Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 626/07
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2008-03-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Lidia Serwiniowska, Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków, Protokolant Aleksandra Siwińska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 5 marca 2008 r. sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowa przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla decyzję I i II instancji II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego M. Z. kwotę 100 złotych (sto) tytułem kosztów postępowania sądowoadministracyjnego.


UZASADNIENIE

Postępowanie administracyjne w sprawie wszczęte zostało wnioskiem z dnia 14 grudnia 2006 r., w którym M. Z. domagał się przyznania mu uprawnień kombatanckich, z tytułu pełnienia służby w oddziale partyzanckim Armii Krajowej w latach 1943 -1945. Do wniosku dołączył pozytywną rekomendację Związku Żołnierzy Armii Krajowej z dnia 11 stycznia 2007 r. oraz oświadczenia świadków: W. K. i S. K.

Decyzją z dnia [...]r. wydaną z powołaniem się na przepisy art. 1 ust. 2 pkt 3 oraz art. 22 ust.1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371 ze zm.) (zwanej dalej ustawa o kombatantach ) Kierownik Urzędu ds. Kombatantów odmówił przyznania stronie uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu decyzji organ administracji przywołał brzmienie art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach, zgodnie z którym za działalność kombatancką uznaje się pełnienie służby w polskich podziemnych formacjach i organizacjach, w tym działających w ramach tych organizacji oddziałach partyzanckich w okresie wojny 1939-1945. Dalej organ wskazał, że dokonując - zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy o kombatantach – oceny czy wskazane przez stronę okoliczności faktyczne spełnią warunki przewidziane w art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach, oparł się między innymi na powszechnie dostępnych źródłach historycznych. W powyższym zakresie organ powołał się na Instrukcję gen. Kazimierza Sosnkowskiego z dnia 4 grudnia 1939 r., której punkt 5 przewidywał, że członkiem Związku Walki Zbrojnej – przekształconego w 1941 r. w Armię Krajową - może być każdy Polak od siedemnastego roku życia. Stwierdził dalej, że w późniejszym okresie dla osób wstępujących do wymienionych oddziałów określono cenzus wieku na poziomie lat szesnastu. Zdaniem organu wiek wnioskodawcy tj.13-15 lat, wykluczał możliwość pełnienia służby w Armii Krajowej, jedynie mógł on dorywczo wykonywać na jej rzecz czynności pomocnicze. Z tych względów organ administracji odmówił wiarygodności przedstawionym przez stronę oświadczeniom świadków W. K. i S. K., byłych partyzantów oddziału Armii Krajowej w L. M.. W ocenie Kierownika Urzędu strona nie udowodniła także faktu, złożenia przez nią przysięgi wojskowej, co według organu - stanowi podstawowy warunek pełnienia służby w podziemnej organizacji wojskowej w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach.

W odwołaniu od decyzji pierwszoinstancyjnej M. Z. podniósł, że jego ojciec J. Z. organizował S. Oddział Leśny Armii Krajowej i to przed nim złożył przysięgę AK pod krzyżem w L. M. Odwołujący szczegółowo opisał zakres swojej działalności wykonywanej w Armii Krajowej, wskazując, że zajmował się przekazywaniem meldunków do wsi S., podsłuchiwał narady Ukraińców, przewoził broń wozem konnym. Prowadzona przez niego działalność doprowadziła do ujęcia go przez Ukraińców i Gestapo. Dodatkowo strona podniosła, że takie same zadania wykonywali w miastach członkowi "Szarych Szeregów", za co uzyskali oni uprawnienia kombatanckie.

W motywach decyzji ostatecznej Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych przywołał treść przepisu art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach, wskazując, że z relacji wynika, że nie pełnił on służby w formacji ruchu oporu, ale tylko incydentalnie udzielał pomocy. Natomiast oświadczenia świadków potwierdzają jedynie świadczenie pomocy przez stronę w walce z okupantem poprzez roznoszenie żywności, meldunków, obserwowanie i informowanie o ruchach ugrupowań UPA i oddziałów niemieckich, pomaganie przy przewożeniu broni. Również z życiorysu strony wynika, że ojciec w 1943 r. wtajemniczył ją w działalność podziemia i po złożeniu ślubowania pod krzyżem oznajmił, iż może być "przydatny do pomocy". Według Kierownika Urzędu wprawdzie przepis art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach nie posługuje się granicą wieku jako kryterium przesądzającym o możliwości przyznania uprawnień kombatanckich, jednak możliwość pełnienia służby wiązała się ściśle z osiągnięciem odpowiedniego wieku. W takim przypadku wymagane jest zatem złożenie przysięgi, uzyskanie pseudonimu, stopnia wojskowego i stałego przydziału mobilizacyjnego oraz poddanie rozkazom i regułom odpowiedzialności dyscyplinarnej ukształtowanej na wzór wojskowy. Dokonując oceny możliwości pełnienia służby przez odwołującego w szeregach organizacji konspiracyjnej organ przytoczył pkt 5a Instrukcji gen. Kazimierza Sosnkowskiego z dnia 4 grudnia 1939r. stanowiący, że członkiem ZWZAK może być każdy Polak (każda Polka) nieposzlakowanej czci, poczynając od lat 17-tu, który cele organizacji przyjmie za swoje, podda się bez zastrzeżeń jej regulaminowi oraz złoży przepisaną przysięgę {Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945, t. 1, Warszawa 1990). Podkreślił organ, że wprowadzenie granicy wiekowej spowodowane było obawą, że osoby młodsze z uwagi na mniejszą odporność fizyczną i psychiczną na metody śledcze stosowane przez okupanta mogą doprowadzić do dekonspiracji oddziałów w razie aresztowania i przesłuchiwania. Zaakcentował też, że Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej w opinii pozyskanej dla potrzeb innego postępowania zwrócił uwagę na to, że konieczne jest odróżnienie współdziałania ludności z polską konspiracją niepodległościową od rzeczywistego uczestnictwa w organizacji konspiracyjnej. Na znacznych obszarach ziem polskich organizacja cieszyła się szerokim poparciem ludności i znaczna jej część świadczyła ZWZ-AK przysługi. Zjawisko to świadczące o patriotyzmie i poświęceniu obywateli RP nie było jednak tożsame z faktyczną służbą w szeregach ZWZ-AK. W tej sytuacji zaprzysięganie małoletnich jako żołnierzy AK nie było praktykowane. Zdaniem organu powyższe względy nakazują odrzucić jako sprzeczne z podstawowymi zasadami konspiracji twierdzenia odwołującego o pełnieniu służby w organizacji konspiracyjnej. Analiza zgromadzonych w sprawie dowodów prowadzi do jednoznacznego wniosku, że odwołujący z uwagi na wiek oraz charakter dokonywanych czynności nie pełnił służby w organizacji konspiracyjnej w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach, a jedynie wykonywał na jej rzecz czynności pomocnicze ograniczające się do przenoszenia informacji. Natomiast fakt, że strona miała pewien kontakt z osobami zaangażowanymi w działalność partyzancką, to okoliczność ta jednak nie może być utożsamiana z pełnieniem służby w polskich podziemnych formacjach i organizacjach w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach. Pełnienie służby w ruchu oporu było bowiem tożsame z prowadzeniem w sposób zorganizowany i systematyczny działalności skierowanej przeciwko okupantowi. W zasadniczej postaci było zorganizowaną formą walki w ramach oddziałów partyzanckich utworzonych na wzór wojskowy i stosujących dyscyplinę wojskową. Wprawdzie mogło sprowadzać się to do wykonywania wyłącznie czynności usługowych, jednak zawsze było uzależnione od przynależności do określonej formacji, wyrażającej się w złożeniu przysięgi, podporządkowaniu służbowym, wyznaczeniu służbowego stanowiska, wykonywaniu zakreślonych czynności. Swoje stanowisko w tym zakresie organ poparł licznym orzecznictwem sądowo-administracyjnym.

Konkludując organ stwierdził, że obowiązująca ustawa nie przyznaje uprawnień kombatanckich osobom, które wspierały walkę z hitlerowskim najeźdźcą, ale nie działały w warunkach opisanych w jej przepisach. Jego zdaniem, przepis art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach, za działalność kombatancką uznaje pełnienie służby w wymienionych w nim formacjach. Zatem wymaga sformalizowania działalność w ramach tychże formacji, a wskazywana przez odwołującego działalność tym kryteriom nie odpowiada.

W skardze na decyzję ostateczną skarżący ponowił zarzuty zawarte w odwołaniu. kwestionując twierdzenia zawarte. W uzasadnieniu polemizował z wykładnią sądów administracyjnych jako nieadekwatną do okresu okupacji. Wskazał, że w okresie okupacji nikt nie posługiwał się ustawami i regulaminem wojskowym. Podniósł, że jako syn dowódcy oddziału Armii Krajowej pełnił jako jedyny rolę gońca. i mimo młodego wieku był wielokrotnie zatrzymywany i rewidowany przez Niemców i Ukraińców. Według skarżącego to właśnie jego małoletniość predestynowała go do pełnienia wskazanych funkcji.

W dopowiedzi na skargę strona przeciwna wniosła o jej oddalenie podtrzymując w całości argumentację zawartą w uzasadnieniu decyzji ostatecznej. Dodatkowo za budzącą wątpliwości uznała fakt późnego wystąpienia skarżącego z wnioskiem o przyznanie uprawnień kombatanckich.

W piśmie procesowym z dnia 28 stycznia 2008 r. skarżący naświetlił nowe okoliczności fatyczne dotyczące jego działalności na rzecz Armii Krajowej, szczegółowo opisując wydarzenia o charakterze militarnym, w których brał udział w okresie okupacji. W szczególności wskazał, że po złożeniu przysięgi wiosną 1944 r. nadano mu pseudonim "K.".

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z dyspozycją przepisu art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. z 1997 r. Nr 142, poz. 950 ze zm.) źródłem uprawnień kombatanckich są: działalność kombatancka określona w art. 1 ust. 2, zrównana z nią działalność określona w art. 2 oraz represje oznaczone w art. 4 tej ustawy". O spełnieniu warunków, o których mowa w art. 21 ustawy o kombatantach, orzeka zgodnie z dyspozycją art. 22 ustawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie udokumentowanego wniosku zainteresowanej osoby oraz rekomendacji stowarzyszenia właściwego dla określonego rodzaju represji. Z treści przedmiotowego wniosku inicjującego postępowanie administracyjne wynika, że ubieganie się o przyznanie uprawnień kombatanckich oparte jest na twierdzeniu pełnienia przez stronę funkcji łącznika w podziemnej organizacji. W tym miejscu przytoczyć należy brzmienie przepisu art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach, według którego działalnością kombatancką stanowiącą tytuł do uprawnień kombatanckich jest m.in. pełnienie służby wojskowej w polskich podziemnych formacjach i organizacjach, w tym w działających w ramach tych organizacji oddziałach partyzanckich w okresie wojny 1939-1945. Ustawa o kombatantach nie precyzuje pojęcia "pełnienie służby". W celu wyjaśnienie znaczenia tego sformułowania na gruncie ustawy o kombatantach niezbędne jest odwołanie się do utrwalonego już w tym zakresie orzecznictwa sądowo-administracyjnego , w którym przyjęto ,że " służba" w rozumieniu przepisów ustawy o kombatantach , to służba w ruchu oporu tożsama z prowadzeniem w sposób zorganizowany i systematyczny działalności przeciwko okupantowi , w zasadniczej postaci zaś to zorganizowana forma walki w ramach oddziałów partyzanckich utworzonych na wzór wojskowy i stosujących dyscyplinę wojskową , jakkolwiek mogąca się wyrażać również w wykonywaniu wyłącznie funkcji usługowych, ale zawsze jednak uzależniona od przynależności do określonej formacji , wyrażającej się w podporządkowaniu służbowym, wyznaczeniu wojskowego stanowiska i wykonywaniu określonych czynności ( por. wyrok WSA w Lublinie sygn. akt IISA/Lu 859/04) .

Z treści przepisu art. 22 ust. 1 powołanej na wstępie ustawy wynika, że obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie uprawnień kombatanckich spoczywa na osobie zainteresowanej, jednakże nie zwalnia to organu od obowiązku podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 kpa). Organ ma obowiązek zebrania całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 kpa) i oceny tego materiału w ramach swobodnej oceny dowodów określonej w art. 80 kpa. Wyrazem tej oceny powinno być uzasadnienie prawne i faktyczne decyzji, uwzględniające wymagania określone w art. 107 § 3 kpa. W ocenie Sądu organ orzekający w mniejszej sprawie uchybił wymienionym wyżej zasadom postępowania administracyjnego , albowiem niedostatecznie wnikliwie przeanalizował wszystkie ujawnione okoliczności sprawy. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji motywem odmowy przyznania wnioskodawcy uprawnień kombatanckich był jego wiek oraz charakter spełnianych przez niego w okresie działań wojennych czynności, które to okoliczności – w ocenie organu - świadczą o tym, że nie pełnił on służby w organizacji konspiracyjnej w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach, lecz wykonywał na jej rzecz czynności pomocnicze , ograniczające się do przenoszenia informacji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie podzielił szeroko prezentowanej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji linii orzeczniczej sądów administracyjnych, wedle której wiek dziecięcy będący przeszkodą do wstąpienia do organizacji formacji zbrojnej, wyklucza zarazem pełnienie w niej służby i nie pozwala na przyznanie uprawnień kombatanckich (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie sygn. akt V SA/Wa 1052/04, Lex 162187). Zaakceptował natomiast pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 26 stycznia 2005 r. sygn. akt II SA/Lu 859/04 i zaaprobowany w wyroku Naczelnego sądu Administracyjnego z dnia 8 grudnia 2005 r. (sygn. akt II OSK 416/05), wedle którego kryterium wieku przy przyznawaniu statusu kombatanta nie ma znaczenia normatywnego, bowiem tego rodzaju ograniczenia, czy też warunku nie formułuje obowiązująca ustawa o kombatantach, a więc nie może być podstawowym i decydującym kryterium dla odmowy przyznania uprawnień kombatanckich.

Natomiast ma rację organ , kiedy twierdzi ,że pełnienie służby związane było ze złożeniem przysięgi, uzyskaniem pseudonimu, stopnia wojskowego i stałego przydziału mobilizacyjnego. Jednakże w ślad za tą trafną tezą organ w ogóle nie odniósł się do twierdzeń strony w tym zakresie i przedłożonych przez nią dowodów. Zarówno bowiem z treści wniosku, życiorysu jaki i odwołania strony wynika, że wiosną 1944 r. złożyła ona przysięgę ( ślubowanie). Tę okoliczność potwierdziło oświadczenie jednego ze świadków W. K. Wprawdzie w uzasadnieniu skarżonej decyzji organ wspomina o złożeniu przez skarżącego ślubowania , lecz przypisał normatywne znaczenie przesłance wieku wnioskodawcy, która w istocie nie ma prawnego znaczenia . W tym zakresie jedynie na marginesie wskazać należy, że powołana przez organ instrukcja gen. Kazimierza Sosnkowskiego z dnia 4 grudnia 1939 r., w której wskazano kryterium wieku jako warunek członkostwa w Armii Krajowej, nie jest aktem normatywnym i powoływanie jej - nawet pośrednio - jako jednej z podstaw odmowy przyznania uprawnień kombatanckich jest niedopuszczalne. Tym bardziej, że nie sposób wykluczyć odstępstw od tej instrukcji w zakresie wymaganego wieku od członka Armii Krajowej, powodowanych realiami walki konspiracyjnej, a z kolei odstępstwa tego rodzaju nie mogą skutkować negatywnymi konsekwencjami w postaci odmowy przyznania uprawnień kombatanckich dla osób, które w wieku poniżej lat 17, faktycznie pełniły służbę w polskich organizacjach podziemnych . Jednocześnie organ bez ustosunkowania się pominął oba zaoferowane przez stronę oświadczenia świadków S. K. i W. K. z których wynika, że skarżący posiadał stopień wojskowy szeregowca oraz pseudonim "K.". Pominięcie przez organ istotnych okoliczności sprawy, potwierdzających tezę strony świadczy o wybiórczej i niekompletnej ocenie materiału dowodowego , co czyni skutecznym zarzut pod adresem organu wydania decyzji naruszeniem art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 kpa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny nie podzielił również stanowiska organu , uznającego ,że wykonywanie funkcji pomocniczych wyklucza pełnienie służby w organizacjach bądź formacjach zbrojnych. W tym zakresie na pełną aprobatę zasługuje pogląd zaprezentowany w cytowanym już wyżej wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, przyjmujący że służba w rozumieniu przepisów ustawy o kombatantach może wyrażać się również w wykonywaniu wyłącznie funkcji usługowych. W związku z tym przyjmowanie a priori przez organ ,że wykonywanie tych czynności przez osobę ubiegająca się o uprawnienia kombatanckie wyklucza pełnienie służby jest również nieuprawnione. Pozbawiony doniosłości prawnej jest także argument strony przeciwnej o późnym wystąpieniu skarżącego z wnioskiem o przyznanie uprawnień kombatanckich.

Konkludując organ administracji powinien ponownie przeprowadzić postępowanie wyjaśniające w kierunku wskazanym przez Sąd, dokonać ewentualnie ustaleń których potrzeba wyłoni się w trakcie postępowania i swoje ustalenia faktyczne ocenić zgodnie z wymogami procedury administracyjnej. Uchylenie decyzji z podanych wyżej przyczyn nie przesądza rzecz jasna w żadnym stopniu kształtu przyszłej decyzji.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) należało orzec jak w sentencji. W przedmiocie kosztów orzeczono na podstawie art. 200 powołanej wyżej ustawy.