Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 936/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2023-02-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 10 par. 1, art. 11, art. 77 par. 1, art. 81a par. 1, art. 106 par. 3, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 2a, art. 25 ust. 1, art. 25 ust. 2 pkt 6
journal: Dz.U. 2022 poz 1577
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - t.j.

SENTENCJA

Dnia 9 lutego 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Mikołajczyk (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Asesor WSA Tomasz Porczyński Protokolant st. asystent sędziego Nina Krzemieniewska-Oleszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lutego 2023 roku sprawy ze skargi K. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 18 sierpnia 2022 roku nr SKO 4118.51.2022 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 23 czerwca 2022 roku, znak: SOCVI.554.960MA.2022.045971.ŚW. ał


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do tutejszego sądu decyzją z dnia 18 sierpnia 2022 r. nr SKO 4118.51.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi orzekającą o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze oraz o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia.

Jak wynika z akt sprawy decyzją z dnia 23 czerwca 2022 r. nr SOCVI.554.960MA.2022.045971.ŚW Prezydent Miasta Łodzi orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane : - świadczenie wychowawcze na dziecko M.R. za okres od 1 listopada 2019 r. do 30 listopada 2021 r. w wysokości 500,00 zł miesięcznie oraz orzekł o zwrocie nienależnie pobranego: - świadczenia wychowawczego na dziecko M.R. za okres od 1 listopada 2019 r. do 30 listopada 2021 r. w wysokości 12500 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania decyzji w kwocie 1350,01 zł , co w sumie stanowi kwotę 13850,01 zł .

Od powyższej decyzji odwołanie złożyła K.P., reprezentowana przez radcę prawnego J.K.-K., podkreślając, iż nie zgadza się z treścią zaskarżonej decyzji z uwagi na fakt, iż w chwili składania wniosku o przyznanie świadczenia córka strony na stale zamieszkiwała z matką. Ponadto, do odwołania dołączono liczne faktury potwierdzające poczynione przez matkę na rzecz dziecka wydatki.

Wspomnianą na wstępie decyzją z dnia 18 sierpnia 2022 r. nr SKO 4118.51.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że w dniu 1 lipca 2019 r. wpłynął do organu I instancji wniosek K.P. o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko M.R. Informacją znak: SOC.II.8180-2/036576/19/045971/000002/19 z dnia 5 lipca 2019 r. przyznano stronie prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko M.R. na okres od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. w kwocie 500 zł miesięcznie uznając, że zostały wypełnione kryteria określone w ustawie o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Następnie w dniu 2 lutego 2021 r. wpłynął do organu I instancji wniosek strony o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko M.R. Informacją znak: SOCH.531.008752.2021.045971.000001.2021 z dnia 16 marca 2021 r. przyznano K.P. prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko M.R. na okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r. w kwocie 500 zł miesięcznie uznając, iż zostały wypełnione kryteria określone w ustawie o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Dalej Kolegium wskazało, że w myśl art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Z kolei zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Wolą ustawodawcy było zatem skierowanie świadczeń należnych dziecku do rąk osoby, która się nim opiekuje. Kolegium dodało, że w dniu 13 grudnia 2021 r. do organu I instancji wpłynęło pismo Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Zgierzu, z treści którego wynika, iż małoletnia M.R. od października 2019 r. przebywa pod opieką ojca. Następnie w dniu 14 kwietnia 2022 r. do organu I instancji wpłynął wyrok Sądu Rejonowego w Zgierzu - III Wydział Rodzinny i Nieletnich, sygn. akt III R C 130/21 z dnia 28 września 2021 r., zgodnie z którym M.R. przebywa pod opieką ojca J.R. tj. od dnia 19 października 2019 r. Wobec powyższego, zdaniem Kolegium, świadczenie wychowawcze na córkę nie przysługuje K.P. w okresie od 1 listopada 2019 r. Kolegium stwierdziło, w sprawie świadczenia wychowawczego wypłaconego na podstawie informacji z dnia 5 lipca 2019 r., że w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, iż zarówno zmiana decyzji pierwotnej przyznającej świadczenie, jak i jej uchylenie ma charakter konstytutywny, albowiem wpływa na dotychczasowy zakres przyznanych świadczeń - odmiennie je kształtuje lub wręcz je odbiera. Zasadą jest zatem, że decyzja wydana w trybie art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci może wywrzeć skutki wyłącznie na przyszłość. W sytuacji, gdy w części upłynął już okres na jaki świadczenie zostało przyznane, a decyzja w tej części wygasła (od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r.), brak jest podstaw do uchylenia lub zmiany decyzji przyznającej świadczenie w trybie art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci z mocą wsteczną tj. od 1 listopada 2019 r. W takim wypadku zastosowanie znajduje jedynie materialnoprawna instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1 listopada 2019 r. do 31 maja 2021 r. Ponadto, decyzją Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 5 maja 2022 r. znak: SOCH.531.008752.2021.045971.00001.2022 zmieniono prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko M.R., o przyznaniu którego K.P. została poinformowana w dniu 16 marca 2021 r., w ten sposób, że orzeczono o odmowie prawa do powyższego świadczenia na dziecko w okresie od 1 czerwca 2021 r. Kolegium stwierdziło, że w świetle tych ustaleń organ I instancji prawidłowo uznał, iż strona nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze na dziecko M.R. za okres od 1 listopada 2019 r. do 30 listopada 2021 r. i jest ona zobowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi wskazało, że nie kwestionuje faktu, iż K.P., składając wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego w 2019 r., zamieszkiwała wraz z córką i sprawowała nad nią opiekę, co wynikało z zawartej ugody mediacyjnej z ojcem dziecka w dniu 8 marca 2017 r. Ugoda ta została zatwierdzona postanowieniem Sądu Rejonowego w Zgierzu III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 21 kwietnia 2017 r., sygn. akt. lll NSM 777/17. Bezsprzecznym w ocenie organów jest również, że od października 2019 r. J.R. sprawuje opiekę nad dzieckiem, mimo, że miejsce zamieszkania małoletniej zostało zmienione dopiero postanowieniem Sadu Rejonowego dla Łodzi-Śródmieścia w dniu 25 marca 2022 r., sygn. akt VII Nsm 611/21. Jeśli nastąpiła zmiana miejsca pobytu dziecka, to przy odmiennym stanie faktycznym - zamieszkiwaniu dziecka z jego ojcem, strona była zobowiązana powiadomić o tym fakcie organ I instancji, czego nie uczyniła, wbrew ciążącemu na niej obowiązkowi. O fakcie zamieszkiwaniu małoletniej córka wnioskodawczyni od października 2019 r. z ojcem świadczy fakt, iż data ta została wskazana w treści wyroku z dnia 28 września 2021 r. Sądu Rejonowego w Zgierzu, sygn. akt. III RC 130/21, który zasądził od K.P. na rzecz jej małoletniej córki M.R. kwotę po 600 zł alimentów płatnych do rąk ojca J.R. Kolegium podkreśliło, że występując z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na córkę w lipcu 2019 r. wnioskodawczyni spełniała przesłanki do przyznania tego świadczenia, jednak od października 2019 r. przestała je spełniać i jej obowiązkiem było powiadomić o tym fakcie organ wypłacający świadczenie. Ponadto, od decyzji zmieniającej znak: SOCII.531.008752.2021.045971.00001.2022 z dnia 5 maja 2022 r. prawo do świadczenia wychowawczego, o przyznaniu którego K.P. została poinformowana w dniu 16 marca 2021 r., w ten sposób, że orzeczono o odmowie prawa do powyższego świadczenia na dziecko w okresie od 1 czerwca 2021 r. wnioskodawczyni nie złożyła odwołania i stała się ona decyzją ostateczną. Naturalną konsekwencją tej sytuacji było wydanie przez organ I instancji decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Bezsprzecznym jest, iż od października 2019 r. strona przestała być uprawniona do pobierania świadczenia wychowawczego na córkę i tego faktu nie zmieni nawet okoliczność wydatkowania tych środków na dziecko (zakup komputera, kursu językowego, pokrywanie kosztów rehabilitacji itp.). Organy administracji nie są jednocześnie władne do badania relacji pomiędzy rodzicami dziecka. Kolegium podkreśliło, że w szczególnie uzasadnionych przypadkach organ, który wydał decyzję może umorzyć kwotę nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeśli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny (art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci). Rodzicem uprawnionym do świadczenia wychowawczego jest ten, z którym dziecko wspólnie mieszka i pozostaje na jego utrzymaniu. Moment, w którym córka przestała zamieszkiwać ze stroną, a znalazła się pod opieką ojca wiązał się z utratą przez stronę prawa do świadczenia wychowawczego. Tego faktu nie zmienia fakt przekazywania przyznanej kwoty świadczenia do dyspozycji dziecka w formie rzeczowej, co potwierdzają załączone do odwołania rachunki. Może mieć natomiast wpływ na ewentualne umorzenie określonej w decyzji kwoty nienależnie pobranego świadczenia, jako sumy przekazanej na potrzeby córki . Jednak jest to odrębne postępowanie, które zobowiązany jest przeprowadzić organ pierwszej instalacji w przypadku złożenia przez stronę stosownego wniosku.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożyła K.P., wnosząc o jej uchylenie. Skarżąca wniosła także o dopuszczenie dowodu z dokumentów załączonych do odwołania oraz dopuszczenie dowodu z zeznań wskazanych świadków oraz skarżącej na okoliczność miejsca pobytu i zamieszkiwania małoletniej, przyczyn dla których małoletnia uciekała z domu do ojca, wydanych prawomocnych decyzji sądu rodzinnego w zakresie pobytu dziecka przy matce, kosztów wydatkowanych przez matkę na utrzymanie małoletniej ze świadczeń 500+.

Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego polegające na błędnej wykładni art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 pkt 16 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci z pominięciem art. 365 Kpc wskazującego na związanie organów administracyjnych orzeczeniami sądów cywilnych - rodzinnych w zakresie ustaleń miejsca pobytu małoletniego dziecka, 2) naruszenie przepisów prawa procesowego, a mianowicie wydanie decyzji w oparciu o wybiórczo zgromadzony materiał dowodowy w szczególności uniemożliwienie ustosunkowania się K.P. do zgromadzonego materiału dowodowego będącego podstawą wydania decyzji i w konsekwencji oparcie jej wyłącznie na dowodzie z dokumentów, które nie przedstawiają wszystkich istotnych okoliczności mających wpływ na ocenę sytuacji i wydaną decyzję. W uzasadnieniu skargi skarżąca wyjaśniła, że w okresie do wydania postanowienia w przedmiocie ustalenia miejsca pobytu małoletniej dziecko z uwagi na konflikty rodzicielskie przebywało w różnych okresach częściowo z matką i częściowo z ojcem. Niezależnie jednak przez cały okres małoletnia pozostawała pod opieką matki, która wydatkowała środki otrzymane w ramach świadczenia 500+ na dziecko, czego dowodem są liczne poczynione wydatki na córkę (zakup komputera, kursu językowego, pokrywanie kosztów rehabilitacji i leczenia, pomocy prawnej w związku ze sprawą kamą, gdzie małoletnia jest pokrzywdzona). Wszystkie te okoliczności w ocenie skarżącej zostały pominięte przez organ I Instancji, który w sposób automatyczny bez zbadania sprawy wydał decyzję, która jest sprzeczna z dobrem dziecka oraz krzywdząca dla matki, która faktycznie wydatkowała całość kwoty przyznanego świadczenia na potrzeby małoletniej. Zdaniem skarżącej wskazanie w wyroku rozwodowym miejsca pobytu dziecka przy określonym rodzicu jest równoznaczne ze wskazaniem miejsca zamieszkania tegoż dziecka. Zmiana tak ukształtowanego stanu prawnego może nastąpić tylko przez uchylenie bądź zmianę rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego o miejscu pobytu małoletniego dziecka. W niniejszej sprawie w okresie pobierania świadczeń matce dziecka przysługiwało potwierdzone orzeczeniem sądu prawo do wskazywania, iż miejscem stałego pobytu małoletniej M.R. jest każdorazowe jej miejsce zamieszkania. Zmiana tego stanu prawnego nastąpiła dopiero z chwilą wydania postanowienia zmieniającego w dniu 25 marca 2022 r. Skarżąca podniosła, że zgodnie z treścią art. 365 Kpc orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby, zatem ustalenie miejsca zamieszkiwania małoletniej powinno nastąpić na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu. Tym samym skarżąca występując z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego dla córki wypełniała przesłanki przyznania świadczenia w postaci wspólnego zamieszkiwania z córką (art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy). Instytucja domicylu koniecznego (domicilium necessarium) w przypadku małoletnich dzieci nie odwołuje się do ich woli zamieszkiwania w określonym miejscu (animus), a wyłącznie do miejsca zamieszkania osób sprawujących pieczę nad osobami małoletnimi. Wskazanie zatem w orzeczeniu sądowym miejsca pobytu dziecka przy określonym rodzicu jest równoznaczne ze wskazaniem miejsca zamieszkania tegoż dziecka. Samorządowe Kolegium Odwoławcze automatycznie jedynie uznało, że dziecko nie mieszkało z matką przez cały okres, co nie jest zgodne z prawdą. Skarżąca nie zgodziła się z taką argumentacją Samorządowego Kolegium Odwoławczym, bowiem sprawa dotycząca miejsca zamieszkania córki była skomplikowana z uwagi na silny kontakt między rodzicami dziecka oraz labilne zachowanie małoletniej.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie z przyczyn wskazanych poniżej.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 259), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny bada więc co do zasady, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 P.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 18 sierpnia 2022 r. nr SKO 4118.51.2022 utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 23 czerwca 2022 r. nr SOCVI.554.960MA.2022.045971.ŚW, którą tenże organ orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na dziecko M.R. za okres od 1 listopada 2019 r. do 30 listopada 2021 r. w wysokości 500,00 zł miesięcznie oraz orzekł o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko M.R. za okres od 1 listopada 2019 r. do 30 listopada 2021 r. w wysokości 12.500,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania decyzji w kwocie 1.350,01 zł, co w sumie stanowi kwotę 13.850,01 zł.

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w powyższym trybie i granicach nakreślonej na wstępie kognicji sądów administracyjnych Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie z przyczyn wskazanych poniżej, albowiem przedmiotowa decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich wyeliminowanie z obrotu prawnego.

Materialnoprawne podstawy wydanych decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1577 z późn. zm.), cytowanej dalej także w skrócie jako "u.p.p.w.d.".

Stosownie do art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Zgodnie zaś z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. W tym miejscu należy podkreślić, że z orzeczeniem sądu w przedmiocie opieki naprzemiennej nie mamy w niniejszej sprawie do czynienia, co oznacza, że art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. nie ma w niniejszej sprawie zastosowania.

Zgodnie zaś z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

Biorąc pod uwagę powołane wyżej normy prawne w ocenie Sądu organy prawidłowo przyjęły, że bezspornym w sprawie jest, że skarżąca składając wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego w 2019 r., zamieszkiwała wraz z córką i sprawowała nad nią opiekę, co wynikało z zawartej ugody mediacyjnej z ojcem dziecka w dniu 8 marca 2017 r. Ugoda ta została zatwierdzona postanowieniem Sądu Rejonowego w Zgierzu III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 21 kwietnia 2017 r., sygn. akt. lll NSM 777/17.

W sprawie poza sporem pozostaje także, że Informacją znak: SOC.II.8180-2/036576/19/045971/000002/19 z dnia 5 lipca 2019 r. przyznano skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko M.R. na okres od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. w kwocie 500 zł miesięcznie. Następnie Informacją znak: SOCH.531.008752.2021.045971.000001.2021 z dnia 16 marca 2021 r. przyznano skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko M.R. na okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r. w kwocie 500 zł. Decyzją Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 5 maja 2022 r. znak: SOCH.531.008752.2021.045971.00001.2022 zmieniono prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko M.R., o przyznaniu którego K.P. została poinformowana w dniu 16 marca 2021 r., w ten sposób, że orzeczono o odmowie prawa do powyższego świadczenia na dziecko w okresie od 1 czerwca 2021 r.

Postanowieniem Sądu Rejonowego dla Łodzi-Śródmieścia z dnia 25 marca 2022 r., sygn. akt VII Nsm 611/21, miejsce zamieszkania małoletniej zostało zmienione, tzn. stosownie do ww. orzeczenia miejscem zamieszkania małoletniej jest każdorazowe miejsce zamieszkania ojca. Powyższe okoliczności nie budzą zdaniem Sądu żadnych wątpliwości.

Mając na uwadze powołaną wyżej normę art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. kwestią sporną w niniejszej sprawie jest natomiast ocena, czy w przedmiotowej sprawie mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem wychowawczym, a tym samym czy istnieje obowiązek jego zwrotu przez skarżącą. Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. W przeważającej części orzecznictwa sądów administracyjnych wskazuje się, że niezbędnym warunkiem posiadania prawa do świadczenia wychowawczego jest zatem faktyczne zamieszkiwanie, czyli przebywanie dziecka u jednego z rodziców. Wydaje się zatem, że organy prawidłowo zinterpretowały i zastosowały art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy, uznając, że świadczenie wychowawcze jest ściśle związane z rzeczywistym sprawowaniem opieki nad dzieckiem, służąc choćby częściowemu pokryciu wydatków związanych z jego wychowywaniem. W orzecznictwie sądów administracyjnych uznaje się, że nie każdy ustanowiony przez sąd rodzinny opiekun sprawujący pieczę nad dzieckiem może otrzymać świadczenie wychowawcze, a tylko taki, który sprawuje nad nim rzeczywistą opiekę, uczestniczy w jego wychowaniu i zaspokajaniu potrzeb (por. Wyrok NSA z 23.07.2020 r., I OSK 3123/19, Wyrok NSA z 28.05.2020 r., I OSK 1885/19 - wszystkie powoływane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie akceptuje powyższe poglądy.

Nie można nie zauważyć, zwłaszcza mając na uwadze treść odwołania oraz skargi, że w orzecznictwie sądów administracyjnych pojawił się pogląd, wedle którego wiążące w kwestii miejsca zamieszkania małoletniego dziecka jest miejsce wskazane przez sąd rodzinny w wydanym orzeczeniu (por. Wyrok NSA z 27.08.2021 r., I OSK 453/21), jednak należy podkreślić, że nie jest to jeszcze pogląd przeważający. Wydaje się, że takie orzeczenie może mieć znaczenie w kontekście ustalenia miejsca zamieszkania dziecka na potrzeby oceny spełnienia przesłanek wynikających z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. w sytuacji, gdy na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie można jednoznacznie ustalić miejsca wspólnego zamieszkania z jednym z rodziców. Wówczas takie orzeczenie może mieć znaczenie decydujące. Ze względu na powyższe zarzuty skargi w ww. zakresie tzn. w kwestii tzw. domicylu koniecznego wynikającego z orzeczenia sądu powszechnego w kontekście spełnienia przesłanek z art. 4 ust. 2 pkt 1 na podstawie takiego orzeczenia zdaniem Sądu nie zasługują na uwzględnienie.

Odnosząc się do poczynionych przez organy administracji ustaleń w przedmiocie stanu faktycznego, to w ocenie Sądu nie można jednak zgodzić się z dokonanymi przez organu obu instancji ustaleniami co do miejsca wspólnego zamieszkania małoletniej i jednego z jej rodziców.

Podstawą wydania przez organy kwestionowanych w sprawie rozstrzygnięć było przyjęcie przez organy, że córka skarżącej od listopada 2019 r. zamieszkuje z ojcem, co w ocenie organów skutkuje uznaniem, że skarżąca pobierała nienależnie świadczenie wychowawcze.

Co jednak z punktu widzenia dokonywanej przez Sąd kontroli istotne, materiał dowodowy zebrany w sprawie nie potwierdza w sposób jednoznaczny ustalenia organów, że córka skarżącej znalazła się pod opieką ojca od października 2019 r. Wbrew opinii organów takie ustalenia nie wynikają z przedłożonego fragmentu kopii wyroku Sądu Rejonowego z 28 września 2021 r. Zauważyć należy, że z kopii tego wyroku oraz znajdującej się w aktach organów administracji kopii jednej strony uzasadnienia ww. wyroku wynikają tylko stanowiska i żądania stron postępowania sprawy o zmianę obowiązku alimentacyjnego oraz data zasądzenia alimentów od skarżącej do rąk ojca jej córki tj. 28 września 2021 r. Z cytowanego przez organy uzasadnienia nie wynikają poczynione przez Sąd ustalenia co do stanu faktycznego. Datę domniemanego pobytu córki u ojca organy prawdopodobnie wywiodły na podstawie informacji z MOPS w Zgierzu z dnia 6 grudnia 2021 r., zgodnie z którą na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalono, że ojciec dziecka sprawuje nad nim opiekę od października 2019 r., przy czym owego wywiadu nie sposób odnaleźć w aktach niniejszej sprawy. Do akt dołączono także wydruk wiadomości e-mail od ojca córki skarżącej z dnia 16 września 2020 r., z treści której wynika, że córka mieszka z ojcem od roku. Niemniej jednak z załączonego do akt niniejszej sprawy i przeprowadzonego w niniejszej sprawie dowodu w postaci wywiadu środowiskowego z dnia 29-30 października 2020 r. wynika, że dziecko jest pod stałą opieką matki, miejscem zamieszkania dziecka jest Ł. i dziecko uczęszcza do szkoły w Ł. Potwierdzeniem tego stanowiska jest także treść pisma z dnia 23 listopada 2020 r. skierowanego przez organ I instancji do MOPS w Zgierzu. Wobec tych sprzecznych informacji organy bezrefleksyjnie uznały, że miejscem pobytu córki skarżącej jest od października 2019 r. miejsce zamieszkania ojca. Nie wskazały jakim dowodom dały przy tym wiarę, a którym odmówiły wiarygodności i z jakich przyczyn. Kwestia faktycznego pobytu córki skarżącej w spornym okresie nie została zatem dokładnie wyjaśniona, co z kolei oznacza, że zaskarżone decyzje zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa procesowego tj. art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 K.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podkreślenia ponadto wymaga, że w odwołaniu zostały zawarte m.in. wnioski o dopuszczenie dowodów z dołączonych do odwołania dokumentów oraz z zeznań świadków oraz skarżącej na okoliczność miejsca pobytu i zamieszkiwania małoletniej oraz kosztów wydatkowanych przez matkę na utrzymanie małoletniej ze świadczeń 500+. Sąd wskazuje, że do obowiązków organu prowadzącego postępowanie administracyjne należy w szczególności obowiązek podjęcia z urzędu lub na wniosek stron wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.), zapewnienia stronom czynnego udziału w każdym stadium postępowania oraz stworzenia im warunków do wypowiedzenia się, jeszcze przed wydaniem decyzji, co do zebranego materiału dowodowego (art. 10 § 1 k.p.a.), wyjaśnienia stronom zasadności przesłanek, którymi kieruje się przy załatwianiu sprawy (art. 11 k.p.a.). Sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu ww. obowiązków, ponieważ kognicja Sądu administracyjnego obejmuje wyłącznie kontrolę legalności decyzji administracyjnej. Zgodnie z zasadą dwuinstancyjności wyrażoną w art. 15 k.p.a. organ odwoławczy obowiązany jest ponownie rozpoznać i rozstrzygnąć sprawę uprzednio rozstrzygniętą decyzją organu pierwszej instancji. Skoro strona w ramach toczącego się postępowania administracyjnego sformułowała konkretne zarzuty w stosunku do decyzji organu pierwszej instancji, to mając na uwadze wymogi stawiane uzasadnieniu faktycznemu oraz prawnemu wynikające z art. 107 § 3 k.p.a. oraz uwzględniając jednocześnie zasadę przekonywania (art. 11 k.p.a.) jak również obowiązek dążenia do ustalenia prawdy obiektywnej, strona ma prawo oczekiwać odniesienia się przez organ do zgłoszonych wniosków dowodowych jak również do podniesionych zarzutów oraz przedstawionej na ich poparcie argumentacji. Na organie odwoławczym ciąży obowiązek ustosunkowania się do wszystkich podniesionych w odwołaniu zarzutów czy zgłoszonych wniosków dowodowych, zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a., przez wskazanie faktów, które uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, dla których odmówił innym dowodom wiarygodności i mocy dowodowej, a także przyczyn, dla których wnioskowanych dowodów nie przeprowadził, a w rezultacie z jakich przyczyn nie uznał zasadności argumentów podniesionych w odwołaniu (por. np. Wyrok WSA w Warszawie z 21.06.2022 r., VII SA/Wa 653/22, Wyrok WSA we Wrocławiu z 8.03.2022 r., IV SA/Wr 663/21, Wyrok WSA w Szczecinie z 14.07.2022 r., II SA/Sz 294/22). Ze wskazanych wyżej obowiązków organ II instancji nie wywiązał się, nie odniósł się w zasadzie w ogóle do jednoznacznie sformułowanych wniosków dowodowych strony, co stanowi o naruszeniu ww. przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wnika sprawy. Poczynienie powyższych ustaleń co do stanu faktycznego w powyższym zakresie, biorąc oczywiście pod uwagę cały zgormadzony w sprawie materiał dowodowy, jest warunkiem ewentualnego uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane oraz orzeczenia o obowiązku jego zwrotu.

Mając na uwadze wadliwie poczynione przez organy obu instancji ustalenia co do stanu faktycznego, wydanie decyzji w przedmiocie uznania świadczenia wychowawczego na dziecko M.R. za okres od 1 listopada 2019 r. do dnia 30 listopada 2021 r. za nienależnie pobrane oraz o zwrocie ww. świadczenia uznać należy co najmniej za przedwczesne. Należy też zauważyć, że z uzasadnień decyzji organów obu instancji nie wynika na jakiej podstawie organy określiły datę końcową okresu, za który w ocenie organów świadczenie było nienależnie pobrane, tzn. 30 listopada 2021 roku.

Należy też stwierdzić, że w aktach sprawy brak jest potwierdzenia poinformowania strony o możliwości czynnego udziału w toczącym się postępowaniu, co oznacza także naruszenie art. 10 § 1 K.p.a., stosownie do treści którego organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Powyższe także wskazuje na naruszenie przepisów postępowania mogące mieć wpływ na wynik sprawy.

Zważywszy powyższe w ocenie Sądu skarga w zakresie zarzutów naruszenia prawa procesowego, w szczególności zaś, iż organy wydając decyzje w sprawie dokonały wybiórczej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a ponadto nie umożliwiły stronie wypowiedzenia się co do zebranego w sprawie materiału dowodowego, jest w pełni zasadna.

Odnosząc się do zawartych w skardze wniosków o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dołączonych do odwołania dokumentów oraz dopuszczenie dowodu z zeznań świadków oraz skarżącej, Sąd wskazuje, że wnioski te stanowią powtórzenie wniosków, które były zawarte w odwołaniu od decyzji I instancji, do których to wniosków organ II instancji się nie odniósł. Zauważyć należy, że stosownie do art. 106 § 3 P.p.s.a., sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że zakres postępowania dowodowego, prowadzonego przez sąd administracyjny jest ściśle wyznaczony przez podstawową funkcję sądowej kontroli administracji, jaką jest ocena zaskarżonego aktu zgodnie z kryterium legalności (por. wyroki NSA z dnia 19 sierpnia 2016 r., sygn. akt I GSK 1792/14, z dnia 9 sierpnia 2016 r., sygn. akt II OSK 2929/14, z dnia 26 lipca 2016 r., sygn. akt I FSK 147/15). Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji, Sąd co do zasady opiera się na materiale dowodowym, znajdującym się w nadesłanych aktach administracyjnych. Podkreślić należy, że przepis art. 106 § 3 p.p.s.a. stanowi, że sąd administracyjny nie prowadzi postępowania dowodowego, którego celem jest ustalenie stanu faktycznego, a jedynie weryfikuje legalność wydanych przez organy administracji aktów. Przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu, na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. może mieć miejsce wyjątkowo, gdy jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości. Przywołany przepis wyraźnie stanowi o przeprowadzeniu dowodu, a nie o prowadzeniu postępowania dowodowego (Wyrok NSA z 21.09.2022 r., III FSK 3494/21). Tym samym brak było podstaw do uwzględnienia ww. wniosków w ramach toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego.

Zważywszy powyższe organy ponownie rozpatrując sprawę uwzględnią poczynione przez Sąd w niniejszym uzasadnieniu rozważania oraz dokonaną przez Sąd ocenę prawną. Koniecznym w sprawie jest dokonanie przez organy jednoznacznych ustaleń w zakresie stanu faktycznego w przedmiocie wspólnego zamieszkiwania przez małoletnią z jednym z rodziców i dopiero wówczas przeprowadzenie oceny, czy zaistniały przesłanki do uznania pobranego świadczenia wychowawczego za nienależne i orzeczenia o obowiązku zwrotu tego świadczenia, a jeśli tak, to za jaki okres. Powyższe nie wyklucza oczywiście inicjatywy dowodowej organów w szerszym zakresie. Organy winny też odnieść się do całego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i dać temu wyraz w uzasadnieniu decyzji stosownie do art. 107 § 3 K.p.a. W tym miejscu wskazać należy ponownie podkreślić, że z uzasadnień decyzji organów obu instancji nie wynika, na jakiej podstawie organy określiły końcową datę okresu, za który świadczenie było nienależne i zostało objęte obowiązkiem zwrotu. Organy winny też uwzględnić, że stosownie do art. 81a § 1 K.p.a., jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w tym zakresie pozostają niedające się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony. Ponadto organy winny też mieć na uwadze, że stosownie do art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 2 lata.

Końcowo należy wyjaśnić, że stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując oceny legalności sąd na podstawie art. 135 ustawy p.p.s.a. stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Obowiązkiem sądu administracyjnego jest bowiem stworzenie takiego stanu, aby w obrocie prawnym nie istniał i funkcjonował żaden akt organu administracji publicznej niezgodny z prawem (por. T. Woś (w:) T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011, s. 629).

Mając na uwadze powyższe naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 135 P.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

k.ż.