Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 371/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2020-05-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7,77 par. 1 art. 79a par. 1 i 2,80,107 par. 3
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2017 poz 1952
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Grzegorz Saniewski Sędziowie: sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz sędzia WSA Joanna Brzezińska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 11 maja 2020 r. sprawy ze skargi B. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2020 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Ł. z dnia [...] listopada 2019r, nr [...].RAS, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz B. L. kwotę [...](czterysta osiemdziesiąt) zł, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] listopada 2019 r. [...], Wójt Gminy Ł. odmówił B. K. (skarżącej) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych wnioskowanej na K. L..

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że [...] listopada 2019 r. skarżąca złożyła wniosek o przyznanie ww. świadczenia w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem K. L.. Zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T., osoba wymagająca opieki ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności na stałe, przy czym nie da się ustalić przedmiotowej niepełnosprawności. Organ wskazał, że art 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazuje, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W odwołaniu od powyższej decyzji B. K., reprezentowana przez radcę prawnego, zarzuciła naruszenie przepisów art. 17 ust. 1b ww. przez błędną wykładnię i niezasadne uznanie, że niepełnosprawność K. L. powstała po 18 roku życia, w związku z czym skarżącej jako opiekunowi nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne oraz pominięcie okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osoba niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez co narusza to art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

Decyzją z [...] stycznia 2020 r. znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2220 ze zm., dalej "u.ś.r.") oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postepowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2096, dalej "k.p.a.") utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu, po przytoczeniu stanu faktycznego oraz treści art. 17 ust. 1, 1b, u.ś.r., Kolegium stwierdziło, że K. L., którego zgon nastąpił w dniu [...] grudnia 2019 r., legitymował się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. z [...].07.2017 r. o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności od [...].06.2017 r. na stałe. Przy czym w treści orzeczenia zaznaczono, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Kolegium, odmiennie niż organ I instancji, uznało że fakt, że niepełnosprawność nie powstała w wieku określonym w przepisie art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie wyklucza przyznania przedmiotowego świadczenia. W odniesieniu bowiem do tych osób, mając na uwadze treść wyroku trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla spełnienia świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium wieku.

Organ odwoławczy stwierdził jednak, że zgodnie z przepisem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ten sposób ustawodawca wyłączył negatywna przesłankę polegająca na pozostawaniu osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim. A contrario nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w art. 17 ust. 1 wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wolą ustawodawcy bowiem było to, by stan zdrowia współmałżonka, uniemożliwiający jemu sprawowanie opieki nad żoną (mężem), był potwierdzony właściwym (kwalifikowanym) dokumentem, na podstawie badania lekarskiego, pozwalającego określić stopień niepełnosprawności. Organy administracji publicznej nie są tym samym kompetentne do oceny stanu zdrowia drugiego małżonka pod kątem jego możliwości sprawowania opieki nad inna osobą.

Kolegium wskazało, że z akt sprawy bezsprzecznie wynika, że K. L., którego zgon nastąpił w dniu [...] grudnia 2019r., czyli po wydaniu zaskarżonej decyzji był żonaty, a jego żona – K. L. nie legitymowała się w okresie objętym zaskarżoną decyzją tj. od listopada 2019 r. do [...] grudnia 2019 r. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Posiada ona wprawdzie orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2011 r. o uznaniu jej niezdolnej do pracy, jednak nie oznacza to znacznego stopnia niepełnosprawności w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem organu odwoławczego w rozpatrywanej sprawie nie został spełniony warunek wynikający z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, co wyklucza przyznanie wnioskowanego świadczenia za okres od listopada do [...] grudnia 2019 r.

W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy B. K., reprezentowana przez radcę prawnego [...], zarzuciła naruszenie prawa, które miało wpływ na wynik sprawy tj.

- błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a oraz 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnego K. L. nie jest uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad nim pomimo, że zobowiązana w pierwszej kolejności małżonka niepełnosprawnego nie jest w stanie takiej opieki sprawować,

- naruszenie art. 7, art. 77 oraz art. 80 k.p.a. poprzez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i niezasadne pominięcie faktu, że skarżąca jako jedyna osoba chce i może opiekować się niepełnosprawną osobą poprzez niezasadne uznanie, naruszające zasadę praworządności, iż skarżąca nie spełnia ustawowych przesłanek do ustalenia na jej rzecz świadczenia pielęgnacyjnego.

W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej w całości decyzji ( art. 145 § 1 pkt 1a i art. 135 p.p.s.a.) decyzji z [...] listopada 2019 r. i ustalenie na jej rzecz świadczenia pielęgnacyjnego od [...] listopada 2019 r., zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 p.p.s.a.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej "p.p.s.a."), zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku, nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie skargi w trybie uproszczonym skarżąca zawarła w skardze, Samorządowe Kolegium Odwoławcze – w ww. terminie nie zgłosiło żądania przeprowadzenia rozprawy.

Przedmiot sądowoadministracyjnej kontroli legalności w niniejszej sprawie stanowiły decyzje organów administracji publicznej o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem, wydane na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, zaskarżoną decyzją z [...] stycznia 2020 r., kwestionując prawidłowość podstawy prawnej odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia decyzją Wójta Gminy Ł. z [...] listopada 2019 r., utrzymało jednak tę decyzję w mocy, stwierdzając zaistnienie odmiennej przesłanki negatywnej przyznania świadczenia córce osoby wymagającej opieki. Zasadniczym powodem utrzymania przez organ odwoławczy w mocy decyzji organu I instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego było zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., wobec stwierdzenia, że osoba wymagająca opieki (ojciec skarżącej) we wnioskowanym okresie pozostawał w związku z małżeńskim, a jego żona nie posiadała orzeczenia właściwego organu o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niesporne przy tym pozostaje, że osoba wymagająca opieki zmarła w dniu [...] grudnia 2019 r., a więc po wydaniu decyzji organu pierwszej instancji.

Zgodnie z at. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl ust. 1b art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Podkreślenia w tym miejscu wymaga, co zasadnie stwierdziło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w motywach swego rozstrzygnięcia, że z dniem 23 października 2014 r. art. 17 ust. 1b w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U.2014.1443).

Wobec powyższego zgodzić należy się z organem odwoławczym, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy brak określenia momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie mógł stanowić samoistnie podstawy do odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Orzeczenie pierwszoinstancyjnej zostało zatem wydane z naruszeniem prawa materialnego – art. 17 ust. 1b u.ś.r., które w ocenie Sądu miało wpływ na wynik sprawy poprzez jednoczesne zaniechanie przeprowadzenia przez organ w szczególności pierwszej instancji, jak również odwoławczy rzetelnego postępowania wyjaśniającego, odpowiadającego wymogom określonym w art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. Stwierdzając bowiem, błędnie przesłankę negatywną organ w istocie zaniechał, po pierwsze weryfikacji treści i prawidłowości wniosku o przyznanie świadczenia, jak również ustalenia innych istotnych elementów stanu faktycznego koniecznych do orzeczenia w przedmiocie przyznania wnioskowanego świadczenia.

Nie będąc związanym zarzutami skargi, w myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd stwierdził z urzędu, że sprawa skarżącej rozpoznana została na podstawie wniosku niespełniającego ustawowego wymogu, o którym mowa w art. 23 ust. 2a u.ś.r. Zgodnie z treścią tego przepisu informacje przedstawione we wniosku składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Jak wynika z treści wniosku, został on sporządzony i podpisany przez profesjonalnego pełnomocnika skarżącej – radcę prawnego [...], przy czym znajduje się w nim adnotacja "W imieniu Pani E. P. oświadczam, że jest ona świadoma odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia". Wskazać należy, że w sytuacji, w których akt rangi ustawowej wprowadza upoważnienie do uprzedzenia o odpowiedzialności karnej składającego oświadczenie, uprzedzenie to powinno zostać podpisane przez składającego oświadczenie (por. uchwała NSA z dnia 20 maja 2010 r., sygn. I OPS 11/08, dostępna jw.). Skoro zatem ustawa o świadczeniach rodzinnych wprowadza w przywołanym przepisie (a także w art. 23 ust. 5c) rygor odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, oświadczenie o stosownej treści powinna podpisać skarżąca (wnioskodawczyni), zaś podpisanie formuły jak w przedmiotowym wniosku przez jej pełnomocnika (radcę prawnego) uznać należy za brak stosownego oświadczenia. Wniosek nie spełnia zatem wymogów ustawowych i winien podlegać uzupełnieniu, na wezwanie organu administracji, pod rygorem pozostawienia go bez rozpatrzenia, zgodnie z dyspozycją art. 24a ust. 1 ustawy. Brak jest nadto podstaw prawnych do tego, aby radca prawny składał w imieniu i ze skutkiem dla mandanta oświadczenie woli dotyczące odpowiedzialności karnej za składanie fałszywego oświadczenia. Nadto zwrócić należy uwagę na konsekwencje braku stosownego oświadczenia wnioskodawcy w przypadku ewentualnego nienależnego pobrania świadczenia i konieczności odzyskania środków publicznych przez organ administracji publicznej.

Tym samym stwierdzić przyjdzie, że organy obydwu instancji wydały decyzje przedwcześnie, wadliwie rozpatrując sprawę na skutek wniosku niespełniającego istotnych warunków formalnych określonych przez ustawodawcę.

W dalszej kolejności należy odnieść się do zasadniczego przedmiotu sporu w niniejszej sprawie pomiędzy organem odwoławczym a skarżącą, czyli prawidłowości odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad jej niepełnosprawnym ojcem z tego powodu, że osoba wymagająca opieki pozostawała w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymował się również orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z przepisem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Na tej podstawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po ustaleniu że ojciec skarżącej – K. L., czyli osoba z tytułu opieki nad którą strona wnioskowała o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, w okresie od złożenia wniosku do dnia śmierci ([...] listopada 2019 r.) pozostawał w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności uznało, że zachodzi w tej sprawie negatywna przesłanka ustawowa uniemożliwiająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego córce.

Tymczasem kwestionując to stanowisko w skardze zarzucono błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a oraz 1a ustawy i niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnego K. L. nie jest uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad nim pomimo, że zobowiązana w pierwszej kolejności małżonka niepełnosprawnego nie jest w stanie takiej opieki sprawować oraz naruszenie art. 7, art. 77 oraz art. 80 k.p.a. poprzez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i niezasadne pominięcie faktu, że skarżąca jako jedyna osoba chce i może opiekować się niepełnosprawną osobą poprzez niezasadne uznanie, naruszające zasadę praworządności, iż skarżąca nie spełnia ustawowych przesłanek do ustalenia na jej rzecz świadczenia pielęgnacyjnego.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że co do zasady Kolegium dokonało w zaskarżonej decyzji prawidłowej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W wielu orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego zwraca się bowiem uwagę, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym (por. wyroki NSA z 27 listopada 2014 r. sygn. I OSK 1219/13, z 20 stycznia 2016r. sygn., I OSK 3283/14, z 23 stycznia 2020 r. sygn. I OSK 2462/19, publ. CBOSA).

W wyroku z 23 stycznia 2020 r. sygn. I OSK 2462/19 NSA wskazał, że z brzmienia przedmiotowego unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na podmioty, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. Jako przykład NSA podał właśnie wniosek o świadczenie pielęgnacyjne składany przez córkę na matkę, w sytuacji gdy zarówno matka, jak i ojciec legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie powinno zatem budzić wątpliwości, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym.

Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z art. 23 K.r.o. wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Podkreślenia wymaga, że nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 K.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 K.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.

Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej (...).

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziale powyższe stanowisko uznając, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Podkreślić przy tym należy, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem.

Jak zasadnie wskazał NSA w powyższym wyroku, nie można wykładać wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasady równości wobec prawa, w ten sposób, że nakazuje ona identyczne traktowanie wszystkich osób zobligowanych do alimentacji. Więź istniejąca pomiędzy małżonkami ma bowiem zupełnie inny wymiar od powiązań rodzinnych występujących pomiędzy krewnymi. Art. 18 Konstytucji RP stanowi ogólną ramę zobowiązującą państwo do zapewnienia rodzinie pomocy i ochrony nie konkretyzując warunków jej przyznania i pozostawiając tym samym ustawodawcy określenie form i przesłanek jej świadczenia.

Odnosząc powyższe na grunt okoliczności rozpoznawanej sprawy należy ponownie wskazać, że pozostaje niesporne zarówno to, że skarżąca jako córka, czyli osoba spokrewniona w stopniu pierwszym, wnioskowała o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem – K. L., jak również to, że pozostawał on w związku małżeńskim z K. L. (vide odpis skrócony akt zgonu z [...].12.2019 r. k 12 akt adm.). Z akt sprawy wynika także jednoznacznie, że w toku postępowania wnioskodawczyni nie przedstawiła żadnego orzeczenia właściwego organu wskazującego, że K. L. (ur. [...].05.1958 r.) jest niepełnosprawna w stopniu znacznym. W ramach uzupełniającego postępowania dowodowego GOPS przesłał jedynie otrzymane od strony orzeczenie lekarza orzecznika ZUS Oddział w T. z [...] sierpnia 2011 r. ustalające, że K. L. jest niezdolna do pracy i jest trwale częściowo niezdolna do pracy. Tego typu orzeczenie nie jest jednak równoznaczne z orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Tych okoliczności w skardze również nie kwestionowano.

W uzasadnieniu skargi jedynie bardzo ogólnikowo podniesiono, że K. L. "jest osobą w starszym wieku i schorowaną", posiada powyższe orzeczenie ZUS i "w okresie objętym zaskarżoną decyzją nie była w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym mężem". Takie ogólne twierdzenie z powołaniem się na orzecznictwie z pewnością samoistnie nie może skutkować uznaniem zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego w okolicznościach tej sprawy, w której zgromadzony materiał dowodowy nie daje żadnej możliwości dla oceny ani rzeczywistej obiektywnej możliwości sprawowania opieki przez żonę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem, ani tym bardziej, że żona osoby wymagającej opieki we wnioskowanym okresie, nawet jeżeli nie dysponowała orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to rzeczywiście była niepełnosprawna w stopniu znacznym.

Sąd bowiem nie podziela przekonania strony skarżącej, że to wyłącznie jej wola i chęć wyręczenia K. L. w obowiązku sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem , przez nią jako córkę – wbrew dyspozycji ustawowej miałaby stanowić podstawę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Nawet zatem jeżeli faktycznie córka sprawowała opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, który pozostawał w związku małżeńskim, a jednocześnie żona nie była osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym – córka nie może skutecznie domagać się przyznania przedmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego. Oczywiście zgodzić należy się także z Kolegium, że organy pomocy społecznej nie są uprawnione do orzekania o stopniu niepełnosprawności, a orzeczenie w tym zakresie wymaga specjalistycznej wiedzy właściwych organów. Podobnie jak trudno zgodzić się ze skarżącą, że K. L. (ur. [...].05.1958 r.) z powodu wieku (61 lat) nie miała obiektywnie możliwości wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego wobec swojego niepełnosprawnego w stopniu znacznym męża, np. poprzez osobiste sprawowanie opieki.

Analiza akt administracyjnych niniejszej sprawy, w szczególności brak przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania dowodowego przez organ pierwszej i drugiej instancji co do okoliczności, zakresu możliwości sprawowania opieki nad mężem przez jego żonę w powiązaniu z niekompletnością wniosku, w tej sprawie skutkować jednak musi wyeliminowanie z obrotu prawnego wadliwych w znacznym stopniu decyzji głównie z powodu naruszenia podstawowych zasad postępowania administracyjnego, wyrażonych w art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela bowiem to stanowisko prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, które zwraca jednak uwagę, że w konkretnych indywidualnych stanach faktycznych, w związku z tak istotną i wrażliwą materią jak zapewnienie koniecznej opieki niepełnosprawnej w stopniu znacznym osobie spokrewnionej mogą wystąpić szczególne i wyjątkowe sytuacje, wymagające szerszego uwzględnienia wykładni systemowej i celowościowej cytowanych przepisów, w zgodnie z przepisami Konstytucji RP. Przykładowo nie można bowiem wykluczyć, że obiektywnie i w sposób jednoznacznie widoczny zaistnieje taka sytuacja, że małżonek osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym wymagającej stałej opieki, mimo że dotychczas nie dysponował orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lub równoważnym, znajdzie się w takim właśnie stanie i zaistnieje niezwłoczna potrzeba rezygnacji z zatrudnienie innej osoby spokrewnionej w celu sprawowania opieki. Nadto w niektórych sytuacjach z oczywistych i naturalnych względów bardzo zaawansowany wiek (czego nie można odnosić do osoby 60-o letniej) wymagać może uwzględnienia w procesie wykładni komentowanych przepisów, zgodnie z celem i zamiarem ustawodawcy, a jednocześnie z poszanowaniem dla wartości konstytucyjnych.

W takim zatem kontekście należy zgodzić się ze stanowiskiem wyrażanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności (zob. wyrok NSA z 19 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1622/15, wyroki WSA w Olsztynie z 22 stycznia 2013 r., sygn. II SA/Ol 1391/12, z 12 marca 2020 r. sygn. II SA/Ol 28/20 dostępne j.w.).

Wymaga jednak wyraźnego podkreślenia, że odkodowanie z powołanego przepisu prawnego słusznego znaczenia normy prawnej nie może prowadzić do wypaczenia przyjętej przez ustawodawcę reguły, wedle której fakt pozostawania przez osobę wymagającą opieki w małżeństwie z osobą o stanie zdrowia niekwalifikującym się do uzyskania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza z zasady możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz krewnego (dziecka).

1) Natomiast wbrew literalnemu brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest przesądzający. Istnieją bowiem jak wskazano wyżej sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. A mianowicie byłoby to dopuszczalne wówczas, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki. A zatem przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli (zob. wyroki NSA: z 5 listopada 2015 r., I OSK 1062/14; z 13 listopada 2015 r., I OSK 1286/14; z 19 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1622/15, z 12 maja 2017 r., I OSK 328/16; z 21 czerwca 2017 r. I OSK 829/17, z 14 grudnia 2018 r. I OSK 1939/18).

W związku z tym w rzetelnie przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym zachodzi możliwość wykazania obiektywnej sytuacji małżonków, w tym ewentualnego oczywistego braku zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, zaś oceny niemożności sprawowania opieki nad drugim współmałżonkiem można dokonać kierując się zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego. Tym bardziej, że zgodnie w wypadku wątpliwości co do okoliczności wskazanych we wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca przewidział możliwość, a nawet konieczność wyjaśnienia ich chociażby w drodze właściwego wywiadu środowiskowego.

Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie organy orzekające dopuściły się naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 79a § 1 i 2, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., albowiem nie ustalono i nie dano stronie możliwości wykazania, czy faktycznie K. L. – pozostająca w związku małżeńskim z K. L. (ojcem skarżącej) była osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, czy też była realnie w stanie opiekować się mężem.

W świetle aktualnie zgromadzonego materiału dowodowego istnieją uzasadnione wątpliwości co do tego, czy faktycznie jak twierdzi skarżąca K. L. nie mogła sprawować opieki nad swoim mężem z uwagi na jej stan zdrowia. Kwestia ta powinna być przedmiotem analizy w ponownie prowadzonym postępowaniu. Nie można bowiem z góry założyć, że tylko współmałżonek niepełnosprawny legitymujący się już orzeczeniem w stopniu znacznym niepełnosprawności (lub równoznacznym), nie jest zdolny do sprawowania opieki nad małżonkiem tego wymagającym.

W drodze wykładni funkcjonalnej i systemowej, z uwzględnieniem zasad konstytucyjnych (zasady równości - art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, zasady sprawiedliwości społecznej - art. 2 Konstytucji RP, zasady ochrony i opieki nad rodziną w ogólności - art. 18 Konstytucji RP, zasady szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej - art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) istotne było ustalenie, czy K. L. z uwagi na swój stan zdrowia, niepełnosprawność i rodzaj schorzeń, była w stanie sprawować pełną i efektywną opiekę nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu mężem. Zaniechanie ustaleń w tym zakresie wskazuje na to, że doszło do naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy orzekające stosownie do przepisu art. 153 p.p.s.a. uwzględnią ocenę prawną Sądu wyrażoną w niniejszym wyroku.

W świetle powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w pkt 1 sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 15 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 poz. 265 ze zm.), zasądzając od organu na rzecz skarżącej zwrot niezbędnych kosztów postępowania – wynagrodzenia radcy prawnego w wysokości [...] zł.