Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 712/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2019-01-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Pomoc publiczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 148 par. 1 w zw. z art. 149 par. 3
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska (spr.), Sędziowie sędzia WSA Marek Leszczyński,, sędzia WSA Małgorzata Roleder, , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 stycznia 2019 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi Z. L. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] sierpnia 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania w sprawie zobowiązania do zwrotu należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej oddala skargę


UZASADNIENIE

Skarga została wywiedziona na podstawie następujących okoliczności.

Prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w S. z dnia [...] kwietnia 2013 r. wydanym w sprawie [...] ustalono wysokość alimentów należnych od Z. L. na rzecz małoletnich P. i P., na kwoty po 500 zł miesięcznie na rzecz każdego z nich.

Z uwagi na niewywiązywanie się z tego obowiązku Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działający z upoważnienia Prezydenta Miasta S. w S., decyzją z dnia [...] października 2012 r. przyznał i wypłacał uprawnionym, reprezentowanym przez D. P., w okresie od 1 października 2012 r. do 30 września 2013 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie 11.620 zł.

Postanowieniem z dnia [...] listopada 2013 r. Sąd Rejonowy w S. w sprawie [...] zmienił pkt II prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia [...] grudnia 2009 r. w sprawie [...], w ten sposób, że ustalił miejsce pobytu małoletniego P. L. przy ojcu.

Następnie ostateczną decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S., działający z upoważnienia Prezydenta Miasta S., zobowiązał Z. L. do zwrotu należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych w okresie od 1 października 2012 r. do 30 września 2013 r. w wysokości 11. 620 zł wraz z odsetkami ustawowymi.

W dniu [...] czerwca 2015 r. w sprawie [...] Z. L. i D. P. zwarli ugodę mocą której dokonali zmiany wyroku z dnia [...] kwietnia 2013 r. w ten sposób, że każda ze stron zobowiązała się do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania tego syna, którego miejsce zostało przy nich ustalone (Z. L.– P. L. a D. P. – P. L.) przejmując w tym zakresie obowiązki drugiego z rodziców i z tego tytułu wzajemnie znieśli alimenty zasądzone od Z. L. na rzecz małoletnich P. i P. przedmiotowym wyrokiem.

W dniu [...] września 2017 r. Z. L. złożył pierwszy wniosek o wznowienie postępowania zakończonego decyzją dnia [...] grudnia 2013 r. zobowiązującą go do zwrotu należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że od kwietnia 2013 r. syn P. mieszka wraz z nim. O zmianie miejsca zamieszkania matka nie poinformowała organu i kontynuowała wypłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego do października 2013 r. Następnie strony w dniu [...] czerwca 2015 r. zawarły ugodę, która zgodnie z interpretacją zawartą w uzasadnieniu Sądu Okręgowego w wyroku w sprawie [...] obejmuje także roszczenia Z. L. za okres od kwietnia 2013 r. do sierpnia 2014 r. Oznacza to, zdaniem wnioskodawcy, że podstawa prawna spełnienia świadczenia w postaci wyroku z dnia [...] kwietnia 2013 r. zasądzającego alimenty odpadła na skutek zawarcia tej ugody. Świadczenia wypłacane w okresie od kwietnia 2013 r. stały się świadczeniami nienależnie pobranymi.

Postanowieniem z dnia [...] października 2017 r. nr [...] Dyrektor Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S., na podstawie art. 149 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 8 K.p.a., wznowił na wniosek strony postępowanie zakończone ostateczną decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r.

W międzyczasie Kierownik Funduszu Alimentacyjnego i Pomocy Mieszkaniowej w S., działający z upoważnienia Prezydenta Miasta S., wszczął z urzędu postępowanie w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez D. P. w okresie od 28 listopada 2012 r. do 30 września 2013 r. Decyzją z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...] ustalono, że D. P. ww. okresie pobrała nienależnie świadczenie z funduszu alimentacyjnego w kwocie 6.020,00 zł i zobowiązano ją do zwrotu tej kwoty. W uzasadnieniu decyzji podano, że Sąd Okręgowy w S. w uzasadnieniu wyroku z dnia [...] maja 2017 r. [...] stwierdził, że ugoda z dnia [...] czerwca 2015 r. nie obejmuje okresu tylko od daty jej zawarcia. Ugodą został objęty cały przedmiot postępowania, a więc roszczenia za okres od kwietnia 2013 r. do sierpnia 2014 r.

Z uwagi na to postępowanie zawieszono postępowanie wznowieniowe do czasu rozparzenia odwołania przez SKO w S. od ww. decyzji organu pierwszej instancji (postanowienie z dnia [...] grudnia 2017 r.).

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] uchyliło w całości zaskarżoną decyzję i umorzyło postępowanie organu pierwszej instancji w całości. Organ odwoławczy wywiódł, że dzień zmiany wysokości zasądzonych alimentów należy utożsamiać z dniem uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie lub ograniczenie obowiązku alimentacyjnego i dopiero od tego momentu możliwe jest żądanie zwrotu świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Do tego dnia natomiast organ posiada pełny tytułu do wypłaty wierzycielowi alimentacyjnemu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Tytułem tym jest dotychczasowy prawomocny wyrok zasądzający alimenty i nie można skutecznie twierdzić, że zawarcie ugody dokonującej zmiany w zakresie obowiązku alimentacyjnego niweczy z mocą wsteczną moc obowiązującą wyroku pierwotnie kształtującego obowiązek alimentacyjny. Obowiązek zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jako wyjątek, ustawodawca nakłada wyłącznie na te osoby, które otrzymały świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od dnia prawomocności wyroku zmieniającego dotychczasowy obowiązek alimentacyjny (dzień zawarcia ugody) do dnia wpływu tytułu wykonawczego do komornika. Wskazano, że sprawie niniejszej decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. organ pierwszej instancji uchylił z dniem [...] października 2013 r. decyzję z dnia [...] października 2013 r. przyznającą świadczenia z funduszu alimentacyjnego z związku z postanowieniem Komornika Sądowego z dnia [...] października 2013 r. o umorzeniu postępowania w przedmiocie umorzenia alimentów bieżących i zaległych wobec alimentowanych. Skutkiem powyższego jest to, że D. P. od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do komornika sądowego nie pobierała świadczeń z funduszu alimentacyjnego na osoby uprawnione.

Po podjęciu postępowania wznowieniowego w dniu [...] stycznia 2018 r. organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] umorzył to postępowanie. W uzasadnieniu decyzji nawiązano do rozstrzygnięcia SKO z dnia [...] stycznia 2018 r. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] SKO w S. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji z uwagi na brak jakiegokolwiek wskazania na czym polega bezprzedmiotowość postępowania.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] maja 2018 r. [...] organ pierwszej instancji odmówił uchylenia decyzji z dnia [...] grudnia 2013 r. W uzasadnieniu powołując się na wyrok WSA w Opolu z dnia 13 stycznia 2015 r., II SA/Op 574/14 stwierdzono że organ nie ma możliwości zmiany decyzji zobowiązującej do zwrotu należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobom uprawnionym bez wcześniejszej zmiany okresu w którym osoby uprawnione posiadały prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego i ustalenia nienależenie pobranych świadczeń za okres w którym świadczenia nie powinny być pobierane. W sprawie niniejszej postępowanie dotyczące pobierania nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego przez D. P. w okresie od 28 listopada 2012 r. do 30 września 2013 r. decyzją SKO w S. z dnia [...] stycznia 2018 r. zostało umorzone. Decyzja ta nie została zaskarżona przez Z. L..

Natomiast w dniu w dniu [...] czerwca 2018 r. Z. L. złożył kolejny wniosek o wznowienie postępowania zakończonego powyższą decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 i 8 K.p.a. Uzasadniając wniosek podano, że w sprawie bez wątpienia istniały istotne dla sprawy okoliczności faktyczne nie znane organowi, gdyż nie posiadał on wiedzy że od kwietnia 2013 r. P. L. mieszkał z ojcem i pozostawał na jego wyłącznym utrzymaniu. Odnośnie podstawy z pkt 8 wskazano, że wyrok z dnia [...] kwietnia 2013 r. zasądzający alimenty został uchylony ugodą zawartą w dniu [...] czerwca 2015 r.

Postanowieniem z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w S., działając z upoważnienia Prezydenta Miasta S., odmówił wznowienia postępowania zakończonego decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. Uzasadniając to rozstrzygnięcie organ pierwszej instancji powołał się na art. 148 § 1 K.p.a., zgodnie z którym podanie o wznowienie postępowania wnosi się do organu administracji publicznej, który wydał w sprawie decyzję w pierwszej instancji, w terminie jednego miesiąca od dnia, w którym strona dowiedziała się o okoliczności stanowiącej podstawę do wznowienia postępowania. Jako, że wyrok w sprawie [...] został wydany w dniu [...] maja 2017 r. organ stwierdził, że wniosek o wznowienie postepowania, który wpłynął w dniu [...] czerwca 2018 r został złożony po terminie.

W zażaleniu na powyższe postanowienie Z. L. podniósł, że niezrozumiałe jest stwierdzenie uchybienia terminowi i uznanie, że okolicznością stanowiąca podstawę wznowienia jest wyrok z dnia [...] maja 2017 r. Strona wywiodła, że okolicznością stanowiąca podstawę do wznowienia postępowania była zmiana miejsca zamieszkania przez P. L. co faktycznie nastąpiło w czerwcu 2013 r. O fakcie tym strona poinformowała organ ale nie otrzymała żadnej informacji zwrotnej. Strona podniosła, że wznawiając postępowanie po raz pierwszy organ nie zakwestionował faktu nie zachowania terminu. Zarzucono, że otrzymując wielokrotnie informacje telefoniczne i listowne w pismach z dnia [...] czerwca 2013 r. oraz [...] września 2014 r. organ dopuścił się bezczynności i milczenia co skutkowało przewlekłością postępowania oraz rażącym naruszeniem prawa. Zdaniem strony organ powinien wszcząć postępowanie wznowieniowe z urzędu i to nawet po upływie terminów. Wiedząc bowiem o fakcie popełnienia przestępstwa oszustwa przez D. P. polegającego nie poinformowaniu organu o zmianie miejsca zamieszkania P. L. i kontynuowaniu pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, organ sam popiera jej oszustwo. Z. L. stwierdził, że sprawa o wznowienie postępowania powinna być rozpatrzona jeszcze raz tym bardziej, że od dnia wydania decyzji nie minęło 5 lat. Podniesiono, że regulacja przewidująca miesięczny termin do złożenia wniosku odnosi się wyłącznie do tych przypadków w których nie można wznowić postępowania z urzędu. Organ nie powinien poprzestać na samej tylko konstatacji przekroczenia terminu ale w oparciu o zebrany materiał powinien rozważyć czy nie byłoby zasadne wznowienie postępowania z urzędu .

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżone postanowienie. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji, że wniosek o wznowienie postępowania został złożony po terminie. Wskazano, że zarówno z treści wniosku o wznowienie, jak i z zażalenia wynika, że wszelkie okoliczności i dokumenty, które miałyby stanowić podstawę ewentualnego wznowienia, datuje się na czas znacznie przekraczający 1 miesiąc przed złożeniem wniosku o wznowienie postępowania - zmiana miejsca zamieszkania dziecka nastąpiła w 2013 r., ugoda sądowa przed Sądem Rejonowym w S. została zawarta w 2015 r. a wyrok Sądu Okręgowego w S. został wydany [...] maja 2017 r. W ocenie organu odwoławczego w świetle tych faktów uzasadnione jest twierdzenie, że Z. L. nie dochował ustawowego miesięcznego terminu do złożenia wniosku o wznowienie postępowania zakończonego ostateczną decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. Stąd organ pierwszej instancji właściwie postąpił wydając postanowienie o odmowie wznowienia postępowania. Niniejsze postępowanie wznowieniowe nie weszło więc w drugą fazę poświęconą badaniu przyczyny wznowienia i jej wpływu na rozstrzygnięcie o istocie sprawy. Stąd nie jest możliwe analizowanie okoliczności podniesionych w zażaleniu.

Skargę na to postanowienie do sądu administracyjnego złożył Z. L. i zarzucił naruszenie:

- naruszenie przepisów Kodeksu Postępowania Administracyjnego, Prawa Karnego oraz Prawa Cywilnego;

- prawa materialnego.

Wskazując na te naruszenia skarżący wniósł o uchylenie postanowień organów obu instancji i zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania. Skarżący powtórzył argumentację zawarta w zażaleniu oraz we wniosku o wznowienie postępowania. A mianowicie podał, że w kwietniu 2013 r. P. L. zamieszkał wraz z nim i pozostał na jego wyłącznym utrzymaniu. O fakcie tym D. P., wbrew obowiązkowi, nie poinformowała organu i kontynuowała wypłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego aż do 21 października 2013 r. Z kolei informacja skarżącego o tym fakcie w piśmie z dnia [...] czerwca 2013 r. pozostała bez odpowiedzi. Zdaniem skarżącego pismo to powinno być potraktowane jako wniosek o wznowienie postępowania. Skarżący był tymczasem zbywany przez organ, który poinformował go że dopiero jak przedstawi wyrok to będzie mógł coś w sprawie zrobić. Zgodnie z tym pouczeniem skarżący przedstawił ugodę sądową z dnia [...] czerwca 2015 r., wyrok SR w S. wydany w sprawie [...] z dnia [...] marca 2017 r. i wyrok SO w S. z dnia [...] maja 2017 r. wydany w sprawie [...]. Zarzucono, że organy pomimo wiedzy o bezprawnym pobieraniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego nic ze sprawą nie zrobiły. Okolicznością stanowiącą podstawę wznowienia postępowania była zmiana miejsca zamieszkania małoletniego o czym skarżący w terminie jednego miesiąca poinformował organ. Utrzymanie w mocy decyzji jest bardzo krzywdzące dla skarżącego. Oznacza bowiem konieczność zwrotu przez niego należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za okres który prawnie został uregulowany przed sądem ugodą sadową a następnie poparty wyrokiem z dnia [...] maja 2017 r. Końcowo wywiedziono, że regulacja przewidująca miesięczny termin do złożenia przez stronę wniosku o wznowienie postepowania dotyczy tylko tych przypadków, w których nie można wznowić postępowania z urzędu. Jako, że wskazane przez skarżącego podstawy wznowienia mogą stanowić postawę wznowienia postępowania z urzędu, organ nie mógł poprzestać na samej konstatacji, że uchybiono terminowi ale w oparciu o zebrany materiał dowodowy powinien rozważyć czy w takiej sytuacji byłoby zasadne wznowienie postępowania z urzędu.

Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonym postanowieniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje.

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem jej zarzuty i argumenty nie podważają legalności kwestionowanego postanowienia.

Przedmiotem kontroli Sądu w sprawie niniejszej jest postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] sierpnia 2018 r. utrzymujące w mocy postanowienie Prezydenta Miasta S. z dnia [...] lipca 2018 r. o odmowie wznowienia postępowania zakończonego ostateczną decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. zobowiązującą Z. L. do zwrotu należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych w okresie od 1 października 2012 r. do 30 września 2013 r. w wysokości 11.620 zł wraz z odsetkami ustawowymi.

W kontekście powyższego należy na wstępie wskazać, że instytucja wznowienia postępowania, będąca nadzwyczajnym środkiem weryfikacji decyzji administracyjnych, stanowi wyjątek od zasady trwałości decyzji ostatecznych wyrażonej w art. 16 K.p.a. Z tego też powodu instytucja ta może być stosowana tylko w przypadkach ściśle określonych w ustawie i po spełnieniu koniecznych warunków.

Zgodnie z art. 149 § 1 i § 3 K.p.a. wznowienie postępowania oraz odmowa wznowienia postępowania następuje w drodze postanowienia. Na odmowę wznowienia postępowania służy zażalenie. Stosownie do art. 149 § 2 K.p.a. postanowienie stanowi podstawę do przeprowadzenia przez właściwy organ postępowania co do przyczyn wznowienia oraz co do rozstrzygnięcia istoty sprawy. Brzmienie art. 149 K.p.a. wskazuje, że postępowanie w przedmiocie wznowienia składa się z dwóch etapów. Pierwszy etap, w którym następuje badanie spełnienia przesłanek formalnych przez wnioskodawcę, zakończony może być wydaniem postanowienia w przedmiocie wznowienia bądź odmowy wznowienia postępowania (art. 149 § 1 i 3 K.p.a.). Drugi etap - po wydaniu postanowienia o wznowieniu postępowania - w którym następuje badanie przyczyn wznowienia i rozstrzygnięcia istoty sprawy (art. 149 § 2 K.p.a.) kończy wydanie decyzji w trybie art. 151 K.p.a.

W rozpoznawanej sprawie nie doszło do przejścia do fazy postępowania rozpoznawczego, gdyż wznowienie postępowania okazało się w ocenie organów niedopuszczalne z uwagi na uchybienie terminu do zgłoszenia tego żądania, co skutkowało wydaniem postanowienia o odmowie wznowienia, na podstawie art. 149 § 3 K.p.a.

Zgodnie z art. 148 § 1 K.p.a. podanie o wznowienie postępowania wnosi się do organu administracji publicznej, który wydał w sprawie decyzję w pierwszej instancji, w terminie jednego miesiąca od dnia, w którym strona dowiedziała się o okoliczności stanowiącej podstawę do wznowienia postępowania. Termin ten dotyczy m.in. podstaw wznowienia wskazanych przez stronę w sprawie niniejszej, tj. w art. 145 § 1 pkt 5 i 8 K.p.a. Zgodnie z tą regulacją w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję (pkt 5); decyzja została wydana w oparciu o inną decyzję lub orzeczenie sądu, które zostało następnie uchylone lub zmienione (pkt 8).

Sąd podziela zasadność stanowiska organów, że skarżący o okolicznościach wskazanych jako podstawa wznowienia wiedział wcześniej niż miesiąc przed złożeniem podania o wznowienie.

Wniosek o wznowienie postępowania w sprawie niniejszej został złożony w dniu [...] czerwca 2018 r. We wniosku tym skarżący powołuje się na następujące okoliczności:

- zmianę miejsca zamieszkania dziecka, która nastąpiła w czerwcu w 2013 r.;

- ugodę sądową zawartą w dniu [...] czerwca 2015 r. w sprawie [...] przed Sądem Rejonowym w S.;

- wyrok Sądu Okręgowego w S. z dnia [...] maja 2017 r. wydany w sprawie [...].

Bez wątpienia daty zdarzeń wskazanych we wniosku o wznowienie postępowania świadczą o tym, że wniosek został złożony z uchybieniem terminu jednego miesiąca.

Kwestia sporną w sprawie niniejszej jest to, czy organ miał obowiązek wznowienia postępowania z urzędu. Zdaniem skarżącego jako, że wskazane przez niego podstawy wznowienia mogą stanowić postawę wznowienia postępowania z urzędu, organ nie mógł poprzestać na samej konstatacji, że uchybiono terminowi, ale w oparciu o zebrany materiał dowodowy powinien rozważyć czy w takiej sytuacji byłoby zasadne wznowienie postępowania z urzędu.

Takie stanowisko znajduje potwierdzenie w orzecznictwie. I tak NSA w wyroku z dnia 11 kwietnia 2013 r., wydanym w sprawie II OSK 2404/11 wywiódł tezę, że: "1. Regulacja przewidująca miesięczny termin dla złożenia przez stronę wniosku o wznowienie postępowania administracyjnego powinna odnosić się wyłącznie do tych przypadków, w których podstawą jej wniosku jest okoliczność, z powodu której organ nie może wznowić postępowania z urzędu - tylko w takich przypadkach niezachowanie przez stronę terminu może być samoistną przesłanką rezygnacji ze wznowienia postępowania. W pozostałych przypadkach, jeżeli żądanie strony jest uzasadnione istnieniem jednej z okoliczności wymienionych w art. 145 § 1 k.p.a., to bez względu na to, czy strona zachowała termin, czy nie, organ będzie zmuszony wznowić postępowanie. 2. Organy nie powinny poprzestać na samej tylko konstatacji braku podstaw do wznowienia postępowania z uwagi na przekroczenie przez skarżącego terminu określonego w art. 148 § 1 k.p.a., ale w oparciu o zebrany materiał powinny rozważyć, czy w takiej sytuacji nie byłoby zasadne wznowienie postępowania z urzędu oraz dać tym rozważaniom wyraz w uzasadnieniu decyzji".

W ocenie Sądu istotnie organy w wydanych rozstrzygnięciach powinny ustosunkować się do kwestii braku przesłanek do wznowienia z urzędu postępowania administracyjnego. Takich rozważań w sprawie niniejszej zabrakło. Organy ograniczyły się tylko do oceny zachowania terminu. Niemniej jednak w ocenie Sądu, uchybienie to w realiach sprawy niniejszej nie miało wpływu na jej wynik.

Organ wszczyna z urzędu postępowanie wznowieniowe, jeżeli na podstawie znanych mu okoliczności faktycznych uzna, że zaistniała jedna z przyczyn wznowienia, z wyjątkiem przyczyn określonych w przepisach art. 145 § 1 pkt 4 i art. 145a K.p.a. Niewątpliwie stwierdzenie naruszenia, które zostało wyliczone w art. 145 § 1 K.p.a. powoduje bezwzględny obowiązek wszczęcia przez organ postępowania w sprawie wznowienia postępowania. Przy czym jak przyjmuje się w doktrynie trudno uznać, że organ ma obowiązek wszcząć postępowanie w stosunku do każdego prawomocnie zakończonego postępowania celem sprawdzenia, czy nie zachodzą podstawy do wznowienia. Jest to raczej tylko jego prawo, a obowiązek istnieje tylko w razie znalezienia przyczyny (vide: Komentarz B. Adamiak. J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, wydanie 8 Warszawa 2006 r. s. 668). Wznowienie postępowania z urzędu przez organ jest jego prawem, co oznacza, że nie ma on obowiązku wszczynania postępowania w każdej prawomocnie zakończonej sprawie, celem sprawdzenia, czy nie zachodzą podstawy wznowienia. Obowiązek wznowienia ma natomiast miejsce w razie znalezienia przyczyny wznowienia. Podzielić należy pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarty w wyroku z dnia 22 czerwca 2006 r., II OSK 915/05 (pub. CBOSA), że w żadnym wypadku, zaniechanie wznowienia postępowania z urzędu, nie może być podstawą zarzutu w sprawie odmowy wznowienia postępowania z powodu uchybienia przez stronę terminowi do złożenia wniosku o wznowienie postępowania. Gdyby przyjąć odmienny pogląd, to w każdej sprawie zakończonej decyzją o odmowie wznowienia postępowania z powodu uchybienia terminu do złożenia wniosku, właściwy organ powinien wznawiać postępowanie celem ustalenia, czy rzeczywiście istnieje przesłanka wznowienia postępowania. Taki obowiązek nie wynika jednak z żadnego przepisu prawa.

W ocenie Sądu pomimo formalnego powołania się przez skarżącego na podstawy wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 5 i 8 K.p.a.), żadna z nich nie stanowi przesłanki wznowienia postępowania.

Odnośnie podstawy z pkt 5 skarżący jako nową okoliczność faktyczną istniejącą w dniu wydania decyzji, nieznaną organowi, który wydał decyzję wskazał fakt zamieszkiwania z nim syna P. L. i pozostawania na jego wyłącznym utrzymaniu od czerwca 2013 r. Przez nową okoliczność istotną dla sprawy należy rozumieć taką okoliczność, która mogła mieć wpływ na odmienne rozstrzygnięcie sprawy, co oznacza, iż w sprawie zapadłaby decyzja co do swej istoty odmienna od rozstrzygnięcia dotychczasowego. Przez "nową okoliczność istotną" dla sprawy - w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. – należy rozumieć okoliczności prawotwórcze z punktu widzenia znajdującego zastosowanie w sprawie przepisu prawa materialnego.

Podstawę prawną ostatecznej decyzji z dnia [...] grudnia 2013 r. zobowiązującej skarżącego do zwrotu należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.). Zgodnie z treścią art. 27 ust. 1 ustawy w brzemieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami.

Świadczenie z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem przyznawanym w miejsce niewypełnionego przez dłużnika alimentacyjnego obowiązku, wynikającego z ustawy, a konkretyzowanego w wyroku sądowym (ugodzie). Funkcjonowanie takiego wyroku, przyznającego alimenty w określonej wysokości przesądza o możliwości przyznania świadczenia alimentacyjnego, przy spełnieniu wymaganych ustawą warunków. Prawomocny wyrok zasądzający alimenty ma i ten skutek, że odnosi się również do zdarzeń przyszłych. Sąd bowiem zobowiązując do alimentów ustala rozmiar tego obowiązku i czas jego trwania również z uwzględnieniem faktów przyszłych, poddanych ocenie według zasad prawdopodobieństwa w chwili wydania wyroku. Ustawa zezwala jednak na ponowne określenie roszczeń na podstawie okoliczności, które ujawniły się po uprawomocnieniu się wyroku. Ograniczenie lub uchylenie obowiązku alimentacyjnego skuteczność prawną zyskuje dopiero przez uchylenie prawomocnego wyroku zasądzającego alimenty. Dopiero z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie lub ograniczenie obowiązku alimentacyjnego odpada podstawa prawna rat alimentacyjnych pobranych ponad miarę zakreśloną uchyleniem lub ograniczeniem (vide: uchwala składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 1954 r., akt I Co 41/54, pub. OSNCK 1956/1/3 wydana w nieaktualnym już stanie prawnym jednak zawierająca analizę prawną całkowicie adekwatną do rozważań niezbędnych dla kontrolowanej sprawy). "Dzień zmiany wysokości zasądzonych alimentów" należy zatem utożsamiać z dniem uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie lub ograniczenie obowiązku alimentacyjnego i dopiero od tego momentu możliwe jest żądanie zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego na zasadzie art. 29 ust. 2 i 3 ustawy. Do tego dnia natomiast organ posiada pełny tytuł do wypłaty wierzycielowi alimentacyjnemu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Tytułem tym jest dotychczasowy prawomocny wyrok zasądzający alimenty i nie można skutecznie twierdzić, że wyrok dokonujący zmian w zakresie obowiązku alimentacyjnego niweczy z mocą wsteczną moc obowiązującą wyroku pierwotnie kształtującego obowiązek alimentacyjny.

Z powyższego wynika, że sama zmiana okoliczności faktycznych sprawy polegająca na zmianie miejsca zamieszkania jednego z synów wraz z ojcem nie może stanowić podstawy wznowienia postępowania w sprawie zobowiązującej go do zwrotu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Podstawę taką może bowiem stanowić prawomocny wyrok dokonujący zmian w zakresie zasądzonych alimentów. Podnieść przy tym należy, że zmiana miejsca zamieszkania P. L. była znana organowi w dniu wydania decyzji. Już bowiem w czerwcu 2013 r. o fakcie tym skarżący poinformował organ. Okoliczność ta został słusznie pominięta przez organ jako nie mającą znaczenia prawnego. Sam skarżący podaje, że był zbywany przez organ, który informował go że dopiero jak przedstawi wyrok to będzie mógł coś w sprawie zrobić.

Odnośnie podstawy z art. 145 § 1 pkt 8 K.p.a. skarżący wskazał, że wyrok z dnia [...] kwietnia 2013 r. zasądzający alimenty został uchylony ugodą zawartą w dniu [...] czerwca 2015 r. Powołał się przy tym na uzasadnienie wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia [...] maja 2017 r. wydanego w sprawie [...], w którym wyrażono pogląd, że ugoda z dnia [...] czerwca 2015 r. nie obejmuje okresu tylko od daty jej zawarcia. Ugodą został objęty cały przedmiot postępowania, a więc roszczenia za okres od kwietnia 2013 r. do sierpnia 2014 r.

Twierdzenie zawarte w tym wyroku stało się podstawą zobowiązania decyzją z dnia [...] grudnia 2017 r. D. P. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od 28 listopada 2012 r. do 30 września 2013 r. Decyzja ta została uchylona przez SKO i kwestia zwrotu nienależnie pobranych świadczeń przez D. P. ww. okresie została umorzona przez organ odwoławczy. Organ odwoławczy w sprawie tej zajął stanowisko, że dzień zmiany wysokości zasądzonych alimentów należy utożsamiać z dniem uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie lub ograniczenie obowiązku alimentacyjnego i dopiero od tego momentu możliwe jest żądanie zwrotu świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Do tego dnia natomiast organ posiada pełny tytułu do wypłaty wierzycielowi alimentacyjnemu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Tytułem tym jest w sprawie niniejszej jest dotychczasowy prawomocny wyrok zasądzający alimenty i nie można skutecznie twierdzić, że zawarcie ugody dokonującej zmiany w zakresie obowiązku alimentacyjnego niweczy z mocą wsteczną moc obowiązującą wyroku pierwotnie kształtującego obowiązek alimentacyjny.

Przy ocenie czy w sprawie niniejszej zachodzi podstawa z pkt 8 decydujące znaczenie ma zatem ocena skutków prawnych ugody zwartej w dniu [...] czerwca 2015 r. Z jednej strony mamy stanowisko Sądu Okręgowego, który twierdzi, że ugoda ta obejmuje okres nie tylko od daty jej zawarcia ale ma także moc wsteczną z drugiej strony mamy stanowisko SKO w S., który twierdzi, że ugoda nie ma mocy wstecznej.

W ocenie Sądu na uwzględnienie zasługuje stanowisko SKO w S.. Odnosząc się do tego w pierwszej kolejności podać należy, że wystąpienie podstawy wznowienia postępowania z pkt 8 w sprawie niniejszej było już przedmiotem postępowania organu. W dniu [...] października 2017 r. zostało wznowione postępowanie na wniosek strony na podstawie art. 145 § 1 pkt 8 K.p.a. Postępowanie to zostało zakończone decyzją z dnia [...] maja 2018 r. odmywającą uchylenia ostatecznej decyzji z dnia [...] grudnia 2013 r. Z powyższego wynika, że to postępowanie wznowieniowe przeszło już do drugiej fazy w której bada się przyczyny wznowienia postępowania. Organ w sprawie tej stwierdził, że dopóki decyzja o przyznaniu świadczenia alimentacyjnego nie zostanie wyeliminowana z obrotu prawnego bądź też wypłata świadczeń z tego funduszu nie zostanie oceniona jako nienależnego świadczenia na organie spoczywa obowiązek wydania decyzji o zwrocie przez dłużnika świadczenia alimentacyjnego. Jako, że kwestia nienależnie pobranych świadczeń przez D. P. została umorzona przez SKO w S. odmówiono uchylenia we wznowionym postępowaniu decyzji z dnia [...] grudnia 2013 r. Od decyzji tej skarżący nie złożył odwołania.

Zdaniem Sądu zawarcie ugody w dniu [...] sierpnia 2015 r. nie skutkowało zmianą prawomocnego wyroku z dnia [...] kwietnia 2013 r. zasądzającego alimenty z mocą wsteczną. Z treści ugody wynika, że na jej podstawie dokonuje się zmiany wyroku z dnia [...] kwietnia 2013 r. w ten sposób, że każda ze stron zobowiązała się do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania tego syna, którego miejsce zostało przy nich ustalone (Z. L.– P. L. a D. P. – P. L.) przejmując w tym zakresie obowiązki drugiego z rodziców i z tego tytułu wzajemnie znieśli alimenty zasądzone od Z. L. na rzecz małoletnich P. i P. przedmiotowym wyrokiem. W ocenie Sądu brak zawarcia w ugodzie sformułowania, że ma ona moc wsteczną skutkuje tym, że działa ona na przyszłość. Stwierdzić zatem należy, że orzeczenie zasadzające alimenty nie zostało zmienione przedmiotową ugodą od dnia faktycznego zamieszkania P. L. z ojcem, tj. od czerwca 2013 r. Oznacza to, że w sprawie nie zachodziła podstawa wznowienia z pkt 8 co już zostało ocenione przez organ we wcześniejszym postępowaniu wznowieniowym a nie było kwestionowane przez stronę.

Jak już wskazano powyżej w sprawie niniejszej zabrakło rozważań dotyczących kwestii braku przesłanek do wznowienia z urzędu postępowania administracyjnego. Uchybienie to nie miało wpływu na wynik sprawy, albowiem wskazane podstawy wznowienia nie miały znaczenia prawotwórczego. W sprawie natomiast bezspornie uchybiono terminowi do złożenia wniosku o wznowienie postępowania. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że organ administracji jest obowiązany z urzędu badać zachowanie terminu do złożenia wniosku o wznowienie postępowania administracyjnego, gdyż wszczęcie postępowania wznowieniowego na wniosek strony, pomimo uchybienia terminu, stanowi rażące naruszenie prawa, które godzi w zasadę trwałości decyzji administracyjnych (vide: wyroki NSA z 6 lipca 2006 r., II OSK 976/06 oraz z 28 stycznia 2014 r., II OSK 2043/12, pub. CBOSA).

Mając powyższe na uwadze skargę oddalono na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.). Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 3 P.p.s.a.