Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1135/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-09-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 7, art. 8, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 81, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2009 nr 153 poz 1227
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jan Paweł Tarno (spr.) Sędziowie NSA Małgorzata Borowiec del. NSA Tomasz Zbrojewski Protokolant starszy asystent sędziego Dorota Chromicka po rozpoznaniu w dniu 3 września 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. R. - reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego B. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 stycznia 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 844/13 w sprawie ze skargi M. R. - reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego B. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 14 stycznia 2014 r., II SA/Wa 844/13 oddalił skargę B. R. – przedstawicielki ustawowej małoletniego M. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] marca 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu swego orzeczenia Sąd stwierdził, że postępowanie przeprowadzone zostało zgodnie z wymogami Kodeksu postępowania administracyjnego, a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest prawidłowe.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z nim, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Sąd podkreślił, że ustawa nie gwarantuje jego wypłaty, ponieważ przyznanie świadczenia pozostawiono uznaniu Prezesa ZUS. Możliwość decydowania na zasadzie uznania administracyjnego nie oznacza jednak, że organ ma całkowitą swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia. W postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się bowiem – zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach – przepisy k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Jedną z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest zaistnienie szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione warunki ustawowe do uzyskania świadczenia. Akta sprawy nie pozwalają przyjąć, aby zachodziły szczególne okoliczności, o jakich mowa w powołanym wyżej art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...). Z akt tych wynika, że w 10–leciu przed dniem śmierci ojca dziecka, tj. przed 22 marca 2012 r., został udowodniony okres ubezpieczenia wynoszący zaledwie 1 rok, 9 miesięcy i 7 dni, przy czym nie zostały wykazane jakiekolwiek szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu przez zmarłego ojca dziecka uprawnień do świadczenia ustawowego. W czasie niewykonywania zatrudnienia J. B. nie był uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy ze względu na stan zdrowia.

W ocenie Sądu, za okoliczność szczególną uznać należy wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 16 czerwca 2000 r., II SA 306/00). Sąd podzielił pogląd Prezesa ZUS, że okoliczności szczególnej nie stanowi alkoholizm J. B. Stanowisko to jest zgodne z orzecznictwem sądów administracyjnych, w świetle którego nieleczona choroba alkoholowa nie jest okolicznością usprawiedliwiającą przerwy w zatrudnieniu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 24 listopada 2006 r., II SA/Wa 1544/06). Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 13 grudnia 2000 r., II SA 1936/00 (Lex nr 51005), stwierdził, że skutków alkoholizmu nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową. Poprzez podjęcie leczenia wymieniony miał możliwość przezwyciężenia skutków zdarzenia, które doprowadziło do tego, że nie wykonywał pracy i nie odprowadzał składek, jednakże nie podjął żadnych działań w tym kierunku. Twierdzenia przedstawiciela ustawowego skarżącego, iż w przypadku zmarłego ojca dziecka alkoholizm należy uznać za okoliczność szczególną z uwagi na stopień jego uzależnienia od alkoholu oraz okoliczność, że matka dziecka nie ma jakiegokolwiek wpływu na stan zdrowia zmarłego, nie zasługują na uwzględnienie. Nie są to bowiem okoliczności, które w jakikolwiek sposób czynią fakt uzależnienia od alkoholu okolicznością szczególną, tożsamą choćby ze stwierdzeniem niezdolności do pracy ojca dziecka.

Sąd za niezasadne uznał również zarzuty sformułowane wobec Prezesa ZUS w piśmie pełnomocnika skarżącego. Należy bowiem zauważyć, że Prezes ZUS równoległe prowadził postępowanie z wniosku D. L. i w postępowaniu tym nie zostały ani złożone jakiekolwiek inne dokumenty wskazujące na inny niż ustalony przez organ stan faktyczny, ani też nie zostały wskazane choćby źródła dowodowe pozwalające na ustalenie odmiennego stanu faktycznego. W rezultacie organ nie miał możliwości uzyskania innych dowodów działając nie tylko na wniosek strony, ale i z urzędu.

Skargą kasacyjną z 25 marca 2014 r. zaskarżono powyższy wyrok w całości, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, że:

a) choroba alkoholowa nie stanowi "szczególnej okoliczności" w rozumieniu przywołanego przepisu;

b) przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielkiego okresu;

c) jedynie stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwiłoby brak aktywności zawodowej ojca małoletniego skarżącego, podczas gdy całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, a tym samym odnosi się do osoby ubiegającej się o przyznanie takiego świadczenia.

Ponadto Sądowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

1. art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienie sprawy, wyrażające się w:

a) nieprzeprowadzeniu dowodów z zeznań świadka D. L. - byłej konkubiny J. B. na okoliczność wystąpienia szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły J. B. spełnienie warunków nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury, a także na okoliczność stanu jego zdrowia w okresie 10 lat poprzedzających jego śmierć, przyczyn braku objęcia ubezpieczeniem, podejmowania przez J. B. prób leczenia się z alkoholizmu;

b) nieprzeprowadzenie dowodów z dokumentacji medycznej dot. m. in. przyczyn zgonu ojca małoletniego M. R., a także dokumentacji medycznej przechowywanej w zakładzie opieki zdrowotnej w miejscu ostatniego zamieszkania zmarłego J. B., a ponadto dokumentacji medycznej oraz dokumentacji dot. jego pobytu w izbie wytrzeźwień w Gorzowie Wielkopolskim, w tym skierowania J. B. do Wielospecjalistycznego Szpitala Wojewódzkiego w Gorzowie Wielkopolskim – Oddział Psychiatryczny celem poddania leczeniu (i ew. dokumentacji medycznej dot. leczenia J. B. na Oddziale Psychiatrycznym);

c) niezasięgnięcie opinii biegłego lekarza psychiatry oraz biegłego psychologa o specjalności terapia uzależnień, w sytuacji gdy organ wydający zaskarżoną decyzję nie posiada wiadomości specjalnych, niezbędnych dla prawidłowej oceny stopnia zaawansowania choroby alkoholowej, skutków wieloletniego spożywania alkoholu na stan zdrowia zmarłego J. B., a tym samym zdolności do funkcjonowania i podjęcia stałego zatrudnienia, a tym samym wystąpienia szczególnych okoliczności, uniemożliwiających spełnienie przez J. B. warunków niezbędnych do nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury;

d) niezasięgnięcie informacji z Powiatowego Urzędu Pracy w Strzelcach Krajeńskich, Biuro Zamiejscowe w D. odnośnie sytuacji na rynku pracy w celu ustalenia, czy J. B. miał możliwość podjęcia zatrudnienia, a ponadto ustalenia, czy jego stan zdrowia umożliwiał podjęcie aktywnej konkurencji na rynku pracy w D.

2. art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.) w zw. z art. 8 oraz 107 § 3 k.p.a., polegające na nienależytym uzasadnieniu zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie zbyt ogólnych stwierdzeń, a także odwołaniu się wprawdzie do orzeczeń sądów administracyjnych, jednakże w sposób pozbawiony indywidualnego podejścia do konkretnego przypadku, który był przedmiotem rozpoznania przez organ, czego konsekwencją jest uniemożliwienie realizacji zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa, a także uniemożliwienie dokonania kontroli zaskarżonej decyzji.

3. art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a, w zw. z art. 10 § 1 k.p.a. w zw. z art. 81 k.p.a., polegające na utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji, w sytuacji gdy strona była pozbawiona możliwości czynnego udziału w postępowaniu, w szczególności skarżąca nie miała możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów, a także składania innych oświadczeń dotyczących m. in. prób leczenia alkoholizmu J. B., czy też inicjowania postępowania dowodowego przez organ.

Wskazując na powyższe podstawy zaskarżenia wniesiono o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a także przyznanie od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu przy jednoczesnym oświadczeniu, że opłaty nie zostały zapłacone w całości lub w części.

W uzasadnieniu pierwszego z zarzutów podniesiono, że błędna wykładnia polegała na przyjęciu, że choroba alkoholowa wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a tym samym, nie stanowi "szczególnej okoliczności" w rozumieniu przywołanego przepisu, podczas gdy w wyroku NSA z 25 lipca 2012 r., I OSK 878/12, Sąd wskazał, że "(...) samo stwierdzenie choroby alkoholowej nie może determinować negatywnego rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie w drodze wyjątku renty rodzinnej", a tym samym konieczne jest indywidualne podejście do danej sprawy i podjęcie wszelkich niezbędnych kroków w celu wyjaśnienia okoliczności faktycznych sprawy, w szczególności że wieloletnia choroba alkoholowa (jak to było w niniejszej sprawie) w połączeniu z innymi okolicznościami, dotyczącymi np. stanu zdrowia, uzasadniają przyznanie takiego świadczenia, jak słusznie uznał w przywołanym orzeczeniu Naczelny Sąd Administracyjny. Co więcej, w uzasadnieniu wyroku z 14 października 2010 r., I OSK 781/10 NSA zauważył, że w istocie alkoholizm jest jednostką chorobową. "Alkoholizm, jak wiele innych chorób, jest dolegliwością, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Skutki tej choroby jednak nie zależą już w pełni tylko od jego woli".

Błędna jest interpretacja Sądu, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielkiego okresu, pomimo że taka przesłanka nie wynika wprost z treści przywołanego przepisu. Mimo to, Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podkreślał, że "(...) w 10-leciu przed dniem śmierci ojca dziecka, tj. przed 22 marca 2012 r., został udowodniony okres ubezpieczenia wynoszący zaledwie 1 rok, 9 miesięcy i 7 dni", podczas gdy z treści przywołanego przepisu wynika jedynie, że przepis ma zastosowanie do tych przypadków, gdzie nie zostały spełnione warunki wymagane w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty.

Ponadto Sąd błędnie przyjął, że jedynie stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwiłoby brak aktywności zawodowej ojca małoletniego skarżącego, podczas gdy całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, co potwierdził Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 14 maja 2009 r., II SA/Wa 293/09 wskazując, że "art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach (...) nie może być interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwość zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy" – por. również wyrok WSA w Warszawie z 19 grudnia 2012 r., II SA/Wa 1648/12.

Uzasadniając zarzuty naruszenia przepisów postępowania, skarżący podniósł, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy i nie podjął wszelkich kroków, które były niezbędne dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Takie zaniechanie (zaakceptowane przez Sąd w zaskarżonym orzeczeniu) wynika z faktu rutynowego podejścia do sprawy, czego przejawem jest odwołanie się przez organ do bogatego dorobku orzecznictwa sądów administracyjnych. Dorobek ten nie zwalnia jednak organu z obowiązku przeprowadzenia postępowania dowodowego, czemu dał wyraz Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 25 lipca 2012 r., I OSK 878/12.

W niniejszej sprawie organ ograniczył się w zasadzie wyłącznie do przeprowadzenia postępowania w zakresie przesłanki niespełnienia warunków dających prawo do emerytury lub renty. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ uznał, że "zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych za szczególną okoliczność nie może być uznany długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji, a zwłaszcza spowodowany nadużywaniem alkoholu", niemniej jednak organ nie poczynił już żadnych ustaleń, a tym bardziej nie przeprowadził żadnych dowodów, które mogłyby przyjętą przez organ tezę na gruncie niniejszej sprawy potwierdzić. W szczególności, organ nie przeprowadził postępowania dowodowego w zakresie ustalenia, czy faktycznie J. B. nie podejmował działań zmierzających do podjęcia zatrudnienia, a ponadto organ nie ustalił, czy podjęcie zatrudnienia (z uwzględnieniem specyfiki tego konkretnego rynku pracy) obiektywnie było możliwe. Organ nie przeprowadził także postępowania dowodowego zmierzającego do zweryfikowania stanu zdrowia ojca M. R. i ewentualnego wpływu stanu zdrowia na jego konkurencyjność na rynku pracy (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 14 maja 2009 r., II SA/Wa 293/09). Organ zaniechał przeprowadzenia dowodów wskazanych we wstępnej części skargi kasacyjnej.

Stanowisko Sądu I instancji, że okoliczności szczególnej nie stanowi alkoholizm J. B., jest zgodne z dotychczasowym orzecznictwem sądów administracyjnych, w świetle którego nieleczona choroba alkoholowa nie jest uznawana za okoliczność usprawiedliwiającą przerwy w zatrudnieniu. Niemniej, na gruncie niniejszej sprawy wnioski Sądu należy uznać za przedwczesne, bowiem organ nie prowadził postępowania dowodowego pod kątem zweryfikowania kwestii podejmowania prób leczenia alkoholizmu przez J. B. Brak jest zatem podstaw do stwierdzenia na obecnym etapie, że nie podejmował on prób leczenia alkoholizmu. W wyroku z 3 listopada 2011 r., II SA/Rz 201/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie słusznie wskazał, że "przepisy art. 7 i 77 § 1 k.p.a. zobowiązują organy administracji publicznej przed wydaniem decyzji do podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, mając na uwadze nie tylko interes społeczny, ale także słuszny interes stron. Zaniedbanie organu administracji publicznej, polegające na niedopełnieniu obowiązków określonych tymi przepisami jest wadą postępowania, uzasadniającą uchylenie decyzji administracyjnej, wydanej w wyniku takiego zaniedbania".

Brak przeprowadzenia postępowania we wskazanym zakresie jest także konsekwencją pozbawienia przedstawicielki ustawowej M. R. możliwości czynnego udziału w postępowaniu, która w szczególności nie miała możliwości wypowiedzenia się co do zebranych w sprawie dowodów i materiałów, a także składania innych oświadczeń dotyczących m. in. prób leczenia alkoholizmu J. B., czy też inicjowania postępowania dowodowego przez organ. W tym kontekście nie sposób uznać za trafne stanowiska Sądu I instancji, że zarzuty pełnomocnika skarżącego wobec Prezesa ZUS są niezasadne, bo "Prezes ZUS równolegle prowadził postępowanie z wniosku D. L. i w postępowaniu tym nie zostały ani złożone jakiekolwiek inne dokumenty wskazujące na inny niż ustalony przez organ stan faktyczny, ani też nie zostały wskazane choćby źródła dowodowe pozwalające na ustalenie takiego, odmiennego stanu faktycznego. W rezultacie organ nie miał możliwości uzyskania innych dowodów działając nie tylko na wniosek strony, ale i z urzędu".

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W postępowaniu przed NSA prowadzonym na skutek wniesienia skargi kasacyjnej obowiązuje generalna zasada ograniczonej kognicji tego sądu (art. 183 § 1 p.p.s.a.). NSA jako sąd II instancji rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, wyznaczonych przez przyjęte w niej podstawy, określające zarówno rodzaj zarzucanego zaskarżonemu orzeczeniu naruszenia prawa, jak i jego zakres. Z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania. Ta jednak nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie.

Skarga kasacyjna nie mogła być uwzględniona, albowiem podniesione w niej zarzuty przeciwko zaskarżonemu wyrokowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie nie są trafne.

Zarzut błędnej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest bezzasadny. Po pierwsze, pogląd wypowiedziany w wyroku NSA z 25 lipca 2012 r., I OSK 878/12 nie może mieć zastosowania w niniejszej sprawie, ponieważ został sformułowany w odmiennym stanie faktycznym, w odniesieniu do chorego, który podjął próbę leczenia odwykowego i był niewidomy na jedno oko. Powyższa ocena prawna nie stoi zatem w sprzeczności z powszechnie akceptowanym w orzecznictwie NSA stanowiskiem, wyrażonym np. w wyroku z 13 grudnia 2000 r., II SA 1936/00, że skutków alkoholizmu nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową. Skoro, alkoholizm – jak twierdzi pełnomocniczka skarżącego – jest chorobą, to trzeba ją leczyć, żeby móc liczyć na udzielaną w drodze wyjątku pomoc Państwa (a właściwie podatnika) w uzyskaniu środków do życia. Należy bowiem pamiętać, że przyznawane w szczególnym trybie świadczenie emerytalne lub rentowe ma charakter wyjątkowy, a zatem jest świadczeniem przyznawanym w szczególnych sytuacjach, powstałych niezależnie od woli wnioskodawcy i uniemożliwiających mu uzyskanie świadczeń emerytalnych lub rentowych na zasadach ogólnych. Zatem, nie jest to świadczenie socjalne, przyznawane wyłącznie według potrzeb wnioskodawcy, ze względu na jego trudną sytuację materialną i życiową, a jest to świadczenie, które może zostać przyznane jedynie w sytuacji niedopełnienia, z powodu szczególnych okoliczności, warunków do uzyskania renty (emerytury) na zasadach ogólnych.

Twierdzenie skarżącego, że zdaniem Sądu przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielkiego okresu jest nieporozumieniem, ponieważ w zaskarżonym orzeczeniu nigdzie nie wyrażono takiego stanowiska. Sąd I instancji stwierdził jedynie, że tak krótki okres ubezpieczenia wynoszący zaledwie 1 rok, 9 miesięcy i 7 dni w 10–leciu przed dniem śmierci ojca dziecka, mimo że czasie niewykonywania zatrudnienia J. B. nie był uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy ze względu na stan zdrowia dowodzi braku jakichkolwiek szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia.

Nieprawdą jest jakoby Sąd I instancji przyjął, że jedynie stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwiłoby brak aktywności zawodowej ojca małoletniego skarżącego. Wprost przeciwnie, Sąd ten wyraźnie podkreślił, że "za okoliczność szczególną uznać należy wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków" (s. 5 uzasadnienia), a więc każde zdarzenie bądź trwały stan, które wykluczają aktywność zawodową.

Nie ma również usprawiedliwionych podstaw zarzut naruszenia art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., polegający na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Należy bowiem mieć na względzie, że postępowanie administracyjne zostało wszczęte na wniosek skarżącego. Zatem to on powinien w toku postępowania administracyjnego przedstawić albo przynajmniej wskazać dowody na istnienie tych okoliczności, które wskazał dopiero w skardze kasacyjnej. Wynika to z treści znowelizowanego art. 7 k.p.a., który nakazuje organowi podejmowanie czynności wyjaśniających stan faktyczny sprawy na żądanie strony, w sytuacji, gdy dowody na potwierdzenie istnienia danej okoliczności znajdują się w posiadaniu tej strony i ona z nich wywodzi dla siebie skutki prawne, jak to miało miejsce w rozpoznawanej sprawie. Jeżeli skarżący wniósł o udzielenie świadczenia rentowego w drodze wyjątku, która to pomoc jest wszak świadczona z pieniędzy podatnika, to miał obowiązek wskazać dowody świadczące, że zostały spełnione przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...), ale tego nie uczynił. W tym stanie rzeczy uzasadnienie zaskarżonej decyzji, również w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, odpowiada wymaganiom określonym w art. 107 § 3 k.p.a.

Wreszcie nie można uznać za uzasadniony zarzutu naruszenia art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a, w zw. z art. 10 § 1 k.p.a. w zw. z art. 81 k.p.a., które polegało na utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji, w sytuacji gdy strona była pozbawiona możliwości czynnego udziału w postępowaniu, w szczególności skarżąca nie miała możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów, a także składania innych oświadczeń dotyczących m. in. prób leczenia alkoholizmu J. B., czy też inicjowania postępowania dowodowego przez organ, ponieważ nie odpowiada on prawdzie. Postępowanie wyjaśniające w pierwszej instancji było oparte na żądaniach i okolicznościach przedstawionych przez skarżącego, zatem znany mu był materiał dowodowy, na którym Prezes ZUS oparł swoją decyzję, co czyni bezzasadnym zarzut naruszenia art. 10 § 1 k.p.a., bo pozostaje bez wpływu na wynik sprawy. Poza tym skarżący mógł przedstawić swoje wnioski dowodowe w toku postępowania pierwszoinstancyjnego, jak i w odwołaniu od decyzji z [...] grudnia 2012 r., a zatem nie był pozbawiony możliwości czynnego udziału w postępowaniu administracyjnym. Przy tym podkreślić należy, że Sąd I instancji zasadnie wyjaśnił, dlaczego zarzuty pełnomocniczki skarżącego z urzędu podniesione w piśmie procesowym z 14 stycznia 2014 r. są nietrafne. Również zdaniem składu NSA orzekającego w niniejszej sprawie nie wnoszą one do niej niczego istotnego.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za bezzasadną i na podstawie art. 184 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.