Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 929/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-09-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Dnia 17 września 2013 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Stahl /spr./ sędzia del. WSA Jerzy Siegień sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Protokolant starszy sekretarz sądowy Mariusz Szufnara po rozpoznaniu w dniu 17 września 2013 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 25 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Gd 878/11 w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] października 2011 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 25 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Gd 878/11 po rozpoznaniu sprawy ze skargi T. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] października 2011 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej, uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2011 r., nr [...].

W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że decyzją z dnia [...] maja 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania T. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lipca 2010 r. Wskutek skargi strony, obie decyzje zostały poddane kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, który je uchylił wyrokiem z dnia 5 stycznia 2011 r. w sprawie sygn. akt II SA/Gd 704/10, uznając, że organ nie przeprowadził w wystarczającym zakresie postępowania dowodowego w celu stwierdzenia, czy w przedmiotowej sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Sąd podkreślił konieczność uwzględnienia przy ocenie charakteru deportacji wieku skarżącego, który był wówczas 10 – letnim dzieckiem, obowiązku ciągłego świadczenia pracy bez możliwości odwiedzin rodzinnego domu i miejscowości, używania języka niemieckiego i stosowania przemocy fizycznej.

W wyniku ponownego rozpoznania sprawy decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ stanął na stanowisku, że strona nie została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Niezbędnym bowiem warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z deportacją (wywiezieniem). Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organ ustalił, że T. K. od czerwca 1940 r. do września 1944 r. pracował przymusowo w niemieckim gospodarstwie rolnym, znajdującym się we wsi C., gm. C., należącym do M.R. w charakterze robotnika rolnego. Wieś C. jest odległa od K. - rodzinnej wsi strony – o około 2 km. Ponadto, z relacji strony wynika, że w czasie wykonywania pracy mieszkała w gospodarstwie niemieckiego pracodawcy. Organ wskazał, że zmiana miejsca zamieszkania nie została odnotowana przez stronę w Ankiecie Biura Dowodów Osobistych i Karcie Osobowej, dokumentach sporządzonych w latach 50-tych w celach ewidencyjnych.

Organ stanął na stanowisku, że praca przymusowa wykonywana w miejscu stałego miejsca zamieszkania lub w jego pobliżu, nawet jeżeli wiązała się z zamieszkaniem w miejscu jej wykonywania, co było charakterystyczne dla pracy w rolnictwie, nie może być uznana za pracę połączoną z wywiezieniem (deportacją). Nie negując ciężkiej sytuacji strony, która jako dziecko została zmuszona do pracy przymusowej organ stwierdził, że nie można jednak uznać, że strona została deportowana (wywieziona) do pracy w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym, gdyż praca była wykonywana w pobliżu stałego miejsca zamieszkania (w odległości około 2 km), w otoczeniu znanym geograficznie i kulturowo.

W wyniku ponownego rozpoznania sprawy, po rozpatrzeniu wniosku T. K., Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] października 2011 r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] sierpnia 2011 r. Organ stwierdził, że badając uprawnienie strony do uzyskania uprawnienia do świadczenia pieniężnego ocenił charakter deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Organ stwierdził, że strona została wprawdzie zmuszona do opuszczenia rodzinnej miejscowości, jednak skierowano ją do pracy w pobliskiej miejscowości. Ponadto wnioskodawcy nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji: zmiana warunków klimatycznych czy społecznych, bariera językowa. Organ ustalił, w oparciu o zeznania świadków, wyjaśnienia T. K. oraz dokumenty z Archiwum Państwowego, że T. K. w czasie wojny został skierowany do wykonywania pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym znajdującym się pod zarządem niemieckim, tj. rodziny niemieckiej o nazwisku R.. T.K. zajmował się tam opieką nad zwierzętami gospodarskimi (wypasem zwierząt, karmieniem drobiu) oraz wykonywał prace porządkowe w obejściu. Nie otrzymywał wynagrodzenia. Niemka zapewniała mu jedynie wyżywienie i ubranie, głównie po swoich córkach. Organ ustalając, że T. K. nie odwiedzał domu rodzinnego z powodu braku zezwolenia pracodawczyni, a członkowie rodziny nie byli w stanie go odwiedzać, poddał w wątpliwość wiarygodność oświadczenia, że matka wnioskodawcy nie odwiedzała go ze względu na konieczność pracy na utrzymanie rodziny. Taki stan wydał się organowi mało wiarygodny ze względu na odległość dzielącą obie miejscowości. T. K. stwierdził, iż otrzymywał przepustki od pracodawczyni na cały dzień w celu wykonywania pracy poza miejscem pobytu (np. zbiór grzybów w lesie). Skoro zatem strona mogła poruszać się po obszarze lasu kampinoskiego, to istniała także sposobność odwiedzania położonej przy lesie miejscowości K. T. K. potwierdził swoje kontakty ze świadkami: Z. B. i S. P. pracującymi w miejscowości C. Natomiast w przypadku A.S., Z.K. i A. H. S. strona oświadczyła, iż kontakty dotyczyły tylko okresu przed skierowaniem do pracy do państwa R. Organ podkreślił, że świadkowie Z. K. i A.S. stwierdzili, iż odległość od domu rodzinnego strony do miejsca pracy wynosiła nie 4, lecz około 3 km.

Skargę na powyższą decyzję wywiódł T. K., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji. Skarżący zarzucił wybiorcze uwzględnianie przez organ zgromadzonych dokumentów, w tym zeznań świadków. Wyjaśnił również, że przepustki, w ramach których opuszczał gospodarstwo, służyły zbieraniu grzybów w pobliskich lasach. Odbywało się to w grupach, zawsze pod nadzorem jakiegoś Niemca. Pracodawczyni bowiem pomimo tego, że nie szanowała Polaków, to jednak nie pozwoliła dziecka wysłać samego do lasu. Wobec powyższego wykorzystanie tych przepustek jako okazji do odwiedzenia rodzinnej miejscowości było niemożliwe. Nadto, matka skarżącego nie miała faktycznie możliwości odwiedzenia go w gospodarstwie, w którym przymusowo pracował, albowiem opiekowała się jego starszą, 18-letnią, siostrą, całkowicie niezdolną do samodzielnej egzystencji z powodu ciężkiej choroby i upośledzenia, wymagającej nieustannej obecności i pomocy innej osoby. Skarżący podkreślił, że wyroki sądów administracyjnych przywoływane przez organ administracji na poparcie prezentowanego stanowiska odnosiły się do osób dorosłych, a nie do dziecka, jak było w przypadku skarżącego, czego organ nie zauważył. Skarżący nadto zwrócił uwagę, że nie zapoznał się z dodatkowymi dokumentami zgromadzonymi w sprawie, a mianowicie z dokumentami z Fundacji "Polsko – Niemieckie Pojednanie" oraz z Urzędu Miasta w Gdyni.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację sformułowaną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutu braku zapoznania się z dokumentami złożonymi w sprawie organ wyjaśnił, że dokumenty z Fundacji "Polsko – Niemieckie Pojednanie" zostały przesłane na adres Urzędu przez samego skarżącego przy wniosku z dnia [...] marca 2010 r. Natomiast z treścią ankiety i karty osobowej z lat 50-tych przesłanych przez Urząd Miejski w Gdyni skarżący został zapoznany w trakcie przesłuchania w dniu [...] października 2011 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku stwierdził, że wydane w sprawie decyzje naruszają prawo.

Jak podkreślił Sąd, materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), która określa między innymi przesłanki nabycia uprawnienia do określonego w niej świadczenia pieniężnego. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 tej ustawy, świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Przez represję, zgodnie z art. 2 pkt 2 w brzmieniu obowiązującym w dacie rozstrzygnięcia, należy rozumieć deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945 bądź b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Obecne brzmienie art. 2 pkt 2 ustawy zostało wprowadzone ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach do pracy przymusowej przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2011 r., Nr 72, poz. 380), której przepisy weszły w życie w dniu 20 kwietnia 2011 r. Konieczność zmiany treści przepisu art. 2 pkt 2 ustawy została wywołana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 r.), w którym stwierdzono, iż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one również poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, najczęściej nieprzyjaznym środowisku. Trybunał wskazał, iż w języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt, zesłanie" (Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1988, t. 1, s. 328; Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1978 r., s. 145 – "zesłanie skazanego, zwłaszcza do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt"). Pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, iż nie ma zastrzeżeń co do samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, wskazano m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi.

Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, iż ustawową przesłanką przyznania świadczenia pieniężnego, w świetle przepisów analizowanej ustawy, jest stwierdzenie faktu "deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej".

W ukształtowanym pod wpływem powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego orzecznictwie sądowoadministracyjnym "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumiana jest nie jako sama zmiana miejsca pobytu, ale powiązana z egzystencją w znacznym oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania i w izolacji od dotychczasowego środowiska, w trudnych warunkach bytowych, klimatycznych. Stan deportacji wiąże się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. Przy tym wykonywanie pracy przymusowej nawet w miejscowości położonej w niewielkiej, bo kilku, czy kilkunastokilometrowej odległości od miejsca zamieszkania, nie przesądza jeszcze o braku przesłanki deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy.

Podzielając tak ukształtowane orzecznictwo sądów administracyjnych Sąd doszedł do przekonania, iż w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji organy administracji nie poczyniły wystarczających ustaleń dotyczących stwierdzenia faktu deportacji (wywiezienia) T. K. do pracy przymusowej, w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r., nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., przez co dopuściły się naruszenia przepisu prawa materialnego, stanowiącego o istocie rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone z naruszeniem w sposób istotny ogólnych zasad postępowania administracyjnego, co w konsekwencji doprowadziło do wydania decyzji w oparciu o niepełny i nieoceniony należycie materiał dowodowy. Dopuszczając się wskazanych uchybień w zakresie ustaleń faktycznych organ administracji naruszył również normę art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym, w myśl której ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Zaskarżone rozstrzygnięcia podjęte zostały bowiem w następstwie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 5 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Gd 704/10, w którym Sąd uchylając wcześniejsze decyzje odmawiające przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej sformułował wskazania w zakresie ustaleń faktycznych koniecznych do poczynienia przed rozstrzygnięciem sprawy. Sąd podkreślił konieczność uwzględnienia przy ocenie charakteru deportacji wieku skarżącego, który był wówczas 10 – letnim dzieckiem, obowiązku ciągłego świadczenia pracy bez możliwości odwiedzin rodzinnego domu i miejscowości, używania języka niemieckiego i stosowania przemocy fizycznej.

Jak zauważył Sąd, z uzasadnień zaskarżonych decyzji nie wynika, aby organ administracji poczynił wyczerpujące ustalenia w kierunku wytyczonym przez Sąd w wyroku z dnia 5 stycznia 2011 r. Organ poprzestał zasadniczo na ustaleniu, że niewielka odległość dzieląca miejsce wykonywania pracy przymusowej od miejsca dotychczasowego zamieszkania w domu rodzinnym przesądza o niemożliwości zakwalifikowaniu takiej represji jako deportacji. Szczególnie w uzasadnieniu decyzji wydanej w następstwie wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy organ sformułował wnioski nieznajdujące oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym. Ciężarem odpowiedzialności za brak kontaktów z rodziną i znanym otoczeniem organ obciążył skarżącego, który nie wykorzystywał udzielanych mu przepustek na wyjście do lasu i przy okazji nie odwiedzał rodziny. Również negatywnym skutkiem braku odwiedzin skarżącego przez matkę w miejscu świadczenia przez niego pracy obarczył skarżącego, który nie miał na to żadnego wpływu. W kontekście powyższego organ nie wyjaśnił jednak, czy takie zachowanie matki skarżącego nie było wynikiem przeszkód stawianych przez właścicielkę gospodarstwa. Organ nie ustalił, czy właścicielka gospodarstwa była niechętna bądź w ogóle przeciwna takim odwiedzinom, czy generalnie utrzymywaniu kontaktów z dotychczasowym środowiskiem i rodziną. Z okoliczności faktycznych ujawnionych w toku postępowania wynika, że niektóre z nich mogą mieć istotne znaczenie dla oceny stopnia dolegliwości przymusowej zmiany miejsca pobytu małoletniego wówczas skarżącego. Organ administracji nie podjął jednakże próby ustalenia, w jakim języku skarżący porozumiewał się z niemiecką właścicielką gospodarstwa i czy na gospodarstwie pracowały inne jeszcze osoby narodowości polskiej, w szczególności zbliżone wiekiem do skarżącego. Innymi słowy, organ nie ustalił, jak dalece głęboka była utrata więzi z otoczeniem i rodziną skutkiem wywiezienia skarżącego do innej miejscowości i czy uzasadnia ona przyjęcie "deportacji" w przedstawionym wyżej rozumieniu. Podkreślić należy, że w warunkach konkretnej sprawy nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie – zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji. Konieczne jest także ustalenie, czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną były adekwatne do jej wieku. Zdarzało się bowiem, że małe dzieci (jak to miało miejsce w przypadku skarżącego, który miał 10 lat) musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Takie ustalenie skutkowałoby oceną deportacji jako przybierającej szczególnie dotkliwą formę.

W tej sytuacji, w ocenie Sądu I instancji, organ administracji nie poczynił ustaleń, które uprawniałyby do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, czym naruszył w sposób istotny przepisy postępowania – art. 7 i art. 77 k.p.a. Jednocześnie w sposób dowolny, z naruszeniem normy wynikającej z art. 80 k.p.a., dokonał oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego. W konsekwencji kontrolowane decyzje uznać należało za przedwczesne, w świetle braku ustalenia istotnych dla sprawy okoliczności.

Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił obie wydane w sprawie decyzje.

W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego wyroku Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, reprezentowany przez radcę prawnego, podniósł następujące zarzuty:

I. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że represje doznane przez stronę postępowania stanowią represje w myśl wskazanego przepisu materialnego, podczas gdy strona doznała innego rodzaju represji niż określonych przez ustawodawcę w powoływanej ustawie;

II. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, to jest:

1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone, co skutkowało uwzględnieniem zamiast oddaleniem skargi, a w konsekwencji uchyleniem obu decyzji organu administracji w przedmiotowej sprawie, pomimo iż organ zebrał i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny do załatwienia sprawy;

2) art. 3 § 1 w zw. z art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez błędne przyjęcie, że organ nie w pełni zrealizował wytyczne zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku (sygn. akt II SA/Gd 704/10), podczas gdy organ zrealizował wytyczne zawarte w tym wyroku zgodnie ze wskazaną ocena prawną Sądu oraz poprzez przyjęcie, że organ nie zastosował się do oceny prawnej zawartej w wyroku Sądu, podczas gdy organ uwzględnił ocenę prawną Sądu w wydanym przez siebie rozstrzygnięciu.

Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną T. K. wniósł o oddalenie tej skargi i zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania sądowego oraz poniesionych wydatków związanych ze sprawą, a przedstawionych organowi pismem z dnia 10 lutego 2012 r.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, która w niniejszej sprawie nie zachodzi (art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.).

Wniesiona w niniejszej sprawie skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach. Nie zasługiwał przede wszystkim na uwzględnienie zarzut naruszenia przepisu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 marca 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), który autor skargi kasacyjnej upatruje w błędnej jego wykładni polegającej na przyjęciu, że doznane przez skarżącego represje uprawniają skarżącego do uzyskania świadczenia pieniężnego określonego powyższą ustawą.

Stosownie do powołanego przepisu, w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Przepis ten, jak prawidłowo zaznaczył Sąd I instancji, był przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., K 49/07. Dokonana w tym orzeczeniu ocena zgodności z Konstytucją powołanego przepisu determinować musiała proces jego wykładni dokonywanej w niniejszej sprawie przez Sąd I instancji. Uwzględnić zatem należało, że uznając przepis ten za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał zanegował kryterium geograficzne jako przesłankę do oceny treści wyrażenia "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej", wskazując jedynie na zakres dolegliwości represji w sytuacji, gdy wywiezienie oznaczało zerwanie dotychczasowych więzi, jakie osoba deportowana miała z rodziną czy środowiskiem, co siłą rzeczy musiało mieć miejsce w sytuacji pewnego oddalenia obu miejsc, uniemożliwiającego bieżące utrzymanie tych więzi, a ponadto utratę więzi z rodziną, co musiało mieć szczególnie znaczenie w przypadku małoletniego dziecka.

Takie rozumienie powyższego przepisu miało bezpośredni wpływ na dokonaną kwalifikację ustalonych w kontrolowanym przez Sąd pierwszej instancji postępowaniu, faktów. Warunkowało też sposób i zakres dokonywania ustaleń faktycznych w niniejszej sprawie, na co wcześniej zwrócił już uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wiążącym w tej sprawie organ wyroku z dnia 5 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Gd 704/10. Podkreślono wówczas konieczność dokonania oceny przy uwzględnieniu wieku skarżącego w momencie deportacji, obowiązku ciągłego świadczenia pracy, używania języka niemieckiego, stosowania wobec niego przemocy oraz braku możliwości odwiedzin domu rodzinnego. W konsekwencji, należy zaakceptować przyjętą przez Sąd I instancji wykładnię art. 2 pkt 2 powołanej ustawy, akcentującą znaczenie wyrazów "deportacja (wywiezienie)" oraz "w celu pracy przymusowej". Koncentrując się na najistotniejszych, z punktu widzenia interpretacji powyższych fragmentów przepisów, zagadnieniach Sąd przyjął znaczenie deportacji w celu pracy przymusowej oraz wyrwania z dotychczasowego środowiska, na które wskazał Trybunał Konstytucyjny.

W świetle powyższego nie można zgodzić się z autorem skargi kasacyjnej o naruszeniu przez Sąd I instancji przepisów postępowania. Dla oceny podniesionych w tej podstawie zarzutów skargi kasacyjnej konieczne jest podkreślenie, że sprawa z wniosku T. K. o przyznanie uprawnienia do powyższego świadczenia pieniężnego była już przedmiotem kontroli przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gdańsku. Wyrok tego Sądu z dnia 5 stycznia 2011 r. uchylający oba wydane w sprawie orzeczenia, zgodnie z art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wiązał organ w zakresie oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania. Stwierdzić zatem należy, że Sąd I instancji orzekając w niniejszej sprawie właściwie ocenił, że organy ponownie rozpatrując wniosek T. K. nie zastosowały się w pełni do wytycznych zawartych w wyroku. Zasadnie Sąd uznał, że podejmowane przez organ działania celem uzupełnienia postępowania dowodowego nastąpiły z uchybieniem przepisów postępowania, w tym art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Nie zebrano bowiem pełnego materiału dowodowego pozwalającego na dokonanie wszechstronnej oceny okoliczności sprawy w świetle przedstawionej wykładni przepisu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Podkreślenia wymaga, że niezbędnym dla dokonania oceny złożonego wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej, z uwagi na ówczesny wiek skarżącego (10 lat) było ustalenie, jak duży był niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, jak bardzo utrudniony był kontakt z rodziną, przy uwzględnieniu przyczyn obiektywnych. W tej sytuacji zarzuty naruszenia przepisów postępowania należało uznać za nieuzasadnione.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.