Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt III SA/Lu 128/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2019-07-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 645  Sprawy nieobjęte symbolami podstawowymi 601644 oraz od 646-652
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 41a ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2017 poz 2336
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jedn.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak Sędziowie WSA Robert Hałabis (sprawozdawca) WSA Ewa Ibrom Protokolant Asystent sędziego Radosław Kot po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 9 lipca 2019 r. sprawy ze skargi J. R. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. oddala skargę; II. przyznaje adwokat P. D. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie kwotę [...]zł ([...] złotych i [...] groszy ), w tym [...] zł ([...] złotych i [...] groszy) podatku VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] grudnia 2018 r. (nr [...]) wydaną z upoważnienia Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego – po rozpoznaniu wniosku J. R. – odmówiono zainteresowanemu umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od II kwartału 2016 r. do III kwartału 2017 r., w łącznej kwocie 240,00 zł. W ocenie organu w sprawie nie zostały spełnione przesłanki umorzenia należności określone w art. 41a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wniesionym od powyższej decyzji skarżący J. R. podniósł, że wniosek o umorzenie należności uzasadnia jego trudna sytuacja finansowa, niska dochodowość z gospodarstwa rolnego, problemy zdrowotne skarżącego i jego syna oraz ponoszone wydatki na leczenie.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] stycznia 2019 r. (nr [...]) Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego utrzymał w całości w mocy swoją wcześniejszą decyzję.

W uzasadnieniu tego stanowiska organ powołał się na analizę dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy skarżącego, z której wynika, że należności o umorzenie których wnioskował nie były wynikiem wystąpienia niezawinionych okoliczności, a wynikiem wyroku Sądu w związku z odwołaniem skarżącego od decyzji organu i wniesioną przez niego apelacją. Organ przychylił się do złożonego przez skarżącego wniosku o zastosowanie ulgi w spłacie należności z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników. W ramach tych działań decyzją z [...] sierpnia 2018 r. udzielono skarżącemu ulgi w spłacie należności w postaci układu ratalnego. Zadłużenie w kwocie 336,00 zł należało uregulować w siedmiu ratach według określonych w załączniku terminów. W dniu 23 listopada 2018 r. skarżący wniósł podanie o umorzenie pozostałej do spłaty należności w wysokości 240,00 zł.

Dokonując oceny sytuacji materialnej skarżącego, z uwzględnieniem przeprowadzonej w dniu 28 listopada 2018 r. oraz 9 stycznia 2019 r. wizytacji w jego gospodarstwie organ stwierdził, że budynek mieszkalny oraz budynki gospodarcze (obora, stodoła, spichlerz) są w dobrym stanie technicznym. Skarżący uprawia zboże i ziemniaki, posiada inwentarz żywy – krowę i jałówkę. Gospodarstwo wyposażone jest w ciągnik oraz podstawowy sprzęt rolniczy. Organ ustalił, że skarżący posiada wraz z żoną użytki rolne o powierzchni 4,26 ha, co stanowi 0,966 ha przeliczeniowych. Ponadto żona skarżącego pobiera świadczenie pielęgnacyjne z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej. Rodzina uzyskuje przychody z tytułu zasiłków rodzinnego i pielęgnacyjnego, renty socjalnej, dopłat bezpośrednich z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz dopłat do paliwa z Urzędu Gminy.

Organ ocenił jako nierzetelne oświadczenie wnioskodawcy co do wysokości wydatków w rodzinie, albowiem wskazywane w nim wielkości nie znajdowały pokrycia w deklarowanych przychodach. Uwzględnił nadto, że wnioskodawcy przyznano już ulgę w spłacie zaległości w postaci układu ratalnego, jak również wskazał, że wsparcie finansowe otrzymywane z ARiMR, mające na celu zmodernizowanie gospodarstwa, może w znacznym stopniu przyczynić się do poprawy jego rentowności, pozwala również na regulowanie zobowiązań wobec KRUS. Zdaniem organu stan faktyczny sprawy nie uzasadniał ważnego interesu wnioskodawcy w umorzeniu należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników.

W ocenie Prezesa KRUS, przy właściwym zaangażowaniu przy pracy w gospodarstwie rolnym powinien zostać wypracowany dochód pozwalający zaspokoić podstawowe potrzeby życiowe skarżącego i jego rodziny. Średnia wartość posiadanych przez skarżącego i żonę gruntów rolnych wyliczona na podstawie wskaźnika ceny użytków rolnych w II kwartale 2018 r., według danych GUS w województwie [...], wynosi 134.871,60 zł (4,26 ha fizycznych x 31.660 zł), co znacznie przewyższa kwotę zadłużenia. Skarżący prowadzi działalność rolniczą w gospodarstwie rolnym o powierzchni 0,966 ha przeliczeniowych, a dochód wyliczony przez Główny Urząd Statystyczny z dnia 21 września 2018 r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym z 1 ha przeliczeniowego w 2017 r. wynosił około 3.399,00 zł, a zatem w gospodarstwie skarżącego wynosił 273,62 zł miesięcznie (0,966 ha przeliczeniowych x 3.399,00 zł : 12 miesięcy). Ponadto miesięczne przychody w rodzinie wynosiły: z tytułu zasiłków: rodzinnego i pielęgnacyjnego – 277,00 zł, renty socjalnej – 800,00 zł, dopłat z ARiMR – około 222,83 zł i dopłat do paliwa z Urzędu Gminy 81,00 zł.

Natomiast miesięczne wydatki wskazane przez skarżącego stanowiły kwotę około 2.000,00-2.600,00 zł. Organ zauważył, że opłaty za energię elektryczną, czy gaz, związane są z prowadzeniem gospodarstwa domowego, powinny być uwzględnione w budżecie rodzinnym jako wydatki stałe, które ponoszą inne rodziny i nie można ich potraktować jako nieprzewidziane. Wskazane wydatki na podstawowe potrzeby rodziny przewyższały oszacowany przez skarżącego dochód oraz dochód wyliczony przez Główny Urząd Statystyczny, co wskazuje na nierzetelność wskazanych wielkości. Zdaniem organu, spłata zadłużenia w ratach nie wpłynie na możliwość zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych skarżącego i jego rodziny, ponieważ spłata ta jest dogodną formą ulgi w realizacji zaległości, bowiem od należności z tytułu składek, których spłatę rozłożono na raty, nie nalicza się odsetek za zwłokę, począwszy od następnego dnia po wpływie wniosku.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skarżący J. R. zarzucił, że zaskarżona decyzja jest dla niego krzywdząca. Jednocześnie powtórzył argumentację, która znajdowała się we wnioskach kierowanych do organu wskazując, że sytuacja materialna jego rodziny jest zła, a gospodarstwo rolne jest bez zaplecza mechanicznego. Wyjaśnił, że posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Ponieważ wydatki gospodarstwa domowego przekraczają uzyskiwane dochody zmuszony jest korzystać z zasiłków z pomocy społecznej. Posiadane przez niego ziemie są słabej jakości, wobec czego uzyskiwane plony są niewielkie. Poważne problemy zdrowotne skarżącego i jego syna wiążą się też z wysokimi wydatkami na leczenie.

W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując

w całości argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu, gdyż zaskarżona decyzja nie jest dotknięta wadami prawnymi, które skutkowałyby koniecznością jej uchylenia (stwierdzenia nieważności).

Zgodnie z przepisem art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (j.t. Dz. U. z 2019 r. poz. 299, z późn. zm. – dalej jako "ustawa" lub "u.s.r."), Prezes KRUS lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części.

W sprawie toczącej się z wniosku skarżącego o umorzenie należności nie ma natomiast zastosowania drugi z trybów umorzenia należności z tytułu składek

– z urzędu – w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 41a ust. 2 u.s.r.).

Sposób interpretacji pojęcia "ważnego interesu zainteresowanego" na gruncie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. był już przedmiotem licznych orzeczeń sądów. Zgodnie z ugruntowanym już w tej kwestii stanowiskiem, ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuacje materialną ubezpieczonego istnieje wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty składek i możliwościami egzystencjalnymi zobowiązanego istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych (por. przykł.: wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2010 r.; sygn. akt II GSK 1061/09 oraz wyrok WSA w Szczecinie z dnia 29 czerwca 2010 r., sygn. akt I SA/Sz 236/10). W orzecznictwie zwraca się również uwagę, że ważny interes charakteryzuje się nieprzewidywalnością i niezależnością od sposobu postępowania zobowiązanego. Występuje w sytuacjach szczególnych, w których niemożność uregulowania należności spowodowana jest przypadkami losowymi, takimi jak: klęski żywiołowe powodujące utratę majątku, trwała niezdolność zarobkowania wywołana chorobą, czy kalectwo. Za przyjęciem wystąpienia ważnego interesu zobowiązanego może przemawiać niemożność zapłacenia składek, rozumiana jako absolutny brak środków na jej realizację albo też jako brak środków na zapłatę bez uszczuplenia podstawowych potrzeb życiowych. Ważny interes zobowiązanego może zachodzić również wówczas, gdy z powodu niskich dochodów, sytuujących się na granicy minimum socjalnego, wnioskodawca nie jest w stanie pogodzić obowiązku spłaty należności z koniecznością zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych (por. wyrok NSA z dnia 13 października 2017 r., sygn. akt II GSK 179/16).

Ponadto w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników są podejmowane w ramach tzw. "uznania administracyjnego", a więc możliwości wyboru przez organ określonego kierunku rozstrzygnięcia, jednak dopiero po ustaleniu istnienia wymienionych w przepisach prawa przesłanek. Oznacza to, że rozstrzygnięcie organu nie może mieć charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Jeśli żadna z tych przesłanek nie jest spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania ulgi. Z kolei wykazanie istnienia wymaganych przesłanek pozwala organowi na zastosowanie ulgi, jednakże nie jest to równoznaczne z obowiązkiem jej przyznania (por. wyrok NSA z dnia 24 stycznia 2019 r., sygn. akt I GSK 2752/18).

Swobodę wyboru rozstrzygnięcia organu ogranicza wyrażona w art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2018 r. poz. 2096, z późn. zm. – dalej jako "k.p.a.") zasada uwzględniania z urzędu interesu społecznego (publicznego) i słusznego interesu strony. Zasada ta obliguje organ do podjęcia decyzji w sprawie po dokładnym wyważeniu wchodzących w grę konkurujących ze sobą wartości ogólnospołecznych i indywidualnych. Ponadto, organ mając do wyboru różne możliwe sposoby rozstrzygnięcia sprawy, powinien wybrać rozwiązanie zgodne ze słusznym interesem strony, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes publiczny. Ustawowe przesłanki umorzenia należności nie odnoszą się w żaden sposób do okoliczności powstania zaległości (czy powstały z winy zainteresowanego, czy też nie), lecz jedynie do oceny aktualnych (w chwili wydawania decyzji w przedmiocie umorzenia) możliwości płatniczych zainteresowanego, z uwzględnieniem elementu ochrony interesu publicznego, który wyraża się w ochronie stabilności systemu ubezpieczeń społecznych, co nakazuje egzekwowanie zaległych należności. Kontrola tego rodzaju decyzji przez sąd administracyjny opiera się na badaniu, czy organ prawidłowo zastosował przepisy dotyczące umarzania należności, to jest art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r., a zatem czy prawidłowo ustalił możliwości płatnicze wnioskodawcy i czy rozważył relację pomiędzy interesem wnioskodawcy a interesem publicznym (stanem finansów systemu ubezpieczeń społecznych).

Odnosząc powyższe uwagi do okoliczności faktycznych badanej sprawy Sąd stwierdza, że nie było podstaw do uznania zaskarżonej decyzji za decyzję niezgodną z prawem.

Organ wywiązał się z obowiązku należytego ustalenia stanu faktycznego sprawy w takim zakresie, w jakim było to możliwe. Należy zauważyć, że ustalenie możliwości płatniczych wnioskodawcy opiera się na poczynieniu ustaleń faktycznych i dokonaniu analizy w zakresie możliwości zarobkowych, stanu majątkowego, stanu rodzinnego i zdrowotnego wnioskodawcy. W orzecznictwie od dawna ugruntowany jest pogląd, że strona, której zależy na potwierdzeniu korzystnych dla niej faktów powinna z organem współdziałać. Jako najpełniejszy wyraz tego stanowiska, w pełni akceptowanego również przez skład orzekający w tej sprawie, można powołać następujący fragment uzasadnienia wyroku NSA z dnia 20 maja 1998 r. (sygn. akt SA/Ka 1905/96): "Nałożenie na organy prowadzące postępowanie administracyjne obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego nie zwalnia strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy nieudowodnienie określonej czynności faktycznej może prowadzić do rezultatów niekorzystnych dla strony. Z treści przepisów nakładających wspomniane wyżej obowiązki nie daje się w szczególności wyprowadzić konkluzji, iż organy administracji zobowiązane są do poszukiwania środków dowodowych służących poparciu twierdzeń strony w sytuacji, gdy ta ostatnia – mimo wezwania – środków takich nie przedstawia. Nie można bowiem w takim przypadku założyć, że przy bierności strony, cały ciężar dowodzenia faktów mających przemawiać przeciwko ustaleniom poczynionym przez organy administracji spoczywa na tych organach".

W okolicznościach tej sprawy wymaga zwrócenia uwagi, że nie można zarzucić organowi bierności w prowadzeniu postępowania wyjaśniającego. W takiej zaś sytuacji nie można również zarzucić organowi, że naruszył zasady postępowania dowodowego w zakresie ustaleń dotyczących stanu rodzinnego, dochodów i majątku skarżącego. Ustalenia, na które organ powołał się w decyzji opierały się na takim materiale, jaki organ był w stanie uzyskać, biorąc pod uwagę dosyć bierną postawę samej strony. Należy mieć także na uwadze specyfikę pracy w gospodarstwie rolnym, jako źródle dochodu gospodarstwa domowego. Wszelkie ustalenia w tym zakresie, zwłaszcza gdy wnioskodawca nie przedstawi dokumentów obrazujących bardziej dokładne dane, muszą opierać się na pewnych szacunkach. Uwagi te odnoszą się również do kwestii wydatków gospodarstwa domowego. W tym zakresie organ musiał się oprzeć wyłącznie na oświadczeniach skarżącego. Skarżący nie przedstawił przecież żadnych dokumentów w tym zakresie, choć nie jest to wymaganie nazbyt wygórowane skoro rozsądnym jest, aby posiadać np. rachunki za prąd, wodę, opał, czy też wydatki na potrzeby gospodarstwa rolnego.

Podsumowując dotychczasowe rozważania Sąd nie dostrzegł żadnych podstaw, aby zarzucić organowi naruszenie przepisów postępowania w zakresie odnoszącym się do prawidłowości ustalania stanu faktycznego sprawy.

Konkluzja ta umożliwiła przejście do oceny legalności zaskarżonej decyzji

w drugim z wyżej wyróżnionych aspektów, to jest właściwego wyważenia słusznego interesu skarżącego oraz interesu publicznego.

Z prawidłowo poczynionych przez organ ustaleń faktycznych niewątpliwie wynika, że sytuacja finansowa i majątkowa skarżącego jest trudna. Składają się na ten obraz niskie dochody pochodzące z gospodarstwa rolnego bazującego na słabej jakości gruntach rolnych (co obrazuje też porównanie wielkości areału w ujęciu fizycznym i przeliczeniowym), otrzymywane wsparcie z pomocy społecznej oraz stan zdrowia skarżącego, który jest osobą posiadającą orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, co niewątpliwie ogranicza możliwość zarobkowania (choć całkowicie ich nie wyłącza). Sąd nie dostrzegł jednak podstaw do zakwestionowania ogólnej konkluzji organu, że skarżący przez cały czas zachowuje możliwość zaspokojenia podstawowych potrzeb własnych, jak i swojej rodziny.

Jak wyżej wyjaśniono, drugim kluczowym elementem kontroli Sądu jest w przypadku badanej decyzji ocena, czy organ należycie rozważył relację pomiędzy interesem wnioskodawcy a interesem publicznym (art. 7 k.p.a.). W tym zakresie należało wziąć pod uwagę fakt, że organ już wcześniej uwzględnił wniosek skarżącego o zastosowanie ulgi w spłacie należności z tytułu składek. Decyzją z dnia 28 sierpnia 2018 r. udzielił bowiem skarżącemu ulgi – w postaci rozłożenia zadłużenia na raty. Dlatego raz jeszcze trzeba podkreślić, że decyzja w zakresie umorzenia należności opiera się na uznaniu administracyjnym. Sąd administracyjny może interweniować tylko wtedy, gdy organ wykracza poza granice powierzonej mu przez ustawodawcę swobody. W ocenie Sądu, w badanej sprawie w zaskarżonej decyzji organ nie naruszył granic przyznanego mu uznania, ani w zakresie ustalania stanu faktycznego sprawy, ani wykładni i stosowania podstaw prawnych umorzenia należności składkowych (art. 41a ust. 1 u.s.r.), ani wyważania kolidujących ze sobą interesów: indywidualnego interesu skarżącego oraz interesu publicznego. Nie można tym samym zarzucić organowi, że dokonał wyważenia tych interesów w sposób arbitralny. W konsekwencji należało przyjąć, że zmieścił się w zakresie uznania i nie dopuścił się jego nadużycia.

Dokonując kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji poza zakresem zarzutów podniesionych w skardze Sąd nie dostrzegł również innych uchybień, które skutkowałby koniecznością jej uchylenia lub stwierdzenia jej nieważności.

Mając powyższe rozważania na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie – na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, z późn. zm.; dalej jako "p.p.s.a.") – obowiązany był oddalić skargę, o czym orzekł w pkt I sentencji wyroku.

Rozstrzygając zaś w pkt II sentencji wyroku o kosztach postępowania Sąd uwzględnił, że skarżący reprezentowana był w tej sprawie przez adwokata ustanowionego w ramach prawa pomocy, któremu na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w związku z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. "c" i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (j.t. Dz. U. z 2019 r. poz. 18), należało przyznać od Skarbu Państwa stosowne wynagrodzenie z uwzględnieniem podatku od towarów i usług.