Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 203/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2022-08-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Ewa Kamieniecka Sędzia WSA del. Tomasz Judecki Protokolant referent stażysta Agnieszka Zych-Zaborska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 25 sierpnia 2022 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. oddala skargę w całości; II. przyznaje radcy prawnemu R. P. od Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym 23 % podatku od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta W. z dnia [...]odmawiającą Arkadiuszowi K. umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz córki Oktawii Krauze, które na dzień 5 listopada 2021 r. wyniosły [...]zł.

Jak wynikało z akt sprawy pismem z dnia 19 lutego 2021 r. skarżący wystąpił o umorzenie całości zadłużenia z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zaliczki alimentacyjnej wypłaconych osobie uprawnionej – O. K.. Uzasadniając podanie skarżący wyjaśnił, że o istnieniu długu dowiedział się w latach 2012-2014, podkreślał trudną sytuację rodzinną, konieczność niesienia pomocy chorej matce oraz chęć odbudowania relacji z córką. Wywodził, że należności są egzekwowane pomimo, że tytuł do ich dochodzenia wygasł, jest przedawniony. Opisując swoją sytuację skarżący podał, że obecnie ma 36 lat, nie pracuje na stałe i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, utrzymuje się z prac dorywczych, z których uzyskuje czasem 200 czasem 600 zł, a dług odbiera mu chęć do życia. We wniosku wskazał nadto, że ma wykształcenie gimnazjalne, odbył karę 6 miesięcy pozbawienia wolności, obecnie choruje na zatoki, przebył ciężką operację niosącą liczne powikłania. Występuje u niego drętwienie rąk uniemożliwiające normalne funkcjonowanie, co z kolei wynika z choroby kręgosłupa, a nie stać go na dalsze badania. Skarżący wyjaśnił, że nie może liczyć na pomoc z zewnątrz. Najprawdopodobniej ponownie zostanie ojcem i chciałby wychować dziecko. Trudno mu podjąć pracę wobec przeszłości naznaczonej odbywaniem kary pozbawienia wolności. Skarżący wyjaśniał, że nie prosił o przekazywanie pieniędzy matce swojej córki, wiedząc, że je przepije. Nie wiedział, że dziecko nie miało odpowiednich warunków życiowych. Prosił o szansę, podkreślał, że uwolnił się od nałogu i chciałby żyć normalnie bez długu, płaci podatki, pracując zrobiłby dla kraju więcej.

Postanowieniem z dnia 8 marca 2021 r. organ I instancji odmówił wszczęcia postępowania w sprawie wszczętej wnioskiem strony wyjaśniając, że decyzją z dnia 2 września 2020 r. orzeczono w przedmiocie identycznego wniosku Strony datowanego na dzień 14 kwietnia 2020 r.

Rozpoznając środek odwoławczy od postanowienia organu I instancji Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło ten akt, nakazując rozpoznanie wniosku skarżącego. Organ odwoławczy zwrócił uwagę na odmienne okoliczności zawarte w nowym wniosku strony.

Realizując zalecenia organu odwoławczego, powołaną na wstępie decyzją organ I instancji, po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego odmówił skarżącemu umorzenia wnioskowanych zaległości. W uzasadnieniu podał, że wystąpiono w trybie pomocy prawnej do MOPS w Z. o przeprowadzenie wywiadu alimentacyjnego i uzyskanie odpowiedzi na wskazane pytania. Po przeprowadzeniu opisanych czynności ujawniono, że skarżący utrzymuje się z prac dorywczych uzyskując dochód w wysokości 800 zł, nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Skarżący jest właścicielem mieszkania (kawalerka), obciążonego hipoteką o wartości 120.000 zł ustanowionej na rzecz Urzędu Miasta Z.. Poza tym nie posiada żadnego majątku czy oszczędności. Organ zwrócił uwagę na wydaną wobec skarżącego w dniu 12 stycznia 2021 r. decyzję Prezydenta Miasta Ł. o odstąpieniu od ustalenia opłaty za pobyt dziecka (O. K.) w rodzinie zastępczej od dnia 18 grudnia 2020 r. do 17 grudnia 2021 r. Z uzasadnienia tego aktu wynikało ponadto, że stronie umorzono kwotę 15.000 zł za pobyt córki w rodzinie zastępczej od dnia 1 stycznia 2015 r. do dnia 31 marca 2016 r., odstąpiono zaś od ustalenia wysokości tej opłaty za dalsze okresy, tj. od 18 grudnia 2019 r. do 17 grudnia 2020 r. i poinformowano o możliwości złożenia wniosku za dalsze okresy.

Powołując się na art. 27 ust. 1 i ust. 1a, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2021 r., poz. 877 ze zm., dalej ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów) organ wskazał, że należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego mogą zostać umorzone. Przy czym orzeczenie wydane przez organ właściwy wierzyciela wsparte jest na uznaniu administracyjnym i może nastąpić w uzasadnionym przypadku.

Oceniając okoliczności faktyczne sprawy organ wywiódł, że niskie dochody nie są przesłanką umorzenia, uzasadniają je bowiem wyjątkowe przypadki. Jakkolwiek sytuacja strony nie jest łatwa, to w opinii organu nie należy do szczególnych. Strona powołuje się na problemy zdrowotne jednak nie przedstawiła orzeczenia o niepełnosprawności i nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy. Strona nie pozostaje także bez dochodu, posiada źródło utrzymania w postaci prac dorywczych, nie korzysta ze świadczeń socjalnych z MOPS. Deklarowany przez stronę dochód przewyższa kwotę uprawniająca do świadczeń z pomocy społecznej, co uznaje się za wystarczające dla samodzielnego pokrywania wydatków. Posiadane wykształcenie nie eliminuje skarżącego z rynku pracy, jak z resztą sam wskazał jest człowiekiem "złotą rączką". Odnosząc się do sytuacji rodzinnej strony organ wskazał na nieścisłości w jego oświadczeniach, z jednej strony skarżący podaje, że jego partnerka życiowa spodziewa się dziecka, o czym już nie wspomina w wywiadzie alimentacyjnym. Przyjmując fakt, że rodzina strony się powiększy, to w opinii organu możliwości uzyskania wielu świadczeń z tym związanych, nie musi prowadzić do pogorszenia się sytuacji strony. Nadto organ wskazał, że sytuacja mieszkaniowa skarżącego jest stabilna. Odnosząc się do wypowiedzi skarżącego, że w przyszłości jego córka wniesie więcej podatku niż obecny dług strony, zaś korzystanie przez niego z mediów (opodatkowanych) także przykłada się do spłaty długu, stwierdził, że skarżący pracując na czarno nie reguluje podatków i uniemożliwia przeprowadzenie egzekucji. Bezpodstawne jest również przerzucanie własnych obowiązków na dziecko.

Organ wskazał również na umorzenie stronie opłat za pobyt córki w rodzinie zastępczej, w tej sytuacji także i w tym zakresie za stronę ponosi je Państwo. Organ wyjaśnił także istotę świadczeń z funduszu alimentacyjnego stwierdzając, że są one wypłacane w czasowym zastępstwie dłużnika, który ma obowiązek ich zwrotu. Powołał się także na obowiązek alimentacyjny rodziców względem dzieci, z którego strona nie wywiązała się doprowadzając do powstania zaległości w kwocie 13.263,57 zł wraz z odsetkami, które są wymagalne. Organ objaśnił również, że pobyt w jednostkach penitencjarnych był sytuacją przejściową w życiu strony i konsekwencją świadomego konfliktu z prawem. Zaś prawo do umorzenia winno być wiązane z sytuacją obiektywną. Umorzenie jako całkowita rezygnacja z należnych świadczeń byłoby przedwczesne i sprzeczne z interesem społecznym przerzucając na społeczeństwo obowiązki strony.

Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję I instancji. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ przywołał art. 2 pkt 9 i pkt 10, art. 27, art. 28 i art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, wywodząc, że w rozpoznawanej sprawie wniosek strony winien być rozpoznawany na podstawie art. 30 ust. 2 ww. ustawy. Kolegium podzieliło pogląd organu I instancji o wyjątkowym charakterze umorzenia spornych należności i obiektywnych okolicznościach (sytuacji rodzinnej i dochodowej dłużnika) uniemożliwiających wykonanie przez dłużnika zobowiązania. Zaznaczył, że sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika alimentacyjnego z reguły jest trudna, zatem podstawa umorzenia musi wyróżniać go spośród innych dłużników. Podkreślał, że umorzenie jest najdalej idącą formą ulgi, zaś pomoc państwa kierowana jest zasadniczo do osób uprawnionych alimentacyjne, co także uzasadnia konieczność wystąpienia szczególnie uzasadnionych okoliczności. Pod pojęciem sytuacji dochodowej dłużnika alimentacyjnego należy postrzegać sytuację finansową, w tym możliwości zarobkowania. Jej ocena winna uwzględniać nie tylko teraźniejszość ale i przyszłość, czy istnieje szansa na poprawę tej sytuacji. Podobne uwagi odnoszą się do sytuacji rodzinnej. Zaznaczał przy tym, że decyzja w przedmiocie umorzenia jest oparta na uznaniu administracyjnym oznaczającym wybór kierunku rozstrzygnięcia, po dokładnej analizie okoliczności faktycznych sprawy.

W opinii organu sytuacja strony nie uzasadnia przyznania wnioskowanej ulgi. Akta sprawy nie potwierdzają, że strona ze względu na sytuację dochodowa czy rodzinną nie mogła w ogóle wywiązać się ciążących na niej obowiązków. Kluczowa znaczenia ma tu wiek strony, brak orzeczenia wykluczającego możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy czy pełnienia ról społecznych. Nie negując problemów zdrowotnych strony organ wskazał, że nie dowodzą one trwałego pozbawienia możliwości zarobkowania, a zatem w przyszłości istnieje możliwość uregulowania należności wobec organu. Podzielił także pogląd organu I instancji, że strona może się ubiegać o inny rodzaj ulgi, który nie wygasi definitywnie długu.

W skardze Strona prosiła o pomoc, podkreślała, że nie chce stracić rodziny. Przez dług nie może się ożenić i ochrzcić dziecka. Skarżący opisał swoją sytuację życiową i starania o uchylenie klauzuli wykonalności wyroku alimentacyjnego. Dług wynosi obecnie 28 tysięcy, zaś opieszałość organów generuje odsetki. W dalszych wywodach skargi skarżący szeroko opisał relacje rodzinne, w tym postępowanie matki dziecka, której odebrano już dwoje dzieci. Wyjaśniał, że nie ma żadnego majątku ani wsparcia od innych. Opisał swoje przeżycia, powody z jakich trafił do więzienia, uzależnienie od narkotyków, próby zerwania z nałogiem i założenie nowej rodziny, trudne relacje z matką oraz losy rodziny. Pracując na budowie zniszczył sobie kręgosłup, ma problemy psychiczne, trudno mu podjąć pracę. Obecnie ma nową rodzinę i jest zaangażowany w opiekę nad córką.

Działający w imieniu strony pełnomocnik z ustanowiony urzędu wnosił o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie w całości zadłużenia. Wnioskował o przeprowadzenie postępowania dowodowego z akt postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Komornika Sadowego przy Sądzie Rejonowym dla W. K.na okoliczność wykazania, że strona realizuje obowiązki – płaci alimenty, co uzasadnia fakultatywne umorzenie oraz o przesłuchanie skarżącego.

W uzasadnieniu wskazał na braki w materiale dowodowym w postaci wskazanych w piśmie dowodów. Przywołując art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów zarzucał brak jakichkolwiek ustaleń faktycznych oraz brak ustalenia aktualnej sytuacji życiowej strony.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddanie, podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2021 r. poz. 137 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 poz. 329 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a.

Z przywołanych przepisów wynika że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Wyjątkiem na tym tle jest art. 145a p.p.s.a., jednak jego zastosowanie wymaga spełnienia przesłanek ustawowych. Nadto – co dla rozpoznawanej sprawy ma fundamentalne znacznie – przepis ten podlega wyłączeniu w sprawach, w których rozstrzygnięcie pozostawiono uznaniu organu (art. 145a § 1 p.p.s.a.). Taki zaś charakter ma decyzja objęta kontrolą Sądu w tej sprawie. Z tych względów nie jest właściwy wniosek zawarty w piśmie procesowym z dnia 27 lipca 2022 r., formułowany - co wymaga podkreślenia - przez profesjonalnego pełnomocnika, a domagający się orzeczenia, co do istoty sprawy i umorzenia obciążających stronę należności.

Kolejna uwaga porządkująca, która musi poprzedzić zasadnicze rozważania w przedmiocie oceny legalności zaskarżonego aktu, odnosi się do podstaw formułowanych przez pełnomocnika zarzutów i powiązanych z nimi wniosków procesowych. W piśmie z dnia 27 lipca 2022 r. zawierającym stanowisko skarżącego znalazły się zastrzeżenia dotyczące niedostatków postępowania dowodowego w zakresie pominięcia okoliczności realizacji przez stronę w trybie egzekucyjnym obciążających go należności. W podstawie prawnej wskazano m.in. art. 30 ust. 1 i art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, domagając się podjęcia przez Sąd czynności dowodowych poprzez przeprowadzenie dowodu z dokumentów w postaci akt postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez właściwego komornika sądowego.

Pominąwszy aspekt procesowy, wynikający z art. 106 § 3 p.p.s.a., wykluczający przeprowadzenie takiego dowodu, w którym strona domaga się w istocie wystąpienia do innego organu o nadesłanie akt sprawy nadmienić trzeba, że żądanie to nie ma także związku z prowadzoną sprawą zakończoną wydaniem zaskarżonego aktu. Dostrzec bowiem trzeba, że podstawę procedowania organów w tej sprawie stanowił wyłącznie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Zgodnie z brzmieniem art. 30 powołanej ustawy organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości: 1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów (ust. 1). Organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną (ust. 2). Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (ust. 3).

W zapisach ust. 1 i ust. 2 ww. przepisu wprowadzono odmienne przesłanki prawne umorzenia spornych w sprawie należności. Pierwszej z nich nie powiązano w żadnym wypadku z ustalaniem sytuacji dochodowej oraz rodzinnej, te z woli ustawodawcy mają wyłączne znaczenie w sytuacji opisanej w ust. 2 ww. zapisu. Inna jest również właściwość rzeczowa organów w obu tych przypadkach. W pierwszym jest to organ właściwy dla dłużnika, w drugim zaś dla wierzyciela.

Z analizy treści powołanych wyżej przepisów wynika, że art. 30 ust. 2 dotyczy wyłącznie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, natomiast art. 30 ust. 1 dotyczy i innych należności, to znaczy wymienionych w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4. Takie rozumienie powołanych przepisów jest szeroko prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki NSA z: 6 czerwca 2019 r. sygn. akt I OSK 2321/18, z 26 września 2017 r., sygn. akt I OSK 526/17, z 22 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 2365/14, z 4 kwietnia 2015 r., z 4 marca 2015 r., sygn. I OSK 2006/13).

Na różnicę tą zawracał uwagę także organ odwoławczy w treści zaskarżonej decyzji, która – jak wynika z powołanej w niej podstawy prawnej – wsparta jest wyłącznie na art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Sądowi z urzędu znany jest fakt, że skarga strony na rozstrzygnięcie wydane na podstawie art. 30 ust. 1 ww. ustawy była przedmiotem kontroli sądowej. Wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2022 r. sygn. akt IV SA/Wr 757/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę strony na wydaną w tym trybie decyzję.

W tych okolicznościach podnoszone w skardze zarzuty odwołujące się do kwestii realizacji przez stronę zobowiązań nie mają żadnego znaczenia. Istotne są okoliczności wynikające z zapisu art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Te zaś ogniskują się wokół sytuacji rodzinnej i dochodowej wnioskodawcy.

Przy czym podkreślenia wymaga, że rozstrzygnięcie podejmowane w tym trybie wsparte jest na uznaniu administracyjnym. Słusznie przekonuje organ, że wynika to z użytego w analizowanym zapisie stwierdzenia " organ może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną".

Taki tryb postępowania niesie za sobą konsekwencje również na gruncie kontroli sądowej takiego aktu, co po części wynika z poczynionych już na wstępie rozważań wspartych na art. 145a p.p.s.a. Mianowicie kontrola Sądu w takich sprawach ogranicza się do oceny prawidłowości przeprowadzonego postępowania, tj. czy właściwie ustalono i rozważono stan faktyczny sprawy, czy wydane rozstrzygnięcie mieści się w granicach uznania administracyjnego oraz czy należycie wyważono przesłanki zastosowania przepisu, na którym wspiera się rozstrzygnięcie. W zakresie tych badań mieści się także ocena poprawności wykładni i zastosowania norm, które należało w sprawie powołać. Kompetencje Sądu nie obejmują natomiast wnikanie w uznanie administracyjne, to pozostaje w gestii organów administracji.

Na gruncie zaś postępowania administracyjnego działanie na podstawie normy przewidującej możliwość zastosowania ulgi w spłacie spornych w sprawie należności (uznanie administracyjne) oznacza konieczność działania dwuetapowego. Pierwszy etap zmierza do oceny istnienia ustawowo określonych przesłanek, ich wykluczenie stanowi podstawę do odmowy zastosowania wnioskowanej ulgi. W sytuacji zaś, gdy okoliczności sprawy dowiodą ich wystąpienia w sprawie następuje kolejny etap postępowania, tj. działanie w ramach uznania administracyjnego polegającego na przyznaniu lub odmowie przyznania wnioskodawcy postulowanego umorzenia, odroczenia lub układu ratalnego w spłacie należności objętych żądaniem. Decyzja w tym przedmiocie jest oparta na uznaniu organu, który jest obowiązany do uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia, wskazując na okoliczności, przesłanki, które legły u podstaw orzeczenia.

W realiach rozpoznawanej sprawy organy obu instancji nie wyszły poza obręb pierwszego etapu postępowania, w sposób właściwy i przekonujący dowodząc, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki uzasadniające umorzenie spornych należności.

Ustawodawca wskazał, że u podstaw podjęcia takiej decyzji znajdują się okoliczności uwzględniające sytuację dochodową i rodzinną wnioskodawcy. Dokonując analizy tych przesłanek, zasadnie organy wywodzą, że chodzi tu o sytuacje nadzwyczajne, wyjątkowe. Przyjmuje się, że okoliczności uzasadniające umorzenie należności z tytułu wypłaconych alimentów muszą mieć charakter wyjątkowy, powinny też być niezależne od dłużnika alimentacyjnego, a więc powinny być następstwem zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, na powstanie których dłużnik nie miał wpływu, a trudności uniemożliwiające spłatę zadłużenia powinny mieć charakter trwały, bez szans na poprawę. Tezy te znajdują potwierdzenie w utrwalonym już orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyroki: Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 721/19, Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w Kielcach z dnia 17 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Ke 762/21, wszystkie orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej CBOSA na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Powyższy wniosek trzeba wyprowadzić, co także czynią organy w tej sprawie, z charakteru należności objętych żądaniem. Ich przedmiotem są należności funduszu alimentacyjnego wynikające z faktu, że to skarżący nie wywiązywał się z ciążących na nim obowiązków alimentacyjnych względem małoletniej, niepełnosprawnej córki. Należności te, czasowo i zastępczo, za stronę poniósł Fundusz, kierując się dobrem dziecka, a obecnie domaga się ich zwrotu. Zgodnie z preambułą ustawy o pomocy osobom uprawnionym do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny, konstytucyjna zasada pomocniczości nakłada na państwo obowiązek wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji, wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji.

Nie ulega wątpliwości, że obowiązek alimentacyjny spoczywa przede wszystkim na rodzicach dzieci, a w sytuacji, gdy państwo spełnia go zastępczo, zobowiązany rodzic powinien zwrócić wypłacone z tego tytułu należności wraz z odsetkami, a spełnienie obowiązku alimentacyjnego ma pierwszeństwo przed wszelkimi innymi zobowiązaniami. Należy jednak zwrócić uwagę na to, że niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego może mieć charakter niezawiniony, niezależny od woli i chęci zobowiązanego. Dla takich właśnie sytuacji ustawodawca przewidział możliwość całkowitego bądź częściowego umorzenia należności wraz z odsetkami uznając, że prowadzenie postępowania egzekucyjnego względem osoby, która z przyczyn od siebie niezależnych i mających charakter wyjątkowy nie jest w dacie złożenia wniosku, bądź nie będzie w stanie w przyszłości wywiązać się z ciążącego na niej obowiązku, jest bezcelowe i naraża Skarb Państwa na ponoszenie nieuzasadnionych kosztów tego postępowania.

Zasadą jest zatem domaganie się przez Fundusz zwrotu ponoszonych czasowo świadczeń, wyjątkiem od niej musi być udzielenie dłużnikom alimentacyjnym ulgi w zwrocie wskazanych należności. Przy czym jak każdy wyjątek w przewidziany prawem, tak i ten nie może być postrzegany rozszerzająco, wykładnia przesłanek ustawowych zastosowania ulgi i odstąpienia do realizacji ustawowych powinności musi być odczytywana dosłownie.

Przy czym dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacać dług alimentacyjny. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Przy czym, taki stan powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego może być odebrane jako forma zachęcenia innych osób do unikania partycypowania w kosztach utrzymania własnych dzieci, w sytuacji gdy sytuacja materialna i osobista dłużnika nie jest następstwem pojawienia się zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, lecz wynika ona z zaniedbań, które miały miejsce przed kilku laty i obecnie dłużnik ponosi tego negatywne konsekwencje. Zobowiązany ponosi pełną odpowiedzialność za zaistniałe zaległości powstałe z tytułu wypłaconych przez Państwo zastępczo na rzecz jego dzieci alimentów i spoczywa na nim obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami.

Takie szczególne okoliczności w sprawie nie wystąpiły. Rację mają organy orzekające w tej sprawie, że strona jest w wieku umożliwiającym podjęcie zatrudnienia (lat 36). Nie przedstawiła zaświadczenia wykluczającego taką możliwość. Przedłożone w toku postępowania dokumenty medyczne istotnie świadczą o problemach zdrowotnych strony, ale nie potwierdzają niezdolności do pracy. Trafnie w decyzji wskazano, że skarżący nie przedstawił żadnego dokumentu wyłączającego podjęcie zatrudnienia. Przekonuje o tym również treść pism skarżącego, w tym także skargi, w których stwierdza, że pracuje dorywczo uzyskując pewne dochody i jak sam wskazuje posiada umiejętności pozwalające na dokonywanie w doku różnych prac, napraw, że jest "złotą rączką". Ma zatem możliwość wykorzystania tych zdolności w praktyce, nie tylko przy pracach dorywczych. Z akt wynika, że to postępowanie strony doprowadziło do powstania długów. Strona domaga się ich umorzenia jednakże nie wskazuje na żadne niezależne od siebie, szczególne okoliczności mające to uzasadnić. Trudne dzieciństwo i młodość strony takich powodów nie stanowią, długi powstały nieco później. Także pobyt w zakładzie karnym nie stanowi okoliczności obiektywnej niezależnej od skarżącego. Godne pochwały jest to, że skarżący stara się stanąć na nogi, założyć nową rodzinę, poświęcić się opiece na nią, jednakże plany te muszą zakładać także wywiązanie się z ciążących na stronie zaległości związanych z wychowaniem jego dziecka i zapewnieniem mu godnego życia. Rację ma organ, że całkowita rezygnacja z należności jest przedwczesna i nie ma uzasadnienia. Strona winna podjąć kroki celem uregulowania swojej sytuacji życiowej, znalezienia zatrudnienia i próby spłaty choć części długu, ewentualnie rozłożenia go na raty.

Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych orzeczona odmowa umorzenia należności nie zamyka prawnej możliwości ubiegania się w przyszłości o zastosowanie jednej z ulg, o których mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Dłużnik może więc, wystąpić o odroczenie spłaty występującego zadłużenia, o rozłożenie na raty, a w ostateczności o umorzenie występującego zadłużenia. Zamieszczenie w przywołanym przepisie wymienionych możliwości poprawy sytuacji dłużnika alimentacyjnego równoznaczne jest z tym, że stosowane one winny być w określony sposób, a mianowicie począwszy od środka wywołującego najmniejszy skutek aż po środek wywołujący skutek największy. Z tego też powodu dłużnik alimentacyjny ma do wykorzystania w pierwszej kolejności przysługującą mu możliwość odroczenia terminu spłaty występującego zadłużenia lub rozłożyć tę spłatę na raty, a dopiero w ostateczności uzasadnione jest wystąpienie o umorzenie występującej należności. (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 30 marca 2022 r. sygn. akt II SA/Łd 956/21, dostępne w CBOSA).

W realiach rozpoznawanego sporu organy administracji prawidłowo wyłożyły i zastosowały istotne w sprawie przepisy prawa materialnego. Nie budzi zastrzeżeń także przeprowadzone postępowanie, uwzględniające przedstawione przez stronę dowody i dokonujące właściwej ich oceny. To skutkować musiało oddaleniem skargi, co ma umocowanie w art. 151 p.p.s.a. Podstawę prawną rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów postępowania stanowi art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 4 ust. 1 w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (tj. Dz. U. z 2019 r., poz. 68 ze zm.).