściągalności zdefiniowanej w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., której istnienie mogłoby uzasadniać podjęcie decyzji zgodnej z wnioskiem. Brak jest zatem podstaw do umorzenia zadłużenia z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 2 u.s.u.s.

Ponadto zgodnie z art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. ZUS stwierdził, że choć sytuacja finansowa skarżącej jest trudna, jednak nie jest to wystarczającym argumentem do wydania pozytywnej decyzji w zakresie umorzenia zaległych składek, w sytuacji gdy zadłużenie jest regularnie spłacane. Skarżąca powinna wykazać się starannością zapobiegliwością, by w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej regulować zobowiązania publicznoprawne, jakimi są składki ubezpieczeniowe względem ZUS. W ocenie organu do przedmiotowego wniosku nie zostały załączone żadne dokumenty, z których wynikałoby, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącą możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.

Zaskarżonym wyrokiem WSA oddalił skargę na decyzję z [...] lipca 2017 r.

W motywach wyroku WSA przedstawił podstawy prawne regulujące kwestię umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i podkreślił, że rozstrzygnięcia te podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego.

W ocenie WSA organ dostatecznie wywiązał się z nałożonych na niego obowiązków, tj. w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi.

ZUS trafnie uznał, że nie zachodzi żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Wobec skarżącej nie jest prowadzone obecnie postępowanie egzekucyjne. Skarżąca zawarła [...] kwietnia 2016 r. z ZUS umowę ratalną obejmującą spłatę należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie w 144 miesięcznych ratach. Wysokość rat określono na kwotę od 30 do 89 zł. Organ ustalił przy tym, że zadłużenie jest przez skarżącą regulowane. Prawidłowo przyjęto, że w przypadku rozwiązania umowy istnieje możliwość wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Ponadto z akt administracyjnych i wyjaśnień pełnomocnika skarżącej złożonych na rozprawie wynika, że skarżąca jest (wraz z mężem z którym pozostaje w separacji) współwłaścicielką domu o powierzchni 76 m², który mógłby ewentualnie stanowić składnik w przyszłym postępowaniu egzekucyjnym.

WSA stwierdził, że ZUS nie naruszył prawa uznając, że choć wobec skarżącej zachodzi przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, to nie stanowi to bezwzględnej podstawy do umorzenia należności z tytułu składek. Skarżąca w toku całego postępowania nie przedstawiła żadnych dokumentów, które świadczyłby o pozbawieniu jej możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Skarżąca systematycznie reguluje zadłużenie składkowe w formie układu ratalnego. Co prawda skarżąca wyjaśniła, że cierpi na bóle kręgosłupa i stawów, jednak choroby te nie mogą stanowić samoistnej przesłanki umorzenia należności z tytułu składek, szczególnie w sytuacji gdy osiąga stałe dochody z tytułu świadczenia emerytalnego, z którego mogą być egzekwowane należności z tytułu składek.

WSA podkreślił, że ZUS jako dysponent środków publicznych oceniając istnienie przesłanek umorzenia składek zobligowany jest do uwzględnienia interesu publicznego, a nie tylko interesu indywidualnego wnioskodawcy. W wyroku z 18 stycznia 2011 r., II GSK 60/10 NSA przyjął, że nawet jeżeli występuje któraś z przesłanek, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., ZUS nie ma obowiązku umorzenia należności, jest to wyłącznie prawem wierzyciela, który podejmuje decyzję w oparciu o reguły wynikające z art. 7 k.p.a. Wynika to z faktu, że ZUS jest wierzycielem dysponującym środkami publicznymi, a zatem interes społeczny jest czynnikiem, który musi być brany pod uwagę, a nie tylko interes indywidualny.

Z powyższych względów, WSA na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) skargę oddalił.

Skarżąca – reprezentowana przez adwokata z urzędu – zaskarżyła wyrok WSA w całości skargą kasacyjną, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Zaskarżonemu wyrokowi – na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. – zarzucono naruszenie, tj.:

1) art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia oraz art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń oraz zmianie niektórych innych ustaw poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że w stosunku do skarżącej nie zaszły okoliczności stanowiące podstawę do wydania decyzji o umorzeniu zaległości z tytułu składek, o których mowa w ww. przepisach, w sytuacji gdy ZUS a za nim WSA, prawidłowo przyjął, że sytuacja materialna skarżącej jest trudna i zagraża jej egzystencji, co jednoznacznie przemawia za spełnieniem warunku, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawią ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, co w konsekwencji dawało możliwość umorzenia należności składkowych;

2) art. 24 u.s.u.s. poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że należności składkowe nie uległy przedawnieniu, ponieważ nastąpiło zawieszenie biegu terminu przedawnienia składek, w sytuacji gdy obowiązujący stan prawny wskazywał, że składki ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, kiedy stały się wymagalne, a w sprawie nie nastąpiło zawieszenie biegu terminu przedawnienia składek;

3) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 7, art. 8, art. 9, art. 11, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie i brak odniesienia się do kwestii przedawnienia należności objętych wnioskiem skarżącej, w tym o umorzenie odsetek z tytułu nieopłaconych składek;

4) art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nieuchylenie przez WSA zaskarżonej decyzji i nieprzekazanie jej do ponownego rozpoznania w sytuacji, gdy nawet przy przyjęciu uznaniowego charakteru wydanej przez ZUS decyzji istnieje ustawowy obowiązek stosowania przez organy i sądy norm prawa w z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu strony, wyłączając dowolność w wydawaniu decyzji, przy jednoczesnej konieczności należytego i wyczerpującego ich uzasadnienia, co w niniejszej sprawie nie zostało uwzględnione.

Organ nie skorzystał z prawa złożenia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania.

Wobec takich regulacji poza sporem winna pozostawać okoliczność, że wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, a uzasadnione jest odniesienie się do poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych.

Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych opisanych w art. 174 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a.

W pierwszej kolejności należało się odnieść do zarzutów najdalej idących dotyczących kwestii przedawnienia dochodzonych przez ZUS składek. W tym zakresie w skardze kasacyjnej sformułowano dwa zarzuty w punkcie 2 (naruszenie art. 24 u.s.u.s. poprzez błędne zastosowanie) i w punkcie 3 (naruszenie art. 7, art. 8, art. 9, art. 11, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a.) poprzez niewyjaśnienie i brak odniesienia się do kwestii przedawnienia należności objętych wnioskiem skarżącej).

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że oba zarzuty są nieusprawiedliwione przede wszystkim ze względów konstrukcyjnych.

Jeżeli chodzi o zarzut błędnego zastosowania przez WSA art. 24 ust. 4 u.s.u.s. (należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6), to wskazać należy, że WSA w ogóle w motywach wyroku nie poruszał kwestii przedawnienia, a tym samym nie stosował – wbrew zarzutowi skarżącej kasacyjnie – tego przepisu. Co zresztą potwierdza sam autor skargi kasacyjnej w treści zarzutu z punktu 3. Zagadnienie przedawnienia składek zostało przedstawione jedynie w części historycznej uzasadnienia zaskarżonego wyroku. W tej sytuacji nie można Sądowi I instancji zarzucać błędnego zastosowania przepisu art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Tym bardziej, że WSA nie wypowiadał się w ogóle w kwestii zawieszenia biegu terminu przedawnienia składek.

Podobnie chybione jest zarzucenie Sądowi I instancji naruszenia: art. 7, art. 8, art. 9, art. 11, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie i brak odniesienia się do kwestii przedawnienia należności objętych wnioskiem skarżącej. Do oczywistości bowiem należy to, że sąd administracyjny nie stosuje przepisów kodeksu postępowania administracyjnego. Sam zaś zarzut braku odniesienia się przez WSA do zarzutów skargi powinien opierać się na art. 141 § 4 p.p.s.a., którego skarga kasacyjna nie zawiera. Przy czym dodać należy, że na etapie postępowania przed Sądem I instancji zarzuty przedawnienia w ogóle nie były przez skarżącą podnoszone.

Z przedstawionych powodów zarzuty zawarte w punktach 2 i 3 petitum skargi kasacyjnej należało uznać za niezasadne.

W punkcie 1 skargi kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia i art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń oraz zmianie niektórych innych ustaw, poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że w stosunku do skarżącej nie zaszły okoliczności stanowiące podstawę do wydania decyzji o umorzeniu zaległości z tytułu składek, o których mowa w ww. przepisach, w sytuacji gdy ZUS a za nim WSA, prawidłowo przyjął, że sytuacja materialna skarżącej jest trudna i zagraża jej egzystencji, co przemawia za spełnieniem warunku, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawią ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Zarzut ten nie jest usprawiedliwiony.

Wskazać należy, że zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s. – należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. W myśl ust. 2 tego artykułu – należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Stosowanie zaś z ust. 3 tego artykułu – całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r. poz. 2171, 2260 i 2261 oraz z 2017 r. poz. 791); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W myśl § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia – Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Zgodnie z art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń oraz zmianie niektórych innych ustaw – Zakład może umarzać należności z tytułu składek: 1) na ubezpieczenie społeczne, na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, należnych do dnia 31 grudnia 1998 r., 2) na ubezpieczenie rentowe w części finansowanej przez płatnika składek i na ubezpieczenie wypadkowe oraz na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, należnych za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2001 r.- pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w przypadku, gdy zobowiązana do ich opłacania jest osoba fizyczna niepodlegająca przepisom ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz. U. Nr 155, poz. 1287), jeżeli przemawia za tym ważny interes tej osoby.

Odnosząc się do powyższego zarzutu wskazać należy, że skarżący kasacyjnie zarzucając błędną wykładnię tych przepisów powinien wykazać: jak sąd zrozumiał przepisy, na czym polegały błędy sądu oraz jak te przepisy – zdaniem skarżącego kasacyjnie – powinny być rozumiane. Skarga kasacyjna tak skonstruowanych zarzutów nie zawiera. W istocie skarżący kasacyjnie nie tyle podważa wykładnią wskazanych norm prawnych, co nie zgadza się z ich niezastosowaniem wobec skarżącej. Skarżąca kasacyjnie uważa bowiem, że materiał dowodowy dawał podstawy do przyjęcia, że istnieją przesłanki do umorzenia należności. Zarzut ten nie jest jednak usprawiedliwiony.

WSA trafnie uznał za prawidłowe ustalenia ZUS, że wobec skarżącej nie zachodzi żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Podkreślenia wymaga, że wobec skarżącej zastosowano ulgę w postaci rozłożenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie w 144 miesięcznych ratach, których wysokość ustalono na kwotę od 30 do 89 zł. Ustalenie takiej wysokości rat było adekwatne do ustaleń dotyczących miesięcznych dochodów skarżącej wynoszących 854 zł netto. Istotne jest także to, że skarżąca kasacyjnie sama prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, jest współwłaścicielem 76m2 domu, nie posiada innych zadłużeń.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego powyższe prowadzi do wniosku, że WSA prawidłowo stwierdził, że ratalna spłata przez skarżącą zaległych składek nie pozbawia ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Ponadto podkreślić należy, że w dotychczasowym orzecznictwie problematyka uznania administracyjnego została szeroko omówiona, również na gruncie spraw przedmiotowo tożsamych (por. wyroki NSA: z 6 czerwca 2012 r., II GSK 685/11; z 5 marca 2013 r., II GSK 2252/11; z 12 września 2013 r., II GSK 814/12; z 5 marca 2014 r., II GSK 22/13; z 8 września 2015 r., II GSK 1807/14; z 30 marca 2017 r. II GSK 5275/16). Powszechnie panuje zgoda, co do tego, że uznanie administracyjne nie powinno i nie może oznaczać dowolności, na co słusznie wskazuje WSA w zaskarżonym wyroku. Ograniczeniami swobody uznania są określone przez ustawodawcę dyrektywy wyboru. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. W przypadku umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ograniczeniami swobody uznania są przesłanki sformułowane w art. 28 u.s.u.s., jak i w § 3 rozporządzenia. W tym stanie rzeczy uwzględniając poczynione wyżej uwagi stwierdzić należy, że brak jest podstaw do przyjęcia aby błędne było stanowisko WSA w zakresie oceny naruszenia przez organy zasady uznaniowości określonej w art. 28 u.s.u.s.

Tym samym również zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania sformułowane w punkcie 4 petitum skargi kasacyjnej (art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a.) nie są zasadne. Sama bowiem okoliczność, że skarżąca nie godzi się z wnioskami prawidłowo wyciągniętymi z oceny dowodów nie oznacza, że dowody te nie zostały wyczerpująco przez organ rozpatrzone.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, gdyż należne od Skarbu Państwa wynagrodzenie (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 p.p.s.a., na jego wniosek, po złożeniu stosownego oświadczenia.