Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 142/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-02-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
6560
Hasła tematyczne: Interpretacje podatkowe
Podatek dochodowy od osób fizycznych
Skarżony organ: Minister Finansów
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 10 ust. 1 pkt 7, art. 17 ust. 1 pkt 10, art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 6 lit. a), art. 19 ust. 1, art. 19 ust. 3, art. 17 ust. 2
journal: Dz.U. 2010 nr 51 poz 307
law: Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Bogdan Lubiński, Sędzia NSA Tomasz Kolanowski, Sędzia NSA Jan Grzęda (sprawozdawca), Protokolant Joanna Legieć, po rozpoznaniu w dniu 2 lutego 2018 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy, działającego z upoważnienia Ministra Finansów od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 6 października 2015 r. sygn. akt I SA/Gd 719/15 w sprawie ze skargi R. Z. na interpretację indywidualną Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy, działającego z upoważnienia Ministra Finansów z dnia 31 grudnia 2014 r. nr ITPB2/415-923/14/IB w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku, 2) zasądza od R. Z. na rzecz Szefa Krajowej Administracji Skarbowej kwotę 280 (słownie: dwieście osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 6 października 2015 r. sygn. akt I SA/Gd 719/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uwzględnił skargę R.Z. i uchylił w zaskarżonej części interpretację indywidualną Ministra Finansów z dnia 31 grudnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych.

Rozstrzygnięcie to zapadło na podstawie następującego stanu faktycznego.

We wniosku o udzielenie pisemnej interpretacji przepisów prawa podatkowego R.Z. podał, że jest osobą fizyczną zatrudnioną na podstawie umowy o pracę w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Polsce (dalej: "Spółka") i polskim rezydentem podatkowym. Spółka jest powiązana - jako podmiot zależny - ze spółką z siedzibą w Stanach Zjednoczonych Ameryki notowaną na giełdzie papierów wartościowych w USA (dalej: "Spółka Amerykańska"). W ramach programu organizowanego przez grupę kapitałową, do której należą Spółka i Spółka Amerykańska (dalej: "Grupa"), pracownicy Spółki (w tym Wnioskodawca) otrzymują nieodpłatnie od Spółki Amerykańskiej - na podstawie listu jednostronnie zobowiązującego - tzw. RSU - Restricted Stock Units, co w wolnym tłumaczeniu na język polski oznacza warunkowe jednostki udziałowe zastrzeżone lub akcje warunkowe (dalej odpowiednio: "RSU" oraz "Program"). Warunkowość/zastrzeżenie w odniesieniu do przedmiotowych nieodpłatnie otrzymanych RSU oznacza, że pracownik nie otrzymuje żadnych konkretnych/realnych akcji w Spółce Amerykańskiej w dniu otrzymania RSU, lecz dopiero w przyszłości, w partiach, po spełnieniu określonych warunków. W przypadku Grupy warunkiem tym jest pozostawanie w stosunku pracy ze Spółką przez ściśle zdefiniowane okresy. Wnioskodawca przedstawił przykładowy schemat przyznawania RSU, a następnie na ich podstawie nieodpłatnego przekazywania pracownikom akcji Spółki Amerykańskiej:

(i) 1 stycznia 2013 r. pracownik otrzymuje nieodpłatnie 300 RSU;

(ii) po przepracowaniu przez niego w Spółce jednego roku, tj. 1 stycznia 2014 r. 100 RSU konwertuje się na 100 zwykłych akcji Spółki Amerykańskiej;

(iii) po kolejnym pełnym przepracowanym roku w Spółce, tj. 1 stycznia 2015 r. dalsze 100 RSU konwertuje się na następne 100 zwykłych akcji Spółki Amerykańskiej;

(iii) natomiast po 3 kolejnym, pełnym przepracowanym roku w Spółce, tj. 1 stycznia 2016 r. ostatnie 100 RSU konwertuje się na finalną część akcji Spółki Amerykańskiej (100 akcji) spośród przyznanych pracownikowi warunkowo 300 RSU, które otrzymał 1 stycznia 2013 r.

Podstawowym warunkiem nieodpłatnego otrzymania akcji Spółki Amerykańskiej na każdy kolejny 1 stycznia jest posiadanie statusu pracownika Spółki na ten dzień/dni. W przypadku gdyby np. pracownik przestał pracować w Spółce 31 grudnia 2013 r., tj. w przededniu pierwszego nieodpłatnego otrzymania 100 akcji Spółki Amerykańskiej, to w ogóle nie otrzymałby tych akcji. Gdyby natomiast przestał być pracownikiem Spółki np. 1 września 2015 r., to otrzymałby nieodpłatnie 200 akcji Spółki Amerykańskiej, z czego 100 dnia 1 stycznia 2014 r. oraz 100 dnia 1 stycznia 2015 r. Tak więc prawo do realizacji RSU (tj. późniejszego nieodpłatnego otrzymania akcji Spółki Amerykańskiej) następuje zgodnie z zasadami Programu za rok (w stosunku do 1/3 ilości RSU), 2 lata (w stosunku do 1/3 ilości RSU) oraz 3 lata (w stosunku do 1/3 ilości RSU), licząc odpowiednio od dnia przyznania RSU, tj. 1 stycznia 2013 r. w przedstawionym przykładzie.

Przedmiotowe RSU, jak również akcje Spółki Amerykańskiej są przyznawane bezpośrednio przez Spółkę Amerykańską. Przyznanie najpierw RSU, a następnie akcji Spółki Amerykańskiej nie stanowi darowizny, gdyż jest to dokonane w ramach Programu, przy czym, w interesie Spółki Amerykańskiej jako podmiotu dominującego wobec Spółki leży zatrudnianie przez Spółkę doświadczonych i lojalnych pracowników w dłuższej perspektywie czasowej, co wpływa pośrednio na wartość Spółki Amerykańskiej. Organizatorem Programu jest Spółka Amerykańska. Jest to również podmiot podejmujący wszelkie decyzje dotyczące Programu - posiada wyłączne prawo decydowania o kształcie i zasadach jego funkcjonowania. Ponadto, Spółka Amerykańska pokrywa wszelkie koszty związane z obsługą Programu. Kosztami tymi w żaden sposób nie jest obciążana Spółka.

Prawo do nieodpłatnego objęcia akcji przez pracowników Spółki i ewentualne przysporzenie majątkowe z tego tytułu nie stanowi elementu pracy i płacy tych pracowników. Możliwość objęcia takich akcji nie wynika z zapisów umów o pracę, regulaminów pracy i nie jest od tego uzależniony poziom płac pracowników. Nie występuje również taka sytuacja, w której Spółka zawiera umowę ze Spółką Amerykańską mającą na celu uzyskanie jej akcji z zastrzeżeniem świadczenia na rzecz osób trzecich (tj. pracowników Spółki, w tym Wnioskodawcy), gdzie istotą (ewentualnej) umowy byłby stosunek pracy łączący uprawnionych beneficjentów z zatrudniającą ich Spółką. RSU nie inkorporują praw do partycypacji w zysku podmiotów z Grupy ani praw, jakie wynikają z posiadania zwykłych, rzeczywistych akcji, w szczególności nie dają prawa głosu na walnym zgromadzeniu wspólników ani prawa do otrzymania dywidendy. To sprawia, że RSU oprócz tego, że są warunkowym przyrzeczeniem do nieodpłatnej konwersji na akcje Spółki Amerykańskiej w przyszłości, nie wiążą się z konkretną korzyścią finansową dla pracowników. Wnioskodawca w momencie otrzymania RSU nie ma jeszcze gwarancji, że akcje te uzyska w przyszłości. Ostateczna liczba rzeczywistych akcji Spółki Amerykańskiej, którą pracownicy ostatecznie nabędą nieodpłatnie w związku z uczestnictwem w Programie jest znana w momencie upływu poszczególnych okresów ograniczenia, czyli po roku, po dwóch i po trzech latach od daty przyznania RSU. RSU są niezbywalne, nie można ich sprzedać. Dopiero po realizacji RSU i konwersji na akcje Spółki Amerykańskiej wnioskodawca jest uprawniony do zbycia akcji Spółki Amerykańskiej.

Wnioskodawca otrzymał pierwszy raz przyznanie prawa do RSU (tzw. granting) w 2012 r., a drugi raz w 2013 r. Po upływie wskazanego w warunkach planu akcyjnego okresu czasu część przyznanych Wnioskodawcy RSU została zamieniona na akcje - w zakresie części RSU przyznanego w 2012 r., doszło już do "materializacji" tego prawa i Wnioskodawcy przyznano określoną ilość akcji Spółki Amerykańskiej. Wnioskodawca zbył pierwszą transzę akcji Spółki Amerykańskiej w tym samym dniu, w którym je nabył. Odbywa się to w ten sposób, że otrzymując informację ze Spółki Amerykańskiej o realizacji 1/3 przyznanych w ramach RSU praw Wnioskodawca od razu zaznaczył opcję tzw. "sell all", która oznaczała, że z chwilą przyznania akcji Spółki Amerykańskiej zostały one od razu sprzedane. RSU nie stanowią papierów wartościowych, o których mowa w art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz. U. z 2010 r., Nr 211, poz. 1384 ze zm.). RSU stanowią natomiast pochodne instrumenty finansowe, tj. instrumenty finansowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 2 wyżej wymienionej ustawy. Wnioskodawca nie ma wiedzy, czy RSU są dostępne/oferowane również innym osobom niż uczestnicy Programu. Wnioskodawca podkreśla jednak, że RSU nie są oferowane na jakimkolwiek rynku instrumentów finansowych, w szczególności:

- nie jest możliwe ustalenie wartości rynkowej RSU przy ich udostępnianiu (na dzień ich przyznania otrzymujący nie wchodzi, jak wyżej zaznaczono, w posiadanie żadnych konkretnych praw właściwych dla akcji, a jedynie warunkowe przyrzeczenie do nieodpłatnego otrzymania akcji Spółki Amerykańskiej w przyszłości - dopiero bowiem po spełnieniu pewnych warunków w przyszłości otrzymujący dostaje akcje Spółki Amerykańskiej);

- nie jest możliwe ustalenie wartości rynkowej RSU przy ich obrocie, gdyż RSU stanowią prawa niezbywalne, co oznacza, iż w szczególności nie można ich sprzedać;

- jak wyżej zaznaczono, RSU mogą przynieść Wnioskodawcy korzyść (przysporzenie majątkowe) dopiero w dniu ich zamiany na akcje Spółki Amerykańskiej - wartość tej korzyści jest mierzona aktualnym, na dzień otrzymania akcji Spółki Amerykańskiej, kursem rynkowym (notowaniem giełdowym) akcji Spółki Amerykańskiej. Dopiero bowiem wówczas i Wnioskodawca otrzyma prawo zbywalne na rynku, tj. akcje Spółki Amerykańskiej, dla których możliwe jest określenie wartości rynkowej w obrocie prawami tego samego rodzaju i gatunku z uwzględnieniem czasu i miejsca ich obrotu/zbycia.

W związku z powyższym opisem skarżący zadał następujące pytania:

1) Czy w związku z realizacją RSU powstanie dla Wnioskodawcy tzw. "przychód z kapitałów pieniężnych" w podatku dochodowym od osób fizycznych?

2) Czy przychód ten powinien zostać określony zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy o PIT, tj. przychód ten powstanie w wysokości wartości rynkowej akcji Spółki Amerykańskiej z dnia realizacji RSU?

3) Czy w związku z odpłatnym zbyciem akcji Spółki Amerykańskiej (otrzymanych w wyniku realizacji RSU) przez Wnioskodawcę uzyskał on przychód w podatku dochodowym od osób fizycznych zaliczany do źródła przychodów "kapitały pieniężne"?

4) Czy kosztem uzyskania przychodu z odpłatnego zbycia akcji Spółki Amerykańskiej będzie wartość rynkowa akcji Spółki Amerykańskiej z dnia realizacji RSU przez Wnioskodawcę, która została uprzednio przez niego rozpoznana jako przychód do opodatkowania i opodatkowana?

Zdaniem Wnioskodawcy odnośnie pytania nr 1, w związku z realizacją RSU i ich nieodpłatną konwersją na akcje Spółki Amerykańskiej powstanie dla Wnioskodawcy przychód w podatku dochodowym od osób fizycznych z tzw. "kapitałów pieniężnych".

Odnośnie pytania nr 2 przychód ten należy określić w oparciu o brzmienie art. 11 ust. 2a ustawy o PIT, zgodnie z którym wartość pieniężną innych nieodpłatnych świadczeń ustala się na podstawie cen rynkowych stosowanych przy świadczeniu usług lub udostępnianiu rzeczy lub praw tego samego rodzaju i gatunku, z uwzględnieniem w szczególności ich stanu i stopnia zużycia oraz czasu i miejsca udostępnienia. W takim przypadku powstały po stronie Wnioskodawcy z tytułu realizacji RSU przychód należy określić w wysokości wartości rynkowej akcji Spółki Amerykańskiej z dnia realizacji RSU.

Odnośnie pytania nr 3, w ocenie Wnioskodawcy, w wyniku sprzedaży akcji Spółki Amerykańskiej przez Wnioskodawcę, uzyska on przychód ze źródła przychodów, którym są kapitały pieniężne i prawa majątkowe w wysokości wartości wyrażonej w cenie określonej każdorazowo w umowie sprzedaży akcji Spółki Amerykańskiej.

Odnośnie zaś pytania nr 4, zdaniem Wnioskodawcy, kosztem uzyskania przychodu z tytułu odpłatnego zbycia akcji Spółki Amerykańskiej będzie wartość rynkowa akcji Spółki Amerykańskiej z dnia realizacji RSU przez Wnioskodawcę, która została przez niego wcześniej rozpoznana jako przychód do opodatkowania i opodatkowana.

Minister Finansów uznał stanowisko skarżącego w zakresie uzyskania przychodów z kapitałów pieniężnych za prawidłowe, a w pozostałym zakresie za nieprawidłowe. W uzasadnieniu wskazał, że z chwilą realizacji praw wynikających z niezbywalnych RSU stanowiących pochodne instrumenty finansowe w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi, w szczególności z chwilą nabycia (objęcia) akcji powstaje przychód, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 10 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, przy ustalaniu którego stosuje się odpowiednio przepisy art. 19 ww. ustawy. Przychód dla celów podatkowych stanowi wartość rynkową akcji otrzymanych w wyniku realizacji praw wynikających z ww. pochodnych instrumentów finansowych. Natomiast w momencie odpłatnego zbycia ww. akcji Wnioskodawca uzyskuje przychód, stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a) ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, w wysokości wartości wyrażonej w cenie określonej w umowie odpłatnego zbycia (umowie sprzedaży). Jednocześnie jednak, nie stanowi kosztu uzyskania przychodów, jako związany z nabyciem akcji przychód z tytułu realizacji pochodnych instrumentów finansowych (RSU) - przy ustalaniu którego stosuje się odpowiednio przepisy art. 19 ww. ustawy.

Po bezskutecznym wezwaniu Ministra Finansów do usunięcia naruszenia prawa, R.Z. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku. Wniósł o uchylenie ww. interpretacji w części, w jakiej odnosi się ona do odpowiedzi na pytanie 2 i 4 zawarte we wniosku z dnia 14 października 2014 r. Według skarżącego oś sporu pomiędzy nim a organem w niniejszej sprawie stanowią dwa powiązane ze sobą zagadnienia. Po pierwsze, czy przy ustalaniu wartości przychodu skarżącego z tytułu realizacji RSU należy zastosować odpowiednio art. 19 ust. 1 ustawy o PIT, czy też wprost art. 11 ust. 2 ustawy o PIT. Po drugie, czy podstawą ustalenia przedmiotowego kosztu jest wyłącznie art. 23 ust. 1 pkt 38 ustawy o PIT, czy też zastosowanie w tej sytuacji znajdzie art. 22 ust. 1d ustawy o PIT.

Sąd uznał, że skarga zasługiwała na uwzględnienie na podstawie art. 146 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. - dalej: P.p.s.a.). Zwrócił uwagę, że przedmiotem sporu jest ta część interpretacji, która dotyczy uznania stanowiska Wnioskodawcy za nieprawidłowe. Strony są bowiem zgodne, że moment przyznania RSU nie skutkuje dla Skarżącego powstaniem przychodu w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Wynika to z faktu, że w tym momencie Skarżący dostaje wyłącznie potencjalną możliwość otrzymania korzyści w przyszłości w postaci akcji, niegwarantowaną i objętą restrykcjami. Może nie dopełnić warunków wynikających z umowy planu i nie otrzymać w konsekwencji akcji spółki amerykańskiej. Korzyści jawią się zatem jako przyszłe i niepewne.

Przychód powstaje natomiast w przypadku nieodpłatnego nabycia akcji po spełnieniu warunków wynikających z planu motywacyjnego, gdy koszt i realizacja tego planu obciążają spółkę amerykańską. Operacja ta wywoła, w ocenie Sądu, skutek podatkowy w postaci uzyskania przez osobę otrzymującą te akcje przysporzenia majątkowego podlegającego opodatkowaniu z tytułu nieodpłatnych świadczeń (art. 11 ust. 1 i 11 ust. 2a ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych). W tym momencie Skarżący osiąga bowiem rzeczywistą korzyść, która wynika z faktu, że nie ponosi on odpłatności za akcje, choć otrzymuje je na własność. Każda inna osoba, która chciałaby nabyć akcje musiałaby uszczuplić swój majątek przeznaczając z niego środki na zakup tychże akcji. Skarżący takiego uszczuplenia nie musiał dokonać, gdyż akcje otrzymał od spółki amerykańskiej w drodze zamiany za posiadane uprzednio akcje warunkowe. Podstawą opodatkowania otrzymanych nieodpłatnie akcji będzie przychód odpowiadający wartości rynkowej otrzymanych akcji.

Z kolei, w przypadku zbycia akcji spółki amerykańskiej otrzymanych w ramach planu w wyniku realizacji opcji na akcje, zbywalnych opcji na akcje lub ograniczonych jednostek akcyjnych lub dokona sprzedaży zbywalnych opcji na akcje, w opinii Sądu, powstanie przychód z kapitałów pieniężnych, w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 6 i pkt 10 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, podlegający opodatkowaniu. Nadto, zgodnie z art. 22 ust. 1d ustawy, do kosztów uzyskania przychodu z tytułu sprzedaży akcji będzie podlegało zaliczenie m.in. wartości nieodpłatnego świadczenia, które zostało opodatkowane przez skarżącego, jako przychód z innych źródeł. Takie rozwiązanie, zdaniem Sądu, zapewnia identyczne traktowanie podatników, którzy otrzymali nieodpłatne akcje i tych, którzy nabyli je samodzielnie za środki z własnego majątku. Obie te grupy ponosić będą takie samo ryzyko wzrostu lub utraty wartości akcji w przyszłości. Kosztem uzyskania przychodów będą również wydatki faktycznie poniesione przez podatnika na nabycie akcji. Ta regulacja uniemożliwi podwójne opodatkowanie, na które powołuje się skarżący.

Wnosząc skargę kasacyjną na powyższe rozstrzygnięcie Minister Finansów zaskarżył ten wyrok w całości, żądając jego uchylenia i rozpoznania skargi, względnie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku, oraz zasądzenia na jego rzecz kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 10 ust. 1 pkt 7 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, w powiązaniu z art. 17 ust. 1 pkt 10 tej ustawy, w związku z art. 17 ust. 1b u.p.d.o.f., w powiązaniu z art. 17 ust. 6 lit. a) u.p.d.o.f. w związku z art. 19 ust. 1 u.p.d.o.f. w związku z art. 19 ust. 3 u.p.d.o.f. w powiązaniu z art. 17 ust. 2 u.p.d.o.f. w powiązaniu z art. 11 ust. 1, ust. 2, ust. 2a oraz ust. 2b u.p.d.o.f. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwą ocenę możliwości ich zastosowania do przedstawionego we wniosku stanu faktycznego, a w szczególności naruszenie art. 23 ust. 1 pkt 38 u.p.d.o.f. poprzez jego niezastosowanie do przedstawionego we wniosku stanu faktycznego, a także naruszenie art. 22 ust. 1d) u.p.d.o.f. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie do przedstawionego we wniosku stanu faktycznego, polegającą na przyjęciu przez Sąd, że gdy koszt i realizacja planu motywacyjnego obciążają spółkę amerykańską, w razie nabycia akcji w sposób nieodpłatny (czy preferencyjny), operacja ta wywoła skutek podatkowy w postaci uzyskania przez osobę otrzymującą te akcje przychodu w rozumieniu art. 11 ust. 1 u.p.d.o.f. W ocenie Ministra, z chwilą realizacji praw wynikających z niezbywalnych RSU stanowiących pochodne instrumenty finansowe w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi, w szczególności z chwilą nabycia (objęcia) akcji powstaje przychód, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 10 u.p.d.o.f., przy ustalaniu, którego stosuje się odpowiednio przepisy art. 19 u.p.d.o.f. Przychód dla celów podatkowych stanowi wartość rynkowa akcji otrzymanych w wyniku realizacji praw wynikających z ww. pochodnych instrumentów finansowych. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a) u.p.d.o.f., w momencie odpłatnego zbycia ww. akcji Skarżący uzyskuje przychód w wysokości wartości wyrażonej w cenie określonej w umowie odpłatnego zbycia - umowie sprzedaży. Według art. 30b ust. 6 i art. 45 ust. 1a pkt 1 u.p.d.o.f., po zakończeniu roku podatkowego podatnik - Skarżący - jest zobowiązany samodzielnie w zeznaniu podatkowym wykazać dochody uzyskane w roku podatkowym z realizacji praw wynikających z pochodnych instrumentów finansowych lub z odpłatnego zbycia papierów wartościowych oraz obliczyć należny podatek dochodowy wg stawki 19% uzyskanego dochodu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Rozpoznając zarzuty skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że są one zasadne w części.

Spór w rozpatrywanej sprawie sprowadza się w istocie do rozstrzygnięcia, czy w momencie nieodpłatnego nabycia akcji spółki prawa amerykańskiego, w związku z udziałem w programie motywacyjnym, po stronie Skarżącego powstaje przychód do opodatkowania, a jeśli tak, to do jakiego źródła go zakwalifikować, czy też przychód powstanie dopiero w momencie, gdy Skarżący dokona zbycia tych akcji.

Zauważyć należy, że analizowany problem sporny dotyczący przychodu z nieodpłatnego nabycia akcji związanych z udziałem w programie motywacyjnym, był już przedmiotem licznych wypowiedzi orzeczniczych Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. m. in. wyroki NSA: z 21 lipca 2017 r., II FSK 1716/15; z 21 lipca 2016 r., II FSK 1725/14; z 10 listopada 2016 r., II FSK 2243/14; z 23 listopada 2016 r., II FSK 3675/14, wyroki dostępne w bazie CBOSA na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Podzielając poglądy zawarte w tych orzeczeniach, skład orzekający w niniejszej sprawie uznał za celowe i adekwatne również w niniejszej sprawie odwołanie się w znacznej mierze do argumentacji zawartej w ww. wyroku z dnia 21 lipca 2017 r., II FSK 1716/15.

W pierwszej kolejności należy zatem wskazać, że zgodnie art. 11 ust. 1 u.p.d.o.f., przychodami - z zastrzeżeniem art. 14-16 oraz art. 17 ust. 1 pkt 6 i 9, art. 19 i art. 20 ust. 3 - są otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika w roku kalendarzowym pieniądze i wartości pieniężne oraz wartość otrzymanych świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń. Nie ulega zatem wątpliwości, że aby powstał przychód (opodatkowanie) muszą zostać spełnione łącznie dwa warunki:

1) świadczenie musi mieć wymierną korzyść dla podatnika oraz

2) podatnik musi tę korzyść (świadczenie) "otrzymać".

W przypadku świadczeń częściowo odpłatnych, przychodem podatnika jest różnica pomiędzy wartością tych świadczeń, ustaloną według zasad określonych w ust. 2 lub 2a, a odpłatnością ponoszoną przez podatnika (art. 11 ust. 2b u.p.d.o.f.). W przypadku nabycia rzeczy i praw jest to różnica między ceną rynkową, stosowaną w obrocie rzeczami lub prawami tego samego rodzaju i gatunku, z uwzględnieniem ich stanu i stopnia zużycia oraz czasu i miejsca ich uzyskania (art. 11 ust. 2 u.p.d.o.f.).

Na podstawie art. 20 ust. 1 u.p.d.o.f., za przychody z innych źródeł, o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 9, uważa się w szczególności: kwoty wypłacone po śmierci członka otwartego funduszu emerytalnego wskazanej przez niego osobie lub członkowi jego najbliższej rodziny, w rozumieniu przepisów o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, zasiłki pieniężne z ubezpieczenia społecznego, alimenty, stypendia, dotacje (subwencje) inne niż wymienione w art. 14, dopłaty, nagrody i inne nieodpłatne świadczenia nienależące do przychodów określonych w art. 12-14 i 17 oraz przychody nieznajdujące pokrycia w ujawnionych źródłach.

Pojęcie "nieodpłatnego świadczenia" użyte w art. 20 ust. 1 u.p.d.o.f., jak również w art. 11 ust. 1, nie zostało zdefiniowane w tej ustawie. Analiza judykatury, jak i piśmiennictwa na kanwie tych przepisów, raczej nie nasuwa wątpliwości, że pojęcie to ma szerszy zakres niż w prawie cywilnym. Obejmuje ono nie tylko świadczenie w cywilistycznym znaczeniu (działanie lub zaniechanie na rzecz innej strony - art. 353 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm.), ale w jego zakres wchodzą także wszystkie zjawiska gospodarcze i zdarzenia prawne, których następstwem jest uzyskanie korzyści kosztem innego podmiotu. Dla uznania więc, że dane świadczenie jest nieodpłatne bądź częściowo nieodpłatne, konieczne jest stwierdzenie, że w wyniku zdarzenia prawnego czy zjawiska gospodarczego podatnik uzyskał korzyść majątkową kosztem innego podmiotu lub też uzyskał nieodpłatne (częściowo nieodpłatne), to jest niezwiązane z kosztami (całkowitymi kosztami) lub inną formą ekwiwalentu przysporzenie majątku, mające konkretny wymiar finansowy (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2006 r., sygn. akt II FPS 1/06, CBOSA).

Ponadto zauważyć trzeba, że akcje są papierami wartościowymi inkorporującymi zarówno prawa, jak i obowiązki akcjonariusza w stosunku do spółki będącej emitentem akcji. Moment uzyskania dochodu z akcji nie jest tożsamy z momentem ich nabycia, bez względu na formę tego nabycia (w tym przypadku w wyniku nieodpłatnego przekazania akcji w ramach programu motywacyjnego). Cechą papierów wartościowych, jakimi są akcje, jest to, iż generują dochód w przyszłości: w postaci dywidendy, czy też - w przypadku ich odpłatnego zbycia - w postaci różnicy pomiędzy przychodem ze sprzedaży a kosztami poniesionymi na nabycie akcji. W momencie zaś otrzymania akcji na preferencyjnych warunkach przysporzenie, jakie z tego tytułu uzyskuje dana osoba, niezależnie od źródła i przyczyny uzyskania tego przysporzenia, jest jedynie potencjalne.

Uznanie, że przychód powstaje w momencie nieodpłatnego nabycia akcji w ramach programu motywacyjnego oraz że dochodem z tej czynności jest wartość rynkowa akcji prowadziłoby do opodatkowania wartości wyrażonej w pieniądzu, której podatnik w momencie uzyskania akcji nie osiągnął. Otrzymanie akcji nie daje żadnych korzyści, ponieważ akcje są takim składnikiem majątku, który przychód może dać dopiero w momencie ich zbycia w drodze sprzedaży lub zamiany, ewentualnie innych czynności. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dopiero zbycie akcji pozwala ustalić, jaki dochód podatnik osiągnął przez to, że nabył akcje w drodze programu motywacyjnego, a następnie zbył te akcje. Nabycie akcji samo przez się nie daje żadnego przychodu. W praktyce wygląda to tak, że w chwili nabycia akcji podatnik nie wie, jaki uzyska przychód, bowiem okaże się to dopiero w przyszłości.

Wobec powyższego stwierdzić należy, że przychód podatkowy powstanie dopiero w momencie sprzedaży przez Skarżącego omawianych akcji. Przychód uzyskany z tego tytułu należy zakwalifikować jako przychód z kapitałów pieniężnych. Stosownie bowiem do treści art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a u.p.d.o.f., za przychody z kapitałów pieniężnych uważa się należne - choćby nie zostały faktycznie otrzymane - przychody z odpłatnego zbycia udziałów w spółkach mających osobowość prawną oraz papierów wartościowych.(Analogiczna argumentacja, którą NSA w składzie rozpoznającym sprawę w pełni podziela zawarta została m.in. w wyroku NSA z dnia 23 listopada 2016 r., II FSK 3674/14, Lex nr 2199179)

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia zarysowanej wyżej kwestii spornej ma także zakaz podwójnego opodatkowania tożsamych wartości tym samym podatkiem. Zasada ta, wypływająca również z norm konstytucyjnych, w powiązaniu z szerszym kontekstem systemowym (wymagającym oceny przepisów regulujących opodatkowanie przychodów z tytułu zbycia papierów wartościowych oraz rozliczania kosztów uzyskania przychodów) winna być uwzględniona przy dokonywaniu wykładni mających w sprawie zastosowanie przepisów prawa materialnego.

Na tle prawa podatkowego konstytucyjna zasada równości oznacza postulat zachowania równomierności w opodatkowaniu podatkami przez wprowadzenie powszechnego i proporcjonalnego opodatkowania. Powszechność opodatkowania oznacza opodatkowanie wszystkich podatników na tych samych zasadach (por. postanowienie NSA z 5 kwietnia 2011 r., I FSK 525/10, CBOSA). W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (por. wyrok z dnia 22 maja 2002 r. sygn. akt K 6/02) i Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok z 11 czerwca 2010 r., I FSK 972/09, CBOSA) wskazuje się, że podwójne opodatkowanie stoi też w sprzeczności z zasadami wyrażonymi w art. 84 i art. 217 Konstytucji RP. Nie sposób nie zauważyć, że aprobata wykładni dokonanej przez Ministra Finansów skutkowałaby tym, że przychód z tytułu nabycia akcji w ramach programu motywacyjnego opodatkowany byłby dwukrotnie: po raz pierwszy w momencie ich nieodpłatnego nabycia, po raz drugi z momentem odpłatnego zbycia tychże akcji. Rozpatrujący sprawę skład orzekający podziela pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowany w wyroku z 25 lutego 2015 r., II FSK 96/13 (CBOSA), że obowiązujące przepisy nie pozwalały w takim przypadku ustalić kosztów uzyskania przychodów na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 2 u.p.d.o.f. Z kolei w art. 30b ust. 2 u.p.d.o.f. (stanowiącym lex specialis) zdefiniowano dochód z odpłatnego zbycia papierów wartościowych (a takim są akcje, stosownie do art. 5a pkt 1 u.p.d.o.f.) jako różnicę między sumą przychodów uzyskanych z odpłatnego zbycia a kosztami uzyskania przychodów określonymi na podstawie art. 22 ust. 1f lub 1g lub art. 23 ust. 1 pkt 38, z zastrzeżeniem art. 24 ust. 13 i 14 u.p.d.o.f. Art. 22 ust. 1f lub 1g u.p.d.o.f. dotyczące nabycia akcji w zamian za wkład niepieniężny, nie miałyby zatem zastosowania we wskazanym we wniosku stanie faktycznym. Z kolei, przepis art. 23 ust. 1 pkt 38 u.p.d.o.f. pozwala na odliczenie jedynie wydatków poniesionych na nabycie akcji. Skoro ustawodawca używa w tym przypadku określenia "wydatki", a nie koszty, to znaczy, że pozwala na uznanie za koszt uzyskania przychodów jedynie rozchód środków pieniężnych, stanowiący faktyczne zmniejszenie aktywów podatnika. Tym samym nie jest możliwe uwzględnienie jako kosztu uzyskania przychodów wartości przychodu z tytułu nieodpłatnego świadczenia, o którym mowa w art. 22 ust. 1d u.p.d.o.f., do którego to przepisu ani art. 30b ust. 2, ani art. 23 ust. 1 pkt 38 u.p.d.o.f. nie odsyłają. Zatem, przyjęta przez Sąd I instancji możliwość zaliczenia tych kosztów do kosztów uzyskania przychodów przy opodatkowaniu źródła wymienionego w art. 17 ust. 1 pkt 6 u.p.d.o.f. pozbawiona jest podstaw prawnych.

Końcowo Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że o prawidłowości prezentowanej powyżej argumentacji świadczą również wprowadzone zmiany do ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych od 2018 r. - por. ustawa z dnia 27 października 2017 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych oraz ustawy o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne (Dz. U. z 2017, poz. 2175). Jak wynika z uzasadnienia zmiany przepisów (Sejm RP VIII Kadencji, nr druku 1878): "Obecnie opodatkowaniu podlegają dochody uzyskane ze zbycia akcji otrzymanych na podstawie uchwały walnego zgromadzenia spółki. Nie ustala się dochodu na moment otrzymania akcji. Wprowadzone regulacje doprecyzowują (bold NSA) powyższe rozwiązanie, wskazując, że w przypadku otrzymania przychodu w ramach realizacji programu motywacyjnego, przychód powstaje tylko w momencie odpłatnego zbycia akcji. Wszystkie zatem zdarzenia zaistniałe w ramach realizacji programu motywacyjnego (np. objęcie pochodnego instrumentu finansowego, jako nieodpłatne świadczenie, realizacja praw z tego instrumentu wykonana poprzez nabycie akcji) są obojętne podatkowo. Jednakże warunkiem takiej szczególnej formy opodatkowania jest, że akcje te muszą być nabyte w ramach programów motywacyjnych (które są tworzone na podstawie uchwały walnego zgromadzenia). W ramach doprecyzowania zdefiniowano pojęcie programu motywacyjnego oraz pojęcie spółki dominującej."

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Ponownie rozpoznając sprawę, Sąd będzie zobowiązany do zastosowania oceny prawnej zaprezentowanej w niniejszym rozstrzygnięciu. O kosztach postępowania sądowego orzeczono w myśl art. 203 pkt 2 P.p.s.a.