Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 28/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2020-03-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7,  art. 77
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.
article: art. 135,  art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Tadeusz Lipiński Sędziowie sędzia WSA Beata Jezielska sędzia WSA Piotr Chybicki (spr.) Protokolant specjalista Małgorzata Krajewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 marca 2020 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w E. z dnia ... nr ... w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia "[...]", działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096, dalej: k.p.a.) w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2220, dalej: u.ś.r.), po rozpatrzeniu odwołania M. S. od decyzji Wójta Gminy "[...]" (z upoważnienia którego działa Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej Gminy "[...]") z dnia "[...]", dotyczącej odmowy przyznania M. S. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką K. D. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Zakwestionowana decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym.

W dniu 13 sierpnia 2019 r. M. S. została ustanowiona opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionej matki, K. D. (zaświadczenie Sądu Rejonowego). Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w "[...]" z dnia "[...]" zaliczono zaś K. D. (rocznik 1943) do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - na stałe. W orzeczeniu tym wskazano m. in., że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność (pkt IV) oraz, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 26 sierpnia 2019 r.

Wnioskiem z dnia 19 września 2019 r. M. S. zwróciła się do organu I instancji o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką K. D. Złożyła w siedzibie organu I instancji oświadczenie, w związku z ubieganiem się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w którym wskazała, że jej matka jest mężatką zaś współmałżonek matki nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Oświadczyła m. in., że nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno - rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego ani rodzicielskiego świadczenia wychowawczego. Żadna osoba w rodzinie że nie ma ponadto ustalonego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna. Jako przyczynę niepodejmowania zatrudnienia (lub rezygnacji z niego) wskazała na sprawowanie opieki nad matką.

Decyzją z dnia "[...]" organ I instancji odmówił przyznania M. S. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką – K. D. W uzasadnieniu, przytaczając treść art. 17 ust. 1 oraz ust. 1 a u.ś.r. organ podkreślił, że przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego jest po pierwsze - brak możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności K. D., po drugie zaś - pozostawanie jej w związku małżeńskim z T. D. (nie posiadającym orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności). Z powyższego organ I instancji wywiódł przyczyny wydania decyzji odmownej, opartej na przepisach art. 17 ust. 1 b oraz ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

W odwołaniu od powyższej decyzji M. S. opisała trudną sytuację zdrowotną matki, jej niepełnosprawność w stopniu znacznym, jak też wskazała na konieczność sprawowania stałej opieki nad matką. Podkreśliła, że jej ojciec (tj. małżonek osoby wymagającej opieki) także ma problemy zdrowotne, zaniemógł i nie chodzi. Wskazała, że ojcem opiekuje się jej brat wraz ze swoją żoną (oboje pracują, jednak po pracy poświęcają czas ojcu i wykonują wszystkie czynności związane z jego funkcjonowaniem), opisała zastosowany przebieg leczenia szpitalnego matki, jak też okoliczności ustanowienia jej opiekunem prawnym matki. Szczegółowo wskazała na czynności opiekuńcze wobec matki i wyraziła przekonanie, iż należy jej się świadczenie pielęgnacyjne w sytuacji sprawowania takiej opieki (będącej następstwem rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym).

W uzasadnieniu decyzji z dnia "[...]" Kolegium podniosło, że nie podziela stanowiska organu I instancji w kwestii zaistnienia pierwszej przesłanki negatywnej, związanej z datą powstania niepełnosprawności po 18 lub (opcjonalnie) po 25 roku życia, a wynikającej z art. 17 ust. 1 b u.ś.r. Kolegium wielokrotnie (w treści rozstrzygnięć wydawanych w postępowaniach odwoławczych) dawało wyraz temu, że w odniesieniu do wyżej wskazanego przepisu, wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wskazano, że podzielić należy stanowisko organu I instancji w kwestii niespełnienia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. (świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności). Niespełnienie tej przesłanki w pełni uzasadniało zaś wydanie decyzji odmownej przez organ I instancji. M. S., na etapie prowadzonego postępowania pierwszoinstancyjnego bezspornie wskazała, że T. D. - jako mąż K. D. - nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.. określa krąg osób uprawnionych do przedmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego, poprzez odesłanie do przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2019 r., poz. 2086, dalej: k.r.o.) - m. in. regulującej obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 k.r.o. - obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei art. 129 § 1 k.r.o. reguluje kolejność obowiązku alimentacyjnego stanowiąc, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Artykuł 132 k.r.o kreśla, iż obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Natomiast równość praw i obowiązków małżeńskich statuuje z kolei art. 23 k.r.o. Bezspornie K. D. (jako osoba legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności) cierpi na poważne schorzenia. Jako taka, jest osobą wymagającą całodobowej opieki. Mimo tego, iż opiekę taką sprawuje córka (będąca opiekunem prawnym matki) - nie uzasadnia to możliwości "przesunięcia" obowiązku sprawowania opieki nad K. D. z osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności (T. D.) na osobę zobowiązaną w dalszej kolejności (córkę). Małżonek jest zobowiązany do alimentacji (a co za tym idzie - do sprawowania opieki nad potrzebującym tego współmałżonkiem) w pierwszej kolejności. Dopiero w sytuacji, gdy nie może tego obowiązku wypełnić (w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca określił tylko jeden przypadek: niepełnosprawność współmałżonka w stopniu znacznym) obowiązek ten przechodzi na osobę zobowiązaną w dalszej kolejności. Podkreślenia wymaga, iż ustawodawca regulując prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w ten sposób wykluczył dowolność w wyborze osoby sprawującej opiekę. W tej sytuacji organy administracji (tj. zarówno organ I instancji, jak i Kolegium) nie miały możliwości przyznania M. S. uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, a na stanowisko Kolegium w tym względzie nie ma wpływu okoliczność podnoszona w treści odwołania - a dotycząca złego stanu zdrowia T. D. Najbardziej istotne znaczenie ma brak formalnego legitymowania się przez niego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W skardze wywiedzionej do tut. Sądu na decyzję Kolegium M. S. w całości powtórzyła argumentację zawartą w odwołaniu od decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej: p.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Istotą sporu pomiędzy rozstrzygającymi sprawę organami a skarżącą jest zagadnienie, czy dopuszczalna była w świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce (skarżąca) z tytułu rezygnacji z pracy w związku z opieką nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką, w sytuacji, gdy wymagająca opieki matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Organ I instancji przyjął w świetle art. 17 ust. 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. jako przyczyny odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej dwie okoliczności: 1) pozostawanie niepełnosprawnej matki skarżącej w związku z małżeńskim z ojcem skarżącej, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, 2) powstanie niepełnosprawności matki skarżącej po ukończeniu 25. roku życia. Kolegium uznało zaś, że niedopuszczalne jest na podstawie powyższych przepisów przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że małżonek niepełnosprawnej matki skarżącej, a ojciec skarżącej, nie jest osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r. określa, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wprawdzie przepis art. 17 ust. 1b uś.r. określił, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, jednakże wyrok zakresowy Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 uznał go za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Zważyć należy dalej, że w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W świetle powołanych przepisów i ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego jako oczywiste jawi się, że nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opieki, z powodu, której wnioskodawczyni rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej.

Tytułem wyjaśnienia wskazać należy, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa, ze swej istoty, tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie, chyba, że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. W odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. Trybunał nie skorzystał z tej możliwości. Wyrok w sprawie sygn. K 38/13 ogłoszono w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie to weszło w życie. Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem ww. wyroku jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. (w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności) począwszy od dnia jego ogłoszenia tj. od 23 października 2014 r. Przytoczona wyżej treść pkt 2 sentencji wyroku TK w sprawie sygn. akt K 38/13 z 21 października 2014 r. jest jasna i nie budzi wątpliwości. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jest w ocenie Sądu sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają bowiem uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów.

W związku z powyższym fakt powstania znacznej matki skarżącej po ukończeniu 76 roku życia nie mógł stanowić, jak trafnie stwierdziło Kolegium, przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Sąd nie podziela jednak dokonanej przez organy orzekającej literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. prowadzącej do uznania, że niedopuszczalne jest przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że małżonek niepełnosprawnej matki skarżącej, a ojciec skarżącej, nie jest osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu.

Przychylić należy się do prezentowanego w judykaturze stanowiska, zgodnie z którymi "w procesie wykładni prawa (...) sądowi nie wolno ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy skonfrontujemy go z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej." (zob. wyrok NSA z dnia 10 stycznia 2014 r. sygn. II FSK 381/12, dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Organy I i II instancji zastosowały literalnie przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., nie dokonując próby dekodowania istoty i celu świadczenia pielęgnacyjnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje zaś wykładnia celowościowa i systemowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., w myśl której pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Do takiej wykładni prowadzi dekodowanie przepisu art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. łącznie z odpowiednimi przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23, 27 i 130). Zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wspólnego pożycia i wzajemnej pomocy. Jednocześnie stosownie do art. 27 k.r.o. małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Natomiast zgodnie z art. 130 k.r.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Mając na uwadze przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. oraz powołane przepisy k.r.o. w orzecznictwie przyjmuje się, a Sąd ów pogląd podziela, że skoro obowiązek alimentacyjny rozwiedzionego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych drugiego małżonka, to tym bardziej obowiązek zobowiązanego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych uprawnionego małżonka w czasie trwania małżeństwa. Z istoty świadczenia pielęgnacyjnego wynika, że przysługuje ono nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Ma ono za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie. Stąd też pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności (zob. wyrok NSA z 19 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1622/15, wyrok WSA w Rzeszowie z 24 czerwca 2019 r., sygn. II SA/Rz 522/19, wyrok WSA w Białymstoku z 11 października 2012 r., sygn. II SA/Bk 642/12 i z 4 kwietnia 2013 r. sygn. II SA/Bk 987/12; wyrok WSA we Wrocławiu z 8 marca 2012 r., sygn. IV SA/Wr 848/11; wyrok WSA w Poznaniu z 13 czerwca 2012 r., sygn. II SA/Po 242/12, wyrok WSA w Olsztynie z 22 stycznia 2013 r., sygn. II SA/Ol 1391/12, dostępne j.w.).

Zdaniem Sądu z powyższym poglądem odnoszącym się do potrzeby stosowania przy interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wykładni celowościowej i systemowej oraz prokonstytucyjnej należy się w pełni zgodzić. Wymaga jednak wyraźnego podkreślenia, że odkodowanie z powołanego przepisu prawnego słusznego znaczenia normy prawnej nie może prowadzić do wypaczenia przyjętej przez ustawodawcę reguły, wedle której fakt pozostawania przez osobę wymagającą opieki w małżeństwie z osobą o stanie zdrowia niekwalifikującym się do uzyskania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza z zasady możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz krewnego (dziecka).

Natomiast wbrew literalnemu brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest przesądzający. Istnieją bowiem sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. A mianowicie byłoby to dopuszczalne wówczas, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki. A zatem przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli (zob. wyrok WSA w Białymstoku z 11 października 2012 r., sygn. II SA/Bk 642/12 i z 4 kwietnia 2013 r. sygn. II SA/Bk 987/12, a także wyrok WSA we Wrocławiu z 19 lutego 2015 r., sygn. IV SA/Wr 924/14, wyrok NSA z 19 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1622/15, dostępne j.w.). Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia, czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w dalszej i bliższej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych.

Rekapitulując, skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażany w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że wskazane regulacje należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia (zob. np. wyroki NSA: z 5 listopada 2015 r., I OSK 1062/14; z 13 listopada 2015 r., I OSK 1286/14; z 12 maja 2017 r., I OSK 328/16; z 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/17 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, w skrócie "CBOSA"). W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji tylko w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).

Przyjęta przez Sąd wykładnia art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r., uwzględniająca powyższe zasady konstytucyjne, ma także oparcie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego ("TK"). W wyroku z 15 listopada 2006 r., P 23/05 (OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 151) TK stwierdził, że: "Choć zasiłek stały nominalnie przysługiwał opiekunowi, to korzyść czerpał z niego podopieczny, który dzięki zasiłkowi miał zapewnioną opiekę osoby bliskiej. Takie rozwiązanie było też korzystne dla państwa, które zapewniając osobie potrzebującej pomocy opiekę członka rodziny, nie musiało organizować tejże opieki w innych formach. Skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków wobec chorego krewnego, a wymaga to od niego rezygnacji z zarobkowania, to powinien w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Przyznanie tylko rodzicom naturalnym prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej (pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji)), godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony rodziny i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji)". Podobne wnioski można wywieść z wyroków TK z 18 lipca 2008 r. sygn. P 27/2007 (OTK-A 2008/6/107) oraz z 22 lipca 2008 r. sygn. P 41/2007 (OTK-A 2008/6/109). Trzeba mieć przy tym na uwadze, że świadczenie pielęgnacyjne zastąpiło ww. zasiłek stały przewidziany w ustawie o pomocy społecznej z 1990 r.

W związku z tym w rzetelnie przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym zachodzi możliwość wykazania obiektywnego braku zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, zaś oceny niemożności sprawowania opieki nad drugim współmałżonkiem można dokonać kierując się zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego.

Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie organy orzekające dopuściły się naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 79a § 1 i 2, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., albowiem nie ustalono i nie dano stronie możliwości wykazania, czy faktycznie T. D. – ojciec skarżącej, a pozostający w związku małżeńskim z K. D. jest w stanie opiekować się żoną. Nie ulega wątpliwości, że T. D. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wiadomo też, że ma on 83 lata. Organy nie ustaliły jednak, ani nie umożliwiły tego skarżącej, stosownie do przepisu art. 79a § 1 k.p.a., jaki jest stan zdrowia jej ojca. Tylko na marginesie Sąd zaznacza, że w skardze skarżąca podała, że jej ojciec jest osobą starszą, 83-letnią, schorowaną, wymagającą opieki. Dodała jednocześnie, że jej ojciec ubiegał się o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności

W świetle aktualnie zgromadzonego materiału dowodowego istnieją uzasadnione wątpliwości co do tego, czy faktycznie T. D. jest w stanie sprawować opiekę nad swą żoną. Kwestia ta powinna być przedmiotem analizy w ponownie prowadzonym postępowaniu. Nie można bowiem z góry założyć, że tylko współmałżonek niepełnosprawny w stopniu znacznym, nie jest zdolny do sprawowania opieki nad małżonkiem tego wymagającym.

W drodze wykładni funkcjonalnej i systemowej, z uwzględnieniem zasad konstytucyjnych (zasady równości - art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, zasady sprawiedliwości społecznej - art. 2 Konstytucji RP, zasady ochrony i opieki nad rodziną w ogólności - art. 18 Konstytucji RP, zasady szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej - art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) istotne było ustalenie, czy T. D. z uwagi na swój stan zdrowia, wiek, i rodzaj schorzeń, jest w stanie sprawować pełną i efektywną opiekę nad niepełnosprawną w znacznym stopniu żoną. Zaniechanie ustaleń w tym zakresie wskazuje na to, że doszło do naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy orzekające stosownie do przepisu art. 153 p.p.s.a. uwzględnią ocenę prawną Sądu wyrażoną w niniejszym wyroku i dokonają oceny, czy T. D. jest w stanie sprawować opiekę nad niepełnosprawną w znacznym stopniu małżonką.

W świetle powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.