Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 595/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2005-02-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność decyzji I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Teresa Kobylecka Sędzia WSA Maria Rzążewska (spr.) Asesor WSA Jakub Linkowski Protokolant Agnieszka Wójcik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 lutego 2005 r. sprawy ze skargi Z.R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) maja 2004 r. Nr (...) w przedmiocie przejęcia majątku ziemskiego stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji.


UZASADNIENIE

IV SA/Wa 595/04

U Z A S A D N I E N I E

Zaskarżoną decyzją z dnia (...).05.2004 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody (...) z dnia (...).02.2001 r., stwierdzającą, że nieruchomość o pow. 5,5773 ha wraz z budynkami oraz pozostały majątek w O. o łącznym obszarze 165,29 ha, stanowiący własność W. i I. R. podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dn. 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., nr 3, poz. 13 ze zm.).

W uzasadnieniu organ administracji ustalił, że bezspornie przejęty majątek ziemski przekraczał normy obszarowe wynikające z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Organ podkreślił, że przedmiotowa nieruchomość zabudowana, której zwrotu żąda skarżący stanowiła część składową całego przejętego majątku ziemskiego, w którego skład wchodziło m. in. 127,40 ha gruntów ornych. W świetle zgromadzonych dokumentów teren pod zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi oraz pod podwórzem zajmował 3,41 ha i nie był wydzielony ani prawnie ani fizycznie z posiadłości O., a nadto był funkcjonalnie z nią związany. W ocenie organu sprawie nie znajduje zastosowania uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19.09.1990 r., sygn. akt W 3/93, bowiem z akt sprawy nie wynika, aby będąca przedmiotem wniosku nieruchomość objęta była zatwierdzonym planem parcelacji na działki budowlane.

Skarga na tę decyzję zarzuca, że przejęcie nieruchomości zabudowanej o pow. ok. 5 ha było bezprawne, bowiem Urząd Ziemski nie wydał stosownej decyzji o przejęciu. Obowiązek wydania takiej decyzji ten wynikał z rozporządzenia PR z dnia 22.03.1928 r. o postępowaniu administracyjnym a od 29.03.1945 r. z § 15 rozporządzenia wykonawczego do przedmiotowego dekretu. Nieruchomość o pow. 5,5773 ha wraz z budynkami, której zwrotu domaga się skarżący, następca prawny byłych właścicieli nie pozostawała w związku funkcjonalnym z resztą przejętego majątku, a w myśl postanowień uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19.09.1990 r., sygn. akt W 3/93, nie stanowiła nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. Skarga powołała się nadto na ustalenia poczynione w protokole nr 26, w którym dokonano podziału obiektów na zaliczane i niezaliczane do nieruchomości ziemskich. Z tego podziału i funkcji skarżący wywodzi, że na cele reformy rolnej nie mogły być przeznaczone : budynek mieszkalny właściciela, otaczający go park lub ogród oraz inne.

Skarga ta złożona w imieniu Z.R. przez osobę niemającą legitymacji do występowania w charakterze pełnomocnika przed sądem administracyjnym w świetle art.35§1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz1270/, została podtrzymana przez ustanowionego przez skarżącego adwokata, choć nie wprost ale przez sformułowanie w przedłożonym piśmie / k 15 / wniosku o nadanie sprawie dalszego biegu.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

W oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e ) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele tej reformy przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te bezzwłocznie przechodziły na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944r. Ustawodawca zarówno w samym dekrecie, jak i w przepisach wykonawczych nie wprowadził uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art. 2ust 1 lit. e) dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Nie zawarł również uregulowań, które odraczałaby skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie. Dekret z datą jego wejścia w życie, odnośnie nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 ust. 1 lit. e), wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ex lege. Zaistnienie tych skutków rzeczowych, wbrew przekonaniu skarżącego nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art.1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 39, poz. 233 ze zm.).

Przepisy wykonawcze tego dekretu - rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. - w § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Wniosek taki w myśl § 5 tego rozporządzania był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Samo złożenie wniosku przewidzianego w § 6 omawianego rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości, jak też nie stanowiło przeszkody ani w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani do dokonania na jego podstawie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej, a odmienne stanowisko w tej mierze skargi nie ma umocowania prawnego. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wywoływało skutki rzeczowe, wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenie Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został uprzednio wpisany.

Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia na wniosek strony organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w § 5 rozporządzenia posługuje się zwrotem orzekania "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust,1 lit. e" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten stanowi podstawę do rozstrzygnięcia również o tym, czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu, z uwagi na swój charakter, czy społeczno gospodarcze przeznaczenie. Jednakże zestawienie treści tego uregulowania z § 6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w § 5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona łącznie obejmuje. Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę, składającą wniosek wszczynający postępowanie, obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym czy nieruchomość ziemska jako całość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 pkt lit. e dekretu, z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Omawiany § 6 podobnie jak i § 5 rozporządzenia posługuje się określeniem "dana nieruchomość", a zestawienie treści obu tych uregulowań i odniesienie ich do treści art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu prowadzi do wniosku, że sformułowanie "dana nieruchomość" oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu, z uwagi na jej areał gruntów. Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje odmiennie niż czyniło to w przeważającej mierze dotychczasowe orzecznictwo, że przewidziana w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym, czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art.2 ust.1 lit. e) dekretu z uwagi na łączną wielkość jej areału, w tym użytków rolnych.

W tym miejscu należy zauważyć, że stanowisko takie zawarte jest w uzasadnieniu decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, który stwierdził, iż łączna powierzchnia majątku ziemskiego przejętego na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o uregulowanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, należącego do W. i I. małż. R. wynosiła 165,29 ha, a zatem majątek ten niewątpliwie podpadał pod działanie dekretu. To stwierdzenie jakkolwiek słuszne i bezsporne w sprawie nie odpowiada jednak treści żądania strony. Wniosek skarżącego skierowany do organu administracji dotyczył wyłącznie stwierdzenia, że część gruntów wraz zabudowaniami o łącznej– powierzchni 5,5773 ha nie podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej. Treść wniosku skarżącego jednoznacznie wskazuje, że skarżący nie domagał się stwierdzenia, że cały majątek ziemski położony w O. nie podpada pod działanie art. 2 ust.1lit.e) dekretu. Należy bowiem mieć na względzie, że organ I instancji – Wojewoda (...) orzekł w powołaniu na § 5 rozporządzenia wykonawczego do dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej o "podpadaniu" części przejętego majątku, do czego nie było podstaw. O czym była mowa wyżej §5 rozporządzenia wykonawczego do dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie stanowi podstawy do wydania orzeczenia w przedmiocie nie podpadania pod działanie art.2ust.1lit.e) dekretu określonej części danej nieruchomości ziemskiej. a wyłączenie podstawę od orzekania co do całego majątku ziemskiego. Oznacza to, że decyzja organu I instancji w części, w której orzeka o stwierdzeniu, ze nieruchomość o pow.5,5773ha stanowiąca część majątku ziemskiego została wydana bez podstawy prawnej. I wobec tego jest ona dotknięta wadą przewidzianą w art 156§1pkt2 kpa. Wydanie orzeczenia w przedmiocie podpadania danej nieruchomości ziemskiej jako całości pod działanie art.2ust.1 lit.e), stosownie do treści § 6 uprzednio omawianego rozporządzenia mogło być wydane na wniosek strony i organ administracji nie byłby uprawniony do wszczynania w tym zakresie postępowania z urzędu. Oznacza to, że również w pozostałej części decyzja organu I, zapadła bez podstawy prawnej gdyż organ ten bez wniosku strony orzekł, że majątek ziemski w O. podpada pod działanie przepisu art.2ust.1lit.e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. a więc i w tym zakresie decyzja ta jest dotknięta jest wadą nieważności, przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Utrzymanie w mocy przez organ II instancji decyzji dotkniętej wadą nieważności stanowi rażące naruszenie art.138§1pkt1kpa i w rozpoznanej sprawie prowadzi do oceny, że również decyzja zaskarżona wydana zostala z rażącym naruszeniem wymienionego przepisu i wobec tego podlega również stwierdzeniu nieważności.

W ocenie składu orzekającego złożony w rozpoznanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim nieruchomość nie wchodziła w skład majątku ziemskiego podlegającego działaniu dekretu o reformie rolnej i nie mogła być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu, jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie z art. 2 § 1 i 3 Kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów.

Raz jeszcze należy podkreślić, że w § 5 rozporządzenia przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych do nieruchomości ziemskich (własności, w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, z uwagi na) łączną wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania o innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość, z uwagi na swój charakter, nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej.

Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym na art. 2 ust. 1 lit. e zostały faktycznie przejęte przez państwo, bowiem ani dekret, ani wydane na jego postawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnym na właściwej dla nich drodze, to jest w postępowania przed sądem powszechnym w drodze powództwa o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy też w powództwie windykacyjnym lub w powództwie o ustalenie prawa.

Sąd nie wypowiada się czy i w jakiej mierze dla oceny charakteru przedmiotowej nieruchomości winna mieć zastosowanie przywołana w wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/93, gdyż kwestia ta wobec przyjęcia, że żądanie skarżącego nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym nie miała znaczenia przy kontroli legalności zaskarżonej decyzji.

Ze wskazanych przyczyn na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) stwierdzono nieważność decyzji obu instancji.