Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 3467/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2019-03-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Barbara Stukan-Pytlowany Sędzia NSA Piotr Pietrasz (spr.) Sędzia NSA Janusz Zajda po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 27 września 2018 r., sygn. akt I SA/Sz 550/18 w sprawie ze skargi H. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 27 września 2018 r., sygn. akt I SA/Sz 550/18, w sprawie ze skargi H. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia(...) czerwca 2018 r. nr (...) w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uchylił zaskarżoną decyzję.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z dnia (...) czerwca 2018 r. nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. utrzymał w mocy decyzję nr (...)z dnia (...) kwietnia 2018 r. odmawiającą H B (Strona lub Skarżąca) umorzenia należności z tytułu składek w tym na: ubezpieczenia społeczne za okres 03/2012 r. - 07/2014 r. w kwocie 18.141,16 zł i z tytułu odsetek za zwłokę liczonych na dzień 29.07.2016 r. w kwocie 4.9995 zł, ubezpieczenia zdrowotne za okres 03/2012 r. - 07/2014 r. w kwocie 7.579,06 zł i z tytułu odsetek w kwocie 2.105,00 zł, Fundusz Pracy za okres 03/2012 r. - 07/2014 r. w kwocie 1.542,76 zł i z tytułu odsetek w kwocie 423 zł, łącznie w kwocie 34.785,98 zł.

W dniu 29 lipca 2016 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. (dalej: Zakład lub Organ) wpłynął wniosek Strony o umorzenie należności z tytułu składek uzasadniony trudną sytuacją majątkową i rodzinną. Strona poinformowała, że zadłużenie powstało w związku z nieopłaceniem faktur przez kontrahentów, co doprowadziło również do powstania innych należności w tym wobec urzędu skarbowego. Strona dochodziła swojej wierzytelności na drodze sądowej, a środki uzyskane w powyższy sposób wystarczyły na pokrycie części długu. Strona wskazała również na konieczność pomocy schorowanemu bratu. Oświadczyła, że jest zarejestrowaną osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, nie pracuje, nie ma stałego źródła utrzymania, korzystają z pomocy rodziny i przyjaciół. Strona podniosła, iż z uwagi na zadłużenie zmuszona była opuścić zajmowane wraz z rodziną mieszkanie znajdujące się w zasobach TBS. Oświadczyła, że nie ma zdolności kredytowej z powodu prowadzonych wobec niej postępowań egzekucyjnych przez komorników sądowych, ponadto nie może podjąć zatrudnienia w zawodzie z uwagi na zadłużenie w Izbie Architektów.

W dniu (...) września 2016 r., decyzją nr (...)Zakład odmówił stronie umorzenia należności z tytułu składek. Decyzją z dnia (...) października 2016 r. nr (...) Zakład utrzymał w mocy ww. decyzję odmawiającą umorzenia.

Następnie wyrokiem z dnia 15 marca 2017 r., I SA/Sz 9/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uchylił zaskarżoną decyzję z dnia (...) października 2016 r. nr (...), oraz poprzedzającą decyzję z dnia (...) września 2016 r., nr (...).

Sąd wskazał, że podejmując rozstrzygnięcie o odmowie umorzenia należności organ winien odnieść się do ustalonego przez Główny Urząd Statystyczny i Instytut Pracy i Spraw Socjalnych pojęcia minimum socjalnego, oraz minimum egzystencji, a tym samym rozważyć czy zestawienie sytuacji materialnej oraz osiąganych dochodów Strony z wysokością nieopłaconych należności z tytułu składek daje w ustalonym stanie faktycznym możliwość spłaty istniejącego zadłużenia bez niedostatku, tj. czy sytuacja majątkowa i życiowa Strony pozwala na opłacenie należności z tytułu składek, kosztem możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych osoby zobowiązanej. Sąd wskazał, że z nieznanych przyczyn dano prymat interesowi społecznemu nad interesem osoby skarżącej, gdzie interes ten winien być właściwie wyważony. Sad wskazał ponadto, że przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ winien w sposób wszechstronny wyjaśnić stan faktyczny sprawy w oparciu o przedstawione przez Stronę aktualne informacje o jej stanie rodzinnym i majątkowym, w szczególności o wysokości dochodów służących zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych i w sposób racjonalny ocenić możliwości poniesienia wydatków na zapłatę należności z tytułu składek, także przy ocenie rzeczywistej a nie hipotetycznej możliwości w przyszłości zaspokojenia długu z innych składników majątku zobowiązanej, a następnie w wyniku tej oceny podjąć stosowne rozstrzygnięcie w sprawie, wszechstronnie wyjaśniając w uzasadnieniu decyzji wszelkie przesłanki rozstrzygnięcia.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 16 listopada 2017 r., sygn. akt II GSK 2145/17 oddalił skargę kasacyjną Zakładu.

W toku prowadzonego postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu składek Strona przedłożyła dodatkowe dokumenty tj.: pismo z dnia 8 marca 2018 r., oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z dnia 8 marca 2018 r., kopie umowy o pracę tymczasową zawartą z L. C.Sp. z o.o. w P. z dnia 29 czerwca 2017 r., kopie postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym S.i Zachód w S. T. S. z dnia 18 sierpnia 2016 r., 23 listopada 2016 r., 24 listopada 2016 r., 25 listopada 2016 r., 24 grudnia 2016 r., oraz 30 grudnia 2016 r., kopie postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym S.-Centrum w S. z dnia 9 grudnia 2016 r., kopie postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym S.- i Centrum w S. z dnia 30 grudnia 2011 r., kopie postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym (...)z dnia 18 lipca 2016 r., kopie polecenia przelewu/ zapłaty Wspólnocie Mieszkaniowej przy ulicy (...), kopie polecenia /przelewu (...), kopie polecenia /przelewu PGNiG Obrót detaliczny Sp. z o.o. (...), orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia (...) lutego 2014 r., o niezdolności do pracy do 28 lutego 2015 r. P. B..

Decyzją z dnia (...) kwietnia 2018 r. Zakład odmówił Stronie umorzenia należności z tytułu składek. W uzasadnieniu decyzji Zakład wskazał, że Strona nie spełnia przesłanki umorzenia jaką jest całkowita nieściągalność, gdyż zaprzestała prowadzenia działalności, jednakże osiąga dochody w wysokości 1.595,73 zł brutto i 1.178,37 zł netto z własnej pracy zarobkowej na podstawie umowy o pracę, która stanowi środek egzekucyjnego dochodzenia w zakresie i w granicach prawa z pozostawieniem kwoty wolnej. W sprawie nie zachodzą przy tym inne ujawnione i stwierdzone przesłanki, w tym opisane w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1778; dalej: u.s.u.s.) stanowiące podstawę umorzenia należności z tytułu składek w niniejszym postępowaniu, w całości lub w części. Wskazano także, że Strona nie będąc w stanie opłacić należności z ujawnionych dochodów jednorazowo, ma możliwość ich finansowania w ratach.

Ponadto, zdaniem Zakładu, na podstawie pozostałych ustaleń w zakresie ponoszonych wydatków na utrzymanie i o sytuacji rodzinnej (prowadzenie samodzielnego gospodarstwa domowego), Strona utrzymuje się z pracy zarobkowej, osiąga dochody w zakresie zabezpieczenia potrzeb socjalnych zgodnie z danymi statystycznymi Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych. W ocenie organu brak jest dowodów, że opłacenie czy przystąpienie do systematycznej spłaty należności z tytułu składek spowoduje brak możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb osoby zobowiązanej i członków rodziny.

Zwrócono uwagę na wiek Strony, brak orzeczenia o trwałej niezdolności do pracy, ze względu na sytuację zdrowotną bądź konieczność opieki nad członkiem rodziny uniemożliwiającej uzyskiwanie dochodów. Zdaniem Zakładu, nie wyczerpuje powyższej przesłanki, wobec zawodowej aktywności Strony, jej sytuacja rodzinna i podnoszona okoliczność pomocy w sprawowaniu opieki nad bratem. Zakład nie stwierdził także ujawnionych strat w wyniku klęski żywiołowej, czy innego nadzwyczajnego zdarzenia w ramach prowadzonej działalności uniemożliwiającej, trwałe uzyskiwanie dochodów na opłacenie należności z tytułu składek w przyszłości. Wskazano także na uprzywilejowany charakter należności z tytułu składek w dochodzeniu egzekucyjnym oraz brak możliwości swobodnego dysponowania taką wierzytelnością przez Zakład.

W dniu 10 maja 2018 r., Strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy umorzenia należności z tytułu składek. Strona nie zgodziła się z wydaną decyzją Zakładu o odmowie umorzenia należności z tytułu składek, wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy w powołanym trybie.

Decyzją z dnia 8 czerwca 2018 r. Zakład utrzymał w mocy decyzję odmawiającą Stronie umorzenia należności z tytułu składek.

W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Organ wskazał, że obciążające Stronę zadłużenie dotyczy składek na ubezpieczenie społeczne dotyczące jej ubezpieczenia jako osoby prowadzącej działalność gospodarczą, która została zakończona. Wskazano także, że na dzień złożenia wniosku na koncie płatnika zaewidencjonowano wymagalne nieopłacone należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, oraz Fundusz Pracy za okres 03/2012 r. - 07/2014 r., odpowiednio w kwocie 18.141,16 zł, 7.579,06 zł, oraz 1.542,76 zł, wraz z należnymi odsetkami, a także odrębnie kosztami egzekucyjnymi. Nieopłacone należności z tytułu składek w okresie 01/2009 r. - 02/2012 r. uległy przedawnieniu.

Wskazano ponadto, że Strona podlega ubezpieczeniu w zakresie umowy o pracę na czas określony od 03 lipca 2017 r. do 30 czerwca 2018 r. na ¾ etatu w L. C.Sp. z o.o. w P., gdzie w okresie 12/2017 r. - 02/2018 r. otrzymała dochód w wysokości 1.595,73 zł brutto, tj. 1.178,37 zł netto, natomiast w okresie 02/2018 r. - 04/2018 r., dochód w wysokości 1.628,23 zł brutto, tj. 1.200,88 zł netto.

Organ ustalił także, że w ramach prowadzonego gospodarstwa domowego ponoszone są stałe wydatki z opłatami tytułem czynszu w kwocie 425,00 zł oraz opłatami eksploatacyjnymi w wysokości 131,65 zł miesięcznie zaś Strona nie wskazała innych zobowiązań, przedkładając postanowienia sądowych organów egzekucyjnych o umorzeniu w tym zakresie toczących się postępowań egzekucyjnych. Strona oświadczyła, że pomaga choremu bratu a ponadto nie wykazała osób będących na jej bezpośrednim utrzymaniu, a także osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe.

Zakład wskazał, że ogłoszone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych minimum socjalne (gospodarstwo pracownicze) wynosi 1.134,97 zł, a minimum egzystencji kwotę 555,02 zł.

Następnie organ przywołał brzmienie przepisów, na podstawie których możliwe jest rozstrzygnięcie kwestii umorzenia należności objętych wnioskiem, tj. art. 28 ust. 1-3a u.s.u.s. oraz § 3 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r., Nr 141, poz.1365; dalej: rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne) i przedstawił analizę sytuacji Strony pod kątem spełnienia przez nią przesłanek wynikających z ww. przepisów. Zakład potwierdził wcześniejsze stanowisko, że Strona nie jest w stanie jednorazowo opłacić należności z tytułu składek z ujawnionych dochodów, jednakże brak dowodów, że opłacenie czy przystąpienie do systematycznej spłaty należności z tytułu składek stanowi o braku zaspokojenia niezbędnych potrzeb osoby zobowiązanej i członków rodziny. Zdaniem Organu nie zachodzi w sprawie całkowita nieściągalność, gdyż Strona osiąga dochody z umowy o pracę. Sytuacja majątkowa i rodzinna nie stanowi podstawy umorzenia należności z tytułu składek, osoba zobowiązana nie wykazała, iż opłacenie przedmiotowych należności, w tym ich systematyczna spłata w minimalnych ratach, po zakończeniu działalności, pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki zarówno dla osoby zobowiązanej jak i członków rodziny. Brak ujawnionej materiałowej i finansowej socjalnej pomocy państwa.

W skardze z dnia 18 lipca 2018 r. wywiedzionej na ww. decyzję Zakładu z dnia 8 czerwca 2018 r. Strona wniosła o jej uchylenie, wskazując, że nie zgadza się z decyzją organu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uznał, że skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Sąd podkreślił, że w wyroku z dnia 15 marca 2017 r., sygn. akt I SA/Sz 9/17, uchylając decyzję Zakładu, odmawiającą umorzenia należności WSA w Szczecinie nakazał uzupełnić rozstrzygnięcie i odnieść się przy ponownym rozpoznaniu sprawy do ustalonego przez Główny Urząd Statystyczny i Instytut Pracy i Spraw Socjalnych pojęcia minimum socjalnego oraz minimum egzystencji, a także do dokonania zestawienia tych wielkości z sytuacją materialną oraz osiąganymi dochodami z wysokością nieopłaconych należności z tytułu składek oraz ustalenie czy w ustalonym stanie faktycznym istnieje możliwość spłaty istniejącego zadłużenia bez niedostatku, tj. ustalenia czy sytuacja majątkowa i życiowa Strony pozwala na opłacenie należności z tytułu składek, kosztem możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych osoby zobowiązanej.

W uzasadnieniu powyższego orzeczenia WSA zawarł więc szczegółowe wytyczne, jakimi winien kierować się organ ustalając sytuację materialną Skarżącej, które zostały przytoczone szczegółowo we wstępnej części uzasadnienia. Wyrokiem

z dnia 16 listopada 2017 r., II GSK 2145/17 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną Zakładu utrzymując w mocy ocenę sądu I instancji.

W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, Zakład nie przeprowadził prawidłowo ponownego postępowania, stosując się do wytycznych Sądu zawartych w wyroku I SA/Sz 9/17. Organ nie wypełnił tym samym postanowienia przepisu art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej: p.p.s.a.).

Sąd I instancji podkreślił, że w przypadku wydawania decyzji w ramach uznania administracyjnego ustawodawca nie pozostawił ZUS całkowitej swobody co do wyboru rozstrzygnięcia, ani też nie zezwolił na dowolność. Wydając decyzję odmowną mimo wykazania przez stronę, że istnieją ustawowe przesłanki umorzenia, ZUS - aby uniknąć dowolności decyzji - musi wykazać przyczyny, dla których odmówił umorzenia, a w wywodach tych musi rozważyć zarówno ważny interes osoby zobowiązanej, jak i interes publiczny (zob. wyrok NSA z dnia 19 czerwca 2015 r., sygn. akt II GSK 2757/14, wyrok NSA z dnia 30 marca 2017 r., sygn. akt II GSK 5275/16).

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie organ administracji nie przeprowadził wnikliwej analizy sytuacji Skarżącej pod kątem spełnienia przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 i ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Z ponownie przeprowadzonych ustaleń faktycznych organu wynikało, że Skarżąca zakończyła prowadzenie działalności gospodarczej (w 2014 r.), a na podstawie umowy o pracę z dnia 29 czerwca 2017 r. jest zatrudniona na ¾ etatu na czas określony (na okres od 3 lipca 2017 r. do 30 czerwca 2018 r.) za wynagrodzeniem w okresie 12/2017 r. do 02/2018 w wysokości 1.595,73 zł brutto i 1.178,37 zł netto, natomiast w okresie 02/2018 r. do 04/2018 r. w wysokości 1.628,23 zł brutto i 1.200,88 zł netto, co faktycznie – jak zauważył organ - na dzień wydawania ponownego rozstrzygnięcia stanowi o zmianie sytuacji Skarżącej w stosunku do sytuacji wcześniejszej. Organ ustalił także, na podstawie oświadczeń Skarżącej, że ponosi ona wydatki związane z opłatami na czynsz w kwocie 425 zł oraz opłatami eksploatacyjnymi w wysokości 131,65 zł, a także, iż prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Nadto nie posiada żadnego majątku. Organ stwierdził ponadto, że wobec Skarżącej umorzono postępowania egzekucyjne. Skarżąca przedłożyła w sprawie także orzeczenie lekarza orzecznika z dnia 11 lutego 2014 r. o niezdolności do pracy brata oraz oświadczyła, że pomaga choremu bratu.

Na podstawie powyższych ustaleń organ uznał, że w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność, gdyż Skarżąca uzyskuje dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości 1.200,88 zł netto. Skarżąca nie jest w stanie opłacić zadłużenia jednorazowo, jednakże brak jest dowodów aby opłacenie czy przystąpienie do systematycznej spłaty ratalnej miało stanowić o braku zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych strony i jej rodziny. Organ podkreślił, że Skarżąca nie legitymuje się orzeczeniem o trwałej niezdolności do pracy ani orzeczeniem o konieczności sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny, nadto jest w wieku aktywności zawodowej. Stwierdzono także brak ujawnienia pomocy finansowej socjalnej pomocy państwa. W świetle powyższych ustaleń organ uznał zatem, że sytuacja finansowa i materialna w jakiej aktualnie znajduje się Skarżąca nie daje wystarczających podstaw, aby uznać, że spłata zobowiązania z tytułu należności ZUS pociągałaby negatywne skutki w jej sferze socjalno - bytowej.

Zdaniem Sądu powyższa ocena sytuacji Skarżącej i przesłanek umorzenia należności wynikających z przytoczonych przepisów nie jest prawidłowa. Organ nie ustalił bowiem w sposób wystarczający sytuacji majątkowej Skarżącej. Co prawda z ustaleń wynika, że Skarżąca otrzymuje obecnie wynagrodzenie i faktycznie nie legitymuje się zaświadczeniem o niezdolności do pracy, jednakże nie może ulegać wątpliwości, że jej sytuacja życiowa, zawodowa i finansowa jest w najwyższym stopniu niestabilna. Okoliczność zaś, że Skarżąca obecnie nie korzysta z pomocy społecznej nie przesądza o jej dobrej sytuacji finansowej. Umknęło organowi, że Skarżąca nie posiada żadnego majątku, nie jest właścicielem/współwłaścicielem żadnych nieruchomości, została wyeksmitowana z mieszkania TBS, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, ale jej adres zamieszkania jest tożsamy z adresem zamieszkania chorego na schizofrenię brata. Wynagrodzenie Skarżącej zaś, z którego – zdaniem organu – może wywiązać się z należności, choćby w układzie ratalnym – stanowi kwotę tylko w niewielkim stopniu przekraczającą minimum socjalne a jego źródłem jest umowa zawarta na czas określony.

Ponadto, jak uznał Sąd organ w ogóle nie dokonał porównania dochodów Skarżącej z jej wydatkami. Wprawdzie podała ona tylko opłaty na czynsz w kwocie 450 zł i energię elektryczną w kwocie 131 zł, ale już zestawienie tych kwot wskazuje, że organ nie ustalił w sposób właściwy sytuacji majątkowej Skarżącej skoro nie zauważył, że wykazane wydatki stanowią niemalże połowę aktualnych niskich dochodów, a przy tym nie uwzględniają pozostałych kosztów jakie Skarżąca musi ponosić w celu zaspokojenia niezbędnych podstawowych potrzeb życiowych, w szczególności wydatków na wyżywienie. Jest przecież oczywiste, że do wydatków związanych z niezbędnym utrzymaniem należy zaliczyć nie tylko opłaty za media (prąd, gaz, woda, ogrzewanie), ale także koszty zakupu: żywności, odzieży, środków czystości i higieny osobistej. Nieuwzględnienie przez organ choćby minimalnych, comiesięcznych wydatków, które Skarżąca musi ponosić w celu przetrwania biologicznego powoduje, że obraz jej sytuacji materialnej jest niepełny i nie pozwala na ustalenie, czy Skarżąca jest w stanie uregulować zaległe składki na ubezpieczenie zdrowotne. Brak jest również informacji o tym, czy Skarżąca reguluje na bieżąco wymagalne zobowiązania pieniężne o charakterze prywatnoprawnym (czynsz i opłaty za energie el.). Organ nie odniósł się także do okoliczności umorzenia wobec Skarżącej kilku postępowań egzekucyjnych z uwagi na ich bezskuteczność.

W opinii Sądu ustalając zatem sytuację materialną Skarżącej organ powinien był ustalić jej miesięczny dochód netto, pomniejszyć go o sumę jej comiesięcznych koniecznych wydatków oraz zobowiązań, a następnie ocenić, czy kwota jaka pozostaje Skarżącej pozwala jej na chociażby częściowe uregulowanie zaległych zobowiązań względem ZUS, bez pozbawienia zobowiązanej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Takiej analizy, zdaniem Sądu w niniejszej sprawie zabrakło. Organ nie znalazł podstaw do umorzenia zaległości z tytułu nieopłaconych składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s., pomimo tego, że z dochodu w gospodarstwie domowym Skarżącej, na pozostałe potrzeby życiowe pozostaje kwota ok. 644 zł, której źródłem była umowa o pracę zawarta na czas określony.

W ocenie Sądu, wykazana niestabilna sytuacja życiowa, majątkowa oraz okoliczność, że Skarżąca nie posiada stałego zatrudnienia a jej dochód kształtuje się tak naprawdę na niskim poziomie powodują, że istnieje duże prawdopodobieństwo, że Skarżąca będzie zmuszona korzystać z pomocy Państwa w zaspokojeniu swoich podstawowych potrzeb życiowych z uwagi na pozostawanie w niedostatku.

Ponadto, w ocenie Sądu, Zakład nie zastosował się w pełni do ocen prawnych i wskazań co do dalszego postępowania zawartych w poprzednio wydanych w sprawie ww. wyroków, którymi - jak wskazano na wstępie - był związany stosownie do art. 153 p.p.s.a. WSA nakazał odnieść się przy ponownym rozpoznaniu sprawy do ustalonego przez Główny Urząd Statystyczny i Instytut Pracy i Spraw Socjalnych pojęcia minimum socjalnego oraz minimum egzystencji, a także zestawić te wielkości z dochodami gospodarstwa domowego Skarżącej.

Ponadto Sąd wskazał, że w zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu brak jest takiego zestawienia osiąganych dochodów z kwotą minimum socjalnego i minimum egzystencji. Co prawda na str. 3 zaskarżonej decyzji organ wskazał, że ogłoszone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych minimum socjalne w gospodarstwie pracowniczym wynosi 1.134,97 zł, a minimum egzystencji kwotę 555,02 zł, jednakże jest to niewystarczające dla uznania, że organ wykonał wskazania zawarte w wyroku WSA w Szczecinie I SA/Sz 9/17, tj. nie rozważył czy dochód jest wyższy od wysokości minimum socjalnego oraz czy po zestawieniu tych dochodów Strony, z wysokością jej koniecznych wydatków, istnieje realna możliwość spłaty zadłużenia bez zagrożenia dla egzystencji.

Zdaniem Sądu organ w zaskarżonej decyzji w dalszym ciągu nie rozważył zatem w sposób wszechstronny możliwości uwzględnienia słusznego interesu Skarżącej, dając - jak w poprzednio wydanych decyzjach - prymat interesowi społecznemu nad interesem indywidualnym.

Wymaga podkreślenia, że rozstrzygnięcie podejmowane w ramach uznania administracyjnego wymaga by interes społeczny i słuszny interes obywatela zostały należycie wyważone i że w państwie prawa nie ma miejsca dla mechanicznie i sztywno pojmowanej nadrzędności interesu ogólnego nad interesem indywidualnym. Organ po raz kolejny nie dokonał wszechstronnej analizy słusznego interesu Skarżącej, w kontekście jej sytuacji materialnej, zdrowotnej i rodzinnej, która to sytuacja jest wysoce niestabilna. ZUS powinien mieć na uwadze, że celem instytucji umorzenia składek osobom będącym ich płatnikami jest umożliwienie tym osobom wyjścia z życiowego impasu. Prawidłowo stosowane umorzenie należności z tytułu składek powinno mobilizować do aktywności w poszukiwaniu pracy i dawać nadzieję na powrót do samodzielnej egzystencji. Wypaczeniem stosowania instytucji umorzenia ww. należności jest stanowisko, zgodnie z którym składki powinny być za wszelką cenę dochodzone z uwagi na stan finansów ZUS, podczas gdy prawodawca wyraźnie wskazuje, że granicą, której przekraczać nie wolno jest doprowadzenie do niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego.

Zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie organ naruszył granice uznania administracyjnego, gdyż nie ocenił, czy Skarżąca jest w stanie faktycznie spłacić istniejące zadłużenie bez niedostatku w kontekście minimum socjalnego. Tym samym naruszył przepisy prawa materialnego zawarte w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, a także art. 7 k.p.a. Przyjmując prymat abstrakcyjnie pojmowanego interesu publicznego naruszył również treść art. 153 p.p.s.a.

Sąd I instancji nakazał organowi, że rozpoznając ponownie sprawę, Zakład uwzględni ocenę wynikającą z niniejszego wyroku. Rozważy, czy egzekwowanie należności ZUS z dochodu i majątku Skarżącej może realnie prowadzić do popadnięcia Skarżącej w ubóstwo, powodujące konieczność korzystania z pomocy społecznej. Nadto organ w sposób wszechstronny rozważy możliwość uwzględnienia słusznego interesu Skarżącej (art. 7 k.p.a.), mając na uwadze jej sytuację materialną, zdrowotną i rodzinną. ZUS weźmie przy tym pod uwagę to, że sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązaną, pozbawioną możliwości zaspakajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest zgodna zarówno z interesem tego obywatela, jak i z interesem publicznym.

Od przedmiotowego wyroku Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie złożył skargę kasacyjną zaskarżając powyższy wyrok w całości, zarzucając zaskarżonemu wyrokowi:

I. prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z 3 ust. 1 rozporządzenia poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że ciężar udowodnienia przesłanek do umorzenia należności z tytułu składek spoczywa w głównej mierze na organie W sytuacji, gdy ustawodawca w powołanym przepisie posłużył się sformułowaniem "jeżeli zobowiązany wykaże" co przenosi ciężar dowodzenia przesłanek do zastosowania instytucji umorzenia zaległości na wnioskodawcę;

II. przepisów postępowania, mające istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. poprzez bezzasadne uchylenie zaskarżonej decyzji i błędne przyjęcie, że organ rentowy przy wydawaniu decyzji naruszył art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1261 z późn. zm., dalej: k.p.a.), pomimo, iż postępowanie administracyjne dotyczące rozpoznania wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne nie było obarczone żadną wadą, zaś organ przeprowadził postępowanie dowodowe w sposób wszechstronny i wziął pod uwagę wszystkie okoliczności przytoczone przez wnioskodawcę;

Wskazując na powyższe zarzuty, organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości o rozpoznanie skargi w przypadku wystąpienia przesłanki dostatecznego wyjaśnienia sprawy poprzez jej oddalenie, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej.

Zarzuty środka prawnego zostały oparte na obydwu podstawach określonych w art. 174 p.p.s.a.

W pierwszej kolejności należy odnieść się do oceny zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj.: art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie zaś z postanowieniami art. 28 ust. 3b u.s.u.s. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych.

Zgodnie z § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia (zdanie pierwsze) zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku wystąpienia okoliczności enumeratywnie wskazanych w punktach 1 – 6.

Z postanowień § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wynika, że zobowiązany ma wykazać przesłanki uzasadniające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Wykazanie tych okoliczności, a nie tylko wskazanie, oznacza, że to zobowiązany ma udowodnić te okoliczności.

Przedstawiona wyżej konstrukcja przepisu prawa materialnego, który miał zastosowanie w tej sprawie nie wyklucza ciążącej na organie administracyjnym zasady prawdy materialnej, niemniej jednak w sposób istotny modyfikuje pozycję procesową strony postępowania administracyjnego zdecydowanie aktywizując ją do czynnego udziału w postępowaniu dowodowym celem wykazania przesłanek określonych w § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia.

Uwzględniając powyższe nie można czynić organom administracyjnym zarzutów jakie przedstawił Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia. To bowiem strona powinna wykazać konkretne okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia.

Odnosząc się do realiów tej sprawy należy podkreślić, że strona została pouczona o konieczności złożenia stosownego oświadczenia o sytuacji materialnej (ekonomicznej). Takie też oświadczenie strona złożyła. Na podstawie tego oświadczenia organ ustalił stan faktyczny sprawy, który co należy podkreślić wiązał się z osobistą sytuacją materialną (ekonomiczną) strony. Skoro strona o pewnych rodzajowo wydatków nie wskazała, to mając na uwadze wskazane wyżej przepisy prawa materialnego, nie można czynić zarzutów organowi administracyjnemu, że nie poczynił w tym zakresie ustaleń i w konsekwencji nie uzupełnił oświadczenia strony złożonego na okoliczność jej sytuacji ekonomicznej.

Mając na uwadze powyższe zarzut naruszenia art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne okazał się być uzasadniony.

Konsekwencją powyższego jest również zasadność zarzutu naruszenia przepisów prawa procesowego. Skoro bowiem § 3 ust. 1 rozporządzenia ciężarem wykazania okoliczności uzasadniających zastosowanie ulgi w spłacie zaległych składek obarczał wnioskodawcę, a nie organ administracyjny, nie sposób było zarzucić temu organowi naruszenie przepisów prawa w zakresie ustalania sytuacji materialnej strony postępowania z powodu nieuwzględnienia okoliczności, których strona sama nie wykazała w toku postępowania dowodowego.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. uwzględnił skargę kasacyjną i uchylił zaskarżony wyrok oraz przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Ponownie rozpoznając sprawę Sąd ten weźmie pod uwagę wykładnię art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości. Stosowanie tych przepisów, będących wyjątkiem od zasady finansowej odpowiedzialności za wynik postępowania, zależy od uznania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Dlatego też odstąpiono w całości od zasądzenia zwrot kosztów postępowania kasacyjnego uznając, że zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w tym przepisie.