Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1083/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2021-10-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 8
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski Sędziowie WSA Joanna Zdrzałka AWSA Maria Mikolik /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 7 października 2021 r. sprawy ze skargi E. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza Miasta z dnia [...] maja 2021 r. nr [...].


UZASADNIENIE

II SA/Rz 1083/21

UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej: organ II instancji, organ odwoławczy, SKO), po rozpoznaniu odwołania E. W. (dalej: skarżąca) utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] maja 2021r. nr [...], [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z akt sprawy, 23 kwietnia 2021 r. E. W. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką E. K., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] kwietnia 2021 nr [...] wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], w którym stwierdzono, że jej niepełnosprawność istnieje od urodzenia.

W toku postępowania administracyjnego ustalono, że E. K. pozostaje w związku małżeńskim z K. K. Na podstawie oświadczenia małżonka ustalono, że K. K. nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną, ze względu na swój zły stan zdrowia. Ponadto K. K. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...], wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], w którym stwierdzono, że jego niepełnosprawność powstała we wczesnym dzieciństwie oraz stwierdzono, że nie jest on w stanie opiekować się małżonką, ponieważ przeszedł dwa zawały serca oraz udar. Jedyną osobą, która może sprawować opiekę nad E. K. jest jej córka E. W.

W toku postępowania ustalono również, że decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] E. W. miała przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką E. K. do 31 marca 2021 r.

W dniu 29 kwietnia 2021 r. Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wystąpił o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego w celu stwierdzenia możliwości sprawowania opieki lub wykluczenia takiej możliwości przez E. W. Pracownik socjalny podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego stwierdził, że opieka ze strony córki E. W. jest niezbędna. Skarżąca pomaga matce w codziennych czynnościach domowych, do których należy m.in. sprzątanie, gotowanie, czynności higieniczne, wizyty u lekarza, czy rehabilitacja. W związku z powyższym skarżąca nie podejmuje zatrudnienia, z uwagi na to, że musi sprawować całodobową opiekę nad chorą matką.

Burmistrz Miasta [...] decyzją z dnia z dnia [...] maja 2021r. nr [...], [...] odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu organ I instancji, po przytoczeniu treści art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1 pkt 2 i 3, ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U.2020 poz. 111, dalej: U.ś.r.) stwierdził, że mąż E. K., K. K. jest osobą która nie jest w stanie zapewnić żonie odpowiedniej opieki, ponieważ sam jest chory i wymaga opieki. Córka E. K. jest jedyną osobą, która może zapewnić właściwą opiekę matce.

Burmistrz wskazał, że skarżąca ma trudną sytuację rodzinną z uwagi na stan zdrowia matki i fakt, że jest jedyną osobą zapewniającą niepełnosprawnej matce stałą opiekę. W ocenie organu I instancji zasadnym wydaje się przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jednak literalne brzmienie art. 17 ust.5 pkt 2 lit. a U.ś.r. wskazuje na istnienie negatywnych przesłanek, co przesądza w opinii organu I instancji o braku uprawnienia do jego przyznania.

Od powyższej decyzji E. W. złożyła odwołanie, w którym wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i rozpatrzenie odwołania co do istoty sprawy, skutkującego przyznaniem jej wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że opiekuje się matką, ponieważ jej mąż K. K. nie jest w stanie zapewnić jej matce należytej opieki ze względu na swój stan zdrowia. Do odwołania skarżąca dołączyła kserokopię zaświadczenia lekarskiego K. K.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, opisaną na wstępie decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie.

Organ odwoławczy przyjął, że zobowiązanie współmałżonka do sprawowania opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz.1359; dalej: K.r.o.) małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. SKO podkreśliło, że w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 K.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Ponadto, przepis art. 130 K.r.o. wskazuje, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.

SKO podkreśliło również, że na tle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a U.ś.r. w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtowały się dwie przeciwstawne linie orzecznicze. Pierwsza z nich dopuszcza sytuacje, gdy wbrew literalnemu brzmieniu powołanego wyżej przepisu, możliwe jest przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, mimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Natomiast w najnowszym orzecznictwie NSA przeważa odmienna linia orzecznicza, zgodnie z którą pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku.

Rozpatrując niniejszą sprawę Kolegium wskazało, że przychyla się do drugiego z wyżej przedstawionych stanowisk. Za jego słusznością przemawiają wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a U.ś.r., która pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. Kolegium podkreśliło, że w przedmiotowej sprawie nie są skuteczne argumenty, stwierdzające, że mąż osoby wymagającej opieki, jest osobą z racji schorzeń czy wieku niezdolną do niesienia pomocy małżonce i sam potrzebuje opieki. Kolegium wskazało, że nie neguje faktu, że K. K. jest osobą niezdolną do sprawowania opieki nad małżonką, jednak w niniejszej sprawie decydującą okolicznością jest niekwestionowany fakt, że K. K. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lub innym, równoważnym orzeczeniem lekarskim. Organ odwoławczy podkreślił, że w przedmiotowej sprawie skarżąca nie przedłożyła orzeczenia lekarskiego zaliczającego chorego K. K. do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. W ocenie Kolegium nie ma przeszkód, aby w przypadku uzyskania przez męża E. K. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, skarżąca E. W. złożyła ponowny wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

E. W. wniosła skargę na ww. decyzję Kolegium z [...] czerwca 2021 r. nr [...], w której wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] maja 2021 r. oraz o orzeczenie co do istoty sprawy, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skarżąca zarzuciła, naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

– art. 17 ust. 1 pkt 4, ust, 1a, ust. 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a U.ś.r, które miało wpływ na wynik sprawy

oraz przepisów postępowania mający istotny wpływ na rozstrzygnięcie, tj.:

– art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a., polegające na wadliwym ustaleniu okoliczności faktycznych i błędnym rozpatrzeniu całości materiału dowodowego, przez co wydana została decyzja, która narusza słuszny interes obywateli;

– art. 8 K.p.a., poprzez nie przyczynienie się przez organ do starannego i zgodnego z przepisami prawa prowadzenia postępowania mającego zagwarantować równość wobec prawa oraz podważenie zasady dotyczącej pogłębiania zaufania obywatela do organów państwa;

– art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., poprzez jego zastosowanie w niniejszej sprawie, w sytuacji, gdzie prawidłowym winno być uchylenie przez organ II instancji decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, stosownie do art. 138 § 2 K.p.a., gdyż decyzja organu I instancji została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy miał istotny wpływ na jej rozstrzygniecie.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że K. K. posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem, że wymaga on korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, jest osobą schorowaną i z powodu pogarszającego się stanu zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad jej matką.

Skarżąca wskazała, że jej matka zamieszkuje razem z nią i to skarżąca jest jej faktycznym opiekunem. Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego powoduje konieczność ubiegania się o miejsce w domu pomocy społecznej dla mamy oraz to, że skarżąca pozostaje bez środków do życia oraz.

Konkludując, skarżąca wskazała, że decyzja organu II instancji naruszyła szereg przepisów Konstytucji RP, a to art. 2, art. 18, art. 32, art. 71 ust. 1 Konstytucji RP.

W odpowiedzi na skargę SKO w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonym rozstrzygnięciu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

W myśl art. 1 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019r., poz. 2325 ze zm., dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c P.p.s.a.). Jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach – sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). W przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie (art. 145 § 3 P.p.s.a.).

W ocenie Sądu skarga okazała się zasadna. Istotą sporu w niniejszej sprawie była prawidłowa wykładnia treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Organy zarówno na etapie postępowania w I i II instancji nie kwestionowały, że skarżąca spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W świetle ustaleń, w tym wywiadu środowiskowego nie budziło wątpliwości, że skarżąca sprawuje opiekę nad swoja niepełnosprawną w stopniu znacznym matką oraz, że z uwagi na konieczność sprawowania przez nią tej opieki nie podejmuje zatrudnienia. Skarżąca nie pobiera również innych świadczeń, które mogłyby pozostawać w kolizji z uprawnieniem do świadczenia pielęgnacyjnego. Przeszkodą do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego był natomiast zdaniem organów fakt, że matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która legitymuje się jedynie orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, przy czym należy zwrócić uwagę, że organy nie kwestionowały, że małżonek matki skarżącej nie jest w stanie sprawować nad nią opieki. Kolegium uznało natomiast, że przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest najnowsza linia orzecznicza Naczelnego Sądu Administracyjnego, w której wskazuje się na konieczność jedynie literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.s.r. Należy przypomnieć, że zgodnie z tym przepisem, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odnosząc się argumentacji Kolegium należy wskazać, że sądowi znane są odmienne od dotychczasowej, przeważającej linii orzeczniczej sądów administracyjnych poglądy wyrażane NSA, sprowadzające się do dokonania wykładni językowej art. 17 ust. .5 pkt 2 lit. a u.ś.r. z pominięciem rezultatów wykładni systemowej i funkcjonalnej, ukształtowanej w przeważającej dotychczas linii orzeczniczej. W ramach tych judykatów wskazuje się, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy (zob. np. wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2020 r., I OSK 2462/19; cyt. wyżej wyrok NSA z dnia 11 sierpnia 2020 r., I OSK 599/20; wyrok NSA z dnia 20 listopada 2020 r., I OSK 1304/20). W ocenie Sądu należy jednak uwzględnić, że literalna wykładnia tego przepisu oznacza odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uprawnionemu w dalszej kolejności krewnemu także w sytuacji, gdy małżonkowie ze względu na swój stan zdrowia nie są w stanie wywiązać się z obowiązku alimentacyjnego i sprawować nad sobą wymaganej opieki. Tak rozumiany przepis oznaczałby sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim. W ocenie Sądu istnieją natomiast sytuacje wyjątkowe, które uprawniają do stwierdzenia, że z uwagi na konieczność uwzględnieni i urzeczywistnienia wartości konstytucyjnych, należałoby przyznać świadczenie pielęgnacyjne skarżącej, będącej córką osoby wymagającej opieki, z uwagi na jej rezygnację z pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki żyje, ale z uwagi na stan zdrowia opieki tej sprawować nie jest w stanie.

Należy zauważyć, że w świetle zasad i wartości konstytucyjnych oraz poglądów samego Trybunału Konstytucyjnego i jeszcze nie tak dawno przeważającego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazywało się na konieczność uwzględnienia wykładni systemowej i funkcjonalnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 25 stycznia 2021r., I OSK 2103/20 stwierdził a stanowisko to Sąd podziela, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tegoż świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tą - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć.

Z kolei w wyroku z 11 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1113/15 NSA stwierdził, że błędne jest stanowisko opierające się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w oderwaniu od kontekstu systemowego i celowościowego. W ocenie Sądu oparcie się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji). Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę - nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby choć jedno z małżonków posiadało ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności. Sąd stwierdził również, że skoro rezultaty wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dają się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, to konieczne stało się zweryfikowanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. przy pomocy wykładni systemowej i celowościowej powyższych przepisów. Odwoływanie się do wartości konstytucyjnych w procesach wykładni stanowi bowiem przejaw zarówno systemowego, jak i celowościowego interpretowania prawa. Przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. jest w ocenie orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego konieczne w wyżej wskazanym kierunku, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych. W ocenie NSA art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i art. 32 Konstytucji, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny.

Z kolei w wyrokach NSA z dnia 17 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 722/09 i sygn. akt I OSK 723/09; z dnia 18 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1200/14 wskazano, że negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., rozumiana w sposób językowy wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Otóż, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą, a jednocześnie mają również obowiązek sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby gdyby taki związek małżeński nie istniał. Podkreślono, że tak rozumiany przepis oznacza swoistą sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP. Powyższe potwierdza również analiza treści art. 71 Konstytucji RP, w myśl którego państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Przepis ustawy nie powinien zatem wywoływać skutku w postaci rozwiązywania małżeństw w celu uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób sprawujących opiekę nad rodzicem, podczas gdy pozostaje on w związku małżeńskim z drugim niepełnosprawnym rodzicem. Wskazano nadto, że z podobnych przyczyn literalna wykładnia tegoż przepisu kłóci się z treścią art. 32 Konstytucji RP, w myśl którego, wszyscy są wobec prawa równi oraz wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane tak jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich.

Należy również uwzględnić stanowisko zajęte przez Trybunał Konstytucyjny w sprawie o sygn. P 38/09. Trybunał postanowieniem z 25 maja 2010 r. umorzył ostatecznie postępowanie w związku z niespełnieniem przez pytanie prawne Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy wymagań formalnych. Trybunał umarzając postępowanie zauważył, że: analiza praktyki sądów administracyjnych, dokonana w postanowieniu o sygn. P 38/09, prowadzi do wniosku, że możliwe jest nadanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach w praktyce sądowej takiego brzmienia, które nie prowadziłoby do wniosku o wewnętrznej sprzeczności ustawy o świadczeniach.

Ponadto już w samej ustawie o świadczeniach rodzinnych można odnaleźć przesłanki pozwalające na przełamanie kategorycznego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a. Jak wskazał WSA w Rzeszowie w prawomocnym wyroku z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. II SA/Rz 230/20, a także w wyroku z 23 lutego 2021r., sygn. II SA/Rz 1417/20, z jednej strony jest oczywiste, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednak z drugiej strony nie należy zapominać, że kategoryczne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest osłabione przez treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ten ostatni przepis stanowi bowiem, że osobom wymienionym w pkt. 1-3 oraz innym niż tam wymienione osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny (a więc także małżonkom), z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą tej opieki wymagającej (osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji). Racją wyłączenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą jej wymagającą i pozostającą w związku małżeńskim jest przyjęte przez ustawodawcę założenie, że jeżeli współmałżonek osoby wymagającej opieki jest osobą zdolną do sprawowania tej opieki, to opieka ta powinna być sprawowana przez tego współmałżonka niezależnie od kwestii przysługiwania mu świadczeń rodzinnych z tego tytułu. Ustawodawca wyłącza jednak powyższą przesłankę negatywną w sytuacji, gdy współmałżonek sam jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pod tym względem unormowanie wynikające z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w zakresie przesłanki negatywnej znacznego stopnia niepełnosprawności osoby mającej sprawować opiekę jest treściowo zbliżone do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jednak pełni inną funkcję. O ile art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wyłącza możliwość nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. eliminuje przeszkodę do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez niebędącą współmałżonkiem osobę, na której zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny. Prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może więc nabyć osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym nad osobą wymagającą opieki, która jest dotknięta znacznym stopniem niepełnosprawności a także, która nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub od której uzyskanie wymaganego świadczenia jest obiektywnie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (art. 132 k.r.o.). Zatem pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie tylko ze współmałżonkiem dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także takim, który nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki (osobiście lub za pośrednictwem innych osób), powoduje, że przesłanka negatywna nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. zostaje wyeliminowana. W takiej sytuacji trzeba przyjąć, że skoro współmałżonek osoby wymagającej opieki nie może jej sprawować, to należy rozważyć w dalszej kolejności możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w tym przez krewnych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

Należy bowiem pamiętać, że zgodnie z art. 132 k.r.o., obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Poprzestanie na językowym i pozornie kategorycznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., niezależnie od wskazanego wyżej naruszenia zasad konstytucyjnych wynikających z art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP (zasada uwzględniania dobra rodziny w zakresie polityki społecznej i gospodarczej), mogłoby w określonych stanach faktycznych doprowadzić do zapewnienia iluzorycznej opieki osobom dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności przez przyjęcie szkodliwej fikcji, że tego rodzaju opiekę może sprawować każdy małżonek powyższej osoby, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nawet jeśli nie może on zapewnić tej osobie realnej i efektywnej opieki ze względu na stan swojego zdrowia, co dodatkowo może narazić tę osobę na określone zagrożenia życia lub zdrowia (np. w sytuacji wymaganej sprawności w celu udzielenia pomocy w stanach nagłych) – tak wyrok WSA w Rzeszowie z 23 lutego 2021r., sygn. II SA/Rz 1417/20.

W niniejszej sprawie istotnego znaczenia nabiera fakt, że skarżącej przyznano już świadczenie pielęgnacyjne na czas określony do 31 marca 2021r. na podstawie decyzji SKO w [...] z [...] maja 2019r. W uzasadnieniu decyzji tej stwierdzono, choć matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim z K. K., który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to jednak nie jest on w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym małżonką z uwagi na stan zdrowia. Kolegium powołało się wówczas na okazaną dokumentację medyczną z której wynikało, że K. K. jest po dwóch zawałach serca a z orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wynika, że osoba ta wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji. Również na etapie obecnie prowadzonego postępowania – zainicjowanego wnioskiem skarżącej z 23 kwietnia 2021r. – organ I instancji w wydanej decyzji nie miał wątpliwości, że małżonek osoby wymagającej opieki nie jest w stanie zapewnić żonie odpowiedniej opieki, gdyż sam jest poważnie chory. Organ I instancji stwierdził, że skarżąca jest jedyną osobą, która zapewnia opiekę swej niepełnosprawnej matce. Jak potwierdzono w wywiadzie środowiskowym matka – jako osoba wymagająca opieki mieszka wspólnie z córką, która sprawuje nad nią opiekę całodobową i jest jej opiekunem faktycznym. W ocenie Sądu ustalone przez organ okoliczności spełniają warunki uznania sytuacji za wyjątkową, która uzasadnia skorzystanie z rezultatów wykładni systemowej i celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i w rezultacie przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Należy zwrócić uwagę, że Kolegium zarówno we wcześniej wydanej decyzji z [....] maja 2019r., jak również w obecnie zaskarżonej nie dokonało zmiany ustaleń faktycznych w niniejszej sprawie a okoliczności faktyczne sprawowania opieki przez skarżącą nad jej matką nie zmieniły się. Można więc uznać, że zmiana w tych samych okolicznościach faktycznych sposobu wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. narusza w stosunku do skarżącej zasadę prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie do organów administracji publicznej z art. 8 k.p.a.

W ponownie prowadzonym postępowaniu organy uwzględnią wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., dokonaną w niniejszym orzeczeniu.

Z przyczyn przedstawionych powyżej Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 P.p.s.a. Sąd nie zasądzał zwrotu kosztów postępowania, gdyż strona była z mocy prawa zwolniona z kosztów postępowania na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a.