Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 553/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-03-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6199 Inne o symbolu podstawowym 619
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prokurator
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 7 ust.1 pkt 2
journal: Dz.U. 1998 nr 98 poz 607
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek (spr.) Sędzia NSA Anna Lech Sędzia WSA del. Jolanta Rudnicka Protokolant Barbara Dąbrowska po rozpoznaniu w dniu 6 marca 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prokuratora Generalnego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 stycznia 2008 r. sygn. akt II SA/Wa 1796/07 w sprawie ze skargi I. C. na decyzję Prokuratora Generalnego z dnia [...] sierpnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji o utracie prawa do stanu spoczynku i uposażenia w stanie spoczynku 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, 2. odstępuje od zasądzenia na rzecz Prokuratora Generalnego od I. C. kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 stycznia 2008 r., sygn. akt II SA/Wa 1796/07 po rozpoznaniu skargi I. C. na decyzję Prokuratora Generalnego z dnia [...] sierpnia 2007 r., nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji o utracie prawa do stanu spoczynku i uposażenia w stanie spoczynku uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] kwietnia 2007 r., nr [...] oraz stwierdził, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości.

Z uzasadnienia wyroku wynika, że Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 8 listopada 2000 r., sygn. akt II SA 1560/00 oddalił skargę I. C. na decyzję Prokuratora Generalnego z dnia [...] maja 2000 r. utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] marca 2000 r. wydaną na podstawie art. 104 § 1 K.p.a. oraz art. 8 ust. 1 i 3 w zw. z art. 7 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 1998 r. Nr 98, poz. 607 ze zm.), stwierdzającą, że I.C. utracił prawo do stanu spoczynku i uposażenia w stanie spoczynku. Decyzją tą ustalono, że I. C. od [...] września 1955 r. w pełni dobrowolnie i samodzielnie podjął pracę w organach bezpieczeństwa publicznego i do [...] października 1956 r. pełnił służbę jako funkcjonariusz w jednostce operacyjnej.

W dniu [...] listopada 2000 r. I. C. złożył wniosek o wznowienie postępowania, na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. wskazując, że w dniu [...] października 2000 r. ustalił dane jego dwóch byłych bezpośrednich przełożonych z okresu zatrudnienia w organach bezpieczeństwa publicznego – J. K. (bezpośredni przełożony) i J. A. (Naczelnik Wydziału [...] Stołecznego Urzędu Bezpieczeństwa), którzy złożyli oświadczenia, wnoszące istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne nieznane Prokuratorowi Generalnemu w dniu wydania decyzji ostatecznej, a treść których winna mieć wpływ na odmienne rozstrzygnięcie sprawy. Świadkowie ci złożyli pisemne oświadczenia, stwierdzając, że w czasie pracy w stołecznym urzędzie bezpieczeństwa wnioskodawca wykonywał wyłącznie zadania niezwiązane ze zwalczeniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej.

Postanowieniem z dnia [...] lipca 2001 r. Prokurator Generalny wznowił postępowanie w sprawie pozbawienia I. C. prawa do stanu spoczynku i uposażenia w stanie spoczynku. Prokurator Generalny, po przeprowadzeniu postępowania wznowieniowego, decyzją z dnia [...] lutego 2002 r. odmówił uchylenia decyzji z dnia [...] maja 2000 r. utrzymującej w mocy decyzję z dnia [...] marca 2000 r. w sprawie stwierdzenia, że I. C. utracił prawo do stanu spoczynku i uposażenia w stanie spoczynku, stwierdzając brak podstaw do jej uchylenia na podstawie art. 145 § 1 K.p.a.

Po rozpatrzeniu wniosku I. C. o ponowne rozpatrzenie sprawy Prokurator Generalny decyzją z dnia [...] maja 2002 r. utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lutego 2002 r. Po rozpoznaniu skargi od ww. decyzji Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 20 maja 2003 r., sygn. akt II SA 2077/02 oddalił skargę I. C. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 27 maja 2004 r., sygn. akt OSK 114/04, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 28 stycznia 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 1345/04, po ponownym rozpoznaniu skargi I. C. na decyzję Prokuratora Generalnego z dnia [...] maja 2002 r., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lutego 2002 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd uznał, że przedstawienie dowodu prowadzącego do zastosowania w sprawie art. 7 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, a w rezultacie wyłączenie możliwości zastosowania art. 7 ust. 1 pkt 2 i 3 powołanej ustawy, wymaga przeprowadzenia szczegółowego postępowania wyjaśniającego. W ocenie Sądu, w badanej sprawie organ nie podjął wszystkich czynności pozwalających na ustalenie rzeczywistego stanu sprawy. Jeżeli osoba zatrudniona lub pełniąca funkcję, czy służbę w strukturach, o których mowa w art. 7 ust. 1 pkt 1–4 powołanej ustawy oświadcza, że podczas tego zatrudnienia, pełnienia funkcji czy służby, nie wykonywała zadań związanych ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, a oświadczenie takie znajduje potwierdzenie w zeznaniach świadków, to bez przeprowadzenia dowodu przeciwnego, wskazującego, że zadania takie osoba ta wykonywała, nie można stosować art. 7 ust. 1 pkt 1–4 powołanej ustawy.

Prokurator Generalny, po przeprowadzeniu ponownego postępowania w sprawie wniosku o wznowienie postępowania zakończonego decyzją z dnia [...] maja 2000 r. o utracie prawa do stanu spoczynku i uposażenia w stanie spoczynku, decyzją z dnia [...] kwietnia 2007 r., nr [...] odmówił uchylenia przedmiotowej decyzji na podstawie art. 104 § 1 i 151 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 8 ust. 1 i 3 w zw. z art. 7 ust. 1 pkt 2, a także art. 7 ust. 5 w zw. z ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych i niektórych innych ustaw.

Po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prokurator Generalny decyzją z dnia [...] sierpnia 2007 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję poprzedzającą. Organ wskazał, że po wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 stycznia 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 1345/04 zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej – Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów w Warszawie o przeprowadzenie szczegółowej kwerendy dokumentacji archiwalnej znajdującej się w zasobach Instytutu celem odnalezienia dokumentów, czy to wprost dotyczących służby I. C. w okresie od [...] września 1955 r. do [...] października 1956 r. w Sekcji [...] Wydziału [...] Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy, czy też odnoszących się do struktury i zadań tej komórki organizacyjnej.

Ponadto wskazał, że postanowieniem z dnia [...] lutego 2006 r. powołano w sprawie biegłego historyka – specjalistę w Biurze Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie dr B. K., w celu stwierdzenia – na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego oraz dostępnych źródeł historycznych następujących kwestii: 1) jakie konkretnie zadania, w okresie 1955–1956, wykonywała Sekcja [...] Wydziału [...] Urzędu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy i czy wśród tych zadań znajdowały się działania nieoperacyjne, mające na celu zabezpieczanie imprez państwowych, ochronę ważnych gości, pociągów specjalnego znaczenia itp.?; 2) czy, mając na uwadze charakter, strukturę oraz zakres zadań tej komórki organizacyjnej, zatrudniony w niej na stanowisku referenta, a następnie oficera operacyjnego funkcjonariusz mógł wykonywać wyłącznie inne czynności niż wynikające z zakresu jej zadań, niezwiązane bezpośrednio lub choćby pośrednio ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej (np. wymienione w pkt 1 czynności o charakterze zabezpieczającym)?

Odnośnie pytania pierwszego biegły powołując się na zapisy z dokumentów resortu bezpieczeństwa publicznego z lat 1954–1956, stwierdził, że Sekcja [...] Wydziału [...] Urzędu d.s. Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy, jak również cały Wydział [...] Stołecznego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, była jednostką operacyjną, której celem było zwalczanie organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. Nie znaleziono natomiast żadnych dokumentów świadczących o wykorzystywaniu Sekcji [...] Wydziału [...] Urzędu d.s. Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy oraz całego Wydziału [...] Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy wyłącznie do zadań nieoperacyjnych, np. do zwykłych czynności o charakterze porządkowym. W zakresie pytania drugiego biegły stwierdził, że każdy funkcjonariusz (resortu) bezpieczeństwa publicznego musiał wykonywać czynności wynikające z zakresu zadań jednostki, w której był zatrudniony. Referent i oficer operacyjny zatrudniony w jednostce operacyjnej resortu bezpieczeństwa publicznego jako funkcjonariusz tego resortu nie mógł wykonywać wyłącznie innych czynności niż wynikające z charakteru, struktury oraz zakresu zadań komórki (jednostki) operacyjnej, w której był zatrudniony. Funkcjonariusze BP, którzy nie wykonywali poleceń swoich przełożonych (w UB polecenie traktowane było jako rozkaz) lub nie przestrzegali zasad pracy operacyjnej, byli karani np. rozkazem karnym (groziła nawet kara więzienia, a przynajmniej kara pieniężna lub czasowy areszt). Nie znaleziono natomiast żadnych dokumentów świadczących o tym, że funkcjonariusze Sekcji [...] Wydziału [...] Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego w latach 1955–1956, zatrudnieni w niej na stanowisku referenta, a następnie oficera operacyjnego, mogli wykonywać wyłącznie inne czynności niż wynikające z zakresu jej zadań, niezwiązane bezpośrednio lub choćby pośrednio ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej (np. czynności o charakterze porządkowym).

Zdaniem organu, opinia sporządzona na użytek przedmiotowego postępowania jest pełna i jasna. Formułuje precyzyjne odpowiedzi na wszystkie zadane biegłemu pytania, nie zawiera wewnętrznych sprzeczności oraz jest logicznie i przekonująco uzasadniona. Została nadto opracowana przez doktora nauk historycznych, zatrudnionego w charakterze specjalisty w Biurze Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie, zajmującego się opracowywaniem normatywów centrali resortu bezpieczeństwa, autora publikacji dotyczących organów bezpieczeństwa PRL w latach pięćdziesiątych XX wieku. Autorem opinii jest zatem historyk specjalizujący się w wąskiej i specyficznej dziedzinie tej nauki, mający nadto – z racji miejsca zatrudnienia – pełen dostęp do materiałów archiwalnych istotnych dla przedmiotu opracowania, a znajdujących się w zasobach IPN.

W ocenie organu wyjaśnienia I. C., jak również zeznania powołanych przez niego świadków musiały zostać poddane weryfikacji. Zdaniem organu, dokonując oceny wiarygodności poszczególnych dowodów nie można pomijać realiów historycznych i społecznych, w jakich funkcjonowały w latach 1955–1956 organy bezpieczeństwa publicznego. Nie sposób w szczególności uznać za wiarygodne co do istoty sprawy wyjaśnienia strony postępowania oraz zeznania świadków, byłych funkcjonariuszy Wydziału [...] Urzędu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy i jednocześnie byłych przełożonych I. C., którzy zgodnie stwierdzili, że zadania realizowane przez pracowników Sekcji [...], w tym również przez I. C. sprowadzały się wyłącznie do zabezpieczania organizacji świąt i uroczystości państwowych, imprez sportowych i kulturalnych, tras przejazdów oficjalnych delegacji zagranicznych itp., nie polegały natomiast i nie miały nic wspólnego z prowadzeniem czynności operacyjno-wykrywczych skierowanych przeciwko osobom lub organizacjom działającym na rzecz suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego.

Według organu, w toku postępowania wyjaśniającego zostało wykazane, że Sekcja [...] Wydziału [...] Urzędu ds. BP m.st. Warszawy, w której to jednostce operacyjnej zatrudniony był I. C., zajmowała się m.in. werbowaniem agentów, agenturalnym rozpracowywaniem oraz innymi przedsięwzięciami operacyjnymi skierowanymi przeciwko środowiskom naukowym, kulturalnym, artystycznym i emigracyjnym w celu zwalczania i przecinania destrukcyjnej działalności wywiadów imperialistycznych i innych wrogich elementów usadowionych w tych środowiskach.

Prokurator Generalny stwierdził, że w postępowaniu nie wykazano, iż I. C. prowadził podczas swej pracy w organach bezpieczeństwa działania o charakterze represyjnym wobec tej kategorii osób. Jednocześnie jednak wymieniony nie udowodnił, zgodnie z art. 7 ust. 3 pkt 2 powołanej ustawy, iż zadań takich nie wykonywał. Stwierdził on wprawdzie stanowczo, podobnie jak powołani przez niego świadkowie J. A. i J. K., że zajmował się wyłącznie zabezpieczaniem uroczystości państwowych oraz tras przejazdów delegacji zagranicznych, jednakże w świetle przedstawionych wyżej okoliczności dotyczących charakteru komórek organizacyjnych Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego, w jakich był zatrudniony, celu, do jakiego zostały one powołane oraz ówczesnych realiów społecznych i historycznych, w jakich działały, wyjaśnienia i zeznania te nie mogą stanowić dowodów na tyle wiarygodnych, iżby na ich podstawie można by jednoznacznie wykluczyć udziału I. C. w zwalczaniu i stosowaniu represji wobec osób wymienionych w art. 7 ust. 1 pkt 2 powołanej ustawy.

Odnosząc się do zeznań świadka Z. W., organ stwierdził, że nie jest prawdziwe jego twierdzenie o wynikającym z nakazu pracy przymusowym wstąpieniu I. C. do służby w organach BP. W istocie rzeczy bowiem, co wynika jednoznacznie z akt osobowych, I. C. z własnej woli zabiegał o przyjęcie do służby w Urzędzie i po dłuższym czasie starania te okazały się skuteczne.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi I. C. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Prokurator Generalny w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

W powołanym na wstępie wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu, Prokurator Generalny wadliwie przyjął za niewiarygodny dowód z zeznań świadków powołanych przez skarżącego na okoliczność wykonywania przez niego w okresie zatrudnienia w Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy w charakterze referenta i oficera operacyjnego wyłącznie zadań niezwiązanych ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej.

Organ argumentację swoją oparł na tezie, że skoro skarżący był zatrudniony w jednostce operacyjnej Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, tj. w Sekcji [...] Wydziału [...] Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy zajmującej się m.in. werbowaniem agentów, agenturalnym rozpracowaniem oraz innymi przedsięwzięciami operacyjnymi skierowanymi przeciwko środowiskom naukowym, kulturalnym, artystycznym i emigracyjnym w celu zwalczania i przecinania destrukcyjnej działalności wywiadów imperialistycznych i innych wrogich elementów usadowionych w tych środowiskach, to także wśród jego zadań musiały być i takie, które związane były ze zwalczaniem i represjonowaniem osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego.

Twierdzenia samego skarżącego jak i świadków organ uznał za niewiarygodne w świetle okoliczności dotyczących charakteru komórek organizacyjnych Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy, w których był zatrudniony, celu dla jakiego zostały powołane oraz ówczesnych realiów społecznych i historycznych w jakich działały.

Powyższe założenie organu zasługiwałoby na aprobatę, gdyby wykazano, że do zakresu działania Sekcji [...] Wydziału [...] Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy w okresie, kiedy zatrudniony był tam skarżący, należały tylko czynności o charakterze represyjnym wobec osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego. Jednakże dokonana przez Sąd analiza zgromadzonej dokumentacji nie potwierdza tej tezy.

Tak więc, domniemanie przyjęte w warunkach sprawy nie może się ostać zważywszy na dowody z zeznań wskazanych przez skarżącego świadków, dokumentację historyczną zgromadzoną w sprawie, krótki okres zatrudnienia skarżącego w jednostce organizacyjnej UBP (od [...] września 1955 r. do [...] października 1956 r.), a także w związku z okolicznościami towarzyszącymi zmianie miejsca pracy przez skarżącego. Spójności takiego stanowiska dopełnia przyznanie przez organ, że w prowadzonym postępowaniu nie zostało wykazane, iż skarżący podczas pracy w organach bezpieczeństwa prowadził działania o charakterze represyjnym wobec osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego.

Przy badaniu legalności zaskarżonej decyzji, uwagę Sądu zwrócił dokument pod nazwą "Sprawozdanie z pracy operacyjnej Urzędu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy za okres od [...] października 1955 r. do [...] grudnia 1955 r." sporządzony przez Kierownika tego Urzędu, a skierowany do Przewodniczącego Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego, w którym napisano, że "W okresie sprawozdawczym na terenie Warszawy zanotowano aktywizację elementów bandyckich, co uwidoczniło się we wzroście napadów rabunkowych, dokonanych z bronią na sklepy uspołecznione i obywateli". (...) "Ponieważ Wydział [...] tut. Urzędu jak również i Komenda MO m.st. Warszawy nie posiada żadnych zaczepek, pozwalających ew. ustalić sprawców, zastosowana została w okresie przedświątecznym obserwacja sklepów, która nie dała jednak pozytywnych rezultatów. Należy stwierdzić przy tym, że Wydział [...] tut. Urzędu od czasu reorganizacji bardzo słabo interesował się zagadnieniem bandytyzmu i dlatego też z naszej strony nie mamy jeszcze właściwego rozeznania tych elementów".

W sprawie zasługuje także na uwagę dokument z dnia [...] kwietnia 1955 r. pt. "Raport z przebiegu pracy operacyjnej Urzędu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy za marzec 1955 r." skierowany do Przewodniczącego Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego, w którym napisano, że "... panujący do niedawna pewien rozstrój i demobilizacja w pracy operacyjnej została poważnie przełamana pomimo tego, że część pracowników odrywana była od wykonywania zaplanowanej pracy operacyjnej do zabezpieczania święta 1 maja, konferencji warszawskiej i innych uroczystości jakie miały miejsce ostatnio na terenie m.st. Warszawy. Stan pod tym względem nie jest jeszcze zadawalający. Trzeba zaznaczyć, że każdorazowe odrywanie części pracowników od wykonywania konkretnie zaplanowanych zadań operacyjnych do różnego rodzaju zabezpieczenia fizycznego bez względu na to, czy istotnie miało to poważniejszy wpływ na dezorganizację pracy, ujemnie odbija się to na wynikach pracy, gdyż wielu pracowników przy nie wykonaniu planów – próbuje zasłaniać się tym". Dokument ten został sporządzony przed datą przyjęcia skarżącego do służby w Urzędzie do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy, lecz nie ma przeszkód, aby na tle opisanych w nim sytuacji dokonać oceny porównawczej charakteru zadań funkcjonariusza tego Urzędu zatrudnionego od września tego samego roku.

Zdaniem Sądu, powołane wyżej dokumenty, czynią wadliwym przyjęcie przez organ za niewiarygodne zeznań powołanych przez skarżącego świadków, wykazujących, że będąc zatrudnionym w Urzędzie do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy w okresie od dnia [...] września 1955 r. do [...] października 1956 r. nie prowadził działań związanych ze zwalczaniem i represjonowaniem osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego, tylko w oparciu o zakres pracy wydziałów [...] wojewódzkich urzędów bezpieczeństwa publicznego, który według organu obowiązywał w latach 1955–1956.

W świetle powołanej wyżej dokumentacji dotyczącej funkcjonowania Urzędu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy w latach 1955–1956 zadania ujęte we wskazanym zakresie pracy wydziałów [...] nie były jedynymi. Skarżący zatem w okresie krótkotrwałej pracy, podjętej bezpośrednio po zakończeniu studiów, w tym Urzędzie mógł zajmować się wyłącznie działaniami niezwiązanymi ze zwalczaniem i represjonowaniem osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego skoro takie działania, jak wskazują przedstawione przez organ dowody, były realizowane przez Wydział [...], w którym skarżący był zatrudniony. Do takich zadań Wydziału [...] w okresie zatrudnienia tam skarżącego należało, jak wynika z powyższej dokumentacji, także zwalczanie przestępczości kryminalnej, jak też fizyczne zabezpieczanie oficjalnych uroczystości.

Przepisy K.p.a. zawierające ogólne zasady postępowania administracyjnego, wskazują wyraźnie na ciążący na organie administracyjnym obowiązek podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego (art. 7 K.p.a.). Organ ten ma ponadto obowiązek w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.) oraz ocenić na podstawie całego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 K.p.a.). W ocenie Sądu organ z tego obowiązku się nie wywiązał i nie dochowując należytej staranności w ocenie zgromadzonego materiału dowodowego, dokonał następnie niewłaściwej subsumcji stanu faktycznego z punktu widzenia kryteriów ustawowych. Taka wadliwa ocena zgromadzonego materiału nie może wywoływać negatywnych dla skarżącego konsekwencji prawnych.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł Prokurator Generalny, zaskarżając go w całości. Organ zarzucił naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 7 ust. 3 pkt 2 w zw. z art. 7 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw polegające na błędnym przyjęciu przez Sąd, że skarżący udowodnił, iż spełniał przesłanki z art. 7 ust. 3 pkt 2 cyt. ustawy, gdy tymczasem na podstawie prawidłowo dokonanych ustaleń opartych na wszechstronnej i właściwej ocenie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie można przyjąć, że skarżący udowodnił, iż podczas zatrudnienia, pełnienia służby lub funkcji w strukturach Urzędów Bezpieczeństwa, Służby Bezpieczeństwa i Informacji Wojskowej wykonywał wyłącznie zadania niezwiązane ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej.

Ponadto organ zarzucił naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik postępowania, tj. art. 133 § 1, art. 141 § 4 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej P.p.s.a.) polegające na błędnym uznaniu, że Prokurator Generalny wydał decyzję z naruszeniem art. 7, 77 § 1, art. 80 K.p.a., pomimo tego iż Prokurator Generalny w sposób wszechstronny, dokładny, wyczerpujący i prawidłowy ocenił cały materiał dowodowy oraz wyciągnął z tego materiału właściwe wnioski, gdy tymczasem Sąd nie wziął pod uwagę całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy, a także naruszył wskazane przepisy przez wybiórczą i dowolną ocenę zebranego materiału dowodowego, przy czym Sąd również pominął w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku istotne jego elementy: nie wskazał, które ustalenia organu zostały przez Sąd przyjęte, a które nie, nie odniósł się do istotnych dowodów zgromadzonych w toku postępowania, tj. opinii biegłego historyka, dokumentów opisujących zadania i działalność komórki organizacyjnej, w której zatrudniony był skarżący oraz nie dokonał oceny prawnej tych dowodów, nie zawarł też wskazań co do dalszego postępowania, chociaż uchylił zaskarżoną decyzję, co miało zasadniczy wpływ na wynik sprawy, bowiem doprowadziło do błędnego uznania przez Sąd, że zgromadzony materiał daje podstawy do ustalenia, iż skarżący udowodnił spełnienie przesłanek z art. 7 ust. 3 pkt 2 w zw. z art. 7 ust. 1 pkt 2 powołanej ustawy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ wskazał, że przeprowadził obszerne postępowanie dowodowe, intensywnie poszukiwał dowodów, które mogły mieć znaczenie w sprawie, dokonał oceny każdego z nich, kompleksowo i wyczerpująco, poddając je dokładnej analizie. Oznacza to, że Sąd błędnie uznał, iż w toku postępowania przed organem administracyjnym doszło do naruszeń prawa i w konsekwencji błędnie zastosował art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ P.p.s.a. W ocenie organu to Sąd ograniczył się do wyrywkowej oceny niektórych tylko dowodów, nie dokonał całościowej analizy zgromadzonego w aktach materiału, a ponadto nie wyjaśnił wystarczająco motywów swojego rozstrzygnięcia, czym naruszył art. 133 § 1 i art. 144 § 4 P.p.s.a. Ponadto Sąd dokonał wadliwej oceny wiarygodności i znaczenia dowodów zgromadzonych w sprawie, w szczególności zeznań świadków, błędnie uznając, że zgromadzone dowody dają podstawę do przyjęcia, iż skarżący udowodnił, że pracując w organach bezpieczeństwa zajmował się wyłącznie działalnością niezwiązaną ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, a więc, że w ogóle nie podejmował żadnych czynności bezpośrednio lub pośrednio godzących w te organizacje i osoby, czym naruszył art. 7 ust. 1 pkt 2 oraz ust. 3 pkt 2 powołanej ustawy.

Jak wynika z informacji przekazanej przez Biuro Ewidencji i Archiwum Urzędu Ochrony Państwa, a także z materiałów przesłanych przez Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, w dniu [...] kwietnia 1955 r. nastąpiła reorganizacja Departamentu [...] Komitetu d/s BP, którego zadania (walka z podziemiem) odpowiadały zadaniom wydziałów [...] Wojewódzkich Urzędów ds. BP, a także Wydziału [...] Urzędu ds. BP m.st. Warszawy. Wydziały [...] dzieliły się na siedem jednostek operacyjnych (sekcji), które dla wykonania swych zadań werbowały i posługiwały się agenturą oraz przeprowadzały inne przedsięwzięcia operacyjne. Dotyczyło to zatem również sekcji [...], której zadaniem było "rozpracowanie, zwalczanie i przecinanie destrukcyjnej działalności agentów wywiadów imperialistycznych i innych wrogich elementów usadowionych w instytucjach naukowych, kulturalnych i artystycznych, w wydawnictwach, w prasie, radio, w aparacie zdrowia, opieki społecznej, w stowarzyszeniach i organizacjach, a także organizowanie na zlecenie i pod kierownictwem Departamentu [...] przedsięwzięć kontrwywiadowczych dla ochrony przed penetracją imperialistycznych wywiadów i reakcyjnych ośrodków emigracyjnych, delegacji naukowych, kulturalnych, oświatowych – wyjeżdżających do krajów kapitalistycznych".

Powoływanie się przez Sąd na dokument z dnia [...] kwietnia 1955 r. pt. "Raport z przebiegu pracy operacyjnej Urzędu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy za marzec 1955 r.", który miałby dowodzić, że w komórce organizacyjnej, w której skarżący pełnił służbę wykonywano zadania nienoszące charakteru represyjnego, wydaje się chybiony, bowiem w sprawozdaniu tym zapisano "...że część pracowników odrywana była od wykonywania zaplanowanej pracy operacyjnej do zabezpieczenia święta 1 maja, konferencji warszawskiej i innych uroczystości jakie miały miejsce ostatnio na terenie m.st. Warszawy...", czyli wynika z tego zapisu, że praca operacyjna była głównym zajęciem funkcjonariuszy, zaś zabezpieczanie uroczystości można uznać co najwyżej za zadania incydentalne i uboczne. Dokument ten, który ze swej natury musi być oceniany jako dowód bardziej wiarygodny od zeznań składanych po pięćdziesięciu latach od czasu, gdy miały miejsce opisywane zdarzenia, utwierdza w przekonaniu, że skarżący jako pracownik Sekcji [...] Wydziału [...] musiał zajmować się pracą operacyjną.

Według opinii biegłego historyka, cały Wydział [...] jako jednostka operacyjna stanowiła cześć tzw. pionu trzeciego resortu BP, z Departamentem [...] Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego na czele. Sekcja [...] Wydziału [...] Urzędu d.s. Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy zajmowała się natomiast pracą operacyjno-kontrwywiadowczą w instytucjach naukowych, kulturalnych, wydawniczych, w prasie i radiu, w służbie zdrowia i opiece społecznej, w organizacjach i stowarzyszeniach społecznych, ochroną delegacji naukowych i artystycznych wyjeżdżających do krajów kapitalistycznych. Owa działalność kontrwywiadowcza, prowadzona na terenie stołecznego miasta Warszawy, podobnie jak w całym "pionie trzecim" resortu BP polegała na zwalczaniu wszelkich działań antypaństwowych, czyli takich, które godziły w ustrój Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Znamiennym dokumentem, odzwierciedlającym charakter zadań i działań Sekcji [...] Wydziału [...] Urzędu d.s. BP m.st. Warszawy jest sprawozdanie naczelnika Wydziału [...] J. A. dla naczelnika Wydziału [...] Departamentu [...] Komitetu d.s. BP z dnia [...] lutego 1955 r., dotyczące działalności Sekcji [...] za miesiąc styczeń 1955 r. ([...], mikrofilm [...]). W danych statystycznych w punkcie odnoszącym się do stanu agentury odnotowano w ewidencji operacyjnej sekcji: [...] rezydentów, [...] agentów, [...] informatorów i [...] kandydatów na informatorów. Tabele z danymi statystycznymi podano w porządku według zagadnień: podziemie młodzieżowe, Związek Harcerstwa Polskiego, Sport i Akademia Wychowania Fizycznego, Nauczycielstwo oraz Liga Przyjaciół Żołnierza. W części opisowej sprawozdania zwraca uwagę sprawa "ulotka", gdzie opisano w sposób charakterystyczny codzienną praktykę działalności funkcjonariuszy Sekcji [...] Wydziału [...] Urzędu ds. BP m.st. Warszawy (np. likwidacja grupy młodzieżowej z terenu Szkoły Towarzystwa Przyjaciół Dzieci pod nazwą AK "[...]", która drukowała i kolportowała wrogie ulotki i posiadała broń, wykrycie i zatrzymanie sprawcy rozrzucania wrogich ulotek na terenie Uniwersytetu Warszawskiego). Sprawozdanie to dotyczyło działalności Sekcji [...] Urzędu ds. BP m. st. Warszawy za miesiąc styczeń 1955 r., a więc za okres, w którym skarżący nie był jeszcze zatrudniony w tej komórce organizacyjnej, jednakże w świetle zebranego materiału dowodowego okoliczność powyższa nie wpływa na ocenę jego późniejszej działalności, bowiem zakres zadań i pracy Sekcji [...] nie zmienił się aż do momentu rozwiązania Komitetu ds. BP, co nastąpiło dopiero w listopadzie 1956 r. Dokument ten podpisał ówczesny naczelnik Wydziału [...] J. A., który w postępowaniu złożył jako świadek zeznanie podnosząc, że Sekcja [...] nie prowadziła jakichkolwiek działań skierowanych przeciwko osobom lub organizacjom zwalczającym ustrój, zajmowała się natomiast wyłącznie zabezpieczaniem imprez i świąt państwowych. Stwierdził nadto, że po reorganizacji Wydziału, co miało mieć miejsce w 1955 r., znacznemu zawężeniu w zakresie politycznym uległy zadania tego Wydziału, bowiem znaczną część tych zadań przejęło Ministerstwo. Zeznania tego świadka co do istoty nie zasługują na wiarę, nie tylko z uwagi na przytoczone wyżej dowody oraz informacje wynikające z publikacji H. D. pt. Organy bezpieczeństwa PRL 1944-1990, ale również w kontekście ujawnionych materiałów zarejestrowanych na mikrofilmach udostępnionych przez IPN, a dotyczących działalności Wydziału [...] Urzędu ds. BP m.st. Warszawy. I tak np.: w notatce urzędowej z dnia [...] kwietnia 1956 r. dot. pracy Referenta [...] Wydziału [...] nad wykrywaniem sprawców wrogiej propagandy (k. 493 akt i k. 525-526, IPN [...]) opisano przypadki wrogiej propagandy na terenie Warszawy; w sprawozdaniu na III kwartał 1956 r. Wydziału Kadr Szkolenia Urzędu (k. 493, k. 525-526, IPN [...]) opisano przedsięwzięcia w sprawach agenturalno-śledczych dot. wrogiej działalności podejmowanych w Wydziale [...]; w sprawozdaniach z pracy operacyjnej Urzędu za okres lipiec–grudzień 1955 r. (k. 497, k. 525-526, IPN [...]) – jak wyżej.

Zakres pracy Sekcji [...] Wydziału [...] określał dokument, opatrzony gryfem "Ściśle Tajne" zatytułowany "Zakres pracy wydziałów [...] wojewódzkich urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego". Dokument ten nie jest datowany ani podpisany, ale z pewnością powstał w latach 1955–1956, kiedy funkcjonował Komitet ds. Bezpieczeństwa Publicznego (k. 476-479). Nie ulega również wątpliwości, że Wydział III Urzędu ds. BP m.st. Warszawy odpowiadał statusowi Wydziału [...] wojewódzkiego urzędu ds. BP § 13 uchwały nr 830 Rady Ministrów z dnia 7 grudnia 1954 r. o zakresie działania i organizacji Komitetu ds. BP oraz jego organów terenowych (k. 412). Do zakresu działania i podstawowych zadań Wydziałów III wojewódzkich urzędów należały: 1) walka ze zorganizowaną destrukcyjną działalnością czynnych w kraju resztek podziemia reakcyjnego i próbami tworzenia wrogich nielegalnych organizacji; 2) walka z terrorem i bandytyzmem politycznym, uprawianym bądź przez samodzielnie działające resztki band, bądź elementy bandyckie związane, szczególnie na wsi z podziemiem reakcyjnym i walką z indywidualnym terrorem; 3) walka z wrogą działalnością uprawianą przez niemieckie elementy rewizjonistyczne wśród ludności autochtonicznej na Ziemiach Zachodnich i skierowaną przeciw państwowości polskiej i ustrojowi; 4) wyjawianie i paraliżowanie destrukcyjnej i wywiadowczej działalności agentów wywiadów kapitalistycznych i innych wrogich elementów usadowionych w instytucjach naukowych, kulturalnych i artystycznych, w wydawnictwach, w aparacie zdrowia, opieki społecznej i w aparacie administracyjnym (zadanie Sekcji VI); 5) uogólnienie pracy w dziedzinie walki z destrukcyjną działalnością podziemia, którą na swoich odcinkach pracy prowadzą inne jednostki wojewódzkich urzędów, w niezbędnych wypadkach przeprowadzenia wspólnych przedsięwzięć w poszczególnych sprawach. Do wykonywania postawionych zadań wydziały III i powiatowe urzędy werbują i posługują się agenturą i przeprowadzają inne przedsięwzięcia operacyjne.

Mając na uwadze powyższe ustalenia poczynione w oparciu o zebrany materiał dowodowy w postaci archiwaliów oraz opinii biegłego historyka, w ocenie Prokuratora Generalnego, poza wątpliwościami pozostaje fakt, że zarówno cały Wydział [...] Urzędu ds. BP m.st. Warszawy, jak też Sekcja [...] tego Wydziału w szczególności stanowiły komórki organizacyjne o charakterze operacyjnym, których wyłącznym celem i zadaniem było zwalczanie organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego. Brak jest natomiast jakichkolwiek dokumentów lub danych historycznych, które uzasadniałyby tezę skarżącego oraz powołanych przez niego świadków J. A. i J. K., iż Sekcja [...] Wydziału [...], wykonywała wyłącznie zadania zabezpieczające o charakterze porządkowym, mające na celu zabezpieczanie od strony organizacyjnej świąt państwowych, wizyt delegacji zagranicznych, imprez kulturalnych i politycznych, zawodów sportowych itp.

Kolejną kwestią wymagającą ustalenia było stwierdzenie, czy skarżący będąc zatrudniony w Sekcji [...] Wydziału [...] Urzędu ds. BP m.st. Warszawy – mógł wykonywać – pomimo jednoznacznie określonego wyżej operacyjnego charakteru tej komórki, jej celów oraz zadań – wyłącznie inne czynności niż wynikające z przytoczonego zakresu jej zadań, niezwiązane bezpośrednio lub choćby pośrednio ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego. Okoliczność taka mianowicie ma wynikać z zeznań samego skarżącego, a także powołanych przez niego świadków – ówczesnych przełożonych ww. z Wydziału III i należało się do nich ustosunkować. Organ podkreślił, że nie ustalono, jakie konkretnie zadania wykonywał w okresie swego zatrudnienia skarżący w Sekcji [...] Wydziału [...] Urzędu ds. BP m.st. Warszawy, bowiem ustaleń w tym kierunku – przynajmniej na podstawie sprawozdań dokonać nie sposób i to nawet przy założeniu, że zachowałyby się wszystkie dokumenty odnośnie tej komórki organizacyjnej. Z uwagi bowiem na zachowanie tajemnicy operacyjnej, wyniki pracy funkcjonariuszy BP nie były przechowywane łącznie z dokumentami personalnymi funkcjonariusza. Nie ma zatem w aktach osobowych żadnych informacji odnośnie tego, jak wywiązywał się funkcjonariusz ze swojej służby. Wiedza o pracy funkcjonariusza BP, jego wynikach, zawarta była w zbiorczych sprawozdaniach sekcji, wydziałów urzędu BP, w dokumentach "rozpracowywania agenturalnego" itp. Wyniki te były relacjonowane przez kierownika sekcji lub naczelnika wydziału w sprawozdaniach z pracy operacyjnej, bez wymieniania personaliów pracownika odpowiedzialnego za konkretne zadania. Brak jednoznacznych dokumentów stwierdzających, jakie konkretne czynności wykonywał określony funkcjonariusz, ze względu na wskazaną specyfikę dokumentowania ich działalności, nie może w żadnym razie stanowić istotnego argumentu przemawiającego za uznaniem, że funkcjonariusz nie robił tego, co należało do zakresu zadań jednostki, w której był zatrudniony. Przeciwnie w świetle ujawnionego materiału dowodowego, w tym opinii biegłego, który poddał szczegółowej analizie dokumentację archiwalną, funkcjonariusz, który był zatrudniony w jednostce operacyjnej jako referent i oficer operacyjny musiał wykonywać czynności wynikające z zakresu zadań tej jednostki, co tym samym oznacza, że nie mógł on realizować wyłącznie innych czynności niż wymienione w zakresie zadań jednostki, w której pracował.

W ocenie organu nie można zgodzić się z tokiem rozumowania Sądu, który w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wywiódł, że skoro Prokurator Generalny nie udowodnił, iż do zadań komórki organizacyjnej, w której był zatrudniony skarżący należały tylko czynności o charakterze represyjnym wobec osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego, to tym samym nie można wykluczyć, że skarżący w czasie swojej pracy mógł zajmować się wyłącznie działaniami niezwiązanymi ze zwalczaniem i represjonowaniem osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego, a co za tym idzie nastąpiła skuteczna ekskulpacja, o której mowa w art. 7 ust. 3 pkt 2 powołanej ustawy. Zdaniem organu ustawodawca stanowiąc art. 7 ust. 1 pkt 2 cyt. ustawy, że przepisy dotyczące stanu spoczynku nie mają zastosowania w stosunku do sędziów i prokuratorów, którzy w latach 1944–1956 byli zatrudnieni, pełnili służbę lub funkcję w strukturach Urzędów Bezpieczeństwa, Służby Bezpieczeństwa i Informacji Wojskowej, a także w nadzorujących je komórkach jednostek zwierzchnich, związanych ze stosowaniem represji wobec osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego, przyjął domniemanie represyjnego charakteru instytucji wymienionych w przepisie, uznając jednocześnie, że służba w tych instytucjach w latach 1944–1956, niezależnie od długości jej trwania, pozbawia sędziego lub prokuratora przywileju korzystania z instytucji stanu spoczynku. Możliwość pełnego korzystania z tego przywileju ograniczona została do osób godnych jego uzyskania. Do tego kręgu nie mogą być w każdym razie zaliczone osoby, które działały w ramach organów składających się na aparat przemocy odpowiedzialny za zbrodnie systemu. Do takich należała niewątpliwie służba lub praca w organach represji, zwłaszcza że ustawodawca ograniczył jej skutki do tzw. okresu stalinowskiego, zamkniętego datą 1956 r. Zgodnie z wolą ustawodawcy przepis art. 7 ust. 1 pkt 2 nie stosuje się tylko wówczas, gdy zainteresowany sędzia lub prokurator udowodni, że mają do niego zastosowanie przesłanki określone w art. 7 ust. 3 pkt 1 i 2 cyt. ustawy. Powyższa konstrukcja ustawowa oznacza, że to na prokuratorze spoczywa ciężar przeprowadzania jednoznacznego dowodu, że wykonywał pracując w organach bezpieczeństwa wyłącznie zadania niezwiązane ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. Oznacza to, że to prokurator powołujący się na wymieniony przepis musi rozwiać wszelkie wątpliwości co do realizowanych przez niego zadań.

Nie może budzić wątpliwości, że Sekcja [...] Wydziału [...] Urzędu ds. BP m.st. Warszawy, w której to jednostce operacyjnej zatrudniony był skarżący, najpierw na stanowisku referenta, a następnie – oficera operacyjnego, zajmowała się m.in. werbowaniem agentów, agenturalnym rozpracowywaniem oraz innymi przedsięwzięciami operacyjnymi skierowanymi przeciwko środowiskom naukowym, kulturalnym, artystycznym i emigracyjnym w celu – jak to określono w zakresie pracy Wydziałów [...] – "zwalczania i przecinania destrukcyjnej działalności wywiadów imperialistycznych i innych wrogich elementów usadowionych w tych środowiskach". Organ podkreślił, że to skarżący nie udowodnił zgodnie z art. 7 ust. 3 pkt 2 cyt. ustawy, iż zadań takich nie wykonywał. Stwierdził on wprawdzie stanowczo, podobnie jak powołani przez niego świadkowie, że zajmował się wyłącznie zabezpieczaniem uroczystości państwowych oraz tras przejazdów delegacji zagranicznych, jednakże w świetle przedstawionych wyżej okoliczności dotyczących charakteru komórek organizacyjnych Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego, w jakich był zatrudniony, celu do jakiego zostały one powołane oraz ówczesnych realiów społecznych i historycznych, w jakich działały, wyjaśnienia i zeznania te nie mogą stanowić dowodów na tyle wiarygodnych, żeby na ich podstawie można jednoznacznie wykluczyć udział skarżącego w zwalczaniu i stosowaniu represji wobec osób wymienionych w art. 7 ust. 1 pkt 2 cyt. ustawy.

Ponadto organ zarzucił, że zawarte w uzasadnieniu wyroku stwierdzenia zostały sformułowane w oderwaniu od akt sprawy oraz wbrew ogólnym zasadom oceny materiału dowodowego. Sąd nie wskazał, które ustalenia organu zostały przez Sąd przyjęte, a które nie, nie odniósł się też się do istotnych dowodów zgromadzonych w toku postępowania, tj. opinii biegłego historyka, dokumentów opisujących zadania i działalność komórki organizacyjnej, w której zatrudniony był skarżący oraz nie zawarł oceny prawnej tych dowodów. W tej sytuacji należało uznać, że Sąd dopuścił się naruszenia przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 141 § 4 P.p.s.a., przez niewyjaśnienie powodów, dlaczego uznał, że decyzje organów administracji były wydane z naruszeniem art. 7, 77 i 80 K.p.a. W konsekwencji naruszono w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy także przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ P.p.s.a., ponieważ uchylono zaskarżone decyzje nie wykazując naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu wymaganym przez przytoczony przepis P.p.s.a. Ponadto organ zarzucił, że w zaskarżonym wyroku brak jest wytycznych co do dalszego postępowania. Wytyczne Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego są w przypadku uchylenia zaskarżonej decyzji niezbędne, a ich brak stanowi uchybienie mające istotny wpływ na wynik sprawy.

W konkluzji skargi kasacyjnej organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną I. C. wniósł o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania.

Skarga kasacyjna złożona w niniejszej sprawie jest uzasadniona, a ponieważ oparta została na obu podstawach kasacyjnych określonych w art. 174 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny w pierwszej kolejności zobowiązany był odnieść się do zarzutu naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przepisów postępowania. Zarzuty naruszenia prawa materialnego mogą bowiem podlegać ocenie dopiero wtedy, gdy stan faktyczny przyjęty za podstawę zaskarżonego wyroku nie nasuwa wątpliwości (por. wyrok NSA z dnia 7 lutego 2006 r. II FSK 1328/05, Lex nr 193314).

Stawiając zarzut naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania, skarga kasacyjna odnosi go do przepisów art. 133 § 1, art. 141 § 4 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ P.p.s.a. Zdaniem autora skargi kasacyjnej Sąd I instancji nie wziął pod uwagę całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w aktach rozpoznawanej sprawy, a także naruszył wskazane przepisy poprzez wybiórczą i dowolna ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, przy czym Sąd również pominął w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku istotne jego elementy: nie wskazał, które ustalenia organu zostały przez Sąd przyjęte, a które nie, nie odniósł się do istotnych dowodów zgromadzonych w toku postępowania, tj. opinii biegłego historyka, dokumentów opisujących zadania i działalność komórki organizacyjnej, w której zatrudniony był I. C. oraz nie dokonał oceny prawnej tych dowodów, nie zawarł też wskazań co do dalszego postępowania, chociaż uchylił zaskarżoną decyzję, co miało zasadniczy wpływ na wynik niniejszej sprawy, bowiem doprowadziło do błędnego uznania przez Sąd, że zgromadzony materiał dowodowy daje podstawy do ustalenia, iż I. C. udowodnił spełnienie przesłanek z art. 7 ust. 3 pkt 2 w związku z art. 7 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 1998 r. Nr 98, poz. 607 ze zm.).

Z tak postawionymi zarzutami trzeba się zgodzić.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonał odmiennej, niż zawarta w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oceny materiału dowodowego uznając, iż I. C. udowodnił, że podczas pełnienia służby w organach bezpieczeństwa wykonywał wyłącznie zadania niezwiązane ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej – art. 7 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 27 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 1998 r. Nr 98, poz. 607 ze zm.). Ocena taka była dopuszczalna, pod warunkiem jednak, że zostałaby dokonana przez Sąd na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego, ze wskazaniem, którym dowodom i dlaczego Sąd dał wiarę, którym zaś dowodom i z jakich przyczyn odmówił wiarygodności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wbrew obowiązującym regułom procesowym swoje wnioski wyprowadził na podstawie wybiórczo wybranego materiału dowodowego, w żaden sposób nie ocenił dowodów przedstawionych przez organ na poparcie jego stanowiska, a przede wszystkim nie wskazał z jakich przyczyn odmówił im wiarygodności lub mocy dowodowej.

Należy zauważyć, iż w postępowaniu trwającym od wielu lat zgromadzony został obszerny materiał dowodowy. Składają się na niego dokumenty w m.in. postaci:

– ramowych wytycznych dla szefów WUBP,

– zakresu pracy Wydziałów [...],

– uchwały Komitetu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego z dnia [...] marca 1955 r.,

– instrukcji nr [...] z dnia [...] maja 1955 r. dotyczącej operacyjnego zabezpieczenia V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów,

– sprawozdania z pracy Urzędu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy,

– sprawozdań z pracy operacyjnej Sekcji [...] Wydziału [...] za grudzień 1954 r., styczeń 1955 r.,

– zarządzenia nr [...] z dnia [...] lipca 1955 r.,

– uchwały Rady Ministrów nr 830 z dnia 7 grudnia 1954 r.,

– uchwały Komitetu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego z dnia 10 listopada 1955 r.,

– opinii biegłego,

oraz inne dowody w postaci m.in. zeznań świadków:

– J. K.,

– J. A.

– Z. W.,

a także wyjaśnień I. C.

Dokonując odmiennej od organu oceny materiału dowodowego Sąd I instancji powinien odnieść się do wszystkich zgromadzonych dowodów w całości, wskazując wyraźnie powody, dla których odrzucił dowody, które legły u podstaw oceny przedstawionej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wbrew stanowisku Sądu I instancji zajętym na str. 9 uzasadnienia zaskarżonego wyroku to nie organ ma wykazać istnienie okoliczności wyłączających z art. 7 ust. 3 ustawy. Ciężar udowodnienia tych przesłanek spoczywa na skarżącym (por. wyrok NSA z dnia 17 stycznia 2002 r. II SA 377/01, Lex nr 818021; z dnia 2 marca 2001 r. II SA 1131/00, Lex nr 56623).

Na gruncie wymienionego przepisu organ nie miał obowiązku udowodnienia, że do zakresu działania Sekcji [...] Wydziału [...] Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy, w okresie służby I. C. należały wyłącznie czynności o charakterze represyjnym wobec osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego.

Obowiązek udowodnienia okoliczności, o jakich mowa w art. 7 ust. 3 ustawy spoczywa wyłącznie na osobach wymienionych w art. 7 ust. 1 pkt 1–4 ustawy. Zatem twierdzenie Sądu I instancji co do tego, iż to organ ma udowadniać w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 7 ust. 3 ustawy określone okoliczności (że do zakresu działania Sekcji należały wyłącznie czynności represyjne, że I. C. prowadził działania represyjne) nie znajduje uzasadnienia prawnego.

Skoro jak wspomniano wcześniej przepisu art. 7 ust. 1 pkt 1–4 ustawy nie stosuje się do osób, które udowodnią, że w czasie pełnienia służby lub funkcji w strukturach, jednostkach i na stanowiskach, o których mowa w ust. 1 pkt 1–4 wykonywały wyłącznie zadania niezwiązane ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, to rzeczą Sądu I instancji była ocena, czy I. C., a nie organ udowodnił, czy też nie powyższe okoliczności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dając wiarę zeznaniom Świadków K. i A. powołuje się na dokumentację historyczną zgromadzoną w sprawie, krótki okres zatrudnienia skarżącego, okoliczności towarzyszące zmianie pracy.

Poza krótkimi fragmentami dwóch dokumentów, Sąd I instancji nie odniósł się do innych. Na podstawie przytoczonego fragmentu sprawozdania z pracy urzędu za okres od [...] października 1955 r. do [...] grudnia 1955 r. oraz raportu z przebiegu pracy operacyjnej urzędu za marzec 1955 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie doszedł do wniosku, że Wydziały [...] Wojewódzkich Wydziałów Bezpieczeństwa oprócz zadań wynikających z zakresu ich działania wykonywały także inne czynności. Okoliczność ta wydaje się niesporna w sprawie w świetle całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego. Ustalenie to w żaden jednak sposób nie powinno prowadzić Sąd I instancji do wniosku (str. 11 uzasadnienia), że I. C. zajmował się wyłącznie działaniami niezwiązanymi ze zwalczaniem i represjonowaniem osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego.

Niekwestionowana okoliczność, iż Wydziały [...] zajmowały się też zwalczaniem przestępczości, czy zabezpieczaniem oficjalnych uroczystości sama przez się nie stanowi jeszcze dowodu, o jakim mowa w art. 7 ust. 3 ustawy o zmianie ustawy o ustroju sądów powszechnych oraz o zmianie niektórych innych ustaw.

Tak dokonana ocena materiału dowodowego jest dowolna. Ustalenie bowiem, że oprócz zwykłej pracy Wydziały [...] wykonywały też inne zadania np. prace porządkowe nie jest równoznaczne ze stwierdzeniem, że I. C. wykonywał tylko te inne prace.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, które dowody i dlaczego Sąd I instancji uznał za niewiarygodne, a także, które z przeprowadzonych dowodów nie mają w ocenie Sądu mocy dowodowej. Brak jest także wskazań odnośnie dalszego postępowania przed organem po uwzględnieniu skargi przez Sąd.

Sąd I instancji zupełnym milczeniem pominął opinię biegłego, podczas gdy brak tego dowodu determinował wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 stycznia 2005 r. II SA/Wa 1345/04. Kontrolując zatem zaskarżoną decyzję Sąd I instancji zobowiązany był ocenić i ten dowód w sprawie, a wynik tej oceny zawrzeć w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Mając na uwadze powyższe należy uznać za trafne zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 133 § 1, art. 141 § 4 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ P.p.s.a.

Rozpoznając sprawę ponownie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględniając cały materiał dowodowy zgromadzony w sprawie dokona oceny w zakresie, czy I. C. udowodnił, czy też nie istnienie okoliczności pozwalających podważyć decyzję o pozbawieniu go jako prokuratora uprawnień związanych ze stanem spoczynku. Ocenę tę Sąd uzasadni wskazując dowody, którym dał wiarę oraz dowody, którym odmówił wiarygodności lub mocy dowodowej. Jednocześnie Sąd wyjaśni powody takiej oceny.

Uwzględniając wcześniejsze rozważania Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że przedstawiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego jest przedwczesny. Dopóki bowiem w sposób jednoznaczny nie zostanie ustalony stan faktyczny sprawy ocena prawidłowości wykładni, czy zastosowania normy prawa materialnego jest niemożliwa. Nadto skarga kasacyjna, jak wynika z jej uzasadnienia, zarzucając naruszenie prawa materialnego usiłuje podważyć dokonane przez Sąd ustalenia, co jest niedopuszczalne, albowiem temu celowi służą zarzuty określone w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. Dlatego zarzuty przedstawione w pkt II skargi kasacyjnej nie mogły odnieść zamierzonego skutku.

Z tych wszystkich względów na podstawie art. 185 § 1 i art. 207 § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji przy czym rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2 wyroku wydaje się uzasadnione przy uwzględnieniu długiego czasu prowadzenia postępowania oraz wieku i stanu zdrowia I. C.