Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 697/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2013-04-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2, art. 4 ust. 1, 2 i 4
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 2
journal: Dz.U. 2011 nr 72 poz 380
law: Ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz  osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Lidia Serwiniowska (spr.) Sędzia NSA Jolanta Sikorska Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski Protokolant st. asystent sędziego Aleksandra Rygielska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 28 marca 2013 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...], nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks Postępowania Administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), dalej k.p.a., art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.), dalej ustawa, oraz art. 1 pkt 1 i art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 72, poz. 380), po rozpoznaniu wniosku A. K. dalej skarżąca, o ponowne rozpatrzenie sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...], nr [...] odmawiającą przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, dalej Kierownik Urzędu, odmówił przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie.

W dniu 29 marca 2010 r. skarżąca ponownie wniosła o przyznanie świadczenia na podstawie ustawy.

Decyzją z dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu, działając na podstawie art. 154 § 1 i 2 k.p.a. oraz art. 2, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. nr 220, poz. 1734), odmówił uchylenia decyzji własnej z dnia [...].

Pismem z dnia 20 maja 2010 r. pełnomocnik skarżącej wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Decyzją z dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...].

Pismem z dnia 18 maja 2011 r. pełnomocnik skarżącej wniósł wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy "o nr [...] z dnia [...] utrzymująca w mocy decyzję [...] w której w dniu 4 maja 2010 r. została wydana przez Kierownika Urzędu decyzja odmawiająca uchylenia decyzji własnej z dnia 28 czerwca 1999 r., nr [...] o odmowie przyznania wnioskodawcy uprawnienia do świadczenia pieniężnego, określonego w art. 3 ust. 1 ustawy (...)".

W dniu [...] Kierownik Urzędu wydał decyzję nr [...], którą, na podstawie art. 154 § 1 i § 2 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy, po rozpoznaniu wniosku skarżącej (brak daty wniosku – uwaga Sądu), odmówił uchylenia decyzji własnej z dnia [...], nr [...] oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...].

W dniu 18 lipca 2011 r. do Kierownika Urzędu wpłynął wniosek pełnomocnika skarżącej z dnia 13 lipca 2011 r. "o ponowne rozpatrzenie sprawy, w której wydana została decyzja o nr [...] z dnia [...], utrzymująca w mocy decyzję z dnia [...] o nr [...] w której Kierownik Urzędu odmówił uchylenia decyzji własnej z dnia [...] (...)".

Decyzją z dnia [...], nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Kierownik Urzędu utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] odmawiającą uchylenia decyzji w sprawie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Od ostatecznej decyzji Kierownika Urzędu skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu.

Wyrokiem z dnia 24 stycznia 2012 r. sygn. akt IV SA/Wr 737/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że Kierownik Urzędu nie wyjaśnił istoty żądania zawartego we wniosku pełnomocnika skarżącej z dnia 18 maja 2011 r. tytułowane wyraźnie jako wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Żądanie to zostało przy tym odniesione do "sprawy o nr [...] z dnia [...] utrzymująca w mocy decyzję [...] której w dniu [...] została wydana przez Kierownika Urzędu decyzja odmawiająca uchylenia decyzji własnej z dnia [...] (...) o odmowie przyznania wnioskodawcy uprawnienia do świadczenia pieniężnego". Sąd wskazał, że można zatem przyjąć – chociaż przyznając jednocześnie, że skarżąca w tym piśmie nie powołuje się na przepis art. 127 § 3 k.p.a., że w istocie rzeczy wnosi ona o ponowne rozpatrzenie sprawy mając podstawę prawną w tym przepisie prawa. Jeśli organ orzekający miał wątpliwości w sprawie powinien przed stosownym zakwalifikowaniem tego wniosku zwrócić się do pełnomocnika skarżącej o wyjaśnienie sensu żądania zawartego w piśmie z dnia 18 maja 2011 r. (wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy). Sąd wskazał również, że w decyzji z dnia 16 czerwca 2011 r. Kierownik Urzędu, po określeniu jej podstawy prawnej, stwierdza, że działa "po rozpoznaniu wniosku Pani (...)" (tak w części wstępnej orzeczenia), w uzasadnieniu informuje, że do Urzędu wpłynął wniosek, w którym strona domaga się uchylenia bądź zmiany przedmiotowej decyzji w trybie art. 154 k.p.a". Zatem – jeśli oczywiście wniosek ten to nic innego jak pismo z dnia 18 maja 2011 r. żądające ponownego rozpoznania sprawy – tak, jak nie powołuje ono przepisu art. 127 § 3 k.p.a., tak i nie opiera się o treść art. 154 k.p.a. W rozważaniach swoich pełnomocnik skarżącej wprawdzie odwołuje się do przepisu art. 155 k.p.a., ale w żadnym przypadku nie można byłoby uznać, że ten sporny wniosek opiera się właśnie na podstawie art. 154 k.p.a. Sąd wskazał zatem, że w ocenie tego pisma organ orzekający w sprawie wykazał zbytnią dowolność, tymczasem bez wcześniejszego wyjaśnienia przez pełnomocnika istoty zawartego w nim żądania nie można było orzekać. Mając na uwadze powyższe, skład orzekający wskazał, że postępowaniu posądowym Kierownik Urzędu w szczególności należycie oceni treść wniosku skarżącej z dnia 18 maja 2011 r. żądając w razie potrzeby stosownych wyjaśnień od jej pełnomocnika.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Kierownik Urzędu decyzją pierwszo-instancyjną z dnia [...] odmówił przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu wskazał, że wykonując zalecenia Sądu zawarte w uzasadnieniu wyroku tut. Sądu z dnia 24 stycznia 2012 r. sygn. akt IV SA/Wr 737/11 wystąpił do skarżącej o sprecyzowanie żądań. Podał, że pismem z dnia 8 maja 2012 r. pełnomocnik skarżącej wniósł o rozpatrzenie sprawy w trybie zawartym w art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zgodnie z tym przepisem: zmiana decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 1, w jej dotychczasowym brzmieniu, osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. następuje na wniosek strony.

Kierownik Urzędu, po rozpatrzeniu wniosku skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy, zaskarżoną decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] odmawiającą przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podał, że podstawę materialno-prawną w przedmiotowej sprawie stanowią przepisy ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Wskazał, że art. 1 tej ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, z tym że nie wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Omawiana ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmują:

1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych;

2. deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a. III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945;

b. Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Wskazał, że treść cytowanego przepisu, w powiązaniu z art. 3 określającym podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy, wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia.

Zgodnie bowiem z art. 4 ustawy uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych, i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. Wynika stąd, że dla uzyskania potwierdzenia konieczne jest złożenie przez zainteresowanego wniosku oraz, o ile nie w pierwszej kolejności, poparcie wniosku odpowiednimi dowodami. Dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy, konieczne jest więc łączne spełnienie następujących przesłanek i ustalenie:

1) że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, oraz

2) że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Dalej wyjaśnił, że skarżąca ubiegała się o przyznanie przedmiotowego świadczenia z tytułu pracy przymusowej wykonywanej w miejscowości A. w czasie wojny. Na dowód doznanych represji przedłożyła zaświadczenie z ZUS o zaliczeniu okresu pracy w latach 1943-1945 przy ustalaniu wymiaru emerytury, oświadczenie w sprawie braku dokumentów zatrudnienia z dnia 27 października 1993 r., zeznanie J. S. z dnia 20 września 1990 r. oraz zeznanie L. M. z dnia 20 września 1990 r. o pracy wykonywanej w gospodarstwie A. K. od września 1942 r. Wskazał, że w trakcie przeprowadzonego postępowania uzyskano dodatkowe dowody: ankietę kierowaną w dniu 4 maja 1952 r. do Miejskiego Biura Dowodów Osobistych we W. oraz kartę osobową z 1951 r. potwierdzające, że miejscem zamieszkania skarżącej w czasie wojny był A. Kierownik Urzędu dopuścił także dowód z przesłuchania świadków: H. J. i J. S. oraz skarżącej.

Podał, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że w czasie okupacji skarżąca otrzymała z niemieckiego urzędu pracy (Arbeitsamt) skierowanie do pracy przymusowej do miejscowości A. w gospodarstwie A. K. oddalonej o kilka kilometrów od rodzinnego Sz. Dodał, że rodzice skarżącej pozostali w Sz., a w 1943 r. (w świetle oświadczenia H. J. - protokół przesłuchania z dnia 31 sierpnia 2010 r.) deportowani zostali do pracy na terytorium III Rzeszy. Budynek w którym mieszkali został zajęty przez niemiecką rodzinę. Skarżąca zamieszkała w pokoju na strychu domu A. K. Wskazał, że skarżąca zajmowała się zwierzętami, opiekowała się dzieckiem pracodawcy, a latem pracowała w polu. Nie otrzymywała wynagrodzenia, jedyne wyżywienie i ubranie robocze.

Kierownik Urzędu wskazał, że mając na uwadze odległość dzielącą miejscowość rodzinną skarżącej i miejscowość, w której wykonywała pracę, trudno jest w omawianym wypadku mówić o deportacji. Powołując się na orzecznictwo sądowo-administracyjne w tym, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 17 sierpnia 2010 r. sygn. akt II SA/Bd 573/10 wskazał, że człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilka, czy kilkanaście kilometrów od miejsca pobytu dotychczasowego, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset, czy nawet kilka tysięcy kilometrów. Dalej wskazał, że w wyroku z dnia 29 września 2011 r. sygn. akt II SA/Go 541/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. wskazał, że konsekwencją wyeliminowania przez Trybunał Konstytucyjny z regulacji ustawowej kryterium "geograficznego" nie jest to, że każda praca przymusowa wykonywana podczas II wojny światowej na rzecz okupanta niemieckiego na terenie państwa polskiego, poza miejscem dotychczasowego zamieszkiwania, uprawnia do świadczenia pieniężnego wynikającego z ustawy z dnia 31 maja 1996 r. W uzasadnieniu powołanego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził bowiem, że deportacja nie zachodzi w przypadku wykonywania przymusowej pracy w niewielkim oddaleniu od miejsca zamieszkania, a w tym w sąsiednich miejscowościach. Zdaniem Trybunału, ustawodawca trafnie uznał, że wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu

zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu np. w sąsiedniej miejscowości.

Kierownik Urzędu mając na uwadze powyższe, wskazał, że wprawdzie skarżąca została zmuszona do opuszczenia miejscowości w której zamieszkiwała wraz z rodzicami, to jednak skierowanie przez niemiecki urząd pracy (Arbeitsamt) do pracy przymusowej dotyczyło miejscowości oddalonej o kilka kilometrów od rodzinnej miejscowości (teren tej samej gminy Ż.). Stwierdził, że w takiej sytuacji nie można uznać, że nastąpiło całkowite zerwanie więzów rodzinnych, kulturowych czy językowych, odizolowanie od środowiska. Oznacza to, że skarżąca nie przebywała w nieznanym, obcym, wrogim, czy niebezpiecznym środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla deportacji jak np. odmienne warunki klimatyczne, kulturowe, językowe, połączone niejednokrotnie z wrogością miejscowej ludności, pogorszone warunki codziennego bytu. Młody wiek skarżącej niewątpliwie mógł zwiększyć w niej poczucie odległości i osamotnienia, niemniej jednak w sensie obiektywnym była to okolica jej dotychczasowego miejsca zamieszkania. Wskazał, że skarżąca miała kontakt z mieszkającymi i pracującymi w okolicy A. Polakami, co wynika z protokołu przesłuchania skarżącej i ograniczony kontakt z bratem, który pracował w miejscowości bezpośrednio sąsiadującej z A., oddalonej w odległości do 30 minut pieszo (protokół przesłuchania H. J. - w okresie wojny narzeczonej brata skarżącej). Kierownik Urzędu podniósł, że trudno uznać za wiarygodne, aby rodzice skarżącej, zanim zostali wywiezieni do pracy przymusowej, przebywając w tak bliskiej odległości od swojej córki nie odwiedzali jej w A., Podkreślił, że badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. Wskazał, że w niniejszej sprawie skarżąca została skierowana do pracy w miejscowości A., co wprawdzie wiązało się z jej pobytem poza miejscem dotychczasowego zamieszkania, jednak zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia, że skierowanie do pracy było połączone z dodatkowymi, szczególnie dotkliwymi elementami, które spotykały osoby świadczące pracę przymusową warunkach wysiedlenia i odizolowania od dotychczasowego środowiska.

Kierownik Urzędu stwierdził zatem, że w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki represji w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu pełnomocnik skarżącej wniósł na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 pkt a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. o uchylenie zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w całości.

Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:

1) prawa materialnego tj. art. 1 ust. 1 ustawy, poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że pojęcie "obowiązek przymusowej pracy" połączony z wysiedleniem i "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska nie obejmuje świadczenia pracy w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania oraz przez błędną interpretację określenia "deportacja";

2) art. 6 k.p.a. i art. 7 k.p.a., tj. zasady praworządności, poprzez nieuwzględnienie zmiany, jaka zaszła w przepisach prawa tj. wprowadzonych w dniu 25 lutego 2011 r. ustawą o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 2011, Nr 72, poz. 380), tj. zmian w art. 2 w pkt 2 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym, który to w nowym brzmieniu jednoznacznie przyznaje skarżącej prawo do świadczenia określonego ustawą;

3) naruszenie przepisu art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a.:

a) polegające na pozbawieniu należytego znaczenia okoliczności, które uzasadniały, że deportacja skarżącej przybrała dla niej szczególnie dotkliwą formę, tzn. była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, bez uwzględnienia wieku skarżącej;

b) brak zebrania i rozpatrzenia przez organ całokształtu materiału dowodowego w sprawie w sposób wyczerpujący i dokonanie oceny dowodów bez uwzględnienia całokształtu materiału dowodowego, w wyniku czego zostało uniemożliwione dokonanie rzeczywistej sądowej kontroli legalności zaskarżonej decyzji, tj. niewyjaśnienie wszelkich okoliczności sprawy - dokonanie sprzecznych ustaleń organu, tj. stwierdzenie przez organ że:

- dla skarżącej, która podczas oczywistego wysiedlenia była dzieckiem, przeniesienie jej nawet do miejscowości oddalonej o kilka kilometrów od rodzinnego Sz., nie oznaczało dotkliwych represji,

- rodzice skarżącej zostali w roku 1943 deportowani do pracy przymusowej w III Rzeszy, w związku z czym nie pozostawali w bliskiej odległości do skarżącej, jak błędnie ustalił organ, wobec czego nastąpiło pełne zerwanie więzi rodzinnych;

- przebywanie dziecka w miejscu, w którym zajmuje się, zarówno zwierzętami w gospodarstwie, dzieckiem pracodawcy, a dodatkowo pracuje w polu, przy czym nie otrzymuje za powyższe wynagrodzenia, a jedynie wyżywienie, musi kontaktować się w obcym języku, nie można uznać za przebywanie w środowisku nie oddziaływującym negatywnie na jego rozwój i nie oznacza pogorszenia jej warunków bytowych, czemu skarżąca wyraźnie zaprzecza;

- skarżąca miała ograniczony kontakt z bratem, podczas gdy nie ustalił, jak często skarżąca spotykała się z bratem, czy miało na to zgodę właściciela gospodarstwa i czy sam kontakt z rodzeństwem był jej w stanie wynagrodzić brak łączności z rodzicami. Samo stwierdzenie, że brat skarżącej przebywał w miejscowości oddalonej o miejsce pobytu skarżącej o ok. 30 minut czasu (drogi do pokonania pieszo) jest niewystarczającą podstawą do uznania, że skarżąca posiadała kontakt choćby z jednym członkiem rodziny;

- trudno uznać za wiarygodne, aby rodzice skarżącej nie odwiedzali jej w A., podczas, gdy organ nie ustalił, w jakiej odległości przebywali rodzice, ani czy ją odwiedzali, podczas gdy rodzice skarżącej z całą pewnością nie przybywali w bliskiej odległości od miejsca jej pobytu;

- nie można przyznać skarżącej świadczenia, co nastąpiło w ocenie skarżącej, w oparciu o błąd w ustaleniu stanu faktycznego w przedmiocie miejsca zamieszkania (przebywania) skarżącej, bowiem była ona zmuszona do zamieszkiwania w obcym dla niej miejscu, w otoczeniu nieznanych jej ludzi w warunkach uwłaczających ludzkiej godności i elementarnemu bezpieczeństwu, pracując od wczesnego rana do późnego wieczoru na roli, bez możliwości odwiedzin swego brata, co było wynikiem deportacji do pracy przymusowej, poza miejsce dotychczasowego zamieszkania skarżącej; a w konsekwencji nieprawidłowe jest ustalenie organu nieuznające, iż w stosunku do dziecka nie zostały wypełnione przesłanki oderwania oraz izolacji od dotychczasowego środowiska mimo pozbawienie skarżącej domu rodzinnego oraz opieki rodziców;

4) art. 8 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, poprzez orzekanie w sprawie sprzecznie z utrwaloną linią judykatury sądów administracyjnych w podobnych sprawach (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 5 stycznia 2011 r. II SA/Gd 704/2010);

5) naruszenie przepisu art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w zw. z art. 8 k.p.a., bowiem uzasadnienie zaskarżonej decyzji poza powołaniem przepisu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych (...) oraz częściowego odniesienia się do ubogiego materiału dowodowego sprawy, zawiera zdanie, w którym organ w sposób autorytatywny wskazał, że w przypadku skarżącej nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, opierając swa ocenę bez uwzględnienia wszystkich okoliczności sprawy, bez wyciągnięcia logicznych wniosków z zebranych dowodów, bądź ich niewłaściwą oceną. Dokonane jednak przez organ ustalenia nie pozwalają na autorytatywne przyjęcie stanowiska, że skarżąca nie została deportowana do przymusowej pracy na rzecz okupanta. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonanie szczegółowych ustaleń w tym zakresie narusza art. 107 § 1 i 3 k.p.a.

W uzasadnieniu skargi podniósł, że przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy nie określa odległości, która pozwalałaby na przyjęcie, że deportacja (wywiezienie) miała miejsce (wyrok WSA w Gdańsku z 17 października 2011 r., sygn. akt II SA/Gd 627/11). Wskazał, że ustawodawca w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy nie wprowadził przesłanki minimalnej odległości przesiedlenia osoby wywiezionej na roboty przymusowe tak, aby przesiedlenie takie kwalifikowało się do deportacji w rozumieniu ustawy i uprawniało do pobierania dochodzonego świadczenia pieniężnego.

Wskazał, że Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. wydanego w sprawie: K 49/07 nie nawiązał do pojęcia odległości. Określił natomiast, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku "przymusowej zmiany dotychczasowego pobytu" i "wyrwania z dotychczasowego środowiska". Dlatego należy uznać, że w świetle przywołanej regulacji, jak i stanowiska Trybunału Konstytucyjnego, decydujące znaczenie dla określenia istnienia deportacji, miało ustalenie, czy nastąpiła przymusowa zmiana dotychczasowego miejsca pobytu oraz "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska.

Stwierdził, że wobec faktu, że skarżąca niewątpliwie świadczyła pracę przymusową w warunkach represyjnych i została wyrwana z dotychczasowego środowiska, należy ją uznać za osobę deportowaną. Podniósł, że organ nie wziął zupełnie pod uwagę, że skarżąca musiała wykonywać pracę fizyczną przekraczającą jej siły, była poddana dużemu stresowi, z uwagi na fakt, że musiała przebywać w otoczeniu, gdzie posługiwano się obcym językiem, co było połączone z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, nieprzyjaznym dla Skarżącej miejscu pobytu, co dla osoby w tak młodym wieku było znacznie ograniczone.

Wskazał, że skarżąca w wieku 13/14 lat została wywieziona do pracy przymusowej do miejscowości położonej w odległości około 10 km od swego miejsca zamieszkania. W tej sytuacji organ powinien był ocenić ten fakt i w tym kontekście ustalić, czy przebywając w A., skarżąca mogła kontaktować się ze swoją rodziną w Sz. Odwiedzać ją i opuszczać miejsce pracy, czy też obowiązywał ją zakaz opuszczania gospodarstwa. Organ jedynie w uzasadnieniu orzeczenia podjął się stwierdzenia, że brat skarżącej znajdował się w odległości ok. 30 minut pieszej drogi od skarżącej, oraz że jej rodzice zostali deportowani do pracy przymusowej na terenie III Rzeszy, bez ustalenia, w jakiej odległości się znajdowali (gdzie na pewno nie była to bliska odległość), oraz jak często skarżąca mogła spotykać się z jednym z braci.

Tymczasem, wyjaśnienie powyższych okoliczności ma kluczowe znaczenie w niniejszym stanie faktycznym, a ich wyjaśnienie istotne konsekwencje dla bytu wniosku strony. Gdyby bowiem uznać, że pracując przymusowo na rzecz okupanta nawet w bliskiej odległości od swej rodzinnej miejscowości, skarżąca została całkowicie odcięta od rodziny, bliskich, przyjaciół, to zasadna byłaby być może konkluzja o zaostrzonym charakterze represji, jakiej doznała skarżąca w warunkach deportacji. Niewątpliwie skarżąca wykonywała pracę przymusową, a tożsamość miejsca pracy przymusowej z miejscem zamieszkiwania (bliskość tych miejscowości) niekoniecznie musi przesądzać o złagodzeniu doznanej represji, gdyż kluczowe znaczenie ma ustalenie relacji rodzinnych, sąsiedzkich skarżącej z miejscowością rodzinną. Podniósł, że organ nieprawidłowo zbadał charakter deportacji, w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), bez uwzględnienia treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego - w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację i stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), stanowiąc w przepisie art. 1 § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Uchylenie decyzji może nastąpić w sytuacji, gdy wydanie zaskarżonej decyzji nastąpiło w wyniku naruszenia prawa materialnego lub procesowego, które to naruszenie miało lub mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 "a" i "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t. j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.).

Zgodnie z art. 134 p.p.s.a. Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi ani też wskazaną podstawą prawną, ale rozstrzyga w granicach danej sprawy.

Na wstępie należy podkreślić, że sprawa była już wcześniej prawomocnie rozpoznawana przez wojewódzki sąd administracyjny. Oznacza to, że przy ponownym rozpoznaniu skargi ma zastosowanie regulacja z art. 153 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. Sąd i organy związane były oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 24 stycznia 2012 r. wydanym w sprawie o sygn. akt IV SA/Wr 737/11. W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, że Kierownik Urzędu naruszył przepisy prawa procesowego, co mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Sąd wskazał, że w dalszym postępowaniu posądowym konieczna będzie w szczególności należyta ocena treść wniosku skarżącej z dnia 18 maja 2011 r. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Kierownik Urzędu, wykonując zalecenia Sądu zawarte w uzasadnieniu wyroku tut. Sądu z dnia 24 stycznia 2012 r. sygn. akt IV SA/Wr 737/11 wystąpił do skarżącej o sprecyzowanie żądań. Organ podał, że pismem z dnia 8 maja 2012 r. pełnomocnik skarżącej wniósł o rozpatrzenie sprawy w trybie zawartym w art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zgodnie z tym przepisem: zmiana decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 1, w jej dotychczasowym brzmieniu, osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. następuje na wniosek strony.

W związku z powyższymi wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 24 stycznia 2012 r. Sąd orzekający w niniejszym składzie stwierdził, że Kierownik Urzędu uczynił im zadość.

Materialno - prawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowi ustawa z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Przepis art. 1 tej ustawy przewiduje, że prawo do świadczenia pieniężnego przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom, określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Zgodnie z treścią art. 2 pkt 2 tej ustawy, represją w rozumieniu ustawy jest:

1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych,

2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945, bądź

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Obecne brzmienie art. 2 pkt 2 ustawy zostało wprowadzone ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach do pracy przymusowej przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2011 r., Nr 72, poz. 380), której przepisy weszły w życie w dniu 20 kwietnia 2011 r. Konieczność zmiany treści przepisu art. 2 pkt 2 ustawy została wywołana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 r.), w którym stwierdzono, iż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Niniejszy wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów ,,geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem, przymusową zmianą miejsca pobytu i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi.

Zatem z powołanych fragmentów uzasadnienia omawianego wyroku wynika jednoznacznie, że w ocenie Trybunału Konstytucyjnego represją po myśli art. 2 pkt 2 ustawy jest obowiązek pracy przymusowej w czasie drugiej wojny światowej i tuż po jej zakończeniu, który przybierał dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem – przymusową zmianą miejsca pobytu i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Podobne stanowisko zostało wyrażone w wyrokach: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 10 maja 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 241/11, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 25 listopada 2011 r., sygn. akt IV SA/Wr 742/11, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, zdaniem składu orzekającego, stanowisko organu, wywiedzione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, iż nie wystąpiła przesłanka szczególnej dolegliwości represji w formie deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej, o której mowa w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy, od której uzależnione jest przyznanie świadczenia pieniężnego, zasługuje na uwzględnienie. Organ zbadał - co znalazło swoje właściwe odzwierciedlenie w uzasadnieniu rozstrzygnięcia - czy obowiązek pracy przymusowej wykonywanej przez skarżącą przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. czy był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, uwzględniając wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego.

Nie budzą wątpliwości poczynione przez organ ustalenia, że skarżąca w czasie okupacji otrzymała z niemieckiego urzędu pracy (Arbeitsamt) skierowanie do pracy przymusowej do miejscowości A. w gospodarstwie A. K. oddalonej o kilka kilometrów od rodzinnego Sz. Rodzice skarżącej pozostali w Sz., a w 1943 r. (w świetle oświadczenia H. J. - protokół przesłuchania z dnia 31 sierpnia 2010 r.) deportowani zostali do pracy na terytorium III Rzeszy. Skarżąca zamieszkała w pokoju na strychu domu A. K. i zajmowała się zwierzętami, opiekowała się dzieckiem pracodawcy, a latem pracowała w polu. Nie otrzymywała wynagrodzenia, jedyne wyżywienie i ubranie robocze. Z akt sprawy wynika, że skarżąca miała kontakt z mieszkającymi i pracującymi w okolicy A. Polakami, co wynika z protokołu przesłuchania skarżącej i ograniczony kontakt z bratem, który pracował w miejscowości bezpośrednio sąsiadującej z A., oddalonej w odległości do 30 minut pieszo (protokół przesłuchania H.J. - w okresie wojny narzeczonej brata skarżącej).

Sąd stwierdza, że obowiązek pracy przymusowej wykonywanej przez skarżącą nie był połączony z wysiedleniem, z przymusową zmianą miejsca jej pobytu i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Stwierdzić należy, że skarżąca nie była odizolowana od dotychczasowego otoczenia, rodziny, znajomych oraz przyjaciół i mogła kontynuować istniejące więzi społeczne. Zatem, nie została deportowana do pracy przymusowej, bowiem zamieszkiwała w niewielkiej odległości od domu rodzinnego położonego w Sz., nie była odseparowana od rodziny i znajomych, a zatem nie sposób uznać, że nastąpiło wysiedlenie i "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska. Pozostawała nadal w dotychczasowym otoczeniu i w stałym kontakcie ze swoją rodziną, co nie było bez znaczenia, szczególnie wobec tych wysiedlonych, których takiego kontaktu z bliskimi pozbawiono. Ponadto skarżącą nie dotknęły inne niedogodności i utrudnienia związane z zaostrzonym charakterem deportacji do pracy przymusowej, takie jak: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, trudny klimat i warunki przyrodnicze, nowe nieprzyjazne miejsce pobytu, nieznajomość języka, brak możliwości korzystania z własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania.

Niemniej jednak nie oznacza to, że Sąd kwestionuje, że skarżąca, jako osoba młoda doznała w okresie pracy przymusowej krzywd i dolegliwości, jednak okoliczności te nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, która warunkuje otrzymanie świadczenia pieniężnego.

Skarżąca znajdowała się w lepszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tę samą pracę co ona, niemniej jednak poza granicami państwa polskiego lub też w jego granicach, lecz w takim miejscu, że były one zmuszone zorganizować sobie życie w zupełnie nowym środowisku. Ci ostatni bowiem, jak słusznie zauważył Trybunał Konstytucyjny w wyroku sygn. akt K 49/07, poddani byli, obok niedogodności związanej z obowiązkiem wykonywania pracy przymusowej, dodatkowemu stresowi związanemu z nagłą wywózką, niedostatkiem więzi społecznych z nowym otoczeniem, brakiem solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej, trudniejszymi warunkami egzystencji oraz warunkami przyrodniczymi i klimatycznymi.

Tym samym stan faktyczny sprawy, na którym skarżąca opiera żądanie zawarte w rozpoznawanym wniosku – przyznania świadczeń pieniężnych, nie znajduje oparcia w prawie. Skarżąca nie była w rozumieniu omawianej ustawy deportowana. Sąd stwierdza również, że deportacja w dalszym ciągu stanowi przesłankę do przyznania omawianego świadczenia.

W związku z powyższym uwzględnienie wniosku skarżącej prowadziłoby do naruszenia prawa – art. 2 pkt 2 a ustawy.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oddalił skargę.