Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 1311/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2014-02-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3, ust. 3a, ust. 3b
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 21 lutego 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Alberciak, Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Łuczyńska (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski, , Protokolant Pomocnik sekretarza – Bartosz Adamus, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 lutego 2014 roku sprawy ze skargi W. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego W. K., kwotę 257 (dwieście pięćdziesiąt siedem) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

III SA/Łd 1311/13

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] Nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267) w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję Nr [...] z dnia [...]r., odmawiającą W.K. umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres od 05.05.2003 do 05.05.2010r.

Powyższe rozstrzygnięcie wydano w następującym stanie faktycznym:

Wnioskiem z dnia 3 lipca 2013r. W.K. wystąpił o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres od 05.05.2003 do 05.05.2010r. Wyjaśnił, że w okresie prowadzenia działalności gospodarczej był jednocześnie zatrudniony na podstawie umowy o pracę i był przekonany, że nie ma obowiązku przekazywania składki na FUZ z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Podniósł, że w dniu 28 czerwca 2013r. otrzymał decyzje w trybie ustawy z dnia 9 listopada 2012r. Warunkiem jednak umorzenia składek na podstawie tej decyzji jest brak zadłużenia w opłacie składek, które w świetle tej decyzji wydanej w trybie powyższej ustawy nie podlegają umorzeniu, co rodzi obowiązek zapłaty składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 05.05.2003 do 05.05.2010r. Wskazał na trudną sytuację finansową i zdrowotną zarówno swoją jak i żony. Podniósł, że aktualnie pracuje, a jego wynagrodzenie wynosi 1.774,00 zł brutto. Żona do dnia 30 kwietnia 2013r. otrzymywała rentę, ale aktualnie jest osobą bezrobotną z prawem do zasiłku. Podkreślił, że koszty utrzymania mieszkania oraz posiadane zobowiązania kredytowe w tym kredytu hipotecznego, wynoszą 1.116 zł. Trudna sytuacja finansowa wymusza rezygnację z zakupu lekarstw mimo, że obydwoje z żoną muszą się leczyć z uwagi na występujące schorzenia. Żona jest po dwóch operacjach kręgosłupa i udarze mózgu, legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Skarżący podkreślił, że również posiada orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności. Podniósł, że z uwagi na trudną sytuację finansową nie zgłosił się na operację kręgosłupa mimo posiadanego skierowania z obawy o utratę zarobków i pozostanie bez środków do życia.

Pismem z dnia 10 lipca 2013r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych zawiadomił W.K., że zgodnie z art. 10 Kpa ma on prawo do czynnego uczestnictwa w toczącym się postępowaniu wyjaśniającym, a przed wydaniem decyzji do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Wnioskodawcy przedstawiono również przepisy, na podstawie których jest możliwe umorzenie należności z tytułu składek.

Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego w dniu 2 września 2013r. Zakład wydał decyzję Nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres od 05.05.2003 do 05.05.2010r.

W uzasadnieniu decyzji organ powołał brzmienie art. 28 ust. 3, ust. 3a i ust. 3b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

W ocenie Zakładu nie ma podstaw do umorzenia W. K. należności z tytułu składek w oparciu o obowiązujące przepisy prawne. Fakt, iż skarżący aktualnie ma kłopoty zdrowotne nie jest przez Zakład kwestionowany. Jednocześnie jednak oceniając zasadność umorzenia składek w kontekście ustalonego stanu faktycznego i obowiązujących przepisów Zakład nie znalazł podstaw do umorzenia zobowiązań pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W ocenie Zakładu w oparciu o informacje wynikające z oświadczenia majątkowego skarżącego można przypuszczać, że spłata całości zadłużenia wraz z należnymi odsetkami byłaby możliwa po podjęciu przez żonę skarżącego pracy zawodowej. W odniesieniu do posiadanych zobowiązań kredytowych Zakład stwierdził, że należności z tytułu składek są zobowiązaniami publicznoprawnymi mającymi pierwszeństwo przed spłatą zobowiązań cywilnoprawnych jakimi są zobowiązania kredytowe. Zakład uznał, że nieznajomość prawa, na którą powołuje się wnioskodawca nie może uzasadniać umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. Obowiązek zapoznania się z przepisami prawa ciąży bowiem na osobie prowadzącej działalność gospodarczą, a niewiedza w zakresie obowiązujących przepisów prawa świadczy o braku zainteresowania tą sferą działalności ze strony prowadzącego działalność gospodarczą. Zakład podkreślił rolę ZUS w zapewnieniu wpływu środków do budżetu Państwa i stwierdził, że nie można z instytucji umorzenia czynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia z obowiązku uregulowania zobowiązań. Z uwagi na uznaniowy charakter decyzji o umorzeniu zadłużenia nawet w sytuacjach wystąpienia okoliczności wynikających z ważnego interesu strony, organ rentowy nie jest bezwzględnie zobowiązany do umorzenia zobowiązań wynikających z tytułu nieopłaconych składek.

We wniosku z dnia 16 września 2013r. W.K. zwrócił się z prośbą do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy i umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek. Argumentował, że organ winien rozpatrzeć jego wniosek w oparciu o aktualną sytuację finansową i zdrowotną jego i jego rodziny, a nie uzależniać rozstrzygnięcia od zdarzeń przyszłych i niepewnych takich jak ewentualne podjęcie pracy przez ciężko chorą współmałżonkę. Nie można również zdaniem skarżącego bezzasadnie zakładać, że stan zdrowia jego i żony ulegnie znacznej poprawie lub że sytuacja finansowa się zmieni skoro nie ma ku temu racjonalnych podstaw. Założenia ZUS mają charakter hipotetyczny i jako takie nie odnoszą się do sytuacji finansowej w jakiej znajduje się skarżący. Skarżący podniósł, że Zakład przez wiele lat nie egzekwował należnych mu zobowiązań i nie informował skarżącego o rosnącym zadłużeniu. W aktualnej sytuacji życiowej i finansowej konieczność spłacania zaległych składek wraz z odsetkami pozbawi skarżącego całkowicie środków do życia. Rozstrzygnięcie organu stoi wobec powyższego w sprzeczności z zasadą rozpoznawania sprawy z uwzględnieniem zarówno interesu strony jak i interesu Państwa.

Po przeanalizowaniu całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych w dniu [...] wydał decyzję utrzymującą w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...].

W uzasadnieniu organ ponownie wskazał, iż w sytuacji, w jakiej znajduje się W.K. nie ma podstaw do umorzenia należności z tytułu składek w oparciu o obowiązujące przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Umorzenie należności jest instytucją o charakterze wyjątkowym i tylko w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności możliwe jest podjęcie decyzji o umorzeniu. Ciężar wykazania tych okoliczności należy do osoby zobowiązanej.

W ocenie ZUS decyzja organu pierwszej instancji wydana została prawidłowo. Rozpatrując wniosek o umorzenie należności Zakład uwzględnił wszystkie powołane przez wnioskodawcę argumenty. Zgodnie z obowiązującymi przepisami należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności, a pomimo braku całkowitej nieściągalności w wyjątkowych przypadkach, gdy osoba zobowiązana wykaże, że nie ma żadnej możliwości wywiązać się ze zobowiązań wobec ZUS. Oceniając ponownie sytuację finansową Zakład stwierdził, że analiza dochodów skarżącego w relacji do ustalonej kwoty minimum socjalnego, prowadzi do wniosku, że dochód dyspozycyjny rodziny jest ujemny. Zakład uznał, że zawarte w zaskarżonej decyzji stwierdzenie o możliwości spłaty zadłużenie po podjęciu przez współmałżonkę pracy zawodowej nie ma charakteru hipotetycznego. Żona skarżącego jest bowiem zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w Ł., co oznacza, że wyraziła gotowość podjęcia zatrudnienia i ma obowiązek jego podjęcia w przypadku otrzymania oferty pracy. Również sytuacja zdrowotna skarżącego i jego żony nie uzasadnia umorzenia zaległych należności skoro mimo kłopotów zdrowotnych , których zakład nie kwestionuje skarżący jest zatrudniony na umowę o pracę, a jego żona wyraziła gotowość podjęcia zatrudnienia rejestrując się w Powiatowym Urzędzie Pracy. Zakład nie uwzględnił również argumentów dotyczących obciążenia skarżącego zobowiązaniami kredytowymi uznając, że jako zobowiązania cywilnoprawne nie mogą wpływać na obowiązek regulowania mających pierwszeństwo zobowiązań publicznoprawnych. W sytuacji skarżącego oznacza to powinność podjęcia działań zmierzających do zmiany struktury ponoszonych wydatków z zachowaniem priorytetu należności publicznoprawnych. Ustalając sytuację finansową skarżącego Zakład zwrócił się również do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł.. Z uzyskanych informacji wynika, że rodzina nie korzysta z pomocy Ośrodka. W ocenie Zakładu fakt ten przemawia za tym, że gospodarstwo domowe prowadzone jest w ramach posiadanych funduszy i Państwo nie ponosi dodatkowych kosztów związanych z koniecznością pomocy rodzinie. Za nieuzasadnioną Zakład uznał argumentację dotyczącą braku informacji ze strony organu o ciążących na skarżącym zobowiązaniach i braku ich egzekwowania przez wiele lat. Zakład powtórzył w tym względzie uzasadnienie decyzji wydanej w I instancji, że obowiązek posiadania wiedzy na temat obowiązujących przepisów prawa obciąża zobowiązanego. Ponoszenie zaś konsekwencji negatywnych rezultatów prowadzonej działalności jest rzeczą oczywistą i społecznie uzasadnioną. Reasumując, Zakład podkreślił że sytuacja w której znajduje się skarżący nie musi być permanentna i nie stanowi wystarczającej przesłanki do umorzenia należności w oparciu o obowiązujące przepisy.

Na powyższą decyzję W.K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:

- art. 7, 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postepowania administracyjnego polegające na niepodjęciu wszelkich działań niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, rozpatrzeniu materiału dowodowego w sposób powierzchowny i wybiórczy z pominięciem faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy oraz poprzez niewyjaśnienie dlaczego w ocenie organu sytuacja w jakiej znalazł się skarżący "nie musi być permanentna", a tym samym ma charakter przejściowy,

- art. 8, art. 11 i art. 107 Kpa poprzez nienależyte uzasadnienie decyzji pod względem prawnym i faktycznym – z uwagi na zawarte w nim twierdzenia nie odnoszące się do aktualnej sytuacji skarżącego, a także nierozważenie skutków prawnych jakie dla skarżącego wywoła rozstrzygnięcie,

- naruszenie prawa materialnego w szczególności art. 28 ust. 3 oraz 3a ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne – przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji uznanie, że powołane przepisy nie odnoszą się do sytuacji w której znalazł się skarżący.

Podnosząc powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, a także poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

Nadto skarżący wniósł o przeprowadzenie dowodów uzupełniających, które w wyniku zmiany stanu faktycznego po wydaniu zaskarżonej decyzji nie mogły być przedstawione organom ZUS - w postaci decyzji Starosty [...] z dnia [...]r. o utracie przez E.K. prawa do zasiłku dla bezrobotnych z dniem 10 listopada 2013r., pisma Zastępcy Dyrektora Powiatowego Urzędu Pracy w Ł. z dnia 13.11.2013r. informującego o braku ofert pracy dla osób ze schorzeniem narządów ruchu takimi jak u E.K..

W uzasadnieniu skarżący powtórzył argumentację zawartą w odwołaniu, akcentując ciężką sytuacje życiową i zdrowotną. Wskazał na brak realnych możliwości spłaty tak wysokiego zadłużenia

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń społecznych wniósł o jej oddalenie powtarzając stanowisko i argumenty powołane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.

Na rozprawie, która odbyła się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi w dniu 21 lutego 2014r., pełnomocnik skarżącego popierał skargę i ponownie wnosił o przeprowadzenie dowodów uzupełniających z dokumentów na które wskazywał w skardze. Oświadczył, że kredyt hipoteczny został zaciągnięty przez skarżącego na zakup mieszkania w 1997 roku na 30 lat. Postanowieniem podjętym na rozprawie Sąd oddalił wniosek dowodowy pełnomocnika skarżącego.

Pełnomocnik organu wnosił o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz. U. Nr 153, poz. 1269). W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c i pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – tekst jedn. Dz. U. z 2012r. poz. 270; powoływanej dalej jako "p.p.s.a.").

Rozpoznając niniejszą sprawę w ramach powyższych przepisów i w oparciu o akta sprawy Sąd dopatrzył się naruszenia przepisów skutkujących taką wadliwością zaskarżonej decyzji, która wymagała jej wyeliminowania z obrotu prawnego.

Granice niniejszej sprawy nakreślone zostały we wniosku skarżącego z dnia 3 lipca 2013r., którym wszczęte zostało postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 5 maja 2003 do 5 maja 2010r. Skarżący prowadząc działalność gospodarczą i będąc jednocześnie zatrudniony na umowę o prace, nie wiedział, jak stwierdził we wniosku, że w takiej sytuacji również powinien odprowadzać składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Podkreślić wypada, że w ustalonym stanie faktycznym, zgodnie z ostateczną decyzją nr [...] z dnia [...]. skarżący nie był uprawniony do skorzystania z umorzenia zaległych zobowiązań w trybie ustawy z dnia 9 listopada 2012r.

Podstawą materialnoprawną rozstrzygnięcia były przepisy ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009, nr 205, poz.1585 j. t. z późn. zm., dalej "ustawa") oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365, dalej "rozporządzenie"). Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy należności z tytułu składek - mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach enumeratywnie wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. W przepisie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. ustawodawca wskazał siedem przypadków, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia, gdyż w tym względzie organ działa w ramach tzw. uznania administracyjnego. Natomiast przy braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek.

Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Dotyczy to jednakże wyłącznie należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek (definicję ustawową płatnika składek zawiera art. 4 pkt 2 u.s.u.s.). Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 rozporządzenia gdzie jako przesłanki umożliwiające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wskazane zostały okoliczności związane z wykazaniem przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny.

Na wstępie należy wskazać, iż Zakład uznał, że w sprawie niniejszej nie wystąpiła przesłanka umorzenia należności z uwagi na ich całkowitą nieściągalność. Zakład wskazał, że zadłużenie figurujące na koncie skarżącego niej jest objęte postępowaniem egzekucyjnym, istnieje możliwość wdrożenia postępowania egzekucyjnego do wynagrodzenia za pracę, brak jest więc podstaw prawnych do umorzenia należności w oparciu o wskazane kryterium. Ponadto Zakład przeanalizował przesłanki określone w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, tj. umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności na zasadach określonych w rozporządzeniu i również nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku strony.

Na wstępie rozważań należy wskazać, że sąd podziela utrwalony w orzecznictwie pogląd, który zaprezentowano w zaskarżonej decyzji, iż decyzje w przedmiocie umorzenia należności o charakterze publicznoprawnym, w tym należności z tytułu składek są decyzjami podejmowanymi w sferze uznania administracyjnego. Należy jednak zwrócić uwagę, iż ta okoliczność nie zwalnia organu od zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, jego rozpatrzenia, a w konsekwencji uzasadnienia swego stanowiska. Jeżeli organ odmawia umorzenia należności w uzasadnieniu decyzji powinien wskazać na konkretne okoliczności, które zdaniem organu przemawiają za takim rozstrzygnięciem wraz z konkretnymi wyliczeniami. Sąd, który bada legalność decyzji podejmowanej w sferze uznania administracyjnego musi mieć możliwość oceny przesłanek, którymi ten organ się kierował przyjmując, że odmowa umorzenia zaległych należności nie spowoduje drastycznego pogorszenia się sytuacji materialnej skarżącego. Sąd bada bowiem czy decyzja zawiera należyte ustalenie stanu faktycznego sprawy, czy prawidłowo interpretuje zastosowane do tego stanu faktycznego przepisy prawa oraz czy zawiera wyczerpujące uzasadnienie stanowiska organu.

Uznanie administracyjne nie powinno oznaczać dowolności, czemu służą określone przez ustawodawcę dyrektywy wyboru. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego sprawy stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (zob. wyrok NSA z dnia 10 października 2007 r., II GSK 176/07, LEX nr 399183). Dodatkowo należy podkreślić, że również w postępowaniu przed organami ZUS obowiązuje podstawowa zasada postępowania administracyjnego w świetle której w toku postępowania organy administracji stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

Z normatywnej zasady, że należności z tytułu składek mogą być umarzane, wynika, iż obowiązkiem organu jest - niezależnie od tego czy podejmuje pozytywną albo negatywną decyzję w tym przedmiocie - dokładnie przeanalizować sytuację majątkową (finansową) oraz rodzinną strony oraz wyjaśnić na czym opiera się prognoza (założenie), że zaległe składki zostaną w przyszłości uregulowane (bądź nie). W sytuacji, kiedy organ odmawia umorzenia należności, to jego obowiązkiem jest wskazać wyraźnie, co jest podstawą prognozy, że należność będzie przez dłużnika uregulowana w dalszej lub bliższej perspektywie. Wyjaśnienia w tym zakresie są niezbędne, nie tylko z uwagi na konstrukcję art. 28 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ale również ze względu na wymagania stawiane przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (określone w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80).

Wprawdzie, co do zasady, Sąd zgadza się ze stanowiskiem organów orzekających w sprawie, że prowadzący działalność gospodarczą jest zobowiązany do zapoznania się z obowiązującymi przepisami, a skutki finansowe działalności zobowiązanego nie mogą być przerzucone na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Godzi się jednak w tym miejscu podnieść, że to właśnie w stosunku do płatników składek ( a więc m.in. osób prowadzących działalność gospodarczą) ustawodawca nakazał w toku postępowania w sprawie umorzenia należności względem ZUS analizować sytuację zobowiązanych w aspekcie przesłanek wynikających z ww. rozporządzenia, mimo braku całkowitej nieściągalności, co oznacza, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia zaległości wskazanych osób w sytuacji szczególnie uzasadnionej i niezawinionej przez osobę chcącą z tej instytucji skorzystać.

W ocenie Sądu dokonana przez organ ocena stanu faktycznego jest pobieżna i sprowadza się w zasadzie do stwierdzenia, że mimo trudnej sytuacji skarżącego jego wniosek nie może zostać uwzględniony, bowiem mimo wszystko niespełnione są przesłanki umorzenia zadłużenia. Tymczasem w sytuacji gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności "w uzasadnionych przypadkach" oraz w przypadku zaistnienia okoliczności wskazanych w § 3 ust. 1 pkt 1 cyt. rozporządzenia, organ odmawiając zastosowania tych instytucji jest zobowiązany wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania jej w sposób szczególny. Organ nie przeprowadził analizy sytuacji materialnej skarżącego uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb, całkowicie odrywając się od istoty ubezpieczenia społecznego, a w szczególności jego funkcji ochronnej. Organ nie skonfrontował sytuacji materialnej skarżącego z wysokością zaległej należności i nie wskazał dochodów wnioskodawcy, które - jego zdaniem - byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia, którego wniosek o umorzenie dotyczy. Organ nie przedstawił wyczerpującej analizy dochodów i wydatków rodziny zobowiązanego w kontekście twierdzenia o możliwości regulowania zadłużenia wobec ZUS. Wręcz przeciwnie Zakład ponownie rozpoznając sprawę stwierdził, że mając na uwadze ustalone minimum socjalne dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego, dochód dyspozycyjny rodziny jest ujemny (strona 3 uzasadnienia zaskarżonej decyzji). Poprzestał jednak na tym wniosku, nie odnosząc się w dalszej części decyzji jaki to ma wpływ w kontekście możliwości płatniczych skarżącego i uregulowania zaległych zobowiązań. Nie może budzić żadnych wątpliwości, że oprócz wskazanych w oświadczeniu majątkowym wydatków na utrzymania mieszkania i spłatę kredytów skarżący i jego żona muszą ponosić choćby wydatki na wyżywienie i ubranie. Skarżący oświadczył, że mimo, że obydwoje z żoną są schorowani (żona skarżącego posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności, a skarżący lekki), nie wykazali wydatków na leki bowiem nie stać ich na ich zakup. Sąd nie dopatrzył się w aktach administracyjnych sprawy materiału dowodowego, który wskazywałby na to, że organ brał on pod uwagę również to, czy spłata zadłużenia w dłuższym okresie czasu nie spowoduje sytuacji, iż po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi dla zachowania podstawowych potrzeb życiowych (wyżywienie, utrzymanie mieszkania, ubranie oraz inne). W dacie wydawania decyzji skarżący był wprawdzie zatrudniony, a jego żona otrzymywała zasiłek dla bezrobotnych, jednak organ w żaden sposób nie odniósł się do faktu, iż obydwoje są osobami legitymującymi się ustalonym stopniem niepełnosprawności i jakie to ma znaczenie przy prognozie możliwości spłaty zadłużenia. Zakład wręcz stwierdził, że widzi możliwość spłacenia całości zadłużenia wraz z odsetkami (na dzień wydania decyzji kwota 26.341,63 zł) po podjęciu przez żonę skarżącego pracy zawodowej. Organ opiera swoje stanowisko na fakcie rejestracji żony skarżącego w PUP, co oznacza jej gotowość i obowiązek podjęcia każdej zaoferowanej przez PUP w Ł. pracy. Nie można jednak tracić z pola widzenia faktu, że skarżąca jest osobą po udarze mózgu, przebytej operacji kręgosłupa i posiada stwierdzony umiarkowany stopień niepełnosprawności, co powoduje, że może skorzystać tylko z ofert pracy w ograniczonym zakresie. Faktem powszechnie znanym jest problem znalezienia pracy przez osoby absolutnie zdrowe i dyspozycyjne. Organ nie wykazał, że w takiej sytuacji jakiej znajduje się żona skarżącego twierdzenie o możliwościach spłacenia całości zadłużenia skarżącego po podjęciu przez jego żonę pracy zawodowej jest realne i oparte na zasadzie logiki i doświadczenia życiowego. W ocenie sądu ocena organu jest więc w tym zakresie dowolna i narusza art. 7, 77 K.p.a., a co za tym idzie przywołane przez organ przepisy prawa materialnego w szczególności § 3 ust. 1 pkt 1 cyt. rozporządzenia. Również stan zdrowia samego skarżącego zostały skwitowane przez organ stwierdzeniem, że organ nie kwestionuje i nie bagatelizuje tych okoliczności, bez uzasadnienia jak w tym kontekście organ widzi realną możliwość spłaty tak wysokiego zadłużenia. Tym bardziej, że w orzecznictwie podkreśla się, że samo prawdopodobieństwo uzyskania dochodów należy uznać za niewystarczające dla celów wykazania możliwości spłaty zadłużenia. Nie chodzi bowiem o wykazanie potencjalnej możliwości uzyskania dochodu, ale o uprawdopodobnienie, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia.

Również argumentacja Zakładu, który akcentuje pierwszeństwo spłaty zadłużenia o charakterze publicznoprawnym przed regulowaniem obowiązków płatniczych z tytułu zaciągniętych przez skarżącego kredytów i widzi możliwość spłaty składek poprzez zmianę struktury ponoszonych wydatków z zachowaniem priorytetu dla należności publicznoprawnych, nie jest zdaniem sądu przekonywującym uzasadnieniem odmowy umorzenia należności w kontekście ustalonego stanu faktycznego. Z powyższych wywodów Zakładu płynie bowiem wniosek, że organ widzi możliwość spłaty zobowiązań składkowych kosztem spłacanych kredytów. Należy mieć jednak na uwadze, że jak wynika z wyjaśnień pełnomocnika skarżącego złożonych na rozprawie, skarżący spłaca kredyt hipoteczny zaciągnięty w 1997 roku na trzydzieści lat, na zakup mieszkania w którym aktualnie mieszka wraz z żoną. Oznacza to, że kredyt ten został zaciągnięty jeszcze przed datą rozpoczęcia przez skarżącego działalności gospodarczej w innych realiach finansowych i zdrowotnych skarżącego i jego żony, a mieszkanie jest jedynym centrum życiowym skarżącego i jego rodziny. Nie jest to dom jednorodzinny, ale mieszkanie o powierzchni 39 m2. Zapewne spłata zaległości wobec Zakładu korzysta z pierwszeństwa, jednak trudno sobie wyobrazić, że uregulowanie zobowiązań względem ZUS umożliwi pozbawienie skarżącego mieszkania, a tym samym podstawowych warunków egzystencji, do czego zapewne doprowadzi niespłacanie kredytu. Podkreślić należy, iż stan finansowy i majątkowy dłużnika może stanowić samoistną przesłankę umorzenia zaległości, dlatego też należało szczegółowo rozważyć czy egzekucja należności nie doprowadzi do niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb jego rodziny oraz konieczności korzystania z pomocy społecznej. Jednocześnie sytuacja, w której zapłata zaległości spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym. W tym kontekście nie stanowi uzasadnienia stanowiska organu twierdzenie, że skarżący mimo bardzo trudnej sytuacji materialnej nie korzysta ze środków pomocy społecznej.

Sąd Najwyższy w swoich uchwałach i wyrokach odnosząc się do zakresu i kryteriów dokonywanej kontroli decyzji wydawanych w granicach uznania administracyjnego stwierdził w uchwale z dnia 6 maja 2004 r. (sygn. akt II UZP 6/04), że "Zakres kognicji sądu nie ogranicza się jedynie, wobec uznaniowego charakteru decyzji, do oceny, czy zostały zachowane przesłanki formalne wymagane przepisami k.p.a. Zgodnie bowiem z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2000 r. III UZP 15/00 (OSNAPiUS 2000, nr 23, poz. 864) decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiająca umorzenia w całości lub w części należności z tytułu składek, podlega merytorycznej kontroli sądu. Oznacza to, że do kompetencji sądu należy merytoryczna ocena zasadności wydanej i podlegającej zaskarżeniu decyzji, w tym odmawiającej umorzenia w całości lub w części należności z tytułu składek (...) na podstawie przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 2 i 3 ustawy (...) posiłkując się w tym zakresie przepisami rozporządzenia (...) z dnia 31 lipca 2003 r." Ponadto Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 lipca 2006 r. sygn. akt II UK 241/05 (OSNP 2007, nr 13-14, poz. 203) nie zgodził się z zarzutem ZUS, że stwierdzenie ustawodawcy dotyczące możliwości umorzenia składek przez Zakład wyłącza sądową kontrolę przesłanek warunkujących wydanie decyzji o ich umorzeniu, sprowadzając tę kontrolę tylko do formy decyzji i zachowania zasad postępowania. Jeszcze wyraźniej w tej kwestii wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 maja 2007 r. sygn. akt UK 216/06 (OSNP 2008, nr 13-14, poz. 202), stwierdzając, że "Nawet, jeżeli występuje któraś z wymienionych w art. 28 ust. 2 sytuacji Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie ma obowiązku umorzenia należności, jeżeli uzna, że istnieje szansa na ich wyegzekwowanie (...) Sąd mógł więc badać, czy nieskorzystanie przez wierzyciela z prawa umorzenia należności nie krzywdzi dłużnika".

Przy ocenie decyzji ZUS należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika. NSA w wyroku z dnia 20 marca 2007 r. sygn. akt II GSK 345/06 (Lex nr 321267) podkreślił, że "(...) gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności - w uzasadnionych wypadkach - organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowanie jej w sposób szczególny (...) Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa, nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (...) norma prawna, która dopuszcza umorzenie należności w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, wobec permanentnie niezadowalającego stanu finansów ubezpieczeń społecznych, nie znalazłaby w praktyce w ogóle zastosowania. Takie rozumienie byłoby natomiast sprzeczne ze społeczną funkcją omawianej instytucji prawnej".

Działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 k.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Przy wydawaniu zaskarżonej decyzji nie rozważono możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącego, dając z nieznanych powodów prymat interesowi społecznemu. Podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga by interes społeczny i słuszny interes obywatela (często sprzeczne) zostały należycie wyważone. Temu celowi służy analiza sytuacji materialnej zobowiązanego, uwzględniająca również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego. Należy przy tym wziąć pod uwagę, że od kwoty należności głównej naliczane są odsetki , co powoduje dalsze zwiększanie kwoty zobowiązania pomimo ewentualnego wdrożenia egzekucji. Należy przy tym rozważyć, czy sytuacja majątkowa skarżącego jego stan zdrowia i stan zdrowia jego żony w połączeniu z wysokością zadłużenia nie prowadzi do sytuacji gdy pomimo prowadzenia postępowania egzekucyjnego zobowiązanie nie tylko nie będzie spłacone, ale będzie nadal narastać.

Nie negując uprawnienia organu orzekającego w sprawach umorzenia należności z tytułu składek do swobodnego wyboru rozstrzygnięcia, nie można tracić z pola widzenia faktu, iż wprawdzie w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), ocena ta nie może być jednak sprzeczna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Organ pominął w swoich rozważaniach niezbędne koszty utrzymania w postaci kosztów wyżywienia i ubrania oraz leków. Nie wykazał, że szczegółowa analiza dochodów i wydatków skarżącego w odniesieniu do określonego na ten okres minimum socjalnego uzasadnia stanowisko organu.

W świetle powyższego za nieuzasadnione i gołosłowne należy uznać twierdzenia organu, który widzi możliwość pomniejszenia będących w dyspozycji skarżącego środków o kwoty z tytułu spłaty zaległości, bez uszczerbku dla realizacji podstawowych potrzeb rodziny.

Rozpoznając ponownie sprawę organ winien ocenić materiał dowodowy, zgodnie ze wskazaniami Sądu, tj. przeprowadzić, zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 7, 77 i 80 K.p.a. szczegółową analizę dochodów i wydatków skarżącego w odniesieniu do określonego na ten okres minimum socjalnego uwzględnić wiek i stan zdrowotny skarżącego i jego rodziny w kontekście realnej możliwości podjęcia zatrudnienia i spłaty zadłużenia, a następnie w oparciu o całość zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, rozpatrzyć wniosek skarżącego o umorzenie należności składkowych w oparciu o powołane normy prawa materialnego, a wnioski przedstawić w uzasadnieniu decyzji spełniającym wymagania art. 107 § 3 K.p.a.

Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w sentencji w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. O kosztach orzeczono stosownie do art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.

d.cz.