Postanowienie WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 172/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2011-07-11 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Odmówiono przyznania prawa pomocy

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Daria Sachanbińska po rozpoznaniu w dniu 11 lipca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku S. H. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi S. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...], nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi S. H. wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...] nr [...], w przedmiocie zasiłku celowego.

W dniu 14 czerwca 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę S. H., a skarżąca pismem z dnia 14 czerwca 2011 r. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy i doręczenie odpisu zapadłego wyroku wraz z uzasadnieniem.

Pismem z dnia 30 czerwca 2011 r. Sąd zobowiązał S. H. do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu, w terminie 7 dni, pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Jednocześnie, uwzględniając zasadę ekonomii procesowej i prawa strony do szybkiego rozpoznania sprawy, a także uwzględniając okoliczność, że Sąd posiadał już wiedzę na temat treści składanych przez wnioskodawczynię oświadczeń w innych, toczących się przed tut. Sądem sprawach, wezwano S. H. do przedłożenia dodatkowych wyjaśnień i złożenia stosownych dokumentów. Wezwano zatem skarżącą do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy przez przedłożenie: deklaracji podatkowej za 2010 r. członków gospodarstwa domowego wnioskodawczyni wraz z potwierdzeniem ich złożenia we właściwym urzędzie skarbowym, a także wyciągów z rachunków bankowych członków gospodarstwa domowego skarżącej za miesiące kwiecień, maj i czerwiec 2011 r., w przypadku posiadania takich rachunków. Zobowiązano także skarżącą do oświadczenia: czy wnioskodawczyni i P. H. posiadają rozdzielność majątkową, orzeczoną separację, bądź rozwód, a także czy w/w jest zameldowany pod tym samym adresem, co wnioskodawczyni, a ponadto: czy wnioskodawczyni uzyskuje dodatkową pomoc od osób trzecich i instytucji, wraz z podaniem rodzaju uzyskiwanej pomocy, a w przypadku pomocy finansowej – jej wysokość, a także udokumentowanie powyższego przez np. przedłożenie odpisu umowy pożyczki. Zażądano przesłania dowodu potwierdzającego odbycie przez P. H. leczenia stwardnienia rozsianego z uwzględnieniem kosztów tego leczenia. O przekazaniu części sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości w K. w wysokości 60.000 zł na leczenie męża, wnioskodawczyni oświadczyła bowiem m.in. w sprawie 334/10. Zażądano także przesłania dowodu otrzymania przez rodzeństwo P. H. pieniędzy z podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości rolnej z zabudowaniami o powierzchni 17,26 ha w K., dokonanej w 2009 r. przez P. H. za cenę 360.000 zł, na podstawie aktu notarialnego Repertorium A numer [...], podpisanego w dniu 1 lipca 2008 r. O przekazaniu pieniędzy rodzeństwu skarżąca oświadczyła natomiast w związku ze złożonym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy m.in. w sprawie II SA/Op 333/10, II SA/Op 337/10, II SA/Op 403/10, II SA/Op 405/10. Sąd wezwał także skarżącą do wyjaśnienia, dlaczego skarżąca nie wykazała w formularzu wniosku nieruchomości rolnej wykazywanej m.in. w sprawie II SA/Op 528/10, II SA/Op 686/10, a w przypadku sprzedaży tej nieruchomości, zażądał wskazania uzyskanej z tego tytułu kwoty i przedłożenia odpisu dokumentu potwierdzającego tę okoliczność. Skarżąca miała również wyjaśnić, czy posiada zaległości z tytułu opłat za czynsz i media lokalowe wraz z przedłożeniem dowodu potwierdzającym ewentualne zadłużenie, a także przedłożyć specyfikację ponoszonych wydatków na utrzymanie miesięczne siebie i członków rodziny.

Powyższe wezwanie zostało doręczone skarżącej osobiście w dniu 4 lipca 2011 r., o czym świadczy adnotacja na zwrotnym potwierdzeniu odbioru przesyłki pocztowej (k. 26 akt sądowych). S. H. doręczyła wypełniony formularz wniosku za pośrednictwem poczty, w dniu 4 lipca 2011 r. (data stempla pocztowego). Zwróciła się w nim o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu, a uzasadniając swoje żądanie stwierdziła, że bez uszczerbku dla siebie i dzieci nie jest w stanie opłacić adwokata, w celu sporządzenia skargi kasacyjnej. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i dochodach S. H. podała, że tworzy wspólne gospodarstwo domowe wraz z szesnastoletnią córką D. i dwudziestojednoletnim synem D.. Źródłem dochodów miesięcznych rodziny są: alimenty w wysokości 30 zł, zasiłek rodzinny w wysokości 91 zł i dodatek mieszkaniowy w wysokości 265,99 zł, uzyskiwany do miesiąca sierpnia 2011 r. (łączna wysokość dochodu: 386,90 zł). Skarżąca posiada mieszkanie o powierzchni 48,65 zł, za które opłaca czynsz w wysokości 449,02 zł; nie wykazała natomiast innych źródeł dochodu, ani składników majątkowych. Odnosząc się do wezwania w części dotyczącej uzupełnienia wniosku, skarżąca nie nadesłała żadnych dokumentów i podała, że: jej mąż P. H. nie jest obecnie zameldowany pod wspólnym adresem ze skarżącą, "nigdy nie będzie rozwodu"; nie uzyskuje pomocy; za czynsz, energię i gaz – nie posiada żadnych zaległości; nie ma obowiązku rozliczać się z dochodu, ponieważ wynosi on 0 zł, a 9 tys. wg zaświadczeń znajdujących się w aktach sądowych, to wyłącznie świadczenia męża z KRUS. Ponadto, P. H. nie ubiega się o prawo pomocy od 1991 r., według art. 6 pkt 14 ustawy nie wchodzi on w skład gospodarstwa domowego. Sprzedaż nieruchomości była dokonana w 2009 r. Skarżąca nie prowadzi rachunkowości domowej z uwagi na brak dochodów, poza świadczeniami wymienionymi we wniosku.

Do akt niniejszej sprawy zostały dołączone dokumenty przedłożone w sprawie I SA/Op 497/09, toczącej się przed tut. Sądem ze skargi S. H., a mianowicie: zaświadczenie Urzędu Skarbowego w N., z którego wynika, że małżonkowie S. i P. H. w 2008 r. oraz 2009 r. zostali opodatkowani łącznie i uzyskali dochód - odpowiednio - 9.107,95 zł i 9.066,72 zł. W aktach sprawy znajdują się również kserokopie pism skarżącej: z dnia 23 maja 2011 r., złożonego w sprawie II SA/Op 404/10; z dnia 4 sierpnia 2010 r. i z dnia 19 sierpnia 2010 r., złożonych w sprawie II SA/Op 337/10 - zawierające istotne informacje dla oceny jej sytuacji materialnej, a także kopie aktów notarialnych przedstawionych w sprawie II SA/Op 461/09.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności odnotować należy, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, a zatem wnioskowanym przez skarżącą, następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Powyższe wskazuje, że instytucja prawa pomocy posiada wyjątkowy charakter i jest stosowana jedynie w sytuacjach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, z których wynika, iż wnioskodawca nie posiada wystarczających możliwości finansowych pokrycia kosztów sądowych związanych z jego udziałem w sprawie. Natomiast ewentualne ich uiszczenie pociągnęłoby za sobą uszczerbek utrzymania koniecznego, przez który należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskodawcy w sposób uniemożliwiający zapewnienie minimum warunków socjalnych. Z tych względów na stronie ciąży obowiązek wykazania, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej zasady ponoszenia kosztów sądowych, co jednocześnie oznacza, że takie sytuacje powinny mieć miejsce jedynie wtedy, gdy zdobycie przez stronę środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe.

Realizacja obowiązku wykazania przez stronę swojej złej sytuacji materialnej polega m.in. na przedstawieniu niezbędnych informacji dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy w urzędowym formularzu wniosku, a także składaniu dodatkowych oświadczeń i dokumentów, w trybie tzw. postępowania wyjaśniającego, stosownie do art. 255 P.p.s.a.

Sytuacja taka miała miejsce w rozpoznawanej sprawie, bowiem pismem z dnia 30 czerwca 2011 r. wezwano skarżącą do nadesłania stosownych dokumentów i złożenia dodatkowych wyjaśnień. Dokumenty te, w myśl § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245), są dokumentami źródłowymi, które potwierdzają sytuację majątkową wnioskodawcy mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpis aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. Podkreślić należy, że zawarty w powołanym przepisie katalog dokumentów potwierdzających sytuację majątkową wnioskodawcy nie jest katalogiem zamkniętym, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "w szczególności". Dlatego też rozpoznający wniosek ma uprawnienie do żądania od wnioskodawcy również innych dokumentów, niewymienionych w omawianym przepisie, które jego zdaniem umożliwią pełną i rzetelną ocenę sytuacji materialnej osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Stąd też nie została uwzględniona argumentacja skarżącej, że nie mogła przekazać informacji na temat pomocy uzyskanej od osób trzecich z uwagi na zawieranie umów w formie ustnej. Ponadto skarżąca, nawet jeśli nie posiadała dokumentów potwierdzających zawarcie powyższych umów, mogła chociażby wskazać na zakres udzielonej pomocy. Powtórzyć jeszcze raz zatem wypada, że to właśnie na stronie, która ubiega się o prawo pomocy ciąży obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie jej takiego prawa. Natomiast, uchylając się od przedstawienia określonych dokumentów i oświadczeń na wezwanie sądu administracyjnego, strona powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 29 lipca 2009 r., sygn. akt II FZ 267/09, zamieszczone na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd nie jest przy tym zobligowany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy pełna ocena stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych, z uwagi na postawę wnioskodawczyni, nie jest możliwa.

W świetle powyżej powiedzianego należało stwierdzić, że S. H. nie stosując się do wezwania Sądu, nie wykazała, iż spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy w świetle art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Nie przedstawiła żądanych dokumentów, a tym samym nie potwierdziła złej sytuacji materialnej, na którą się powołuje. Przede wszystkim nie przedstawiła żadnych dokumentów, ani też nie złożyła bliższych wyjaśnień dotyczących sprzedaży przez jej męża nieruchomości rolnej za cenę 360.000 zł oraz rozdysponowania tej kwoty. Przy czym podkreślić należy, że Sąd nie kwestionuje wyraźnie akcentowanej przez skarżącą okoliczności, iż przedmiotowa nieruchomość stanowi majątek odrębny jej męża i że została zbyta ponad dwa lata temu. Wyjaśnienie bowiem kwestii związanej z rozdysponowaniem tak znacznej kwoty uzyskanej ze sprzedaży, miało istotne znaczenie dla oceny sytuacji materialnej wnioskodawczyni oraz jej rodziny, w szczególności w kontekście niewystępowania przez skarżącą o podwyższenie alimentów od męża z uwagi na jego niskie dochody (obecnie alimenty na dziecko wynoszą 30 zł). Zwrócić należy uwagę skarżącej, że w sytuacji gdy powołuje się na brak możliwości samodzielnego poniesienia kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 262/09, Lex nr 552223). Dopiero bowiem stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Nieujawnienie sytuacji majątkowej współmałżonka nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Natomiast rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich (por. postanowienie NSA z dnia 2 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 216/09, Lex nr 552212). Na mocy bowiem art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Z powyższych przyczyn równie istotne znaczenie miało wyjaśnienie w niniejszej sprawie wątpliwości związanych z powoływaną przez skarżącą okolicznością, iż nie prowadzi ze swoim mężem wspólnego gospodarstwa domowego. Powyższa okoliczność nie znalazła potwierdzenia w materiale dokumentacyjnym sprawy, gdyż - jak wynika z zaświadczenia Urzędu Skarbowego w N. - małżonkowie S. i P. H. w 2008 r. i w 2009 r. zostali opodatkowani wspólnie. Ponadto wnioskodawczyni, biorąc udział w sprzedaży nieruchomości położonej w K., jako pełnomocnik swojego męża, podała, że P. H. umów majątkowych małżeńskich nie zawierał. Również posiadana przez skarżącą wiedza na temat choroby męża, podziału majątku oraz fakt odbierania przez męża korespondencji do niej kierowanej wskazują na łączą ich relację o charakterze wspólnego gospodarstwa domowego. Z kolei, ustalenie rzeczywistego składu osób pozostających we wspólnym gospodarstwie ma bezpośrednie przełożenie na ustalenie sytuacji materialnej bliskich wnioskodawczyni. Poza powyższym odnotować należy, że wnioskodawczyni nie przedłożyła dokumentów potwierdzających leczenie męża oraz wysokości wydatków z tym związanych, zatem Sąd nie jest w stanie określić, w jakim zakresie powyższe wpływa na sytuację materialną rodziny, tzn. jakie są z tego tytułu obciążenia finansowe. W ocenie Sądu, nie sposób uznać, że wezwanie do przedłożenia jakichkolwiek dokumentów potwierdzających leczenie męża - w tym przykładowo dokumentacji medycznej, która jest dla pacjenta dostępna - nie jest możliwe do spełnienia. Ponadto skarżąca sama wskazuje, że uzyskiwane dochody z pomocy społecznej w kwocie 386,90 zł nie pokrywają kosztów utrzymania – nawet samego mieszkania, bowiem sam czynsz za mieszkanie wynosi 449,02 zł – nie wspominając już o innych wydatkach na utrzymanie członków gospodarstwa domowego. Jednocześnie jednak skarżąca podaje, że nie posiada zaległości z tytułu opłat za mieszkanie i nie udziela wyjaśnienia, w jakim zakresie uzyskuje pomoc od osób trzecich, ani w jaki sposób jest w stanie utrzymać swoją rodzinę przy tak niskich dochodach.

Zważyć także trzeba na informacje uzyskane przez Sąd z urzędu, w związku z toczącym się przed tut. Sądem postępowaniem wyjaśniającym w sprawie II SA/Op 404/10, że skarżąca posiada nieruchomości w R. stanowiące gospodarstwo rolne. Grunty te, na co wskazują dane wynikające z oświadczeń skarżącej, są dzierżawione nieodpłatnie do 2014 r. Wskazać zatem należy, że zgodnie z obowiązującym orzecznictwem "Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych skarżącego, np. na jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek" (patrz: teza II postanowienia Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04, publikowane "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – orzecznictwo" pod redakcją Bogusława Dautera, Oficyna a Wolters Kluwer business, Warszawa 2007, teza 137, s. 467). Trudno nie zauważyć, iż skarżąca z jednej strony podkreśla swoje ubóstwo, a jednocześnie z drugiej – nie podejmuje działań zmierzających do spożytkowania posiadanego majątku, przez np. podjęcie samodzielnej działalności z wykorzystaniem gospodarstwa rolnego, jego odpłatne wydzierżawienie, czy wynajęcie, bądź sprzedaż. Grunty w R. są bowiem dzierżawione nieodpłatnie, a skarżąca w piśmie z dnia 23 maja 2011 r. oświadczyła, że nie zamierza sprzedawać tej nieruchomości, ponieważ ma czworo dzieci, które w przyszłości będą się na niej budować. Podkreślić należy, że to od skarżącej zależy w jaki sposób wykorzystuje swój majątek nieruchomy i nie można wymagać, aby skutki jej decyzji w tym przedmiocie powodowały kredytowanie jej przez budżet państwa, w celu pokrycia kosztów postępowania.

Reasumując powyższe stwierdzić trzeba, że wnioskodawczyni nie wykazała, by nie była w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, czy też dla siebie i rodziny. Natomiast bierność skarżącej w zakresie wyjaśnienia powstałych w rozpoznawanej sprawie wątpliwości spowodowała brak możliwości pełnej i rzetelnej oceny sytuacji majątkowej jej rodziny. Jeszcze raz zatem podkreślić należy, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Dlatego też - jak trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 30 lipca 2009 r.(sygn. akt I FZ 171/09, Lex nr 552205) - strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd o zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane.

Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia