Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 97/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-04-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6111 Podatek akcyzowy
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 § 1 pkt 2, art. 252 § 2, art. 255
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ludmiła Jajkiewicz po rozpoznaniu w dniu 30 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia M.N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 10 lutego 2014 r.; sygn. akt I SA/Gd 1563/13 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M.N. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w G. z dnia [...] września 2013 r.; nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. postanowieniem z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt I SA/Gd 1563/13 odmówił skarżącemu M.N. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w G. z dnia [...] września 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego samochodu osobowego.

Sąd I instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia:

Wnioskiem, dołączonym do skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej, skarżący zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych w całości.

W złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, jedynym źródłem jego utrzymania jest wykonywana działalność gospodarcza, z której nie uzyskuje dochodów a ponosi stratę, jednocześnie wskazał, że to z bieżących obrotów z działalności gospodarczej pokrywa swoje wydatki związane z utrzymaniem oraz uiszcza alimenty na rzecz małoletnich córek. Oświadczył, że nie posiada żadnych zasobów finansowych, nie jest właścicielem nieruchomości ani przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. W uzasadnieniu podniósł, że pozostaje w separacji z żoną, tytułem alimentów zobowiązany jest do przekazywania kwoty 3.000 zł miesięcznie. Wyjaśnił przy tym, że córki zamieszkują z jego żoną.

Postanowieniem z dnia 10 stycznia 2014 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazano, że skarżący, powołując i dokumentując jedynie te okoliczności, które prowadziłyby do wniosku, że aktualnie nie ma on realnych możliwości poniesienia kosztów sądowych, po raz kolejny uniemożliwił dokonanie pełnej oceny swojej kondycji finansowej i wyjaśnienie istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej.

Od powyższego orzeczenia pełnomocnik skarżącego wniósł sprzeciw. Podniósł zarzut naruszenia art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) poprzez uznanie, że skarżący jest w stanie ponieść koszty postępowania sądowego oraz art. 86a w związku z art. 164 § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2012 r., poz. 1015, dalej: u.p.e.a.) poprzez ich błędną wykładnię prowadzącą do uznania, że skarżący posiada dostęp do środków zgromadzonych na swoich rachunkach bankowych, pomimo ich zajęcia, które mogą być przeznaczone na poniesienie kosztów postępowania sądowego oraz poprzez uznanie, że skoro skarżący jest posiadaczem zajętych rachunków bankowych, to posiada środki finansowe na poniesienie kosztów sądowych.

W ocenie pełnomocnika skarżący wykazał w sposób dostateczny brak dochodów oraz zasobów finansowych, wskazując, że środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym zostały zajęte w toku postępowań egzekucyjnych i zabezpieczających oraz objęte zostały zakazem wypłat; okoliczności te wynikają ze złożonego przez skarżącego oświadczenia oraz przedstawionych przez niego dokumentów źródłowych (za którymi stoi domniemanie prawdziwości zawartej w nich treści) i są bezsporne. Podniesione we wniosku okoliczności winny, w ocenie pełnomocnika strony, zostać rozpoznane na korzyść skarżącego, który bieżące koszty związane ze swoim utrzymaniem pokrywał ze środków pochodzących z pożyczek. Pełnomocnik skarżącego za błędną uznał także argumentację, w świetle której skarżący, pomimo zajęcia rachunku bankowego, może dysponować środkami na min zgromadzonymi. Przywołał art. 86a u.p.e.a., zgodnie z którym wskutek zajęcia bank wstrzymuje wszelkie wypłaty z rachunku. Co więcej, skarżący nie ma dostępu do informacji o stanie konta.

Reasumując, pełnomocnik stwierdził, że wnioski wywiedzione przez referendarza sądowego, że skarżący, pomimo toczących się postępowań egzekucyjnych, ma możliwość uzyskania środków pieniężnych na pokrycie kosztów sądowych są nieprawidłowe.

Do sprzeciwu nie dołączono żadnych dokumentów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. postanowieniem z dnia 10 lutego 2014 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.

Sąd przypomniał, że w myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślił jednocześnie, że przewidziana w ustawie instytucja prawa pomocy wywodzi swą genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Prawo pomocy, którego istota polega na zwolnieniu strony postępowania sądowego z ponoszenia kosztów tego postępowania, nie sprowadza się jednak do likwidacji tych ciężarów w ogóle, bo jest to niemożliwe, gdyż nie istnieją postępowania, "które nic nie kosztują" lecz jedynie do przeniesienia ich na ogół podatników, a ściślej na budżet Państwa, składający się z podatków i innego rodzaju wpływów. Koszty procesu przerzucane są zatem na innych i z tego też względu, jak wskazał Sąd, instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od generalnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W związku z powyższym Sąd zaznaczył, że prawo pomocy nie przysługuje innym osobom, aniżeli tym, które znajdują się w trudnej sytuacji finansowej, niejednokrotnie uniemożliwiającej im zaspokojenie niezbędnych nawet potrzeb bytowych.

Sąd podkreślił również, że to wnioskodawca, jako zainteresowany powinien wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Jak zaznaczył Sąd, to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Jednocześnie przepis zawarty w art. 255 p.p.s.a. stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

W niniejszym postępowaniu skarżący został przez Sąd wezwany do przedstawienia określonych w zarządzeniu z dnia 2 grudnia 2013 r. dokumentów, jednak wskutek nieprawidłowego i wybiórczego wykonania wezwania sytuacja finansowa skarżącego nadal pozostawała niejasna, w szczególności w kwestii dotyczącej braku dochodów i zasobów pieniężnych w kontekście ponoszonych przez niego wydatków. Jak wskazał Sąd, wnioskodawca uniemożliwił dokonanie pełnej oceny swojej kondycji finansowej poprzez powoływanie okoliczności (i ich udokumentowanie) w taki sposób, by prowadziły one do wniosku, że aktualnie nie ma on realnych możliwości poniesienia kosztów sądowych. Takie zachowanie wnioskodawcy skutkuje zaś niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej.

W świetle przedstawionych przez wnioskodawcę dokumentów Sąd przyjął, że skarżący nie uzyskuje dochodów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, jednak ponosi bieżące, konieczne wydatki i posiada na ten cel środki z zaciągniętego kredytu bankowego (przy czym nieznana jest kwota posiadanych środków pochodzących z kredytu, wysokość rat). Jednocześnie Sąd zwrócił uwagę na brak dokumentów, które pozwoliłyby na weryfikację danych o zasobach pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bankowych skarżącego i uznał że istotne wątpliwości dotyczące jego rzeczywistych możliwości płatniczych wciąż pozostają niewyjaśnione.

Wątpliwości Sądu wzbudził fakt, że skarżący, nieuzyskując dochodów i prowadząc działalność gospodarczą generującą stratę, partycypuje jednocześnie w kosztach utrzymania córek w ten sposób, że zobowiązany jest do przekazywania na ich rzecz środków pieniężnych w wysokości 1.500 zł na każdą z nich. Według dodatkowego oświadczenia średnie miesięczne koszty utrzymania wnioskodawcy wynoszą około 400 zł. Wskazane wydatki skarżący reguluje z bieżących obrotów oraz ze środków z uzyskanego kredytu bankowego, który – jak wyjaśnił jego pełnomocnik– zaciągnął, gdyż nie dysponował wystarczającymi środkami na te cele (przy czym, pomimo wezwania, w żaden sposób nie odniesiono się do kwestii aktualnej wysokości posiadanych z tego tytułu środków, aktualnego zadłużenia z tego tytułu oraz terminowości dokonywanych spłat rat kredytowych, nie podano daty uruchomienia kredytu, nie przedstawiono harmonogramu spłat oraz rachunku bankowego, na który przekazano przyznane środki finansowe).

Odnosząc się natomiast do podnoszonej przez pełnomocnika wnioskodawcy okoliczności niemożności przedstawienia wyciągów z posiadanych przez niego rachunków bankowych, z uwagi na to, że podlegają one zajęciu egzekucyjnemu, wyjaśnić należy, że fakt zajęcia rachunków bankowych w toku prowadzonej egzekucji w żaden sposób nie wpływa na niemożność uzyskania wyciągów z kont, których wciąż jest posiadaczem. Nadto, w przypadku posiadania rachunków internetowych wydruk z takiego rachunku zastępuje wyciąg sporządzony przez bank; brak jest podstaw do przyjęcia, że bank odmówiłby skarżącemu sporządzenia wymaganych wyciągów z kont, gdyby z takim wnioskiem wystąpił. Złożone zaś przez skarżącego oświadczenie, w którym wyjaśnił, że posiadane przez niego konta bankowe zostały zajęte przez dyrektora izby celnej, nie czyni zadość wymogom określonym w wezwaniu.

Sąd zaznaczył, że prawidłowość takiej oceny potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 20 września 2013 r., sygn. akt I GZ 387-388/13; z dnia 17 września 2013 r., sygn. akt I GZ 383-384/13 i I GZ 381-382/13; z dnia 25 września 2013 r., sygn. akt I GZ 424/13 i z dnia 9 października 2013 r., sygn. akt I GZ 449/13, bowiem rozpoznawany wniosek jest kolejnym wnioskiem skarżącego o zwolnienie od kosztów – w roku 2013 wielokrotnie występował on o przyznanie mu prawa pomocy, a w składanych oświadczeniach powoływał się na te same okoliczności, co w niniejszej sprawie, jak również uchylił się od wyjaśnienia kwestii dotyczących posiadanych środków pieniężnych, w tym z udzielonego mu kredytu bankowego.

Ponadto, jak wskazał Sąd, w wyniku podjętych przez NSA rozstrzygnięć, w sprawach o sygn. akt I SA/Gd 301-302/13, I SA/ Gd 1305-1306/12 oraz I SA/Gd 76/13, skarżący w dniach 29 listopada, 11 i 13 grudnia 2013 r. – za pośrednictwem rachunku bankowego o numerze [...] – uiścił należne wpisy sądowe w łącznej kwocie 2.400 zł. Zdaniem Sądu okoliczność ta przeczy twierdzeniom skarżącego o braku dostępu do posiadanych rachunków bankowych (i zgromadzonych na nich środków) z uwagi na ich zajęcie.

W związku z powyższym Sąd uznał, że skarżący po raz kolejny nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy, a ponadto uniemożliwił Sądowi dokonanie pełnej oceny swojej kondycji finansowej. Sąd podkreślił również, że skarżący obrazując swoją kondycję finansową w niniejszej sprawie kolejny raz zachował się w sposób tożsamy, mimo że – znając stanowisko Sądu, tak pierwszej, jak i drugiej instancji w tym zakresie – mógł oczekiwać, że będzie to skutkowało odmową przyznania mu prawa pomocy.

Pełnomocnik M.N. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, w którym zarzucił Sądowi I instancji naruszenie przepisów postępowania tj. art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, iż skarżący nie udowodnił w stopniu wystarczającym, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie strony w sposób dostateczny zostało przez nią wykazane poprzez złożone dokumenty i oświadczenie, że nie uzyskuje dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej, a jej konta bankowe zostały zajęte i nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, tym bardziej, że toczy się wobec niej wiele postępowań które generują dodatkowe wydatki. Skarżący podkreślił równocześnie, że obecnie utrzymuje się ze środków pożyczonych i gdyby posiadał jakikolwiek inny majątek, organy egzekucyjne również dokonałyby jego zajęcia.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie znajduje usprawiedliwionych podstaw.

Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na tle tego przepisu jak i szeroko rozumianej instytucji prawa pomocy ukształtował się i utrwalił pogląd, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i majątku. Posiadanie majątku, co do zasady, wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy, jednak reguła ta nie odnosi się do sytuacji, w których osoby wnioskujące o przyznanie tego prawa nie mają realnej, obiektywnej możliwości uzyskania z posiadanego majątku jakiegokolwiek dochodu (por. post. NSA z dnia 8 listopada 2012 r., sygn. akt II FZ 912/12).

Podkreśla się również, że wykazanie okoliczności mających stanowić podstawę wniosku o przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie domagającej się przyznania jej tego prawa, tym samym to na stronie wnioskującej o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek przedstawienia okoliczności i ich odpowiednie udokumentowanie, które przemawiać będą za zasadnością wniosku. Strona powinna zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Należy mieć również na uwadze, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnioskodawcy. W razie wątpliwości co do przedstawionych w ten sposób informacji sąd na mocy art. 255 p.p.s.a. może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się w tym zakresie niewystarczające.

Z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. skorzystał Sąd pierwszej instancji, wzywając skarżącego o dostarczenie stosownych dokumentów. Z akt sprawy wynika, że wezwanie do uzupełnienia wniosku precyzyjnie określało, jakich informacji oczekiwał Sąd pierwszej instancji i jakie dokumenty na te okoliczności miały zostać przedstawione. Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący nie wykonał w pełni wezwania Sądu i nie przedstawił wszystkich wymaganych przez Sąd dokumentów. Przedstawione informacje były niewystarczające do przyjęcia ponad wszelką wątpliwość, czy strona rzeczywiście nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ocenę tę oparł o ustalenia, że skarżący utrzymuje się sam, pomimo, że od dłuższego czasu nie osiąga jakichkolwiek dochodów z wykonywanej działalności gospodarczej. Jak wynika ze złożonego dodatkowo oświadczenia, ponosi wydatki związane z bieżącym utrzymaniem (400 zł), jak również przekazuje środki na rzecz małoletnich córek w kwocie łącznie 3.000 zł. Natomiast jako źródło bieżącego utrzymania wskazał kredyt bankowy, bez przedłożenia jakichkolwiek dokumentów potwierdzających jego udzielenie. Wnioskodawca nie przedstawił również wyciągów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych. Pomimo, iż podlegają one zajęciu egzekucyjnemu, nie wpływa to na niemożność uzyskania wyciągów z tych kont.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa. Należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że skarżący nie wykazał, aby w jego sytuacji przyznanie prawa pomocy było uzasadnione. Sąd pierwszej instancji oceniając przedmiotowy wniosek zwrócił uwagę na okoliczności prowadzenia przeciwko skarżącemu licznych postępowań egzekucyjnych oraz fakt spłacania przez niego raty kredytu bankowego. Jednocześnie wskazać, należy, że skarżący w toku postępowania w przedmiocie przyznania prawa pomocy wzywany był w trybie art. 255 p.p.s.a. do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów wobec stwierdzenia, iż dane zawarte we wniosku są niewystarczające dla oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego i oceny jego możliwości płatniczych. Pomimo możliwości uzupełnienia materiału dowodowego, umożliwiającego dokonanie rzetelnej oceny okoliczności uzasadniających wniosek o przyznanie prawa pomocy, skarżący nie wskazał w zakresie kredytu bankowego, w jakiej wysokości spłaca miesięczne należne raty tego kredytu. Nie przedstawił również środków pochodzących z kredytu bankowego i rachunku bankowego, na który przekazano środki finansowe, do czego był zobowiązany zwłaszcza w sytuacji, gdy pokrywa nimi bieżące i konieczne wydatki. Nie przedłożył jakichkolwiek dowodów potwierdzających udzielenie tego kredytu. Sam skarżący zatem uniemożliwił dokonanie oceny wpływu spłaty kredytu i wysokości jego miesięcznej raty na jego możliwości finansowe, a tym samym na możliwości partycypowania w kosztach sprawy sądowoadministracyjnej. Należy również uznać za niejasne, w jaki sposób skarżący uzyskał kredyt bankowy na zaspokojenie bieżących potrzeb, skoro nie uzyskuje on dochodów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Zatem przyjąć należy, że skarżący posiadał zdolność kredytową, a co za tym idzie - spełniał kryteria majątkowe przy obliczaniu tej zdolności.

Podnoszona okoliczność prowadzenia licznych postępowań egzekucyjnych przeciwko skarżącemu, nawet w sytuacji złożenia przez niego dokumentów w postaci zawiadomień o zajęciu rachunków bankowych, nie mogła odnieść zamierzonego skutku, albowiem skarżący powołując się na tę okoliczność nie wskazał ile rachunków bankowych posiada, nie przedłożył wyciągów z tych rachunków, a także nie wykazał, jaki wpływ dla płynności finansowej na tych rachunkach ma fakt zajęć egzekucyjnych. Samo bowiem wskazanie, w jakiej wysokości dotychczas dokonano egzekucji z rachunków bankowych skarżącego nie jest wystarczające do dokonania oceny wpływu egzekucji dla sytuacji finansowej skarżącego skoro nie została wykazana, na podstawie wyciągów z kont bankowych – wpływów i obciążeń, zdolność do dysponowania środkami finansowymi gromadzonymi na rachunkach bankowych. Taki stan sprawy powoduje, że skarżący pomimo obowiązku wykazania wszelkich okoliczności zmierzających do ustalenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych, obowiązku tego nie wypełnił, a tym samym uniemożliwił dokonanie oceny wpływu podnoszonych okoliczności, na rzeczywistą możliwość poniesienia kosztów sądowych.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.