Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2242/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-04-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145  par. 1  pkt 1  lit. c
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7, 8, 9,  art. 77  par. 1 w zw. z  art. 138  par. 1  pkt 2
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędziowie: WSA Dorota Apostolidis WSA Przemysław Żmich (spr.) Protokolant referent – stażysta Katarzyna Matecka - Caban po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 kwietnia 2018 r. ze skargi W. K. i J. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz W. K. i J. K. solidarnie kwotę [...] (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania W. K. i J. K., decyzją z [...] października 2017 r. nr [...] uchylił decyzję Wojewody [...] z [...] stycznia 2015 r. nr [...] w całości i umarzam w całości postępowanie przed organem I instancji.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Wnioskiem z 14 grudnia 2013 r. W. K. i Jan K. wystąpili do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, że zespół dworsko-parkowy położony w P. o łącznej pow. [...] ha (w tym pow. zabytkowego dworu i budynku drewnianego, parku z drzewostanem o pow. [...] ha, pochodzący z dawnego majątku ziemskiego pn. [...] nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) – zwanego dalej "dekretem".

Wojewoda [...] decyzją z [...] stycznia 2015 r. nr [...] stwierdził, że zespół dworsko-parkowy położony w miejscowości P., gmina U., powiat [...], wchodzący w skład dawnego majątku ziemskiego pn. [...], oznaczony jako działka nr [...] o pow. [...] ha i działka nr [...] o pow. [...] ha podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Od decyzji Wojewody odwołanie wnieśli W. K. i J. K.. W złożonym odwołaniu podnieśli zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego - przepisów dekretu, a także treści Preambuły do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Konstytucji RP oraz Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności poprzez wprowadzenie pozaprawnego pojęcia "związku funkcjonalnego". Ponadto zarzucili naruszenie szeregu przepisów Kpa. Wnieśli o stwierdzenie nieważności decyzji ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] października 2017 r. nr [...] uchylił decyzję Wojewody [...] z [...] stycznia 2015 r. nr [...]w całości i umarzam w całości postępowanie przed organem I instancji. W uzasadnieniu organ wskazał, że wniosek inicjujący postępowanie dotyczy wydania decyzji na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51) – zwanego dalej jako "rozporządzenie". Przepis ten przewiduje, że orzekanie, czy dana nieruchomość nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu może nastąpić jedynie na wniosek strony. Zgodnie z art. 28 Kpa stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu, ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Postępowanie prowadzone na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia służy ustaleniu, czy nieruchomość została prawidłowo przejęta na cele reformy rolnej. Wobec tego może ono zostać zainicjowane wyłącznie przez osobę, która była właścicielem nieruchomości w przededniu przejęcia, lub przez jej spadkobiercę, tj. 13 września 1944 r.

Minister zauważył, że wniosek został złożony przez W. K. i J. K. Wnioskodawcy na dowód wykazania swojego następstwa prawnego po byłym właścicielu majątku [...] przedłożyli własnoręczny testament M. M. z [...] sierpnia 1939 r. z którego wynika, że majątek P. otrzymał syn M. M. – S. M., protokół z [...] lutego 1943 r. sporządzony przez Kierownika Sądu Okręgowego w L. oraz postanowienia Sądu Rejonowego dla W. Z postanowienia Sądu Rejonowego z [...] października 1983 r. sygn. akt [...] wynika, że prawa spadkowe po S. M. nabyli: W.M., J. M. oraz J. M. Na mocy tego samego postanowienia prawa spadkowe po W. M. przeszły na J. M. oraz na J.M. Z postanowienia Sądu Rejonowego dla W. z [...] stycznia 2012 r. sygn. akt [...]wynika, że prawa spadkowe po J. M. nabyli: J. K. i W. K. J. M. zmarła [...] czerwca 2004 r. Postanowieniem Sądu Rejonowego dla W. z [...] października 2004 r. sygn. akt [...] prawa spadowe po tej osobie nabył J. M.

Ostatnim właścicielem nieruchomości (przed przejęciem na własność Państwa) ujawnionym w dziale II księgi hipotecznej [...] był M.M. M.M. zmarł [...] września 1939 r. W dziale III księgi hipotecznej umieszczono następujący wpis "Po zmarłym w dniu [...] września 1939 r. M. M., właścicielu tych dóbr, otwarte zostało postępowanie spadkowe. Co tu na zasadzie aktu zejścia oraz wniosku w tej księdze z dnia [...] lutego 1943 r. zapisano". Postępowanie spadkowe prowadzone było na podstawie art. 125-131 prawa o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach i hipotekach z dnia 26 kwietnia 1818 r. (Dz. Pr. t. V, str. 295). Wymienione przepisy obowiązywały w byłym Królestwie Kongresowym do czasu uniﬁkacji prawa o księgach wieczystych, tj. do 1 stycznia 1947 r., kiedy zostały uchylone, na podstawie art. III dekretu z dnia 11 października 1946 r. - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57, poz. 321). Artykuł LV § 2 wymienionego dekretu zapowiadał wydanie odrębnych przepisów w przedmiocie postępowania spadkowego, które zostało wszczęte na podstawie prawa z 1818 r. przed wejściem w życie prawa o księgach wieczystych. Przepisy takie nie zostały jednak wydane, z wyjątkiem art. 183 dekretu z dnia 8 listopada 1946 r. o postępowaniu spadkowym (Dz.U. Nr 63, poz. 346), który stanowił, że postępowanie spadkowe przewidziane w prawie z 1818 r., wszczęte przed wejściem w życie tego dekretu (tj. przed 1 stycznia 1947 r.), toczy się nadal według przepisów dotychczasowych, jednakże gdy wniosek o zamknięcie postępowania spadkowego nie zostanie złożony przed upływem lat dwóch od chwili wejścia w życie niniejszego dekretu, postępowanie ulegnie umorzeniu z mocy samego prawa; w tym przypadku wpis o toczącym się postępowaniu spadkowym, jak również dokonane w toku tego postępowania zastrzeżenia (wzmianki o wnioskach) ulegną wykreśleniu z urzędu.

Artykuł 125 prawa z 1818 r. stanowił: "Na przypadek śmierci właściciela dóbr nieruchomych lub jakiego prawa hypotekowanego, każdy interessent mocen jest podać do ksiąg hypotecznych urzędowy akt zeyścia. Odtąd wszelkie wpisy wstrzymane, a do wykazu hypotecznego zapisanemi będą słowa: Toczy się postępowanie spadkowe". W toku postępowania spadkowego sukcesorzy zgłaszali dowody stwierdzające ich prawa do spadku (art. 126), wiadomość o otwarciu spadku ogłaszana była w urzędowym publikatorze (art. 127), aby osoby, które mają lepsze lub równe prawo do spadku, a także wierzyciele i legatariusze nieboszczyka mogli zgłosić się do aktów wieczystych, podać swe prawa i załączyć dowody (art. 128). Zgodnie z art. 130: "Pisarz aktowy lub Regent wspólnie ze stronami ułoży wykaz hypoteczny proiective, a wpisanie iego zatrzymanem będzie dopóki całey czynności nieroztrząśnie zwierzchność hypoteczna". W przypadku niezgłoszenia się innych osób roszczących sobie prawo do spadku, ewentualnie w razie układu pomiędzy zgłaszającymi się - czyniono odpowiednie wpisy do księgi wieczystej i wykazu hipotecznego, a w przypadku sporu - czyniono wpisy z ostrzeżeniami o sporze, który odsyłano do rozstrzygnięcia na drogę sądową (art. 129).

Minister wskazał, że [...] września 1946 r. w dziale II księgi hipotecznej wpisano własność Skarbu Państwa na podstawie pisma Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z [...] sierpnia 1946 r. oraz wniosku z [...] września 1946 r. Jednocześnie z działu lll wykreślono wzmiankę o postępowaniu spadkowym. Zatem prawo własności S.M. do nieruchomości [...] nie zostało nigdy ujawnione w dziale ll (kolejny wpis prawa własności w dziale II nastąpił na rzecz Skarbu Państwa).

Tymczasem zgodnie z art. 129 i art. 130 prawa z 1818 r. postępowanie spadkowe powinno było zakończyć się odpowiednimi wpisami do wykazu hipotecznego. Z porządku powinienby być pierwej artykuł 130 niż 129; pierwej bowiem pisarz lub rejent ze stronami ułoży treść do wykazu hipotecznego, a dopiero przychodzi ten projekt pod rozstrząśnienie i zatwierdzenie zwierzchności hipotecznej. Tu albo się strony zgadzają: zwierzchność hipoteczna sprawdzi czyli się co prawom trzecich nie sprzeciwia, czyli strony dostateczną mają legitymacyą, czy plenipolitencye są formalne, i zaprojektowane wpisy zatwierdziwszy, do wykazu hipotecznego przenieść nakaże. Jeżeli zaś niema zgody między stronami; wpisy dopełnione będą ze wzmianką o sporze, po którego rozstrzygnienie, strony do sądu odesłane będą. Decyzya od publikacyi może być w ciagu trzech miesięcy apellowana (Prawo hipoteczne w Królestwie Polskiem objaśnione przez W. D., Warszawa 1850, s. 484).

Z przepisami art. 129-130 koresponduje treść art. 22, który stanowił: "Gdy akt przez zwierzchność hypoteczną zatwierdzonym będzie; ułożona przez strony lub stronę treść umowy lub dokumentu, do wykazu hypotecznego wciągnięta, i wzmianka o zatwierdzeniu uczynioną będzie w wykazie hipotecznym". Także art. 30 prawa hipotecznego z 1818 r. uzależniał uznanie danej osoby za właściciela od wpisania jego prawa własności do wykazu hipotecznego: "Po uznaniu zwierzchności hypotecznéy, iż tytuł nabywcy żadnemu niepodlega zarzutowi; po zapisaniu treści tytułu do wykazu hypotecznego, tenże nabywca uważanym jest w czynnościach z trzecim o dobra nieruchome zawieranych, za istotnego właściciela". Prawidłowe zakończenie postępowania spadkowego było także istotne dla ustalenia osoby właściciela w przypadku odjęcia własności na podstawie norm prawa publicznego, tj. wywłaszczenia (W. Dutkiewicz, s. 474).

Skoro wpis prawa własności S. M. nie został zapisany (wciągnięty) do wykazu hipotecznego, to nie może być on uznany za właściciela majątku [...] z tytułu spadkobrania po M. M., a co za tym idzie - następcom prawnym S. M. nie przysługuje uprawnienie do żądania wydania decyzji stwierdzającej, że część tej nieruchomości nie podlegała przejęciu na cele reformy rolnej. Niezamknięcie postępowania spadkowego prowadzonego w oparciu o prawo hipoteczne z 1818 r. powoduje, że następstwo prawne po M.M. może być wykazane w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, prowadzonym na podstawie art. 69 i nast. dekretu z dnia 8 listopada 1946 r. o postępowaniu spadkowym, a obecnie – na podstawie art. 669 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego.

Organ odwoławczy zaznaczył, że do akt sprawy nie złożono postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po M.M. Ustalenie, że wnioskodawcy wywodzący swój interes prawny ze spadkobrania po S.M. nie posiadają interesu prawnego, powoduje, że postępowanie pozbawione jest elementu podmiotowego i podlega umorzeniu jako bezprzedmiotowe, która wystąpiła już na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego. Wobec tego należało uchylić zaskarżoną decyzję i umorzyć postępowanie pierwszej instancji.

Od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] października 2017 r. nr [...] W. K. i J. K. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucili: I. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: 1. art. 28 Kpa poprzez umorzenie postępowania pierwszoinstancyjnego na skutek błędnego przyjęcia, że W. K. i J. K., wywodzący swój interes prawny ze spadkobrania po S.M., nie posiadają interesu prawnego, bowiem do akt nie złożono postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po M.M., podczas gdy skarżący, już na etapie postępowania przed organem I instancji przedłożyli do akt poświadczone pieczęcią Archiwum Państwowego w L. dokumenty w postaci: testamentu M. M. z [...] lutego 1936 r. oraz z [...] sierpnia 1939 r., nadto protokołu zaświadczenia i opisania stanu testamentu własnoręcznego M. M. z [...] lutego 1943 r., które to dokumenty wprost potwierdzają, że S.M. nabył spadek po M.M.; 2. art. 1007 Kodeksu Napoleona poprzez niezastosowanie, w konsekwencji wadliwe przyjęcie, iż brak jest dokumentu potwierdzającego, by S.M. nabył spadek po M.M., podczas gdy, wobec sporządzenia (przez uprawniony organ) zaświadczenia i opisania testamentów własnoręcznych M. M., testamenty te zostały wprowadzone do wykonania; 3. art. 125-131 prawa o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach i hipotekach w miejsce tytułu XVIII. księgi III. kodeksu cywilnego (Dz.P.K.P.1818.5.21.295) przez błędną wykładnię, wyrażającą się w przyjęciu, iż w dacie śmierci M. M. (1939 r.) postępowanie spadkowe prowadzone było na podstawie w/w przepisów, w konsekwencji wadliwe przyjęcie, iż skarżący nie wykazali następstwa prawnego S.M. po M.M., gdy tymczasem uregulowania zawarte w prawie o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach i hipotekach w miejsce tytułu XVIII. księgi III. kodeksu cywilnego regulowały kwestie związane z rozporządzaniem nieruchomościami (między żyjącymi), nie zaś kwestie spadkowe, przepisy regulujące tę materię - Kodeks Cywilny (Kodek Napoleona) pozostały niezmienne, co wprost wynika z art. 1 Prawa przechodniego z dnia 28 listopada 1825 r. (Dz.P.K.P.1825.10.41.291); II. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 4. naruszenie art. 138 § 1 pkt 2 Kpa poprzez uchylenie decyzji Wojewody [...] z [...] stycznia 2015 r. nr [...] i umorzenie w całości postępowania pierwszej instancji, podczas gdy w realiach przedmiotowej sprawy brak było przesłanek do umorzenia tego postępowania; 5. art. 107 § 3 Kpa poprzez uchylenie się od obowiązku wyjaśnienia, dlaczego organ odmówił wiarygodności i mocy dowodowej znajdującym się w aktach sprawy dowodom z dokumentów w postaci poświadczonego pieczęcią Archiwum Państwowego w L. testamentu M. M. z [...] lutego 1936 r. oraz z [...] sierpnia 1939 r., nadto protokołu zaświadczenia i opisania stanu testamentu własnoręcznego M. M. z [...] lutego 1943 r., mimo, iż przywołane dokumenty potwierdzają, że S.M. nabył spadek po M.M.; 6. art. 7, art. 8 i art. 77 § 1 Kpa poprzez rozpoznanie przedmiotowej sprawy z pominięciem istotnej części dowodów zgormadzonych w aktach sprawy, w szczególności w postaci dokumentów urzędowych testamentu M. M. z [...] lutego 1936 r. oraz z [...] sierpnia 1939 r., nadto protokołu zaświadczenia i opisania stanu testamentu własnoręcznego M. M. z [...] lutego 1943 r.; 7. art. 97 § 1 pkt 4 Kpa i umorzenie w całości postępowania pierwszej instancji, podczas gdy, nawet przyjmując za organem nadzoru, iż skarżący nie przedłożyli do akt sprawy dokumentu potwierdzającego nabycie spadku po M.M. przez S. M., to organ winien w pierwszej kolejności wezwać strony do uzupełnienia braku i ewentualnie, w dalszej kolejności zawiesić postępowanie w sprawie. Mając na względzie powyższe zarzuty skarżący wnieśli o: 1. uwzględnienie skargi i uchylenie w całości zaskarżonej decyzji; 2. rozpoznanie sprawy na rozprawie; 3. zasądzenie od organu na rzecz skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodatkowo organ wskazał, że nie miał obowiązku wzywania profesjonalnego pełnomocnika reprezentującego skarżących do doręczenia postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po M.M. Rolą organu nie jest wskazywanie tak reprezentowanej stronie drogi postępowania w tego typu sytuacji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest uzasadniona.

W niniejszej sprawie ujawnił się na etapie postępowania odwoławczego spór pomiędzy Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a W. K. i J. K. dotyczący wykazania legitymacji czynnej do bycia przez skarżących (wnioskodawców) stroną, w rozumieniu art. 28 Kpa, postępowania o uznanie, że nieruchomość obejmująca działki nr [...] i [...], pochodzące z dawnego majątku ziemskiego pn. [...] jest wyłączona spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Organ odwoławczy uważa bowiem, że wnioskodawcy - spadkobiercy po S.M. nie wykazali, aby ten ostatni nabył spadek (w skład którego wchodziło sporne mienie) po swoim ojcu M.M., który zmarł w 1939 r. i pozostawił testament własnoręczny na który składa się rozporządzenie testamentowe z 1936 r., uzupełnione rozporządzeniem testamentowym z 1939 r. Testament ten został w 1943 r. zaświadczony i opisany protokolarnie przez Kierownika Sądu Okręgowego w L., a następnie w tym samym roku złożony notariuszowi J. B. Organ odwoławczy zwrócił też uwagę, że postępowanie spadkowe po M.M. zostało otwarte i ujawnione w wykazie hipotecznym w 1943 r., a wpis ten został wykreślony w 1946 r. na skutek działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Według organu odwoławczego, skoro przed 13 września 1944 r. w wykazie hipotecznym nie został ujawniony S. M., to nie można uznać, że nabył spadek po swoim ojcu.

Z kolei skarżący utrzymują, że wskazane wyżej dowody (testament, protokół zaświadczenia i opisania testamentu) w sposób wystarczający potwierdzają nabycie przez S. M. spadku po ojcu, ponieważ testament ten został wprowadzony w wykonanie – został protokolarnie otwarty, opisany i zaświadczony oraz złożony notariuszowi.

Sąd zwraca uwagę, że zasadniczo do spraw spadkowych stosuje się normy prawa spadkowego obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej [art. XVIII dekretu z dnia 8 października 1946 r. - Przepisy wprowadzające prawo spadkowe (Dz. U. z 1946 r. Nr 60, poz. 329 ze zm.) i art. LI ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 94 ze zm.)]. Z kolei do testamentów, jeżeli chodzi o ocenę zdolności osób, formy i wad oświadczenia woli, prawo obowiązujące w chwili złożenia tych oświadczeń (art. XIX dekretu z 1946 r. - Przepisy wprowadzające prawo spadkowe i art. LII ustawy z 1964 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny).

Zatem w sprawach praw do spadków otwartych przed 1 stycznia 1947 r., w sprawach, dla których znaczenie ma reżim prawny z chwili śmierci spadkodawcy (Kodeks Napoleona z dnia 20 marca 1804 r. oraz Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego z dnia 27 listopada 1825 r.) orzekają sądy powszechne, ponieważ są to sprawy cywilne (por. postanowienie Sądu Okręgowego we Włocławku z 17 października 2013 r. sygn. akt I Ca 94/13; postanowienie Sądu Okręgowego w Sieradzu z 28 maja 2014 r. sygn. akt I Ca 164/14; postanowienie Sądu Rejonowego dla Warszawy – Woli w Warszawie z 8 października 2015 r. sygn. akt I Ns 1590/14; postanowienie Sądu Rejonowego dla Łodzi - Widzewa z 5 maja 2016 r. sygn. akt VIII Ns 185/14 – opubl. Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych).

Zgodnie zaś z art. 670 Kodeksu postępowania cywilnego właściwy sąd spadku z urzędu bada kto jest spadkobiercą. Zgodnie natomiast z art. 677 § 1 Kpc sąd stwierdzi nabycie spadku przez spadkobierców, choćby były nimi inne osoby niż te, które wskazali uczestnicy. W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wymienia spadkodawcę oraz wszystkich spadkobierców, którym spadek przypadł, jak również wysokość ich udziałów.

Z przytoczonych unormowań wynika, że w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku rola sądu jest determinowana ustawowym obowiązkiem działania z urzędu, a rozstrzygnięcie zapada bez względu na wnioski stron, lecz stosownie do wyników postępowania dowodowego oraz norm prawa materialnego, znajdujących zastosowanie w ustalonym stanie faktycznym sprawy. Związanie sądu twierdzeniami wniosku dotyczy tylko osoby spadkodawcy, a w pozostałym zakresie sąd spadku ma pełną swobodę orzekania, wyznaczoną jedynie normami prawa materialnego oraz wynikami przeprowadzonego postępowania dowodowego. Jeżeli sąd uzna, że zgłoszone dowody nie są wystarczające dla wypełnienia obowiązków ciążących na nim z mocy art. 670 Kpc może nałożyć na uczestnika określone obowiązki dowodowe, egzekwować ich wykonanie, a w razie potrzeby zastosować konsekwencje procesowe ich niewykonania (por. postanowienie Sądu Okręgowego w Sieradzu z 28 maja 2014 r. sygn. akt I Ca 164/14 – opubl. Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Sieradzu).

Trzeba wskazać, że do spadków otwartych przed 1 lipca 1984 r. nie sporządza się aktów poświadczenia dziedziczenia ustawowego i testamentowego, co wynika z art. 6 ust. 1 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy – Prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 181, poz. 1287).

Wobec tego – zdaniem Sądu – wynikły na etapie postępowania odwoławczego problem nabycia spadku po M.M. winien być rozstrzygnięty przez sąd spadku, na co zwrócił uwagę sam Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji (str. 5).

W ocenie Sądu, skoro dopiero na etapie postępowania odwoławczego organ naczelny powziął wątpliwość, co do czynnej legitymacji wnioskodawców, która ma swe źródło w wykazaniu spadkobrania po ojcu S. M., to w przypadku braku po stronie wnioskodawców sądowego dowodu nabycia spadku po M.M., Minister winien zawiesić postępowanie odwoławcze na zasadzie art. 97 § 1 pkt 4 Kpa i wezwać wnioskodawców w trybie art. 100 § 1 Kpa do wystąpienia do właściwego sądu spadku o rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego. Niewątpliwie kwestia spadkobrania po M.M. stanowi zagadnienie wstępne dla sprawy z § 5 rozporządzenia. Jest to zagadnienie prawne o charakterze otwartym, bez rozstrzygnięcia którego nie jest możliwe prowadzenie postępowania administracyjnego.

Minister trafnie zauważył, że zasadniczo, gdy podmiot wnioskujący o wszczęcie postępowania administracyjnego a limine nie może wykazać praw spadkowych i w konsekwencji interesu prawnego w rozumieniu art. 28 Kpa, to organ administracji winien na podstawie art. 61a Kpa odmówić wszczęcia postępowania administracyjnego, a jeżeli już to postępowanie wszczął, to na podstawie art. 105 § 1 Kpa umorzyć postępowanie administracyjne jako bezprzedmiotowe.

Jednakże w niniejszej sprawie organ I instancji wydał w sprawie decyzję, co do istoty (merytoryczną), a wątpliwości, co do legitymacji czynnej wnioskodawcy, pojawiły się dopiero etapie postępowania odwoławczego i nie były wcześniej sygnalizowane stronom przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Wobec tego organ odwoławczy, przy tak zaawansowanym stanie postępowania, mając na względzie słuszny interes strony (art. 7 Kpa), jak i zasadę pogłębiania zaufania obywatela do organu (art. 8 Kpa) winien wpierw umożliwić stronie, aby ta wykazała prawa spadkowe po M.M. stosownym prawomocnym postanowieniem sądu spadku. W tym celu Minister winien wezwać pełnomocnika stron do złożenia rzeczonego prawomocnego postanowienia sądu spadku w zakreślonym terminie, pod rygorem zawieszenia postępowania odwoławczego na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 Kpa. Nie ma przy tym znaczenia to, czy strona była na etapie postępowania administracyjnego reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Art. 9 zd. pierwsze Kpa nakłada bowiem na organ obowiązek informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania. Powyższy przepis nie wyłącza realizacji tego obowiązku w przypadku, gdy strona jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Gdyby zaś okazało się, że wezwana strona nie może wykonać wezwania organu, ponieważ nie dysponuje prawomocnym postanowieniem sądu spadku w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po M.M., wówczas organ odwoławczy byłby zobligowany do wydania postanowienia o zawieszeniu postępowania na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 Kpa, do czasu przedłożenia przez stronę organowi rzeczonego prawomocnego postanowienia.

W sytuacji, gdy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaniechał wskazanych wyżej obowiązków, to Sąd uznał, że organ odwoławczy wydał zaskarżoną decyzję z naruszeniem art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 w zw. z art. 138 § 1 pkt 2 Kpa, a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Odnosząc się do kwestii braku ujawnienia S. M. w wykazie hipotecznym przez datą wejścia w życie dekretu, Sąd zwraca uwagę, że własność dóbr pod rządem Kodeksu Napoleona (według stanu prawnego z daty śmierci M. M.) przenosiło się przez spadek, darowiznę między żyjącemi albo testamentową i przez skutek zobowiązań (art. 711 KN). Każda zdrowa na umyśle osoba mogła rozporządzać przez testament (art. art. 901 i art. 967 KN). Zatem według Kodeksu Napoleona sam tytuł nabycia przenosił własność mienia na nabywcę. Kwestia wpisu nabywcy do księgi hipotecznej (wciągnięcia tytułu nabycia do księgi hipotecznej) pod rządem prawa hipotecznego z 1918 r. miała natomiast znaczenie dla zabezpieczenia osoby wpisanej do księgi hipotecznej względem osób trzecich (uzyskania znamienia wiary publicznej). Wpis ten umożliwiał skuteczne rozporządzenie nieruchomością hipoteczną przez nabywcę dobra nieruchomego jako istotnego właściciela (art. 5 i art. 30 pr. hip), miał znaczenie dla ustalenia pierwszeństwa wpisu, jeżeli jednocześnie kilku nabywców żądało wciągnięcia swoich tytułów do hipoteki. Wówczas tytuł ujawniony pod wcześniejszą datą otrzymywał pierwszeństwo (art. 13 i art. 35 pr. hip.). Ujawnienie swych praw w wykazie hipotecznym (zatwierdzenie aktu przez zwierzchność hipoteczną) dawało nabywcy gwarancję, że zatwierdzony akt nie podlegał zarzutom i nie uchybiał przepisom prawa (art. 20 pr. hip.). Wniesienie aktu nabycia do wykazu hipotecznego realizowało zasadę jawności ksiąg wieczystych (art. 17 pr. hip.).

Jeżeli chodzi o kwestię wpisu w wykazie hipotecznym o otwarciu postępowania spadkowego po M.M. i wykreślenia tego wpisu przed zakończeniem postępowania spadkowego, Sąd zauważa, że te okoliczności nie mogą być przedmiotem rozważań przez organ administracji publicznej w postępowaniu administracyjnym, w szczególności okoliczności wynikające z art. 183 dekretu z dnia 8 listopada 1946 r. o postępowaniu spadkowym (Dz. U. Nr 63, poz. 346 ze zm.). Sąd zwraca uwagę, że w sprawach spadkowych, dotyczących spadków otwartych przed 1 stycznia 1947 r. pojawiają się różnego typu problemy, dotyczące np. zdolności spadkodawcy do testowania, prawidłowości testamentu w zakresie formy i treści, kwalifikacji osoby spadkobiercy jako określonej kategorii dziedzica zdolnego do dziedziczenia (np. dziedzic nieporządkowy, dziecko naturalne prawnie nieuznane nie mogło dziedziczyć po ojcu – art. 756 KN), co z kolei mogło wiązać się np. z kwestią konieczności wprowadzenia dziedzica przez sąd w posiadanie spadku (art. 723 i art. 724 KN), kwalifikacji spadku jako wakującego albo też bezdziedzicznego z czym wiązała się np. kwestia sporządzenia spisu inwentarza, przyjęcia spadku przez dziedzica i w konsekwencji zachowania praw spadkowych przez spadkobiercę (art. 539, art. 774, art. 778, art. 789, art. 811, art. 2262 KN). Tego rodzaju zagadnień nie może wyjaśniać i oceniać organ administracji publicznej w sprawie administracyjnej, ani tez sąd administracyjny.

W ponownie prowadzonym postępowaniu Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zastosuje się do oceny prawnej zaprezentowanej w niniejszym wyroku. Organ odwoławczy wezwie stronę do przedłożenia w zakreślonym terminie prawomocnego postanowienia sądu spadku o stwierdzeniu nabycia spadku po M.M., pod rygorem zawieszenia postępowania odwoławczego na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 Kpa. Jeżeli okaże się, że strona tego rodzaju postanowieniem nie dysponuje, organ wezwie stronę do wystąpienia do właściwego sądu spadku o rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego, chyba że strona wykaże, że już zwróciła się w tej sprawie do właściwego sądu.

Biorąc pod uwagę powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku. O zwrocie skarżącym kosztów postępowania sądowego – wpisu sądowego i kosztów działania pełnomocnika orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 Ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.).