Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1465/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-01-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art 1 ust 2, art 2 ust 1 lit e. art 6, 7 i 17
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Wesołowska (spr.) Sędziowie WSA Iwona Kosińska WSA Dariusz Pirogowicz Protokolant referent Joanna Kicińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 stycznia 2016 r. sprawy ze skargi X w W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (Minister), decyzją z dnia [...] czerwca 2015r., wydaną po rozpatrzeniu odwołania L. S. (Wnioskodawca) od decyzji Wojewody [...] (Wojewoda) z dnia [...] września 2013 r. uchylił ww. decyzję w całości i orzekł, że zespół pałacowo - parkowy położony w [...]. (gmina [...], powiat [...]), w skład którego wchodzą aktualne działki ewidencyjne nr [...] o powierzchni [...] ha oraz nr [...] o powierzchni [...] ha, dla których Sąd Rejonowy w [...]. prowadzi księgę wieczystą nr [...], stanowiący byłą własność Z. S. nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., nr 3, poz. 13 ze zm., dalej : "dekret").

W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia organ wskazał, że nieruchomość [...] ([...]) o powierzchni ogólnej [...] ha stanowiąca własność Z. S. figuruje w ewidencji nieruchomości ziemskich objętych działaniem dekretu ze wskazaniem podlegania pod art. 2 ust. 1 lit. e) tego dekretu.

Po rozpoznaniu wniosku Wnioskodawcy - spadkobiercy Z.S. (na mocy postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] z dnia [...].02.2009r., sygn. akt [...]) Wojewoda decyzją z dnia [...] września 2013 r. orzekł, że zespół pałacowo - parkowy majątku [...] o łącznej powierzchni [...] ha, podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

W uzasadnieniu decyzji wskazał, że teren objęty wnioskiem był wykorzystywany rolniczo, głównie jako ogrody warzywne, a pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym majątku [...], a pozostałą jego częścią istniał związek funkcjonalny pod względem terytorialnym, organizacyjnym oraz finansowym, o istnieniu których mają świadczyć takie okoliczności jak układ dróg łączących poszczególne części nieruchomości, widok z pałacu na grunty folwarku [...] oraz na zabudowania folwarczne, brak wyzbycia się przez właściciela wszystkich władczych kompetencji w stosunku do majątku ziemskiego oraz uzależnienie funkcjonowania i utrzymania pałacu i parku w [...] od środków finansowych pochodzących z działalności rolniczej i gospodarczej prowadzonej na terenie całego majątku Z. S.

Wnioskodawca złożył odwołanie od decyzji Wojewody zarzucając jej naruszenie m. in. art. 2 ust. 1 lit e) dekretu oraz art. 7, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. koncentrując się na negowaniu stanowiska organu I instancji w zakresie związku funkcjonalnego w aspekcie terytorialnym, organizacyjnym oraz finansowym.

Opisaną na wstępie decyzją Minister uchylił decyzję Wojewody i orzekł, że przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy nie podpadał pod działanie dekretu o reformie rolnej.

Rozpatrując sprawę organ odwoławczy wskazał, że podstawę prawną do orzekania w niniejszej sprawie w drodze decyzji administracyjnej stanowił § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r., nr 10, poz. 51 ze zm., dalej : "rozporządzenie"). Organ przytoczył treść art. 2 ust. 1 lit. e) oraz art. 1 ust. 2 dekretu, gdzie wskazano cele reformy rolnej i zaznaczył, że zasadnicze znaczenie dla określenia przedmiotowego zakresu zastosowania wskazanych powyżej przepisów ma dokonanie ich właściwej wykładni.

W ocenie organu, prawidłowe odczytanie normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu powinno oznaczać, że na własność Skarbu Państwa w całości przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, tylko nieruchomości, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej (na cele wskazane w "art. 1 część druga" dekretu), stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości powierzchni użytków rolnych.

Organ wskazał, że w judykaturze ukształtował się pogląd, iż dopiero w sytuacji gdy dana nieruchomość (jej część) nie posiada charakteru rolnego należy przejść do analizy czy pozostaje ona w tzw. związku funkcjonalnym z pozostałą częścią o charakterze rolnym. Zaznaczył, że w orzecznictwie uwypukla się znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego" w przypadku oceny podpadania pod działanie dekretu zespołu pałacowo (dworsko) - parkowego. Wyjaśnił, że pojęcie związku funkcjonalnego nie jest normatywnie zdefiniowane. Stanowisko judykatury w tym zakresie uległo w ciągu kilku lat znaczącej ewolucji. Podkreślił, że aktualnie polega ono na stanie interakcji (relacji dwustronnych) pomiędzy obiema częściami majątku. Związek ten zachodzi gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Co istotne, przesłanki uwzględniane przy rozpatrywaniu kwestii związku funkcjonalnego powinny być związane z obiektywnymi cechami określonej nieruchomości ziemskiej. W tym kontekście znaczenie ma ewentualne przystosowanie do celów reformy rolnej, jak również to czy możliwe było faktyczne określenie granic części nieruchomości, która nie służyła ze swej natury produkcji rolnej - ocenie w tym zakresie podlega np. sposób rozmieszczenia obiektów. Organ wskazał, że w orzecznictwie podnosi się, że na istnienie związku funkcjonalnego może wskazywać miejsce zamieszkania rządcy - na terenie części rezydencjalnej lub poza. Znaczenie może mieć ustalenie, że w części mieszkalnej budynku znajdował się także kantor, czy biuro z którego wykonywany był stały zarząd pracami powadzonymi w części gospodarczej (znajdowały się tam księgi rachunkowe, dokonywano bieżących płatności pracownikom, dostawcom itp.). Funkcjonalne architektoniczne dostosowanie części rezydencjalnej do zarządzania pracami rolnymi, przy nie istnieniu na terenie majątku ziemskiego innego tego rodzaju miejsca prowadziłoby do wniosku, iż cześć rezydencjalna jest "funkcjonalnie związana" z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, iż nie może on bez niej prawidłowo funkcjonować.

W ocenie organu odwoławczego, o związku funkcjonalnym nie mogą decydować okoliczności, na których oparł swe rozstrzygnięcie Wojewoda w decyzji z dnia [...] września 2013 r. tj. powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne; brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej; nie oddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron, czy też źródła dochodów właściciela.

Zdaniem organu odwoławczego, w niniejszej sprawie należało ustalić, czy określona przez Wnioskodawcę część przedmiotowej nieruchomości (tj. aktualne działki ewidencyjne nr [...] oraz [...]) była przydatna do realizacji celów dekretu jako nieruchomość, która była lub mogła być wykorzystywana do produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej, a jeśli nie, to czy pozostawała w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym.

Organ odwoławczy podkreślił, że wystąpienie w sprawie ww. przesłanek trzeba badać na dzień wejścia w życie dekretu tj. na dzień 13.09.1944 r., dlatego sposób późniejszego wykorzystania zespołu pałacowo - parkowego w L. nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszego postępowania.

Przechodząc do charakterystyki nieruchomości objętej wnioskiem organ przytoczył fragment opisu z karty ewidencji zabytków Ośrodka Dokumentacji Zabytków w [...] załączonej do akt sprawy przy piśmie z dnia [...].08.2009 r. Dodał, że ze znajdującego się w aktach sprawy opracowania dotyczącego parku w [...]. wynika, że rozległy park w stylu angielskim otaczający pałac był projektu [...]. Przy zakładaniu parku wykorzystano naturalne zadrzewienie kompleksu leśnego na południe od pałacu. W oranżerii urządzono i starannie utrzymywano ogród zimowy z bogatą kolekcją roślin południowych i wygodnymi miejscami do odpoczynku, gdzie chętnie przebywał ostatni właściciel majątku przed wejściem w życie dekretu – Z. S. W sąsiedztwie oranżerii znajdowała się kręgielnia, za czasów ostatnich właścicieli nie używana.

Organ wskazał, że analiza map znajdujących się w aktach sprawy prowadzi do wniosku, że zespół pałacowo - parkowy majątku [...] zawierał się we wskazanych przez Wnioskodawcę aktualnych działkach ewidencyjnych nr [...] oraz [...]. Zdaniem organu odwoławczego, z akt sprawy nie wynika - wbrew twierdzeniu organu l instancji - aby na tym terenie zlokalizowane były ogrody warzywne. Tego rodzaju użytki o znacznym areale były natomiast zlokalizowane poza obszarem objętym wnioskiem tj. na północny - wschód od drogi w kierunku [...].

W ocenie organu, przedstawiony opis nieruchomości, w tym charakter zabudowań, jak i ich przeznaczenie prowadzą do wniosku, że zespół pałacowo - parkowy będący przedmiotem niniejszego rozstrzygnięcia nie posiadał charakteru rolnego, jak również nie był przystosowany do celów reformy rolnej. Tym samym uzasadnione jest stwierdzenie, że zespół pałacowo - parkowy w [...] stanowił terytorialnie wyodrębnioną część majątku ziemskiego i spełniał funkcję wyłącznie rezydencjalną, która mogła funkcjonować całkowicie samodzielnie, służąc jako miejsce zamieszkania dla właściciela i jego rodziny.

W ocenie organu odwoławczego, zespół pałacowo - parkowy w [...]. nie nadawał się do realizacji celów reformy rolnej, ponadto przeprowadzone postępowanie nie wykazało, aby istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym, a resztą majątku o charakterze rolniczym. Świadczy o tym brak fizycznego, architektonicznego przystosowania pałacu do trwałego administrowania częścią gospodarczą. Brak również dowodów, aby zatrudniony w majątku rządca wykorzystywał część dworu do zarządzania majątkiem. W przypadku przedmiotowej nieruchomości możliwe było faktyczne wydzielenie części nieruchomości, która nie służyła ze swej natury produkcji rolne.

Uzupełniająco organ odniósł się także do kwestii posiadania przymiotu strony w ramach niniejszego postępowania. Wyjaśnił, że jeden z aspektów niniejszego postępowania sprowadza się do oceny legalności odjęcia prawa własności nieruchomości jej właścicielowi w dacie wejścia w życie dekretu, na rzecz Skarbu Państwa. W konsekwencji interes prawny w przedmiotowej sprawie mają jedynie Wnioskodawca, jako następca prawny byłego właściciela oraz Agencja Nieruchomości Rolnych, której powierzono wykonywanie praw Skarbu Państwa, jako aktualnego właściciela nieruchomości. Natomiast interesu prawnego w tej sprawie nie ma Województwo [...] legitymujące się prawem dzierżawy, bowiem nie jest to prawo podmiotowe do nieruchomości, które kreuje tytułu prawnorzeczowy.

Skargę na powyższa decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła Agencja Nieruchomości Rolnych z siedzibą w [...]. (Skarżąca) wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła :

I. mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, tj.:

1. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez wybiórcze i dowolne rozpatrzenie zebranego w sprawie materiału dowodowego, pominięcie dowodów istotnych dla sprawy w tym zwłaszcza dowodu z zeznań naocznego świadka B. G. i oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie na karcie ewidencji zabytków Ośrodka Dokumentacji Zabytków w [...]. oraz publikacji J. B. i H. R. "[...] ", co w konsekwencji doprowadziło do błędnego ustalenia, że nie istnieje związek funkcjonalny między zespołem pałacowo- parkowym w [...]., a pozostałą częścią majątku

2. art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nieustosunkowanie się przez organ odwoławczy w uzasadnieniu faktycznym decyzji do materiału dowodowego i niewyjaśnienie przyczyn, dla których nie wziął pod uwagę przy rozstrzygnięciu większości dowodów znajdujących w aktach sprawy, w tym w szczególności dowodu z zeznań naocznego świadka B. G., co w konsekwencji doprowadziło do wydania decyzji w oparciu tylko o niewielką część zebranych w sprawie dowodów.

II. przepisów prawa materialnego tj. dekretu), w tym w szczególności art. 1 ust. 2, 2 ust. 1 lit e), 6, 7 i 17 dekretu poprzez ich błędną interpretację i w konsekwencji przyjęcie w szczególności, że:

- zespół pałacowo- parkowy w [...]., wobec braku funkcjonalnego związku z pozostałą częścią majątku nie podpadał pod działanie tego dekretu i nie podlegał przejęciu na rzecz skarbu Państwa, pomimo że wg dekretu przechodziły na własność Skarbu Państwa całe nieruchomości ziemskie, nie wyłączając dworów, pałaców i parków,

- zespół pałacowo- parkowy nie stanowił części nieruchomości ziemskiej, jeżeli nie miał rolniczego charakteru, pomimo że dekret nie dawał żadnych podstaw do dokonywania tego rodzaju wyłączeń,

- zespół pałacowo- parkowy w [...] był nieprzydatny dla celów reformy rolnej, chociaż z dekretu wynika, że jednym z celów przeprowadzenia reformy rolnej była rezerwacja terenów np. dla szkół czy kolonii mieszkalnych, a celom tym pałac w [...] mógł niewątpliwie służyć.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. O oddalenie skargi wniósł również Wnioskodawca.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje :

Skarga jest niezasadna.

W skardze podniesione zostały zarówno zarzuty naruszenia przepisów postępowania jak i prawa materialnego. W ocenie sądu, przed przystąpieniem do oceny zarzutów naruszenia przepisów postępowania konieczne jest ustosunkowanie się do zarzutów naruszenia prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię. Przyjęta przez organ drugiej instancji wykładnia przepisów prawa materialnego determinowała bowiem zakres postępowania dowodowego oraz sposób oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego.

W zakresie naruszenia przepisów prawa materialnego to jest art. art. 1 ust. 2, 2 ust. 1 lit e), 6, 7 i 17 dekretu o reformie rolnej, Skarżąca kwestionowała posłużenie się przez organ pojęciem związku funkcjonalnego między zespołem pałacowo-parkowym a pozostałą częścią majątku, podkreślając, że nie jest to pojęcie normatywne. Skarżąca wskazywała również, że odwołanie się do tego pojęcia prowadzi do dyskryminacji byłych właścicieli mniejszych majątków ziemskich, mieszczących się jednak w normach obszarowych określonych w dekrecie.

Problematyka wykładni powołanych przepisów prawa materialnego była przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego w dwóch uchwałach, podjętych 5 czerwca 2006 r. (I OPS 2/06) oraz z 10 stycznia 2011 r. (I OPS 3/10).

Sąd w składzie rozpoznającym sprawę w pełni podziela wykładnię pojęcia nieruchomości ziemskiej, a co za tym idzie wykładnię art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu przedstawioną w przywołanych uchwałach.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 5 czerwca 2006 r. wskazano, że "przepis art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu ma charakter materialnoprawny, w przeciwieństwie do § 5 rozporządzenia, który ma charakter procesowy, określający tryb postępowania w tych sprawach. Kryteria, warunki (przesłanki), jakie musi spełniać dana nieruchomość, o której mowa w § 5 ust. 1 rozporządzenia, zostały zawarte w art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu. Jednakże dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w tym przepisie należy brać pod uwagę również (zgodnie z zawartym tam odesłaniem) przepis "art. 1, część druga". Już ze wstępu do art. 2 dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter czy też przydatność odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu (zdanie zamykające ust. 1). Nie chodzi tu więc o wszystkie nieruchomości, które mogły być określone jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a), b), c), d) i e) w art. 1 ust. 2 dekretu. Punkty a), b) i c) tego ustępu nie budzą raczej wątpliwości, że może tu chodzić o nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, to znaczy o grunty rolne, skoro mają być przeznaczone na upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych oraz tworzenie nowych gospodarstw rolnych czy też na tworzenie gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej. Natomiast dwa następne punkty, d) i e), są niekiedy wskazywane jako dające podstawę do przejmowania w ramach reformy rolnej innych nieruchomości niż nieruchomości ziemskie, na przykład pałaców, dworów czy też budynków mieszkalnych, co rzekomo odpowiada celom tam określonym. Nie zwraca się jednak uwagi na to, że mowa jest tam o zarezerwowaniu "odpowiednich terenów" na realizację określonych celów, a nie o zarezerwowaniu odpowiednich obiektów. Wyraz "teren" w języku polskim jest jednoznaczny (...). To, że niekiedy w ramach reformy rolnej przejmowano pałace, dwory czy też inne obiekty o wartości historyczno-kulturalnej na siedziby władz, domów kultury, bibliotek, kółek rolniczych, państwowych gospodarstw rolnych czy też różnych organizacji społecznych, świadczy tylko o tym, że w praktyce dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej był nierzadko tylko pretekstem, a rzeczywiste cele działania ówczesnych władz były odległe od wskazanych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Podsumowując tę część rozważań w uzasadnieniu cytowanej uchwały wskazano, że prawidłowe odczytanie normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu powinno oznaczać, że na własność Skarbu Państwa w całości przechodzą bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w "art. 1, część druga" dekretu), które stanowią własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź [...] ha powierzchni ogólnej, bądź [...] ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza [...] ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości powierzchni użytków rolnych.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 10 stycznia 2011 r. przypomniano, "że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z tym dniem nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, wymienione w art. 2 ust. 1 dekretu, przeszły na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret zatem nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. Tego stanu rzeczy nie mógł zmienić dekret z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 9), który wszedł w życie dnia 19 stycznia 1945 r. (z dniem ogłoszenia). W szczególności tego stanu rzeczy nie mogło zmienić skreślenie w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r. wyrazów "o charakterze rolniczym" (art. 1 ust 5 dekretu nowelizującego). Skoro bowiem określone nieruchomości przeszły już na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia dekretu z dnia 6 września 1944 r.), to późniejsza zmiana tego dekretu nie mogła spowodować ponownego przejścia tych samych nieruchomości na własność Skarbu Państwa. Nie można również przyjąć, że z dniem 13 września 1944 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym, a z dniem 19 stycznia 1945 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. Oznaczałoby to bowiem, że na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej najpierw przejęto na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym (z dniem 13 września 1944 r.), a następnie na podstawie tego samego dekretu przejęto na własność Skarbu Państwa (z dniem 19 stycznia 1945 r.) jeszcze inne nieruchomości ziemskie. Takie rozumowanie jest niedopuszczalne, gdyż prowadzi do wniosku, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" w zakresie pozyskania nieruchomości na cele reformy rolnej: jednej, która dotyczyła nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym, oraz drugiej, która dotyczyła innych nieruchomości o charakterze nierolniczym. Należy zatem dojść do wniosku, że zmiana dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegająca na skreśleniu wyrazów "o charakterze rolniczym" w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r., nie zmieniała istoty postanowień tego dekretu co do tego, jakie nieruchomości przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r. Istota postanowień dekretu z dnia 6 września 1944 r. polegała na przejściu określonych nieruchomości na własność Skarbu Państwa z dniem ogłoszenia tego dekretu i nie było podstaw do przejęcia na podstawie tego dekretu na własność Skarbu Państwa nieruchomości w innym, późniejszym terminie."

Sąd rozpoznający sprawę wskazuje, że po podjęciu uchwały z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt OPS 2/06, w orzecznictwie jednolicie jest prezentowany pogląd, podkreślający znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa, w myśl dekretu. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęto również, że pojęcie "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu, z uwzględnieniem orzecznictwa administracyjnego nie jest normatywnie definiowane. W judykaturze, gdy wiąże się z tym pojęciem określone skutki, wyrażany jest pogląd, iż "związek funkcjonalny" zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Wobec tak ogólnie sformułowanej definicji "związku funkcjonalnego", przy braku konsekwencji terminologicznej, ustalenie, co do występowania takiej zależności – w kontekście rozpatrzenia określonej sprawy – możliwe jest jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez ukształtowanych w orzecznictwie sądowym. Analiza aktualnego orzecznictwa, w którym uwypuklane jest znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego", prowadzi do wniosku, iż dla oceny jego istnienia decydujące znaczenie mogą odgrywać m.in. następujące sformułowane w judykaturze tezy:

a) rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarczą, co było specyfiką rozplanowania zabudowy na ziemiach polskich – dwory pałace stanowiły integralną część parku, nie były związane z produkcją rolną (patrz wyroki NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08 dostępne na stronie internetowej CBOSA prowadzonej przez NSA);

b) dwór, pałac były dla produkcji rolnej zbędne, nieużyteczne (wyroki NSA sygn. akt I OSK 1014/08, I OSK 659/10);

c) o "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie mogą decydować: powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (patrz wyroki NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08, I OSK 906/08, l OSK 659/10) ani brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjaInej, (patrz wyroki NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 686/08, I OSK 27/09); czy też nieoddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron (patrz wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08);

d) dla uznania wyodrębnienia nieruchomości, jako przeznaczonej na inne cele niż rolne (iż nie należą one do części folwarcznej, lecz stanowią integralną część parku) wystarczają granice wyznaczone na mapach lub mogące być ustalone w terenie na innej podstawie (patrz wyroki NSA sygn. akt IV SA 2582/98, IV SA 1593/02, I OSK1697/07, I OSK 302/10);

e) rezydencje właściciela nie miały charakteru nieruchomości rolnych a wyłącznie takie przechodziły, w myśl dekretu na rzecz Państwa (patrz wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07).

W orzeczeniach, w których nawiązuje się do kryterium "związku funkcjonalnego" podkreślane jest, że rezydencja właściciela majątku, co do zasady nie przechodzi na cele reformy rolnej, jako nieprzydatna do realizacji celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu. Jak się wywodzi, nie były one przydatne dla celów wskazanych w lit. a/–c/ ust. 2, natomiast cele wskazane pod lit. d/ i e/ mogły być realizowane jedynie poprzez przejęcie nieruchomości niezabudowanych (patrz tak uchwała NSA sygn. akt I OPS 2/06, wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07, I OSK 1116/07, I OSK 287/08 I OSK 659/10).

W świetle powyższych rozważań, podnoszone w skardze zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, to jest przepisów art. art. 1 ust. 2, 2 ust. 1 lit e), 6, 7 i 17 dekretu o reformie rolnej poprzez ich błędną wykładnię polegającą na odwołaniu się do pojęcia "związku funkcjonalnego" nie mogą zostać uznane za uzasadnione.

Wobec powyższego, przeanalizować należało podniesione w skardze zarzuty naruszenia przepisów postępowania poprzez pominięcie części zebranego w sprawie materiału dowodowego i zaniechanie wyjaśnienia w uzasadnieniu decyzji jakie stanowisko organ zajął wobec pominiętych dowodów.

Analiza treści uzasadnienia decyzji organu pierwszej i drugiej instancji jak również pism składanych przez strony postępowania wskazuje, że główny spór dotyczył tego, czy na terenie zespołu pałacowo-parkowego znajdowały się ogrody warzywne, z których plony sprzedawane były na targu.

Stanowisko, że na teren zespołu pałacowo-parkowego wykorzystywany był rolniczo, głównie jako ogrody warzywne, rozsadniki, kapustniki a plony sprzedawane były na targu zawarł w uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji. Ustaleń tych nie podzielił organ drugiej instancji wyjaśniając, że tego rodzaju użytki o znacznym areale znajdowały się poza obszarem objętym wnioskiem tj. na północny-wschód od drogi w kierunku [...], zaś charakter zabudowań i ich przeznaczenie prowadzą do wniosku, że zespół pałacowo-parkowy nie posiadał charakteru rolnego jak również nie był przystosowany do celów reformy rolnej.

W ocenie sądu rozpoznającego sprawę, organ drugiej instancji dokonując powyższego ustalenia prawidłowo ocenił zebrany w sprawie materiał dowodowy.

W pierwszej kolejności odnieść się należy do zeznań Pani B. G..

W toku przesłuchania w dniu 5 stycznia 2011 r. B. G. wskazała, że folwark był z drugiej strony rzeki i drogi, w parku były bardzo ciekawe okazy dendrologiczne, sadzone jeszcze w XIX w. Były też warzywa i owoce na bieżące potrzeby, a to co zbywało było sprzedawane na targu, który odbywał się w każdy piątek w [...].

Powyższe zeznania świadka korespondują z zeznaniami złożonymi [...] lutego 2012 r. z których wynika, że za folwarkiem był teren ogrodowy, gdzie zamieszkiwał ogrodnik. Ogród znajdował się po prawej stronie od wjazdu z mostu na [...]. Świadek wskazała, że ogrodnika, pana P. pamiętała z oranżerii, która jej szczególnie imponowała. B. G. wskazała również ponownie, że produkty pana [...] można było oglądać na rynku w [...], kiedy przyjeżdżał z nimi i je sprzedawał.

W ocenie sądu z powyższych zeznań wynika, że rzeczywiście, na terenie zespołu pałacowo-parkowego w [...]. hodowane były warzywa i owoce. Jednak z zeznań świadka G. wynika, że owe owoce i warzywa przeznaczone były na potrzeby dworu, jedynie ewentualne nadwyżki sprzedawane były przez ogrodnika na targu.

Okoliczność, że jarzyny, owoce i kwiaty hodowane na terenie zespołu pałacowo-parkowego przeznaczone były na użytej pałacu potwierdzona została również zeznaniami Wnioskodawcy (protokół przesłuchania z dnia 28 lutego 2013 r.).

W ocenie sądu okoliczność, że na terenie zespołu pałacowo-parkowego hodowano owoce i warzywa, których ewentualne nadwyżki sprzedawane były przez ogrodnika raz w tygodniu na targu, nie może przesądzić o uznaniu, że zespół pałacowo-parkowy miał rolniczy charakter. O ewentualnym rolniczym charakterze danej nieruchomości można by bowiem mówić jedynie w sytuacji, w której ustalono by, że na terenie tej nieruchomości prowadzono działalność ogrodniczą na większą skalę, przy zaangażowaniu większej liczby pracowników i że to właśnie z owej działalności ogrodniczej utrzymywał się właściciel danej nieruchomości.

Z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie (w tym w szczególności z przytoczonych wyżej zeznań B. G.) wynika natomiast, że hodowlą owoców i warzyw zajmował się jeden ogrodnik, przy czym pod jego pieczą była również oranżeria. W ocenie sądu oznacza to, że nie można uznać prowadzonej na terenie zespołu pałacowo-parkowego hodowli owoców i warzyw za działalność o charakterze produkcji rolniczej.

Sąd wskazuje w tym miejscu, że świadek R. N. (jak wynika z akt administracyjnych, autor kilkudziesięciu opracować dotyczących rodziny Skórzewskich) wskazywał w toku rozprawy administracyjnej, że według jego wiedzy, ogród usytuowany był na zachód od pałacu, za parkiem. Również z zeznań Pani G. wynika, że "teren ogrodowy", gdzie zamieszkiwał ogrodnik znajdował się za folwarkiem. Wobec powyższego organ drugiej instancji prawidłowo ustalił, że ewentualne ogrody znajdowały sią poza terenem parku.

Skarżąca twierdząc, że sporny zespół dworsko-parkowy miał przynajmniej częściowo rolniczy charakter powoływała się na mapy topograficzne z 1940 orz 1890 r. Odnosząc się do powyższego argumentu wskazać należy, że z mapy z 1940 r. wynika, że tereny oznaczone literą "g" znajdowały się wzdłuż drogi prowadzącej do bramy wjazdowej na teren zespołu pałacowo-parkowego. Tereny te odpowiadają m.in. działkom nr [...], [...] uwidocznionym na mapie ewidencji gruntów [...].

Skarżąca powoływała się także na archiwalną dokumentację geodezyjną, zgodnie z którą parcele katastralne odpowiadające obecnym działkom [...] i [...] obejmowały między innymi takie użytki jak ogrody, łąki czy też rola.

Odnosząc się do powyższego argumentu sąd wskazuje, że ze zgromadzonej w aktach administracyjnych dokumentacji obejmującej opis majątku [...] wynika, że pałac otoczony był parkiem, przy czym " w obręb kompozycji wciągnięto otaczający krajobraz z nadnoteckimi łąkami i okolicznymi polami, przekształcając go odpowiednio" (dokumentacja historyczna parku w [...] wykonana na zlecenie użytkownika obiektu – Państwowego Gospodarstwa Rolnego w [...]). W aktach administracyjnych znajduje się również opracowane "Przyroda parku pałacowego w [...]." w którym wskazano, że "Przez znawców sztuki ogrodów [...]. zaliczany jest do najwartościowszych założeń klasycyzmu w Polsce. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż realizowane założenie pałacowo-parkowe wzbudzało zachwyt już współczesnych. Jednym z pierwszych był F. z B. G., który z dumą skreślił następujące słowa :"Wuj mój, F. S. wystawił pańskie mieszkanie w [...] , składające się z pięknego stylowego pałacu, obszernej wygodnej oficyny i całego zabudowania potrzebnego do dworu jego. Założył duży park, słowem przeistoczył górę, lasem obrosłą na wille przypominającą [...]." W cytowanym opracowaniu wskazano następnie, że "prawdopodobnie znajdowały się tam wcześniej łąki czy też pola uprawne. Mogła istnieć również bliżej nieokreślona budowla w miejscu tzw. starej oficyny. Być może rezydencja została wkomponowana w rosnącą już roślinność." ([...]" , pod red. J. B.H. R. 2008 r., str. 16).

W świetle powyższych informacji okoliczność, że w archiwalnej dokumentacji parcele katastralne odpowiadające dzisiejszym działkom [...] i [...] określane były jako obejmujące ogrody, łąki czy też pola nie może zostać uznana za przesądzającą o wykorzystywaniu na cele produkcji rolnej zespołu pałacowo-parkowego w [...].

Skarżąca w skardze wskazywała również, że na terenie parku działała [...] czyli fabryka wytwarzająca preparat leczniczy [...], dla produkcji którego sadzono w parku w latach 20-tych i 30-tych XX wieku świerki.

Odnosząc się do tego argumentu przypomnieć należy, że niniejsza sprawa dotyczy ustalenia, czy zespół pałacowo-parkowy podpadał pod działanie dekretu o reformie rolnej. Kwestia prowadzenia ewentualnej produkcji przemysłowej na jego terenie nie ma więc znaczenia dla jej rozstrzygnięcia. Tym niemniej wskazać należy że z zeznań świadka R.N. wynika, że [...] wyprodukowane w [...] były stosowane przez właściciela na miejscu, natomiast nadwyżki, jak wynika z uzyskanych przez świadka ustnych informacji, miały być sprzedawane za granicę. Świadek wskazał również, że w jego ocenie dochód z [...] był niewielki.

W skardze, celem wykazania związku pomiędzy pałacem a pozostałą częścią majątku przywoływane obrazowe określenie świadka N., który porównał pałac do serca całego majątku, podkreślając jego centralne usytuowanie oraz fakt że lokalne drogi krzyżują się tuż przy pałacu.

Odnosząc się do powyższej argumentacji sąd przypomina, że jak już wyżej wskazano, o "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie mogą decydować: powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (patrz wyroki NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08, I OSK 906/08, l OSK 659/10). Wobec powyższego również podniesiony w skardze argument, iż zespół pałacowo-parkowy w [...] nie był w stanie utrzymać się samodzielnie bez dochodów przynoszonych z przez pozostałą część majątku nie może zostać uznany za uzasadniający objęcie powyższego zespołu działaniem dekretu o reformie rolnej. Także podnoszona w skardze okoliczność, że administrator dóbr [...], F.G. musiał uzyskiwać akceptację dla decyzji podejmowanych w zakresie zarządu majątkiem a Z. S. nie wyzbył się władczych kompetencji nie może przesądzać o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a resztą majątku.

Sąd wskazuje w tym miejscu, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym w szczególności z zeznań B. G., R.N. oraz znajdujących się w aktach opracowań dotyczących pałacu w [...] wynika jednoznacznie, że zespół pałacowo-parkowy stanowił wyłącznie rezydencję, w której przed wojną zamieszkiwała matka Z.S. Sam właściciel majątku. Z. S. spędzał czas głównie w [...].

Zabudowania gospodarcze nie wchodziły w skład zespołu pałacowo-parkowego. Jak wskazał świadek N., "do dnia dzisiejszego podjeżdżając pod pałac widzimy po lewej stronie dawny folwark [...]. Folwarków było kilka, miały one swoje nazwy (...)". Okolicznością niesporną jest również powołanie przez Z. S. pełnomocnika, zajmującego w hierarchii urzędniczej majątku najwyższe miejsce. Administrator ten rezydował na wyspie w [...]. Na wyspie tej znajdowały się dwa budynki, z których jeden pełnił funkcje głównej administracji majętności [...] a drugi stanowił mieszkanie pełnomocnika – F. G. (zeznania świadka N. oraz B. G.).

Podsumowując tę część w rozważań w ocenie sądu rozpoznającego sprawę organ drugiej instancji prawidłowo ocenił zebrany w sprawie materiał dowodowy uznając, że zespół pałacowo-parkowy nie miał charakteru rolnego jak również nie był przystosowany do celów reformy rolnej i stanowił terytorialnie wyodrębnioną część majątku ziemskiego, spełniającą funkcję wyłącznie rezydencjonalną.

Skarżąca podnosiła, że organ w sposób dowolny i wybiorczy dokonał oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego , pomijając istotne dla rozstrzygnięcia sprawy zeznania świadka B.G. i R. N. (pkt 1.1 petitum skargi oraz str. 5 uzasadnienia skargi ).

Powyższy zarzut uznać należy w ocenie sądu na nieuzasadniony.

Rzeczywiście, organ w uzasadnieniu swojej decyzji nie odniósł się wprost do zeznań B. G. oraz R. N. Jak już jednak wyżej wskazano, ustalenia faktyczne poczynione przez organ drugiej instancji co do charakteru zespołu pałacowo-parkowego w [...]. uznać należy za prawidłowe. Wobec powyższego, brak szczegółowego omówienia treści zeznań świadków czy pozostałego zebranego w sprawie materiału, uzasadniający w ocenie Skarżącej zarzut naruszenia przez organ art. 107 § 3 k.p.a. nie może być uznany za naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a tylko stwierdzenie takiego naruszenia przepisów postępowania upoważniałoby sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.

Sąd nie uwzględnił złożonego w toku rozprawy wniosku Ministra o odroczenie rozprawy z uwagi na skomplikowany charakter sprawy oraz możliwość wystąpienia trudnych do odwrócenia skutków a także konieczność dogłębnej analizy zasadności zaskarżonej decyzji".

Sąd wyjaśnia w tym miejscu, że okoliczności uzasadniające odroczenie rozprawy wymienione zostały szczegółowo w art. 109 i 110 p.p.s.a. W katalogu tym nie wymieniono przyczyn wskazanych w piśmie organu z dnia 12 stycznia 2016 r.

Z uwagi na powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.