Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 6/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2018-06-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 16 ust. 2, art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 i pkt 4
journal: Dz.U. 2016 poz 1518
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 151
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Dnia 13 czerwca 2018 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski, Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska (spr.), Sędzia WSA Jolanta Rosińska, , Protokolant Starszy sekretarz sądowy Aneta Panek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 czerwca 2018 roku sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie uznania zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrany i orzeczenia o jego zwrocie oddala skargę. A. P.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...], nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 1257), powoływanej dalej jako "k.p.a.", w zw. z art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, 2 i pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.ś.r.", uchyliło pkt 5 decyzji wydanej przez, działającego z upoważnienia Wójta Gminy W. , Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. z dnia [...], nr [...], w sprawie stwierdzenia nienależnie pobranych przez A. S. świadczeń rodzinnych oraz zobowiązania go do ich zwrotu. W pozostałej części Kolegium utrzymało w mocy ww. decyzję organu I instancji.

Organ odwoławczy wskazał, że powyższą decyzją Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. z dnia [...], nr [...], postanowiono:

1. stwierdzić, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 1 października 2008 r. do 31 sierpnia 2009 r., na podstawie decyzji z [...], nr [...], stanowi nienależnie pobrane świadczenie; wysokość nienależnie pobranych świadczeń ustalić na kwotę 1.683,00 zł.; ustalić, że od kwoty głównej nienależnie pobranych świadczeń naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie od 1 dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia;

2. stwierdzić, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 1 września 2009 r. do 30 września 2012 r., na podstawie decyzji z [...], nr [...], stanowi nienależnie pobrane świadczenie; wysokość nienależnie pobranych świadczeń ustalić na kwotę 5.661,00 zł.; ustalić, że od kwoty głównej nienależnie pobranych świadczeń naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie od 1 dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia;

3. stwierdzić, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 1 października 2012 r. do 30 czerwca 2016 r., na podstawie decyzji z [...], nr [...], stanowi nienależnie pobrane świadczenie; wysokość nienależnie pobranych świadczeń ustalić na kwotę 6.885,00 zł.; ustalić, że od kwoty głównej nienależnie pobranych świadczeń naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie od 1 dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia;

4. zobowiązać stronę do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń określonych w pkt 1, 2, 3 wraz z odsetkami.

5. ustalić, że spłata nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wraz z należnymi odsetkami nastąpi poprzez pomniejszenie świadczeń wypłacanych A. S. przez ZUS.

Kolegium wyjaśniło, że powyższa decyzja została wydana po uchyleniu i przekazaniu do ponownego rozpatrzenia sprawy rozstrzygniętej w decyzji Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. z dnia [...], nr [...] (decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...], znak: [...]). W decyzji kasacyjnej Kolegium wskazało między innymi, że organ pierwszej instancji powinien w szczególności poprawnie orzec o stwierdzeniu nienależnie pobranego świadczenia, a przede wszystkim rozstrzygnąć o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń.

Dalej organ II instancji wskazał, że w uzasadnieniu decyzji wydanej po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ pierwszej instancji zaznaczył, że decyzjami z [...] nr [...] na okres od 1 października 2008 r. do 31 sierpnia 2009 r., z dnia [...] nr [...] na okres od 1 września 2009 r. do 30 września 2012 r. oraz z [...] [...] na okres od 1 października 2012 r. bezterminowo, przyznano A. S. zasiłek pielęgnacyjny. Przy składaniu wniosków o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego strona została poinformowana, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie, której przysługuje prawo do dodatku pielęgnacyjnego oraz została pouczona o obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie, mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Strona w swoich oświadczeniach, wypełniając wnioski o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, zarówno w 2009 r. jak i w 2012 r., podała nieprawdę, gdyż nie poinformowała, że już od 2008 r. otrzymuje dodatek pielęgnacyjny wypłacany przez ZUS. Przypomniano ponadto, że po przeprowadzeniu postępowania wznowieniowego organ pierwszej instancji uchylił w całości decyzję z [...], nr [...] i odmówił prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie wniosku z dnia 25 września 2009 r. oraz uchylił w całości decyzję z [...], nr [...] i odmówił prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie wniosku z 28 listopada 2012 r. Strona nie odwołała się od powyższych decyzji, wobec czego stały się one ostateczne w dniu 16 lutego 2017 r. Wyjaśniono ponadto, że decyzja z [...], nr [...], nie została uchylona, gdyż w chwili składnia wniosku, tj. w dniu 8 września 2008 r. A. S. nie był uprawniony i nie otrzymywał dodatku pielęgnacyjnego. Nie istniały zatem przesłanki do wznowienia postępowania zgodnie z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Jednak, w ocenie organu pierwszej instancji, nie zwalnia to z obowiązku dochodzenia nieprzedawnionych należności publiczno-prawnych, co znajduje potwierdzenie w wielu orzeczeniach, zgodnie z którymi nie ma potrzeby uchylać decyzji nie występującej w obrocie prawnym z uwagi na upływ czasu, na który została wydana.

Organ pierwszej instancji przywołał art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. i podkreślił, że podpisując wniosek o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, złożone zostało oświadczenie, że A. S. nie pobiera dodatku pielęgnacyjnego. Według ustaleń organu pierwszej instancji strona była pouczona zarówno o wyłączeniu prawa do zasiłku pielęgnacyjnego w przypadku pobierania dodatku pielęgnacyjnego, a ponadto została zobowiązana do poinformowania Ośrodka, o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego jak również pouczona, że niepoinformowanie organu może skutkować powstaniem nienależne pobranych świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji koniecznością ich zwrotu. W decyzji podkreślono także, że we wniosku z dnia 25 września 2009 r. A. S. oświadczył, iż nie pobiera dodatku pielęgnacyjnego, a następnie w kolejnym wniosku z dnia 28 grudnia 2012 r., potwierdziła to E. J. jako jego opiekun prawny, co było nieprawdą. Nie zostały zatem wypełnione obowiązki ciążące na świadczeniobiorcy zasiłku pielęgnacyjnego. Stwierdzono, że świadomość strony i wina nie budzą wątpliwości. Prezentując takie stanowisko organ pierwszej instancji odwołał się do oceny, że wniosek jest sformalizowany i bardzo czytelny, wyraźnie zawiera na pierwszej stronie oświadczenie służące ustaleniu uprawnień do zasiłku pielęgnacyjnego, wskazujące na obowiązywanie wymogu w postaci niepobierania dodatku pielęgnacyjnego. Zdaniem organu I instancji, w tej sytuacji zastosowanie ma więc także przesłanka z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. Wobec powyższego organ uznał konieczność zwrotu wszystkich środków wypłaconych z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego, a wypłaconych w okresie pobierania dodatku pielęgnacyjnego.

Organ I instancji przywołał także regulacje przyjęte w art. 16 ust. 7-8 u.ś.r., odnoszące się do kwestii pomniejszenia świadczeń wypłacanych przez ZUS jako formy spłaty nienależnego świadczenia.

Ponadto organ I instancji zaznaczył, że po przekazaniu mu sprawy do ponownego rozpatrzenia decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z [...] dokładnie zbadał sprawę i przeanalizował wskazane przez stronę deficyty, dotyczące stanu zdrowia A. S.. Oceniono, że w dniu otrzymywania prawa do dodatku pielęgnacyjnego z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych strona była świadoma tego, iż winna poinformować organ o tym fakcie. Trudno orzec o braku świadomości strony, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie pobierającej dodatek pielęgnacyjny w sytuacji kiedy strona zna prawo, bo występuje z wnioskami o przyznanie poszczególnych świadczeń. Nie sposób zgodzić się ze stanowiskiem zawartym w odwołaniu z dnia 30 kwietnia 2017 r., że pouczenie winno się znaleźć na osobnej kartce. Druk wniosku zawiera pouczenie, które jest jasne, czytelne i zrozumiałe. Wnioskodawca czytając uważnie wszystkie zawarte we wniosku informacje z pełną świadomością podpisuje się pod oświadczeniem zawartym w druku. Ponadto strona otrzymuje decyzję z pouczeniem, w którym zawarta jest informacja o obowiązku poinformowania organu w przypadku wystąpienia wszelkich zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Kolejny błędem strony było złożenie wniosku z dnia 25 września 2009 r. z oświadczeniem, że nie pobiera dodatku pielęgnacyjnego. Nie można uznać, że strona nie wiedziała ze względu na swój stan zdrowia o skutkach złożonego oświadczenia, miała bowiem świadomość, że można występować z wnioskiem o zasiłek pielęgnacyjny, zatem jej stan zdrowia był znacznie lepszy niż opisuje to odwołujący. Organ zakwestionował także brak świadomości u opiekuna prawnego w przypadku wniosku składanego 28 grudnia 2012 r. Ponadto w decyzji podkreślono, że zasiłek pielęgnacyjny zawsze jest przyznawany z uwagi na deficyty stanu zdrowia. Istotą tego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków, wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

W odwołaniu od ww. decyzji organu I instancji pełnomocnik strony zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj.:

1) art. 16 ust. 6 u.ś.r. poprzez niewłaściwe zastosowanie tego przepisu, w sytuacji, gdy pobierający zasiłek musi być właściwie pouczony o okolicznościach powodujących ustanie prawa do jego pobierania, a pouczenie powinno być zrozumiałe dla adresata;

2) art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt. 1 i 2 u.ś.r. poprzez jego zastosowanie, w sytuacji, gdy skarżący, który pobrał świadczenie pieniężne nie jest obowiązany do jego zwrotu w okolicznościach przedmiotowej sprawy.

Ponadto wskazano na naruszenie prawa procesowego, tj.: art. 7-9, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez brak odniesienia i niedokonanie analizy przez organ orzekający w uzasadnieniu wydanego orzeczenia co do przedstawionych przez skarżącego wyjaśnień w zakresie stanu zdrowia skarżącego, co w konsekwencji oznacza, że organ nie poddał ich żadnej analizie, nie zajął również w tym zakresie żadnego stanowiska. Czyniąc w ten sposób, naruszył ww. przepisy k.p.a., które to naruszenie mogło mieć wpływ na ocenę, czy skarżący był świadomy braku prawa do pobierania przedmiotowego świadczenia rodzinnego, a zatem niewątpliwie mogło mieć wpływ na sposób rozpatrzenia niniejszej sprawy i jej wynik.

Kolegium, w oparciu o treść art. 16 ust. 1, ust. 2, ust. 6, ust. 7 i ust. 8, art. 30 ust. 1, ust. 2 i ust. 5 u.ś.r., wyjaśniło zasady przyznawania zasiłku pielęgnacyjnego oraz zasady zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, a następnie wskazało, że wnioski o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego złożone 8 września 2008 r. oraz 25 września 2009 r. zostały podpisane przez A. S.. Na wnioskach tych widnieją aż 4 podpisy (na dole pierwszej strony, a także na drugiej stronie: pod pouczeniem, złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, oświadczeniem o złożeniu informacji zgodnych z prawdą oraz wskazanym numerem konta na które należy przekazywać świadczenie). Do wniosków tych załączono kompletną dokumentację w zakresie niezbędnym do rozpatrzenia wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia. W części drugiej wniosku, wśród oświadczeń służących ustaleniu uprawnień do zasiłku pielęgnacyjnego, znajduje się oświadczenie, że osoba, której wniosek dotyczy nie jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego. Również w pouczeniu podana jest informacja, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń społecznych oraz na podstawie innych ustaw. W ocenie organu odwoławczego, dokument ten nie jest nadmiernie rozbudowany (liczy sobie tylko dwie strony i obejmuje głównie przygotowane do wypełnienia rubryki, których zawartość jest opisana zrozumiałym, nieodwołującym się do specjalistycznej wiedzy, językiem). Jak wskazano, dwa razy sygnalizuje się w nim osobie wypełniającej, że prawa do zasiłku pielęgnacyjnego nie można łączyć z prawem do dodatku pielęgnacyjnego. Złożenie prawidłowo wypełnionego wniosku, załączenie wymaganych dokumentów, wreszcie występowanie do właściwej w tych sprawach instytucji - wskazywało na działanie z rozeznaniem, wystarczającym do skutecznego załatwienia sprawy. W takiej sytuacji, organ przyznający świadczenie nie miał potrzeby dodatkowego weryfikowania, jak funkcjonuje strona. Przepisy nie nakładają zresztą na niego takich obowiązków. Z kolei obecnie badanie tych okoliczności nie wydaje się zasadne, gdyż strona została najpierw częściowo, a następnie całkowicie ubezwłasnowolniona (co potwierdzają zaświadczenia Sądu Rejonowego w Ł.: o ustanowieniu kuratora dla osoby częściowo ubezwłasnowolnionej z dnia 16 lipca 2010 r. oraz o ustanowieniu opiekuna prawnego z dnia 5 czerwca 2012 r.).

Zdaniem organu II instancji, argumentacja przedstawiona w odwołaniu sugeruje konieczność przeprowadzenia dowodów, które dzisiaj w sposób rzetelny i wyczerpujący przeprowadzone już być nie mogą. Zarzuca mianowicie, że organ pierwszego stopnia nie ocenił należycie stanu zdrowia strony oraz wpływu sytuacji w tym zakresie na możliwość działania przez nią z dostatecznym rozeznaniem. Organ I instancji po upływie tak długiego czasu nie miał zaś realnej możliwości zbadania, jak wyglądało funkcjonowanie strony w 2008 i 2009 roku, kiedy pierwszy raz składała wnioski o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego. Teraźniejszy stan zdrowia strony nie może zaś być w tym zakresie miarodajny.

Kolegium podkreśliło także, że podobne jak wymienione powyżej informacje zawierał również wniosek wypełniany w roku 2012 przez przedstawiciela ustawowego strony. Również w tym przypadku nie został ujawniony fakt, że A. S. pobiera wypłacany przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych dodatek pielęgnacyjny. W przypadku wniosku składanego przez opiekuna prawnego, ocena, na ile zrozumiałe są sformułowania w stosowanym formularzu musi być jeszcze bardziej surowa. Reprezentujący stronę opiekun z pewnością, wypełniając dokumenty przy zachowaniu zwykłej staranności, po zapoznaniu się z zawartymi we wniosku pouczeniami, powinien mieć świadomość warunków nabycia prawa do świadczenia. Składając ujęte w przedmiotowym wniosku oświadczenia i potwierdzając zapoznanie się z pouczeniem wziął na siebie odpowiedzialność za zgodność podawanych treści z rzeczywistością. Osoba działająca w sposób odpowiedzialny nie może potwierdzać istotnych okoliczności nie upewniwszy się, że są one zgodne z faktycznym stanem rzeczy.

Ponadto organ odwoławczy zauważył, że decyzje w z sprawie przyznania świadczenia w formie zasiłku pielęgnacyjnego z [...], nr [...] oraz z [...], nr [...] zostały uchylone w wyniku wznowienia postępowania i stronie odmówiono prawa do tego rodzaju świadczenia rodzinnego (odpowiednio w decyzjach z dnia [...], nr [...] i z [...], nr [...]). W przypadku świadczeń przyznanych tymi decyzjami zachodzi zatem podstawa do ich uznania za nienależnie pobrane wymieniona w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. Skoro strona nie odwołała się od powyższych decyzji wydanych w postępowaniu wznowieniowym, stały się one ostateczne 16 lutego 2017 r. Wystąpienie sytuacji przewidzianej w przywołanym powyżej art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., wobec jego jednoznacznej treści przesądza, że świadczenia przyznane na podstawie tych decyzji są świadczeniami nienależnie pobranymi. Mamy tu do czynienia z samoistną przesłanką ustalenia nienależnie pobranego świadczenia, która nie jest powiązana z warunkami wymienionymi w pozostałych punktach omawianego art. 30 ust. 2 u.ś.r. Już tylko z tej przyczyny słuszne było uznanie świadczeń przyznanych w decyzjach z [...], nr [...] oraz z [...], nr [...], za nienależnie pobrane.

Z przedstawionych powyżej przyczyn Kolegium podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji co do wystąpienia w przypadku wymienionych w sentencji decyzji przesłanek przewidzianych w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. (w odniesieniu do decyzji z [...], nr [...]) oraz w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. (w stosunku do decyzji z [...], nr [...] oraz z [...], nr [...]). Zaznaczono jednocześnie, że nie jest przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie dokonywanie oceny czy strona jest w stanie sprostać obowiązkowi zwrotu wymienionych w przedmiotowej decyzji należności. Biorąc pod uwagę wyznaczone przytoczonymi przepisami ramy postępowania, nie można zatem odnieść się do kwestii zagrożeń dla podstaw egzystencji strony jakie pociągnie za sobą ich wyegzekwowanie. Pouczono jednakże stronę o możliwości skorzystania ze środka prawnego, przewidzianego w art. 30 ust. 9 u.ś.r., zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Kolegium wyjaśniło ponadto, że dokonało korekty zaskarżonej decyzji w zakresie jej pkt 5 bowiem, stosownie do art. 16 ust. 7 u.ś.r., osobie, której przyznano dodatek pielęgnacyjny za okres, za który wypłacono zasiłek pielęgnacyjny, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inny organ emerytalny lub rentowy, który przyznał dodatek pielęgnacyjny, wypłaca emeryturę lub rentę pomniejszoną o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego za ten okres zasiłku pielęgnacyjnego i przekazuje tę kwotę na rachunek bankowy organu właściwego. Przepis ten określa sposób rozliczania nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego i nie stanowi podstawy do wydania decyzji administracyjnej. Właściwy organ winien zawiadomić Zakład Ubezpieczeń Społecznych o wydaniu decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego i wskazać stosowne kwoty podlegającego rozliczeniu, nie ma natomiast podstawy do zamieszczania w tym zakresie rozstrzygnięcia w decyzji dotyczącej świadczeń nienależnie pogranych. Obowiązek rozliczania zasiłku pielęgnacyjnego w sposób opisany w art. 16 ust. 7 u.ś.r. wynika wprost z przepisu prawa nie podlega konkretyzacji w decyzji administracyjnej.

Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. skargę do sądu administracyjnego złożył pełnomocnik A. S., zaskarżając ją w części utrzymującej w mocy decyzję organu I instancji i zarzucając jej:

I. naruszenie prawa materialnego, tj.:

1. art. 16 ust. 6 u.ś.r. poprzez niewłaściwe zastosowanie tego przepisu, w sytuacji, gdy pobierający zasiłek musi być właściwie pouczony o okolicznościach powodujących ustanie prawa do jego pobierania, a pouczenie powinno być zrozumiałe dla adresata;

2. art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 i 2 u.ś.r. poprzez jego zastosowanie w sytuacji, gdy skarżący, który pobrał świadczenie pieniężne nie jest obowiązany do jego zwrotu w okolicznościach przedmiotowej sprawy;

II. naruszenie prawa procesowego, tj.:

1. art. 75 oraz 84 § 1 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymagało wiadomości specjalnych w celu weryfikacji zdolności postrzegania i rozumienia przez skarżącego pouczeń co do jego uprawnień i obowiązków w datach wydania decyzji przyznających mu zasiłek pielęgnacyjny;

2. art. 7-9, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez brak odniesienia i niedokonanie analizy przez organ orzekający w uzasadnieniu wydanego orzeczenia co do przedstawionych przez skarżącego wyjaśnień, w zakresie stanu zdrowia skarżącego, co w konsekwencji oznacza, że organ nie poddał ich wszechstronnej analizie; naruszenie ww. przepisów mogło mieć wpływ na ocenę, czy skarżący był świadomy braku prawa do pobierania przedmiotowego świadczenia rodzinnego, a zatem niewątpliwie mogło mieć wpływ na sposób rozpatrzenia niniejszej sprawy i jej wynik.

Mając powyższe na uwadze pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i nakazanie SKO uchylenie decyzji Wójta Gminy W. z [...], nr [...], umorzenie postępowanie organu pierwszej instancji w całości.

W uzasadnieniu wskazał, iż organy całkowicie pominęły ciężką sytuację zdrowotną skarżącego, wynikającą z licznych schorzeń oraz postępującej niepełnosprawności, a także jego sytuację finansową. Przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego ma zaś na celu częściowe pokrycie wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy osobie w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Zatem wydanie przez organ decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego może nastąpić dopiero po stwierdzeniu, że zachodzi jedna z przesłanek, wymienionych w przywołanym wyżej art. 30 ust. 2 u.ś.r. Niewątpliwie przesłanki wskazane w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Dlatego też w postępowaniu o zwrot nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego organ jest zobowiązany do ustalenia, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego w rozumieniu art. 30 ust. 2 u.ś.r. Zdaniem pełnomocnika strony, przyjęcie, że pobrane przez A. S. świadczenie było nienależne w rozumieniu 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymagało zatem wykazania negatywnego zachowania skarżącego, ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Powyższe wynika z faktu, że zgodnie z treścią art. 30 ust. 1 i ust. 2 u.ś.r. obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy, dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). W orzecznictwie przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Powołując się na te argumenty w odwołaniu podkreślono, że istotne jest, czy skarżący był świadomy braku prawa do pobierania spornego świadczenia. W tym zakresie organy orzekające nie poczyniły zaś żadnych ustaleń ani rozważań. Argumentację swoją ograniczyły jedynie do stwierdzenia, że skoro skarżący w decyzji przyznającej zasiłek pielęgnacyjny został pouczony o obowiązku powiadomienia MOPS o uzyskaniu prawa do dodatku pielęgnacyjnego, to "automatycznie" oznacza to, że zaistniały okoliczności uzasadniające uznanie pobranego świadczenia za nienależnie pobrane i nałożenie na skarżącego obowiązku ich zwrotu wraz z odsetkami. Wbrew twierdzeniom organów, z akt administracyjnych sprawy nie wynika, aby skarżący był świadomy braku prawa do pobierania przedmiotowego świadczenia rodzinnego, na co niewątpliwie miał wpływ stan zdrowia. Z akt sprawy wynika bowiem, że skarżący cierpi na niepełnosprawność i kalectwo poudarowe oraz przewlekłą niewydolność krążenia mózgowego; u skarżącego rozpoznano niedowłady (osłabienie siły mięśniowej), drżenie mięśni, problemy z utrzymaniem równowagi, z pionizacją ciała oraz chwiejność na kończynach dolnych, uszkodzenia obszaru mózgu odpowiadającego za mowę. U A. S. zauważalne są następujące problemy: brak zdolności do wypowiadania pojedynczych słów, wyrazów oraz pełnych zdań, bełkotliwa i całkowicie niezrozumiała mowa, zaburzenia w rozumieniu mowy oraz połączenie tych zaburzeń. Pojawiły się problemy także w pisaniu, liczeniu oraz czytaniu nawet najprostszych treści. A. S. jest w związku z powyższym ubezwłasnowolniony całkowicie, a w jego imieniu został ustanowiony opiekun prawny E. J., a co najważniejsze, ze względu na stan zdrowia chory wymaga całodobowej opieki osób drugich. Należy zatem rozumieć, że w związku z takim stanem zdrowia skarżący mógł nie skojarzyć, że przyznanie przez ZUS dodatku pielęgnacyjnego wiązało się z koniecznością powiadomienia MOPS-u, aby ten ostatni mógł wstrzymać wypłatę przyznanego zasiłku pielęgnacyjnego. Zważywszy na okoliczności - tej konkretnej sprawy - nie sposób, zdaniem skarżącego, podzielić argumentacji organu, że skarżący został prawidłowo pouczony na etapie przyznawania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddalenie skargi.

Pismem z 7 maja 2018 r., Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. poinformował, że skarżący, poprzez swojego pełnomocnika, złożył wniosek o umorzenie w całości kwoty świadczeń nienależnie pobranych wraz z odsetkami, ustalonych decyzją z [...], nr [...]. W przypadku braku umorzenia, pełnomocnik strony wniósł o rozwiązanie alternatywne i rozłożenie świadczeń nienależnie pobranych na raty. Decyzją z dnia [...] nr [...] organ I instancji postanowił:

1. umorzyć należność główną w wysokości 1683 zł. oraz odsetki od całości nienależnie pobranego świadczenia, określnego w decyzji z [...], nr [...];

2. odmówić umorzenia należności w pozostałej części;

3. orzec o rozłożeniu na raty kwoty nienależnie pobranego świadczenia, która na dzień wydania decyzji, po uwzględnieniu dotychczasowych wpłat oraz umorzonej kwoty, wyniosła 7504,76 zł i ustalił wysokość miesięcznej raty na kwotę 500 zł w ilości 14 rat oraz wysokość ostatniej 15 raty w wysokości 504,76 zł.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2017r., poz. 2188.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2).

Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla zaskarżony akt w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność orzeczenia w całości lub części. Stwierdzenie wydania aktu z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tekst jednolity Dz.U. z 2017r., poz.1369 ze zm., powoływanej dalej jako p. p. s. a.).

Po myśli art. 134 § 1 p. p. s. a., rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p. p. s. a.).

Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia aktów organów administracji, brak było podstaw do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego.

Jest poza sporem, że w rozpatrywanej sprawie wydane zostały 3 decyzje, na podstawie których A. S. przyznany został zasiłek pielęgnacyjny:

1. decyzja z dnia [...], obejmująca okres od dnia 1 października 2008r. o dnia 31 sierpnia 2008r.;

2. decyzja z dnia [...], obejmująca okres od 1 września 2009r. do dnia 30 września 2012r.;

3. decyzja z dnia [...], obejmująca okres od dnia 1 października 2012r.

Dwie ostatnie decyzje zostały uchylone w wyniku wznowienia postępowania, w następstwie czego skarżącemu odmówiono świadczenia za wspomniane okresy (ostateczne decyzje z dnia [...] i z dnia [...]). Pobrane zatem w oparciu o te decyzje świadczenie, jest świadczeniem nienależnie pobranym na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., który uznaje za takie świadczenia rodzinne wypłacone na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania a osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. W tym przypadku istotna jest zatem jedynie okoliczność uchylenia w wyniku wznowienia postępowania decyzji przyznającej świadczenie i odmowa jego przyznania, bez względu na okoliczności, związane z zawinieniem strony. Treść przepisu art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. jest bowiem jednoznaczna - przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia wskazanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w okolicznościach w nim opisanych ma charakter związany. Zatem przepis ten należy rozumieć w ten sposób, że każde świadczenie wypłacone w warunkach w nim opisanych należy traktować jako świadczenie pobrane nienależnie. Wspomniana regulacja jest odmienną od pozostałych regulacji, zamieszczonych w art. 30 ust. 2 pkt 1, 2 i 3 u.ś.r., toteż w jej przypadku nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia. (por. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2013r., sygn. akt I OSK 11773/12, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 29 listopada 2017r., IV SA/Gl 43/17 i z dnia 18 października 2017r., sygn. akt IV SA/Gl 505/17 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 3 lipca 2014e., sygn. akt II SA/Sz 1506/13, wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Na marginesie już jedynie wskazać zatem należy, odnosząc się do argumentacji skargi, że w przypadku świadczeń, wypłaconych na podstawie decyzji z dnia [...] i z dnia [...] nie można mówić o braku świadomości skarżącego czy jego opiekuna prawnego, związanej z koniecznością powiadomienia organu pomocowego o przyznaniu dodatku pielęgnacyjnego, lecz o nieujawnieniu faktu jego pobierania w dacie ubiegania się o zasiłek. Zarówno bowiem we wniosku z dnia 25 września 2009r. jak i z dnia 28 grudnia 2012r. skarżący i jego opiekun prawny wskazali, iż beneficjent dodatku pielęgnacyjnego nie otrzymuje, podczas gdy dodatek ten był przezeń pobierany już od dnia 1 października 2008r.

Jeśli natomiast chodzi o świadczenie przyznane na podstawie decyzji z dnia [...], obejmującej okres od dnia 1 września 2008r. do dnia 31 sierpnia 2009r. wskazać należy, że zarówno złożony przez skarżącego wniosek z dnia 8 września 2008r. jak i zapisy decyzji z dnia [...] wskazują na konieczność informowania organu o każdej zmianie, mającej wpływ na prawo do świadczenia. We wniosku z dnia 8 września 2008r. precyzyjnie wskazano ponadto, iż zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie można zatem zasadnie wywodzić, iż skarżący nie posiadał wiedzy o ciążących na nim obowiązkach informacyjnych, związanych z przyznaniem mu dodatku pielęgnacyjnego. Okoliczność natomiast, że cierpi na schorzenia powylewowe, które w konsekwencji doprowadziły do całkowitego ubezwłasnowolnienia w maju 2012r. nie może wpływać na ocenę jego zdolności do rozumienia znaczenia podejmowanych czynności w 2008r. Trudno też odmówić racji argumentom, podniesionym w zaskarżonej decyzji, że osoba zdolna i władna do rozumienia warunków, uprawniających do ubiegania się o przyznanie świadczeń ze środków publicznych, jest również zdolna do rozumienia obowiązków, związanych z ich przyznaniem. Zarzuty skargi, związane z niepowołaniem biegłego na tę okoliczność oraz nienależytym wyjaśnieniem sprawy w tym zakresie są przeto niezasadne. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązków, związanych z nienależnie pobranym świadczeniem, decydujące znaczenie ma bowiem świadomość osoby pobierającej świadczenie, ale w kontekście spoczywającego na organach obowiązku prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenie o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania (por. np. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 16 maja 2017r., sygn. akt IV SA/Gl 1073/1, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Organy nie są natomiast powołane do oceny stanu percepcji wnioskodawców, w tym także ewentualnej oceny ich zdolności do czynności prawnych, czy też zdolności procesowej. Prowadzenie zatem postępowania wyjaśniającego dla ustalenia czy skarżący w 2008r. z racji schorzeń, na które cierpiał miał świadomość ciążących na nim obowiązków, wykraczało poza ramy przedmiotowego postępowania. Dopóki bowiem osoba uprawniona nie zostanie ubezwłasnowolniona, czy to w całości czy w części, należy domniemywać, że treść udzielanych jej poprawnych pouczeń i klauzul o odpowiedzialności karnej za składanie nieprawdziwych oświadczeń jest dlań zrozumiała.

W świetle powyższego, uzyskanie przez skarżącego, poczynając od dnia 1 października 2008r. dodatku pielęgnacyjnego, rodziło obowiązek poinformowania o tym fakcie organu przyznającego świadczenie, bowiem od tej daty skarżący utracił prawo do zasiłku pielęgnacyjnego (art. 16 ust.6 u.ś.r.), o czym został prawidłowo i wyczerpująco pouczony w dniu 8 września 2008r. Pobierany przezeń do dnia 1 października 2008r. zasiłek pielęgnacyjny ma zatem charakter świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Marginalnie wskazać przy tym należy, iż, jak wynika z nadesłanej przez organ I instancji informacji, nienależnie pobrane przez skarżącego świadczenie za powyższy okres (w łącznej kwocie 1683,-zł. wraz z odsetkami) zostało skarżącemu w całości umorzone decyzją z dnia [...].

Prawidłowo też organy, uznając pobrany przez skarżącego zasiłek pielęgnacyjny we wskazanych wyżej okresach za świadczenie nienależnie pobrane, zobowiązały do jego zwrotu na podstawie art. 30 ust. 1 u.ś.r.

Biorąc pod uwagę powyższe, wobec tego, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono o oddaleniu skargi jako nieuzasadnionej.

a.tp.