Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 791/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-08-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 156 par. 1 pkt 2, art. 80, art. 7, art. 77 par. 1, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 1980 nr 9 poz 26
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 2
journal: Dz.U. 1957 nr 39 poz 174
law: Ustawa z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Chaciński Sędziowie WSA Magdalena Durzyńska WSA Iwona Kosińska (spr.) Protokolant referent stażysta Andżelika Abramowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 sierpnia 2016 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2012 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] marca 2016 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania B. K., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2012 r., nr [...] odmawiająca stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że B. K., B. K. i G. S., jako następcy prawni F. K., byłego właściciela przedmiotowego gospodarstwa, wystąpiły o stwierdzenie nieważności decyzji wydanej przez Wydział Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S. z dnia [...] maja 1964 r., nr [...], orzekającej o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, jako opuszczonej, nieruchomości rolnej położonej w Z., na działce [...], zapisanej w księdze wieczystej Z. tom [...] wykaz [...], stanowiącej byłą własność F. K.. Wnioskodawczynie wskazały, że decyzja ta została wydana w oparciu o przesłankę opuszczenia przedmiotowej nieruchomości przez spadkobierców zmarłego właściciela F. K., która w rzeczywistości nie odpowiadała prawdzie i stanowi faktycznemu. Po rozpatrzeniu złożonego wniosku Wojewoda W. decyzją z dnia [...] maja 2012 r. odmówił stwierdzenia nieważności opisanej decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S. z dnia [...] maja 1964 r. W uzasadnieniu organ nadzoru wskazał, że przedmiotowe gospodarstwo miało cechy opuszczenia w świetle obowiązujących wówczas przepisów prawa. Zachował się również dowód doręczenia F. K. (żonie F. K.) kwestionowanej decyzji wysłanej na adres [...] z podpisem odbierającego korespondencję B. K. (syna F. K.), co świadczy o miejscu zamieszkania rodziny po śmierci ojca, a także świadczy o tym, że nie ma podstaw, aby uznać, że strona nie wiedziała o decyzji w sprawie przejęciu gospodarstwa na własność Państwa. Jednocześnie organ nadzoru zauważył, że F. K. i B. K. nie kwestionowali legalności decyzji z 1964 r. W tej sytuacji Wojewoda uznał, że decyzja Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S. z dnia [...] maja 1964 r. nie naruszała rażąco prawa, ponieważ przedmiotowe gospodarstwo rolne spełniało przesłanki gospodarstwa opuszczonego i odmówił stwierdzenia jej nieważności.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, B. K. złożyła odwołanie. W uzasadnieniu podniosła wadliwe przyjęcie przez organ I instancji, że w sprawie brak jest przesłanek określonych w art. 156 kpa, dających podstawę do stwierdzenia nieważności opisanej decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S., a także niepełne i nierzetelne przeprowadzenie postępowania dowodowego. Strona skarżąca podniosła również, że sporna nieruchomość nie stanowiła gospodarstwa rolnego, a więc nie mogła podlegać przejęciu na Skarb Państwa.

Po rozpatrzeniu odwołania Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że nie może ono zostać uwzględnione. W uzasadnieniu zajętego stanowiska organ nadzoru wyjaśnił, że podstawę prawną wydania decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S. z dnia [..] maja 1964 r. stanowił art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174, ze zm.) oraz przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198). Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogły być przejęte na własność Państwa. Z kolei § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. zawierał definicję gospodarstwa opuszczonego. W myśl tego przepisu za gospodarstwo takie uważano gospodarstwo: 1) na którym nie zamieszkiwał właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, a przy tym 2) gospodarstwo to nie było w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane zabiegom agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę. Minister wskazał, że za zamieszkiwaniem na omawianym gospodarstwie następców prawnych F. K. świadczyć mogą znajdujące się w aktach sprawy dowody zameldowania F. K. (żony F. K.) i B. K. (syna F. K.) w Z., z których wynika, że obydwoje zameldowani byli na pobyt stały w miejscowości Z. do 1966 r. oraz wyjaśnienia B. K. (żony B. K.) złożone w Urzędzie Miejskim w S. w dniu [...] września 2011 r., w których wskazała, że B. K. zamieszkiwał w Z. wraz z matką do 1966 r., a także fakt, że pracował on w Związku Młodzieży Wiejskiej w Z.. Natomiast przeciw zamieszkiwaniu na przedmiotowym gospodarstwie następców prawnych F. K. przemawia to, że w uzasadnieniu decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S. z dnia [...] maja 1964 r. wskazano, że spadkobiercy zmarłego w 1958 r. F. K. wyprowadzili się w 1959 r. do [...], oraz dodatkowo fakt, że przedmiotowa decyzja odebrana została przez B. K. pod adresem w O.. Ponadto w piśmie z dnia [...] kwietnia 1964 r. przewodniczący Zespołu Spółdzielczego w Z. wskazał, że żona F. K. wraz z rodziną wyprowadziła się w 1959 r. ze Z. do O.. Minister podkreślił także, że nadane aktem nadania F. K. gospodarstwo, będące przedmiotem przejęcia, nie posiadało zabudowań. Po śmierci właściciela gospodarstwa przedmiotowe grunty pozostały we władaniu Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Z. (jako wkład gruntowy). Minister podniósł, że analizując przedstawione okoliczności przemawiające za i przeciw zamieszkiwaniu, nie sposób bezspornie uznać, że spadkobiercy F. K. rzeczywiście zamieszkiwali na przedmiotowym gospodarstwie na dzień wydania decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S. z dnia [..] maja 1964 r. Wskazał również, że zameldowanie nie jest tożsame z pojęciem miejsca zamieszkania. Miejsce zamieszkania określa bowiem stan faktyczny (fizyczne, stałe przebywanie osoby w danym miejscu), podczas gdy meldunek oznacza stan prawny (uzależniony od dopełnienia określonej formalności w urzędzie). Fakt zameldowania w danej miejscowości nie oznacza zatem faktycznego przebywania na jej terenie. Odnosząc się natomiast do wyjaśnień B. K. z dnia [...] września 2011 r., Minister stwierdził, że mają one jedynie charakter uzupełniający, a nie decydujący. Oceny legalności decyzji dokonuje się bowiem tylko i wyłącznie na podstawie materiałów zgromadzonych w postępowaniu zwykłym. W tej sytuacji zeznania te nie mogą stanowić dowodu w postępowaniu o stwierdzenie nieważności. Jednakże niezależnie od tej okoliczności z zeznań B. K. wynika, że pozostawała ona z mężem B. K. w separacji. Zatem, zdaniem organu, nie mogła mieć pełnego rozeznania, gdzie w tamtym okresie mieszkał jej mąż oraz co działo się z przejętym na własność Państwa gospodarstwem. Ponadto zeznania te pozostają w sprzeczności z innym dowodami świadczącymi o tym, że B. K. nie zamieszkiwał w Z. na dzień wydania powołanej decyzji o przejęciu gospodarstwa. Wobec tego Minister uznał, że na niniejszym gospodarstwie nie zamieszkiwali następcy prawni byłego właściciela tego gospodarstwa.

Badając przesłankę opuszczenia gospodarstwa rolnego, Minister wskazał, że nie można zgodzić się z odwołującą, że dowodem przemawiającym za uprawianiem przedmiotowych gruntów przez następców prawnych F. K. jest zaświadczenie wydane przez Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną w Z. z dnia [...] kwietnia 1992 r. Zdaniem organu dokument ten wskazuje jedynie na świadczenie przez B. K. pracy na rzecz tejże Spółdzielni w latach 1957 i 1958 oraz w roku 1962 i 1963. Przy czym przeciw uprawianiu gruntów przez F. K. i B. K. przemawia okoliczność, że z uzasadnienia decyzji z dnia [...] maja 1964 r. wynika, że przedmiotowy grunt od roku 1959, tj. od momentu wyprowadzenia się spadkobierców F. K. do O., znajdował się w użytkowaniu Spółdzielni Z. (a nie spadkobierców F. K.). Ponadto z pisma przewodniczącego Zespołu Spółdzielczego w Z. z dnia [...] kwietnia 1964 r. wynika, że ww. grunt został wniesiony w 1950 r. przez F. K. jako wkład do Spółdzielni, zaś spadkobiercy nie interesują się nieruchomością. W aktach sprawy brak jest również dokumentów wskazujących, że po śmierci F. K. w 1958 r. (zgodnie z § 14 pkt 5 statutu Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Z. śmierć członka oznacza jego wykreślenie) spadkobiercy zmarłego oddali grunt w użytkowanie spółdzielni, zwłaszcza, że treść omawianej decyzji z dnia [...] maja 1964 r. dowodzi, że Spółdzielnia użytkowała przedmiotowy grunt bez żadnego tytułu prawnego.

Ponadto Minister, odnosząc się do informacji zawartych w powołanym zaświadczeniu z 1992 r., podkreślił, że B. K. był zatrudniony w Spółdzielni w Z. w latach 1957-1958, tj. za życia ojca F. K., będącego wówczas członkiem Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Z.. Jednocześnie ilość dni przepracowanych przez B. K. w Spółdzielni w Z. w latach 1962 ([...] dni) i 1963 ([...] dni) świadczy raczej o dorywczym charakterze tej pracy, a nie o członkostwie w Spółdzielni. Powyższe, w opinii Ministra, pozwala stwierdzić, że opisana nieruchomość nie była uprawiana przez F. K. i B. K.. W szczególności okoliczność wykonywania dorywczej pracy magazyniera w RSP w Z. nie daje żadnych podstaw, aby uznać, że B. K. i jego matka F. K. interesowali się przedmiotową nieruchomością oraz jej zagospodarowaniem. Ponadto wykonywanie przez B. K. pozarolniczej pracy w Związku Młodzieży Wiejskiej utrudniałoby mu prowadzenie gospodarstwa. Tym samym organ odwoławczy stwierdził, że opisane gospodarstwo spełniało także drugą ustawową przesłankę, stanowiąc gospodarstwo opuszczone w świetle art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r.

Odnosząc się z kolei do zarzutu odwołania, że przedmiotowa nieruchomość nie stanowiła w ogóle gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r., a zatem nie mogła podlegać przejęciu na Skarb Państwa, Minister podniósł, że dla oceny, czy dana nieruchomość mogła być uznana za gospodarstwo rolne w rozumieniu art. 2 ww. ustawy, niezbędne było wykazanie, że miała ona charakter rolny. Przy czym charakter rolny nieruchomości definiował przepis art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o obrocie nieruchomościami rolnymi (Dz. U. Nr 39, poz. 172), który stanowił, że nieruchomość uważa się za rolną, jeżeli jest użytkowana na cele produkcji rolnej, nie wyłączając produkcji ogrodniczej, sadowniczej, leśnej i rybnej albo jeżeli nieruchomość jest przeznaczona do takiej produkcji według planów zagospodarowania przestrzennego. Do uznania nieruchomości za gospodarstwo rolne nie jest zatem konieczne posadowienie na niej budynków mieszkalnych czy gospodarczych. Zdaniem organu odwoławczego bezzasadny jest również zarzut odwołującej się dotyczący wadliwego postępowania dowodowego prowadzonego przez organ I instancji. Wojewoda dopełnił bowiem swoich obowiązków w zakresie poszukiwania akt przedmiotowej sprawy. Ponadto na wniosek Wojewody dokonano w Urzędzie Miejskim w S. oraz w Urzędzie Miejskim w [...] przesłuchania świadków, celem dokładnego ustalenia stanu faktycznego gospodarstwa. W świetle tego należy uznać, że Wojewoda W. dołożył wszelkich starań celem zebrania i rozpatrzenia wszelkich materiałów dowodowych mogących mieć znaczenie w przedmiotowej sprawie.

Mając powyższe na uwadze, organ II instancji utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody W..

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła B. K.. Zarzucił zaskarżonej decyzji

1) naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 kpa w związku z art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. 1957, Nr 39, poz. 174 ze zm.) poprzez przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie brak jest przesłanek określonych w art. 156 kpa, które dają podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] maja 1964 r. orzekającej o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, jako opuszczonej, nieruchomości rolnej położonej w Z. na działce parcelacyjnej nr [...], o powierzchni [...] ha, zapisanej w księdze wieczystej Z. tom [...] wykaz [...], stanowiącej własność spadkobierców F. K., podczas gdy nieruchomość ta - z uwagi na brak zabudowań i związany z tym brak urządzeń, maszyn i inwentarza - nie stanowiła w ogóle "gospodarstwa rolnego" w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r., a wobec tego nie mogła w świetle przywołanego przepisu podlegać przejęciu - stąd też z uwagi na brak podstawy prawnej decyzja Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] maja 1964 r. powinna zostać uznana za nieważną,

2) naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 kpa w związku z art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174, ze zm.) w związku z § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198) poprzez przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie brak jest przesłanek określonych w art. 156 kpa, które dają podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] maja 1964 r. orzekającej o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, jako opuszczonej, przedmiotowej nieruchomości rolnej, ponieważ miała ona rzekomo cechy opuszczonego gospodarstwa rolnego, co uprawniało do jej przejęcia na rzecz Skarbu Państwa, podczas gdy nieruchomość ta, w świetle obowiązujących przepisów ani nie została opuszczona przez właścicieli, ani nie przestała być użytkowana,

3) naruszenie art. 7 kpa w związku z art. 77 § 1 kpa i art. 75 § 1 kpa poprzez wadliwe rozpatrzenie materiału dowodowego, a w konsekwencji nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego, mającego istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, w szczególności poprzez przyjęcie, że w dacie wydania przez Wydział Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] decyzji z dnia [...] maja 1964 r. F. K. oraz B. K. nie zamieszkiwali w miejscowości Z. oraz że po śmierci F. K. nie pracowali w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Z., a w przypadku B. K. również w Związku Młodzieży Wiejskiej w Z., podczas gdy z zebranych dowodów, tj. zaświadczenia zarządu Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Z. z dnia [...] kwietnia 1992 r. oraz zeznań B. K., legitymacji ubezpieczeniowej B. K. oraz dokumentów meldunkowych F. K.i B. K. wynika, że zamieszkiwali oni w Z. do roku 1966, nadto że B. K. pracował w tamtejszej Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej jeszcze w 1963 r., a także był czynny w Związku Młodzieży Wiejskiej w tej miejscowości. Fakt ten z kolei skutkuje tym, że - niezależnie od dwóch wcześniejszych zarzutów - nieruchomości rolnej, którą przejęto na rzecz Skarbu Państwa na mocy decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] maja 1964 r., nie można było w dacie wydania tej decyzji uznać za opuszczoną.

W obszernym uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionych zarzutów i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, wskazując, że należy uznać, iż decyzja Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] maja 1964 r., nr [...], została wydana bez podstawy prawnej.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2016 r. Dz. U. poz. 718) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na częściową zasadność skargi.

Skarżona w trybie nadzoru (art. 156 § 1 pkt 2 kpa) decyzja Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] maja 1964 r. orzekająca o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, jako opuszczonej, nieruchomości rolnej położonej w Z., na działce nr [...] o powierzchni [...], zapisanej w księdze wieczystej Z. tom [...] wykaz [...], stanowiącej byłą własność F. K., wydana została na podstawie art. 15 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174, ze zm.) oraz przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198). Zgodnie z treścią art. 15 ust. 1 pkt 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, gospodarstwo rolne (działka pracownicza, rzemieślnicza itp.) nabyte na podstawie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej lub o ustroju rolnym i osadnictwie, lecz opuszczone przez właściciela przed wejściem w życie tego dekretu, przechodzi z mocy prawa na własność Państwa - bez odszkodowania i wolne od obciążeń z wyjątkiem służebności gruntowych. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. gospodarstwa rolne i działki określone w art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78), jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu [...] kwietnia 1955 r., oraz wszelkie inne gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogły być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostanie za niezbędne. Natomiast w myśl § 1 ust. 1 wskazanego rozporządzenia z 1961 r., za gospodarstwo rolne opuszczone uważa się gospodarstwo, na którym nie zamieszkuje właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, a przy tym gospodarstwo to nie jest w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę.

Treść powoływanych przepisów wskazuje, że warunkiem prawidłowego przejęcia gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa, jako opuszczonego, było łączne spełnienie dwóch przesłanek: opuszczenie gospodarstwa przez właściciela (w tym małżonka, rodziców i dzieci) oraz zaniechanie uprawy gospodarstwa w całości lub w większej części oraz poddawania go właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę.

Jak wynika z uzasadnienia wydanych decyzji organy nadzoru uznały, że materiał zgromadzony w rozpatrywanej sprawie nie wyjaśnia jednoznacznie wszystkich jej okoliczności. W szczególności "nie sposób bezspornie uznać, że spadkobiercy F. K. rzeczywiście zamieszkiwali na przedmiotowym gospodarstwie" na dzień wydania kwestionowanej decyzji z 1964 r. Z tymi ustaleniami co do zasady należy się zgodzić, choć przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji szczegółowa argumentacja (str. 3-5 uzasadnienia decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi) w przypadku niektórych dowodów uznanych przez organ za przesądzające budzi poważne wątpliwości w świetle zasad określonych w art. 7, 77 § 1 i 80 kpa. Przede wszystkim budzi wątpliwość przypisanie treści wniosku Rolniczego Zespołu Spółdzielczego Z. z dnia [...] kwietnia 1963 r., który wszczął kwestionowane postępowanie, oraz ustaleniom kwestionowanej w trybie nadzoru decyzji z 1964 r. większej mocy dowodowej niż zaświadczeniu Urzędu Miejskiego w [...], zapisom legitymacji ubezpieczeniowej B. K. lub zaświadczeniu Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Z. z dnia [...] kwietnia 1992 r., czyli dowodowym mającym walor dokumentów urzędowych.

Przypomnieć w tym miejscu należy, że w postępowaniu administracyjnym (również w tzw. trybie nadzoru) wydanie prawidłowego orzeczenia w każdym przypadku powinno poprzedzać dokładne ustalenie stanu faktycznego istotnego w sprawie. Zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, wyrażoną w art. 7 kpa, organy administracji publicznej mają obowiązek podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, mając na względzie zarówno interes społeczny, jak również słuszny interes obywateli. Artykuł 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego stanowi natomiast, że organ administracji publicznej zobowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a zgodnie z treścią art. 80 kpa organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Jako dowolne należy więc traktować ustalenia faktyczne mogące znaleźć wprawdzie potwierdzenie w części materiału dowodowego, ale niekompletnego, czy nie w pełni rozpatrzonego. Zarzut dowolności zostaje wykluczony dopiero ustaleniami dokonanymi w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 kpa), zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący, a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści. Sąd stoi na stanowisku, że niewyjaśnienie wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie w sprawie oraz nieuzasadnienie decyzji w sposób właściwy narusza podstawowe zasady postępowania administracyjnego.

W okolicznościach rozpatrywanej sprawy powyższe wymogi należy jednak stosować z uwzględnieniem faktu, że od wydania kwestionowanej decyzji upłynęło ponad 50 lat, co stanowi istotną przeszkodę w zebraniu kompletnego materiału dowodowego. Dlatego też dostrzeżone przez Sąd uchybienia postępowania nadzorczego, aczkolwiek istotne, samodzielnie nie stanowiłyby podstawy do uchylenia decyzji organów nadzoru, tym bardziej, że same wątpliwości co do prawidłowości ustalenia stanu faktycznego w kwestionowanej decyzji z 1964 r. trudno byłoby uznać za wystarczające do zastosowania przepisu art. 156 § 1 pkt 2 kpa i uznania, że przy wydawaniu decyzji rażąco naruszono prawo, czego domaga się skarżąca.

Zasadniczą przyczyną uchylenia przez Sąd decyzji organów nadzoru było niewłaściwe zastosowanie do realiów rozpatrywanej sprawy przepisów prawa materialnego, czyli art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174, ze zm.) oraz przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198) poprzez przyjęcie, że spełniona została przesłanka przejęcia gospodarstwa rolnego, gdy "nie jest w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę."

Bezspornym w sprawie jest fakt, że przedmiotowe grunty pozostawały w użytkowaniu Zespołu Spółdzielczego, jako wkład wniesiony w 1950 r. przez F. K., i nie ma żadnych dowodów, które sugerowałyby, że nie były we właściwy sposób uprawiane rolniczo. Organy nadzoru w tej kwestii koncentrują się na wykazywaniu, że spadkobiercy F. K. najprawdopodobniej osobiście nie użytkowali rolniczo działki nr [...] i kwestionują ich członkowstwo lub zatrudnienie w Spółdzielni. Przyjmują przy tym, że Spółdzielnia korzystała z gruntu bez tytułu prawnego i z tego powodu jej użytkowanie rolnicze spornego gruntu nie ma znaczenia dla oceny zaistnienia drugiej z przesłanek z § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198).

Takie rozumienie konsekwencji prawnych wniesienia nieruchomości rolnej do spółdzielni jako wkładu gruntowego nie znajduje uzasadnienia prawnego.

Z przepisów ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12 poz. 61, ze zm.) jednoznacznie wynikało, że z chwilą wniesienia gruntu do spółdzielni nabywała ona użytkowanie przedmiotowego gruntu. Wbrew twierdzeniom organów nadzoru śmierć członka spółdzielni nie powodowała ustania użytkowania gruntu wniesionego jako wkład do spółdzielni i nie pozbawiała spółdzielni tytułu prawnego do jego dalszego użytkowania. Z chwilą śmierci członka spółdzielni jego spadkobiercom przysługiwało jedynie roszczenie do spółdzielni o zwrot gruntu, podobne do roszczenia członka spółdzielni, który ze spółdzielni wystąpił. W ramach tego roszczenia zwrotowi mógł podlegać ten sam grunt lub inny równoważny, w zależności od potrzeb gospodarczo-produkcyjnych spółdzielni. Kwestie te szczegółowo regulować musiał statut spółdzielni.

W rozpatrywanej sprawie grunt wniesiony do spółdzielni przez F. K. pozostawał w jej użytkowaniu (bezpośrednio lub jako działki przyzagrodowe przydzielone członkom spółdzielni), nie było więc podstaw faktycznych i prawnych do uznania, że spełnione zostały przesłanki zaprzestania uprawy lub braku właściwych zabiegów agrotechnicznych przez uprawnione podmioty.

W przypadku gruntu wniesionego do spółdzielni nie można więc mówić o jego opuszczeniu w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych.

Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 lutego 2016 r., sygn. akt I OSK 1722/15 "W świetle ówcześnie obowiązującego prawa, obowiązkiem członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej było wniesienie wkładu gruntowego (choć członkiem spółdzielni mogli być także członkowie bez wkładu gruntowego /.../), a członek "zachowuje prawo własności swego wkładu gruntowego i prawo przekazania go swoim spadkobiercom" (H. Świątkowski, J. Fiema, J. Ignatowicz, F. Stadnicki, Zagadnienia cywilnoprawne spółdzielczości produkcyjnej w rolnictwie; w: Zagadnienia prawne Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, PWN 1954, t. III, s. 123, 136; odpowiednio - wyrok NSA z 16.4.2015 r., I OSK 2057/13, dalej wyrok I OSK 2057/13, cbosa). Celem wstąpienia posiadaczy gruntów do spółdzielni produkcji rolnej było wspólne gospodarowanie na gruntach wniesionych do spółdzielni (H. Świątkowski, J. Fiema, J. Ignatowicz, F. Stadnicki – op. cit. s. 132). Z istoty członkowstwa w spółdzielni produkcji rolnej i wniesienia wkładu członkowskiego było użytkowanie gruntów przez spółdzielnię." "W doktrynie trafnie wskazuje się, że znamienną cechą spółdzielni produkcyjnych było obciążenie członków obowiązkiem pracy, różniącym się w sposób istotny od takiego obowiązku wynikającego z pracowniczego stosunku pracy (J. Ignatowicz – op. cit., s. 212). Przedmiotem gospodarczej działalności rolniczej spółdzielni produkcyjnej jest prowadzenie wspólnego gospodarstwa rolnego w oparciu o osobistą pracę członków (art. 95 § 1 usz), na obszarze połączonym i scalonym (H. Świątkowski, J. Fiema, J. Ignatowicz, F. Stadnicki – op. cit. s. 132-133, uw. 7). Zespołowy charakter gospodarki spółdzielczej wyraża się w tym, że gospodarstwo spółdzielni musi być prowadzone wspólnie. Stopień tej wspólności, a tym samym i uspołecznienia określonej spółdzielni może być różny. W każdym razie spółdzielnia jako taka musi prowadzić gospodarstwo rolne (J. Ignatowicz – op. cit., s. 219, uw. 2, 3). W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy, "przy pracach stanowiących zasadniczy przedmiot działalności gospodarczej, jak również w prowadzonych przez spółdzielnię zakładach przetwórczych i usługowych mogą być zatrudnieni oprócz członków także ich domownicy..." (art. 114 § 1 usz)." Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że "Nie ulega wątpliwości, że skoro grunty wkładu /.../ były użytkowane przez Spółdzielnię (H. Świątkowski, J. Fiema, J. Ignatowicz, F. Stadnicki – op. cit., s. 133), to było ono należycie uprawiane i nie ma podstaw do uznania, że to gospodarstwo rolne było opuszczone."

Oznacza to, że sytuacja taka, jaka wystąpiła w rozpatrywanej sprawie, ze swej istoty czyniła niemożliwym uznania gospodarstwa rolnego wniesionego jako wkład do rolniczej spółdzielni produkcyjnej i przez nią użytkowanego jako gospodarstwa rolnego opuszczonego w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych. Wydanie zatem w niniejszej sprawie decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] maja 1964 r. o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Państwa, jako opuszczonego, nastąpiło z rażącym naruszeniem art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym w związku z § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych.

Ponownie rozpatrując sprawę, organ nadzoru raz jeszcze dokona, w zgodzie z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, analizy zebranych w sprawie materiałów dowodowych. Orzekając, weźmie również pod uwagę ocenę prawną zawartą w niniejszym wyroku (art. 153 ppsa). Następnie, w zgodzie z treścią art. 107 § 3 kpa, organ nadzoru przedstawi swoje stanowisko w uzasadnieniu ponownie wydanego rozstrzygnięcia, które odzwierciedlać będzie rację decyzyjną i wyjaśniać ponowny tok rozumowania organu, który prowadzić będzie do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego i procesowego do rzeczywistej sytuacji faktycznej zaistniałej w rozpatrywanej sprawie. W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ prawidłowo wskaże również fakty, które uznał za udowodnione, dowody, na których się oparł, oraz przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Organ nadzoru będzie miał również na względzie regulację prawną zawartą w art. 156 § 2 kpa.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2016 r. Dz. U. poz. 718) orzekł jak w sentencji.