Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt III SA/Lu 48/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2016-06-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 645  Sprawy nieobjęte symbolami podstawowymi 601644 oraz od 646-652
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 7, 77 § 1 i 80, 107 i 11
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Robert Hałabis Sędziowie: WSA Ewa Kowalczyk (sprawozdawca), WSA Iwona Tchórzewska Protokolant: Referent Bartłomiej Maciak po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 23 czerwca 2016 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Inne z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2015 r., po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...], uchylił decyzję z dnia [...] października 2015 r. o odmowie umorzenia odsetek i kosztów upomnienia w części dotyczącej odmowy umorzenia odsetek ponad kwotę 105.369,45 zł na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych; ponad kwotę 25.014,00 zł na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnego; ponad kwotę 5.858,00 zł na Fundusz Pracy oraz kosztów upomnienia ponad kwotę 1.548,80 zł i w tym zakresie umorzył postępowanie odwoławcze. W pozostałym zakresie Zakład utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] października 2015 r. w zakresie odmowy umorzenia:

1. odsetek za zwłokę w łącznej kwocie 136.241,45 zł od nie opłaconych w terminie składek liczonych na dzień 11 sierpnia 2015 r., w tym na:

- Fundusz Ubezpieczeń Społecznych w kwocie 105.369,45 zł;

- Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego w kwocie 25.014,00 zł;

- Fundusz Pracy w kwocie 5.858,00 zł;

2. kosztów upomnienia w łącznej kwocie 1.548,80 zł.

Pismem z dnia 10 sierpnia 2015 r., upoważniona przez [...],[...], wniosła w jego imieniu, o umorzenie naliczonych odsetek wraz z dodatkowymi opłatami, powstałych w związku z nieopłaceniem składek przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej.

Decyzją z dnia [...] października 2015 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] odmówił wnioskodawcy umorzenia należności z tytułu odsetek od składek na FUS, FUZ i FP oraz kosztów upomnienia.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy pełnomocnik skarżącego [...] podniosła, że zaszły nowe okoliczności w sprawie. Wskazała, że jej syn jest w fatalnej sytuacji materialnej. Podniosła, że ZUS wystąpił do sądu o ogłoszenie upadłości przedsiębiorstwa prowadzonego przez [...]. Wyjaśniła, że to ona spłaca należności wynikające z zadłużenia za zatrudnionych pracowników za okres od miesiąca czerwca 2004 r. do miesiąca lutego 2009 r., ponieważ jej syn nie posiada dochodów na spłatę. Podniosła też, że zobowiązany poczuwa się do niesienia pomocy finansowej córce, która utraciła pracę, a posiada na utrzymaniu dwuletnie dziecko.

[...] wskazała również, że nie zgadza się by ZUS "manipulował" dokonywanymi wpłatami przekazując tylko część z wpłacanych kwot na poczet długu głównego, a resztę na poczet odsetek. Jej zdaniem, prowadzona przez [...] działalność przynosi straty, co łączy się z brakiem perspektyw na polepszenie sytuacji finansowej poprzez znalezienie dobrze płatnej pracy, a przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych dają możliwość umorzenia należności z uwagi na sytuację rodzinna i majątkową.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji z dnia [...] listopada 2015 r. Zakład stwierdził brak przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego, w oparciu o zgromadzone dokumenty ustalono, że zadłużenie figurujące na koncie rozliczeniowym [...] nadal objęte jest postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przez Naczelnika Trzeciego Urzędu Skarbowego w [...], pomimo umorzenia postępowania egzekucyjnego w odniesieniu do kilku tytułów wykonawczych z uwagi na bezskuteczność egzekucji. Ponadto, zadłużenie z tytułu składek zostało zabezpieczone poprzez ustanowienie czterech hipotek przymusowych kaucyjnych w łącznej kwocie 229.398,79 zł, na nieruchomości stanowiącej współwłasność w 1/8 części [...].

Zakład ustalił, że [...] jest rozwiedziony, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe a jego dzieci są usamodzielnione. Podstawę utrzymania zobowiązanego stanowią dochody uzyskiwane z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Dokonując zaś bliższej analizy przedłożonej księgi przychodów i wydatków za okres od 1 stycznia 2015 r. do 30 czerwca 2015 r. organ stwierdził, że w miesiącach styczeń, kwiecień i czerwiec 2015 r. zobowiązany wykazał stratę, natomiast w miesiącach luty, marzec i maj 2015 r. odnotował dochód łączny w kwocie 3.194,94 zł. Ponadto ustalono, że na podstawie przedłożonych dokumentów PIT-36 zobowiązany z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w 2013 r. odnotował dochód w kwocie 40.950,62 zł i z innych źródeł dochód w kwocie 2.409,19 zł, natomiast w 2014 r. wykazał stratę w kwocie 82.861,77 zł z prowadzenia działalności oraz dochód w kwocie 1.834,56 zł z innych źródeł. Zobowiązania cywilnoprawne dotyczące stałych miesięcznych obciążeń związanych z regulowaniem opłat eksploatacyjnych wynosiły 249 zł, opłata za telefon wahała się w przedziale od 30,00 zł do 50,00 zł., zaś przypadający na zobowiązanego podatek od nieruchomości położonej w [...] przy ulicy [...], za 2015 r. wyniósł miesięcznie ok. 12 zł. Ustalono również, że [...] posiada zobowiązanie publicznoprawne w Urzędzie Skarbowym z tytułu podatków w wysokości 84.408,40 zł, które według oświadczenia nie jest spłacane.

Dokonując analizy dochodów oraz ponoszonych wydatków związanych ze stałymi miesięcznymi opłatami Zakład stwierdził, że obciążają one w znacznym stopniu budżet [...], jednak nie mogą stanowić przesłanki do umorzenia odsetek. W ocenie organu aktualna sytuacja materialna zobowiązanego wskazuje na problemy w uregulowaniu zaległości jednorazowo, jednak nie uniemożliwia spłaty należności w ramach dobrowolnych wpłat w wysokości uzależnionej od sytuacji finansowej lub w układzie ratalnym.

Dalej, odnosząc się do podniesionej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy okoliczności złożenia przez ZUS wniosku o ogłoszenie upadłości z dnia 15 maja 2012 r. obejmującej likwidację majątku upadłego, Zakład wyjaśnił, że powyższe nie stanowi przesłanki umorzenia odsetek w niniejszej sprawie z uwagi na odrzucenie tego wniosku przez sąd ds. upadłościowych i naprawczych.

Odnosząc się do przedłożonych przez pełnomocnika zobowiązanego jedenastu postanowień Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w [...] w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego, Zakład wskazał, że dokumentacja ta nie stanowi przesłanki umorzenia odsetek, bowiem umorzenie postępowań egzekucyjnych nastąpiło z uwagi na przedawnienie zobowiązań.

Zdaniem Zakładu, analiza całokształtu materiału dowodowego nie wykazała również istnienia pozostałych okoliczności przemawiających za umorzeniem należności z tytułu składek wraz z odsetkami oraz kosztami upomnienia, określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Organ stwierdził, że pomimo kłopotów zdrowotnych skarżący nie wymaga stałej opieki drugiej osoby, a choroba nie wpływa na możliwość zarobkowania, gdyż w dalszym ciągu zobowiązany prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą. Odnośnie trudnej sytuacji finansowej córki zobowiązanego, organ podniósł, że dzięki wypłacanemu zasiłkowi nie została zupełnie pozbawiona środków do życia.

Końcowo Zakład wyjaśnił, że w decyzji z dnia [...] października 2015 r. powołane zostały przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 kwietnia 2008 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którymi wpłaty dokonane na poczet spłaty należności głównej (składek) zostały rozliczone i zaliczone proporcjonalnie na pokrycie kwoty zaległych składek oraz kwoty odsetek za zwłokę. Każda wpłata dokonana na konto rozliczeniowe zostaje proporcjonalnie zaliczona na pokrycie zaległych składek oraz odsetek i obecnie obowiązujące przepisy prawne nie normują możliwości spłaty zadłużenia jedynie w zakresie zaległych składek, gdyż odsetki stanowią integralną częścią zadłużenia.

Na powyższą decyzję skarżący działają przez pełnomocnika wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, powołując się na swoją trudną sytuację materialną. Podniósł, ze należność główna jest spłacana, natomiast aktualna sytuacja majątkowa uniemożliwia spłatę odsetek. Wskazał również, że księgowanie wpłacanych kwot również na odsetki uniemożliwia spłatę należności głównej.

W odpowiedzi na skargę Zakład wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. Nr 718 z p. zm., dalej: p.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia, bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.).

Kontrola sądowa przeprowadzona z uwzględnieniem wskazanych przepisów doprowadziła do uznania, że zaskarżona decyzja powinna być uchylona, bowiem została wydana z naruszeniem przepisów postępowania mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podstawą umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne jest art. 28 ust. 1 – 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 121 z późn. zm.), dalej także jako u.s.u.s. Przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do umorzeń między innymi składek na ubezpieczenie zdrowotne (art. 32 u.s.u.s.).

Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a, przewidującego wyjątek od zasady, polegający na tym, że pomimo braku całkowitej nieściągalności składek możliwe jest umorzenie składek w uzasadnionych przypadkach.

Według art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

5) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

6) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

7) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyjątek od zasady, że umorzeniu podlegają należności z tytułu składek tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności dotyczy składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. Wówczas należności mogą być umarzane w uzasadnionych przypadkach (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). W ustawie nie określono bliżej uzasadnionych przypadków w rozumieniu art. 28 ust. 3a u.s.u.s., jednak ustawodawca korzystając z konstrukcji upoważnienia ustawowego zobowiązał właściwego ministra do określenia w rozporządzeniu, w ramach szczegółowych zasad umarzania składek, także przesłanek uzasadniających umorzenie. Korzystając z tego upoważnienia Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określił w drodze rozporządzenia szczegółowe zasady umarzania składek, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. I tak, zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003, Nr 141, poz. 1365, dalej jako rozporządzenie), Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1/ gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2/ poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3/ przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Treść § 3 ust. 1 rozporządzenia wskazuje, że takie uzasadnione przypadki dające podstawę do umarzania składek zachodzą wówczas, kiedy zobowiązany ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. We wskazanym przepisie przykładowo wymieniono takie sytuacje, o których mowa wyżej, w tym przypadek gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Jednak użycie sformułowania w "szczególności" wskazuje, że nie jest to zamknięty katalog sytuacji, które można uznać za spełniające przesłankę umorzenia składek opisaną w § 3 ust. 1 rozporządzenia in principio, a przechodząc na grunt ogólnego sformułowania z art. 28 ust. 3a ustawy - przesłankę uzasadnionego przypadku.

Decyzja w przedmiocie umorzenia jest decyzją uznaniową, co oznacza, że także w przypadku stwierdzenia zaistnienia przesłanek umorzenia organ może, lecz nie musi umorzyć zaległości. W takiej jednak sytuacji odmowa umorzenia należności musi być należycie uzasadniona. Nie wystarczy zatem powołanie się na uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie umorzenia i ogólnie pojęty interes społeczny wszystkich ubezpieczonych oraz obowiązek egzekwowania przez ZUS należności publicznoprawnych. W tej sytuacji konieczne jest zestawienie indywidualnego interesu ubezpieczonego domagającego się umorzenia należności oraz interesu publicznego i wykazania w konkretnej sytuacji zaistniałej w rozpoznawanej sprawie prymatu tego drugiego interesu w stopniu uzasadniającym odstąpienie od zastosowania ulgi wobec osoby spełniającej przesłanki umorzenia, a więc znajdującej się w wyjątkowo trudnej sytuacji życiowej (por. wyrok WSA Poznań z dnia 27 maja 2014 r. sygn. akt III SA/Po 1766/13, Legalis nr 978381).

Nawet ustalenie, że zachodzą przesłanki umorzenia opisane we wskazanych przepisach, nie zobowiązuje Zakładu do umorzenia zaległości. Organ ma wówczas możliwość wyboru rozstrzygnięcia pozytywnego lub negatywnego dla wnioskodawcy.

Podkreślić jednak należy, że wybór taki nie może być dowolny. Wynikać musi z wszechstronnego oraz wnikliwego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, przy prawidłowo dokonanych ustaleniach faktycznych.

Sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona w tym znaczeniu, że obejmuje zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem. Sąd nie ocenia natomiast wydanej decyzji z punktu widzenia jej celowości czy słuszności. Zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267), dalej: k.p.a., w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Realizacji wyrażonej tym przepisem zasady prawdy obiektywnej służy przepis art. 77 § 1 k.p.a. stanowiący, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Wyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego polega zaś na takim ustosunkowaniu się do każdego ze zgromadzonych w sprawie dowodów z uwzględnieniem wzajemnych powiązań między nimi, aby uzyskać jednoznaczność ustaleń faktycznych i prawnych. Ocena materiału dowodowego następuje natomiast zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, określoną w art. 80 k.p.a. Decyzja powinna również spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W przypadku decyzji uznaniowych, uzasadnienie ma szczególne znaczenie dla oceny prawidłowości rozstrzygnięcia. Szczególnie negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności powinno zawierać precyzyjne uzasadnienie faktyczne i prawne, wskazujące, że wszystkie okoliczności sprawy zostały szczegółowo rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją.

Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację materialną strony istnieje wówczas, gdy wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych. Dla ustalenia sytuacji bytowej zobowiązanego istotne jest przede wszystkim ustalenie jego dochodów i wydatków, a także relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego. Obowiązkiem organu wydającego orzeczenie, jest więc ustalenie rzeczywistej sytuacji materialnej i życiowej strony oraz wyjaśnienie czy w sytuacji osoby, która złożyła wniosek o umorzenie należności składkowych nie występuje ważny interes umożliwiający umorzenie tych należności, który powinien być wyjaśniony przy uwzględnieniu możliwości płatniczych wnioskodawcy i stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Niezbędne jest zatem wyjaśnienie jak również odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji osobistej oraz majątkowej wnioskodawcy ze szczególnym uwzględnieniem jego możliwości płatniczych, a następnie odniesienie takiego stanu faktycznego do wysokości zadłużenia względem organu (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 12 lutego 2015 r. III SA/Lu 777/14, powołane wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W niniejszej sprawie kontrolą sądu objęte zostało postępowanie, w którym Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że nie ma podstawy do umorzenia składek, ponieważ nie zachodzi całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., a także że nie zachodzi przesłanka umorzenia składek określona w art. 28 ust 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego. Co do tego drugiego ustalenia Zakład Ubezpieczeń stwierdził, że wprawdzie sytuacja materialna skarżącego wskazuje na brak możliwości spłaty zadłużenia jednorazowo, jednak spłata należności może następować w ramach systematycznych dobrowolnych wpłat, w wysokości uzależnionej od sytuacji finansowej dłużnika.

Badając przesłanki umorzenia w obszarze całkowitej nieściągalności składek (art. 28 ust. 3 u.s.u.s.) zdaniem Sądu, organ nie rozważył jakie znaczenie w sytuacji majątkowej i życiowej skarżącego ma wysokość zadłużenia wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu odsetek, w kontekście przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., czyli gdy jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Organ w tym zakresie ograniczył się do lakonicznego stwierdzenia, że jest prowadzona egzekucja, przy czym nie wskazał jaki jest jej stan lub przebieg w kontekście ściągalności, ani nie uzasadnił swojego stanowiska w odniesieniu do wymienionej przesłanki.

Krytycznie należy też odnieść się do oceny braku przesłanki umorzenia wynikającej z art. 28 ust. 3 pkt 2 u.s.u.s., w kontekście przyznanych przez organ okoliczności złożenia przez ZUS wniosku o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego. Zakład wyjaśnił w tym zakresie, że powyższe nie stanowi przesłanki umorzenia w niniejszej sprawie, z uwagi na odrzucenie przez sąd tego wniosku, przyznając jednocześnie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że powodem odrzucenia przez sąd wniosku o ogłoszenie upadłości, było niewpłacenie przez wierzyciela, którym był ZUS - zaliczki na poczet kosztów postępowania. Stosownie do art. 28 ust. 3 pkt 2 u.s.u.s., przesłanką całkowitej nieściągalności jest oddalenie wniosku o upadłość, a nie jego odrzucenie, nie mniej zainicjowanie postępowania przez wierzyciela, a następnie zaniechanie opłacenia zaliczki, które w istocie uniemożliwiło merytoryczne rozpoznanie wniosku na przykład poprzez jego oddalenie, w ocenie Sądu jest działaniem naruszającym prowadzenie postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.).

Zakład nie uzasadnił też w przekonujący i logiczny sposób swojego stanowiska w kontekście przesłanki umorzenia należności określonej w art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Przepis ten pozwala na umorzenie należności z tytułu składek jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację zdrowotną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego, w szczególności pozbawiłoby go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb. Uzasadniając swoje stanowisko w tym zakresie organ wprawdzie przeprowadził analizę dochodów za poszczególne lata (2013, 2014 i pierwsza połowa roku 2015), uwzględniając przy tym ponoszone przez zobowiązanego wydatki związane ze stałymi miesięcznymi opłatami, jednak w opinii Sądu mankamentem postępowania organu jest to, że dysponując danymi o wysokości przychodów i strat za rok 2013 i 2014, a za pierwsze półrocze 2015 r. nawet w rozbiciu za poszczególne miesiące, Zakład w rzeczywistości zaniechał ich zestawienia z wysokością zadłużenia, w kontekście możliwości płatniczych zobowiązanego. Innymi słowy organ nie ocenił, czy w ogóle możliwa byłaby spłata częściowa w miarę posiadanych środków, a nawet jak sugeruje organ w decyzji ratalna spłata zobowiązania i czy wpływałaby ona na możliwość zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych skarżącego, w kontekście ustalonych przez organ wartości osiąganych przez niego dochodów oraz poniesionej straty – w zestawieniu z kwotą zadłużenia. W sytuacji odmowy umorzenia należności, na organie spoczywa obowiązek przekonania strony, że z danego źródła przychodu, w konkretnym okresie, strona uzyskała lub ma możliwość uzyskania środków pozwalających na realną spłatę zadłużenia. Należy przy tym zaznaczyć, że niemożność uiszczenia zaległych składek, a w szczególności trudna sytuacja materialna podmiotu ubiegającego się o ich umorzenie, winna być oceniana na dzień wydania przez ZUS decyzji ostatecznej (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 13 października 2015 r. sygn. akt I SA/Rz 882/15).

Organ nie wskazał, czy i jaka kwota pozostaje miesięcznie skarżącemu po zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych, która to kwota mogłaby być przeznaczona na choćby ratalną spłatę zadłużenia, przy uwzględnieniu stosunkowo wysokiej kwoty zobowiązania. Nie wiadomo więc czy i na jakiej podstawie organ przyjął, że spłata zadłużenia jest możliwa jednorazowo czy nawet w dłuższym okresie, bez pozbawienia zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W takich okolicznościach dotyczących ustaleń faktycznych dokonanych przez organ oraz dotyczących treści uzasadnienia decyzji nie można zaakceptować przedstawionego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniosku, że opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawia zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Postępowanie przeprowadzone zostało zatem z naruszeniem reguł proceduralnych określonych w art. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i 80 k.p.a., a także wymogów określonych dla uzasadnienia decyzji w art. art. 107 § 3 k.p.a. Naruszenie wymienionych przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skoro doprowadziło do ustalenia, że brak jest przesłanki odmowy umorzenia składek, bez potrzeby analizy sprawy w ramach kompetencji organu wynikających z uznaniowości decyzji o umorzeniu. Dopiero przeprowadzona na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego analiza sytuacji materialnej zobowiązanego, uwzględniająca zarówno wysokość dochodu, jak i stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez ryzyka niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny, służy wydaniu prawidłowego rozstrzygnięcia.

Ponownie rozpoznając sprawę, Zakład, ustalając istnienie lub brak przesłanek umorzenia składek, powinien rozpatrzyć wszystkie okoliczności sprawy wynikające z twierdzeń skarżącego oraz przeprowadzonych dowodów, uwzględniając powyższe uwagi i wskazania. Ustalenie istnienia lub braku przesłanek umorzenia powinno być logicznym wynikiem dokonanych ustaleń faktycznych, w tym uzyskiwanych przez skarżącego realnych dochodów. Jeżeli okoliczności faktyczne sprawy dotyczące kwestii istotnych dla oceny stanu majątkowego oraz zdolności skarżącego do opłacenia składek bez pozbawienia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, nadal będą wskazywać na jego trudną sytuację majątkową, organ powinien albo przekonująco uzasadnić, że mimo wszystko skarżący jest w stanie spłacać należności, choćby ratalnie, bez pozbawienia się możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, albo powinien – ustalając, że istnieje konieczna przesłanka pozwalająca na umorzenie składek - podjąć decyzję o umorzeniu albo o odmowie umorzenia składek działając (dopiero w takiej sytuacji) w ramach uznania administracyjnego, przekonująco uzasadniając sposób rozstrzygnięcia.

Kontrolując zaskarżoną decyzję w zakresie wynikającym z art. 134 p.p.s.a., Sąd zauważa również, iż dokonując rozstrzygnięcia o charakterze merytoryczno-reformacyjnym, w sentencji organ zawarł sformułowanie o umorzeniu postępowania "odwoławczego", co było oczywiście nieprawidłowe z uwagi na rozstrzygnięcie sprawy w postępowaniu odwoławczym. Wymieniony defekt wprawdzie wykazuje znamiona oczywistej pomyłki, w rozumieniu art. 113 k.p.a., nie mniej wymaga zwrócenia uwagi wobec tego, że dotychczas nie została ona przez organ sprostowana.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a.