Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1282/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-11-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2004 nr 39 poz 353
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ewa Dzbeńska Sędziowie: sędzia NSA Jolanta Rajewska sędzia del. WSA Jacek Fronczyk (spr.) Protokolant asystent sędziego Maciej Kozłowski po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 marca 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 2083/09 w sprawie ze skargi K. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 25 marca 2010 r. o sygn. akt II SA/Wa 2083/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę K. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2009 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] września 2009 r. nr [...], odmawiającą przyznania K. J. renty rodzinnej w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wyjaśnił, że brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z przesłanek wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS podał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego po osobie zmarłej i w związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę.

Organ wskazał, iż w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, na skutek których ojciec wnioskodawcy nie nabył uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że zmarły w wieku [...] lat ojciec wnioskodawcy – T. J. posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 23 lata, 11 miesięcy i 10 dni, przy czym w dziesięcioleciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano jedynie 2 lata, 1 miesiąc i 13 dni tych okresów. Prezes ZUS podał, że od dnia [...] listopada 2000 r., tj. od dnia zaprzestania pobierania zasiłku dla bezrobotnych do dnia [...] lipca 2008 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy – ustalonej orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] września 2008 r. zaocznie po zgonie – T. J. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanym okresie nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ podkreślił przy tym, że przez szczególne okoliczności rozumie się zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego, stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.

Prezes ZUS podkreślił, że wnioskodawca jest osobą pełnoletnią i nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, a więc w obecnym stanie prawnym nie istnieje żadna przeszkoda w podjęciu przez niego zatrudnienia lub działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W myśl bowiem art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przeszkodą w podjęciu pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi jest taki wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może podjąć jeszcze zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność, a nie ogólna granica wieku osób uczących się lub studiujących. Organ wyjaśnił, iż przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie w myśl powołanego przepisu nie jest zatem pobieranie nauki, lecz wiek, który uniemożliwia w ogóle podjęcie pracy, tj. wiek poniżej 18 lat lub wiek emerytalny. W rozumieniu art. 83 cyt. ustawy, nauka nie jest zatem przesłanką uniemożliwiającą podjęcie pracy.

Prezes ZUS stwierdził, iż również uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i nie może być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 cyt. ustawy. Alkoholizm ojca wnioskodawcy nie może zatem stanowić usprawiedliwienia dla wykazanych przerw w ubezpieczeniu.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie K. J. wyraził swoje niezadowolenie z powyższej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Skarżący nie zgodził się ze stanowiskiem organu, iż alkoholizm jego ojca nie stanowił niedającej się usunąć przeszkody do kontynuowania przez niego zatrudnienia. Podkreślił, że zmarły ojciec znęcał się nad nim oraz nad jego matką, za co został skazany wyrokiem Sądu Rejonowego w Ł. Podniósł również, że rozpoczął studia dzienne na I roku [...] na Uniwersytecie [...]. Przy tym systemie nauki, a także z uwagi na problemy ze zdrowiem (w tym nękającą go depresję), ma bardzo ograniczone możliwości łączenia nauki z pracą. Do skargi załączył odpis wyroku Sądu Rejonowego w Ł. Wydział [...] Karny z dnia [...] czerwca 2000 r. o sygn. akt [...] oraz kopię protokołu z czynności przeprowadzonej przez komornika sądowego w dniu [...] czerwca 2003 r.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oceniając legalność zaskarżonej decyzji, uznał, że nie narusza ona prawa. Sąd stwierdził, iż stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie.

WSA w Warszawie podkreślił, że przedmiotowe świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach z FUS wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Sąd wskazał, że wnioskowana przez skarżącego renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, zatem organ obowiązany był w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca wnioskodawcy, a następnie przez samego wnioskodawcę.

Sąd I instancji stwierdził, iż z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zmarły w wieku [...] lat ojciec wnioskodawcy – T. J., nie nabył prawa do świadczenia ustawowego, albowiem w ostatnim 10-leciu, liczonym przed stwierdzeniem u niego przez Komisję Lekarską ZUS całkowitej niezdolności do pracy, tj. do dnia [...] lipca 2008 r., nie uzyskał 5 – letniego okresu składkowego i nieskładkowego zaliczanego do uprawnień emerytalno – rentowych. Wymieniony utracił zatrudnienie w 1999 r. z powodu nadużywania alkoholu. Mimo podejmowanych wysiłków przez jego rodzinę, nie podjął leczenia odwykowego, co doprowadziło do rozpadu jego związku małżeńskiego, bezdomności, a w dalszej konsekwencji do zgonu. We wskazanym okresie życia ubezpieczonego nie można zatem – w ocenie Sądu – doszukać się takich zdarzeń lub sytuacji, na które nie miał on wpływu, a które przeszkodziły mu w podejmowaniu zatrudnienia. Wręcz przeciwnie, nie podejmując leczenia uzależnienia alkoholowego, a takie warunki były mu stwarzane, dokonał świadomego wyboru dalszej drogi życiowej. Tym samym, nie można twierdzeniu Prezesa ZUS odmówić racji, iż przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. W świetle ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych choroba alkoholowa nie może być bowiem kwalifikowana jako spełniająca przesłankę ustawową "szczególnej okoliczności", w rozumieniu art. 83 ustawy emerytalnej.

Zdaniem WSA w Warszawie, organ prawidłowo wywiódł, iż w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie została spełniona także druga przesłanka, przewidziana w art. 83 cyt. ustawy, bowiem skarżący – w świetle tego przepisu – nie może być uznany za osobę, która nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Nie został on bowiem orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS uznany za całkowicie niezdolnego do pracy, gdyż orzeczono u niego jedynie umiarkowaną niepełnosprawność na okres do dnia [...] kwietnia 2010 r., a ponadto znajduje się w wieku umożliwiającym zatrudnienie. W ocenie Sądu I instancji, przez pojęcie wieku, jako przeszkody w podjęciu pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, uprawniającym w konsekwencji do świadczenia w drodze wyjątku, należy bowiem rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność (wiek poniżej 18 lat życia), a nie ogólną granicę wieku uczących się lub studiujących, w tym uprawniającą do renty rodzinnej na zasadach ustawowych. Okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie skutkuje, w kontekście unormowania tego przepisu, uprawnieniami dziecka do świadczenia w drodze wyjątku po ubezpieczonym rodzicu. Kryterium pobierania nauki w tym przepisie bowiem nie występuje, zatem kontynuowanie nauki nie jest tu okolicznością uniemożliwiającą podjęcie pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.

WSA w Warszawie podkreślił, że skarżący oraz jego matka znajdują się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej, jednak nie jest to wystarczające do przyznania świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Świadczenie to nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącego o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej, przewidzianej dla młodzieży uczącej się.

Uznając podniesione w skardze zarzuty za nieuzasadnione, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), oddalił skargę.

Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę kasacyjną złożył pełnomocnik K. J., wnosząc o jego zmianę w całości, poprzez przyznanie skarżącemu wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Wniósł również o zasądzenie kosztów świadczonej z urzędu na rzecz skarżącego pomocy prawnej, której to koszty nie zostały uiszczone w całości, ani w części.

Wyrokowi zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że w sprawie nie zaistniały szczególne okoliczności, w wyniku których ojciec skarżącego, zmarły T. J., nie spełnił warunków wymaganych do uzyskania emerytury lub renty w trybie zwykłym, jak również przyjęciu, że K. J. nie jest całkowicie niezdolny do podjęcia zatrudnienia, co spowodowało odmowę przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu autor skargi kasacyjnej wskazał, iż kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, która powinna być interpretowana w sposób indywidualny w zależności od okoliczności faktycznych danej sprawy. Powołując się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2009 r. o sygn. akt I OSK 733/08, zarzucił, iż Sąd I instancji nie wziął pod uwagę, jaki wpływ miała choroba alkoholowa ojca skarżącego na jego atrakcyjność na rynku pracy, jak również nie uwzględnił wysiłków podejmowanych przez rodzinę zmarłego T. J. w celu skierowania go na leczenie odwykowe. Stwierdził, iż skutki alkoholizmu ojca skarżącego – co wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego – miały istotny wpływ na stan jego zdrowia, doprowadzając do wyniszczenia jego organizmu, a w konsekwencji także do przedwczesnej śmierci. Choroba ta sprawiła też, że utracił on posiadaną prace, rozpadł się jego związek małżeński i stał się osobą bezdomną. Ponadto autor skargi kasacyjnej podniósł, że WSA w Warszawie nie uwzględnił faktu, jak niewiele zabrakło T. J., aby mogło mu być przyznane świadczenie ubezpieczeniowe w trybie zwykłym.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Podstawy te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych.

Skarga kasacyjna analizowana pod tym kątem nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, co sprawia, że nie zasługuje na uwzględnienie.

Zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że w sprawie nie zaszły szczególne okoliczności, w wyniku których ojciec skarżącego, zmarły T. J., nie spełnił warunków wymaganych do uzyskania emerytury lub renty w trybie zwykłym, nie jest zasadny.

Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Wymienione warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

Powyższy przepis umożliwia zatem przyznanie odpowiedniego świadczenia decyzją Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, pod warunkiem jednak, że istnieją szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne. Tej właśnie okoliczności w sprawie dotyczył spór. Strona wnosząca skargę kasacyjną twierdzi bowiem, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, które udaremniły ojcu skarżącego możliwość uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r. o sygn. akt II SA 306/00, niepublikowany), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.

Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo uwypukla i podkreśla cel regulacji. Jednak nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

Z brzmienia art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wynika, iż jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. Nie może też budzić wątpliwości, że to podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, rozpatrując skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który w niniejszej sprawie uznał, że nie zachodzą wymagane ustawą szczególnie uzasadnione okoliczności (które, co nie może budzić wątpliwości, muszą należeć do wyjątkowych, a nie tylko w zwykły sposób usprawiedliwiających brak możliwości nabycia uprawnień w wyniku spełnienia warunku posiadania wymaganych okresów opłacania składek), prawidłowo stwierdził, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, a więc, że nie można decyzji tego organu zarzucić dowolności rozstrzygnięcia.

W niniejszej sprawie istotną kwestią jest to, że zmarły w wieku [...] lat ojciec skarżącego – T. J. w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. dniem [...] lipca 2008 r., zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentował jedynie 2 lata, 1 miesiąc i 13 dni tych okresów. Od listopada 2000 r. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. przez ponad 7 lat nie wykonywał on zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, chociażby pośrednio, że T. J. nie podjął zatrudnienia – skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym – z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie. Należy mieć na uwadze, iż długotrwały okres pozostawania ojca skarżącego poza ubezpieczeniem (chodzi tu o okres dziesięciolecia przypadającego przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy), bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza przyjęcie zastosowania przesłanki szczególnych okoliczności, od której zależało przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jego dzieciom (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r. o sygn. akt I OSK 2/06, publ. ONSAiWSA 2007/2/44). Przyczyną braku uprawnień do przyznania świadczenia w trybie zwykłym nie był stan zdrowia T. J., ponieważ w wymienionym okresie nie została wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, jak również nie zaistniały inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego. Należy podkreślić, iż powoływanie się przez skarżącego wyłącznie na fakt alkoholizmu ojca, przy braku orzeczenia o jego niezdolności do pracy (przed dniem [...] lipca 2008 r.) czy jakichkolwiek innych dokumentów wskazujących – choćby pośrednio – na pogarszający się stan zdrowia T. J., nie może być uznane za szczególną okoliczność, uzasadniającą niewypracowanie przez niego wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do przyznania świadczenia w trybie zwykłym.

W orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Nie można jednak zaprzeczyć, że w istocie jest on jednostką chorobową. Alkoholizm, jak większość chorób, jest dolegliwością, do powstania której człowiek w mniejszym lub większym stopniu przyczynia się świadomie bądź nie, jednak już skutki tej choroby należy traktować jako niezależne od jego woli. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela stanowisko zawarte w przywołanym w skardze kasacyjnej wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2009 r. o sygn. akt I OSK 733/08, w którym stwierdzono, iż w konkretnym przypadku skutki choroby alkoholowej (częściowa niezdolność do pracy) mogą i powinny być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności. Podkreślenia wymaga jednak, iż w wyroku tym Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził wcale, iż skutki alkoholizmu mają być zawsze traktowane w takich kategoriach. Wyrok z dnia 30 stycznia 2009 r. zapadł w określonym stanie faktycznym, który nie jest tożsamy ze stanem faktycznym rozpoznawanej sprawy. Oceniając niniejszą sprawę, należy zaznaczyć, że konsekwencje choroby alkoholowej T. J. nie spowodowały, że w okresie przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne był on chociażby częściowo niezdolny do pracy. Brak jest bowiem – jak już wspomniano – dokumentów fakt ten potwierdzających. Stan zdrowia ojca skarżącego nie ograniczał i nie utrudniał zatem możliwości wypracowania przez niego wymaganego stażu ubezpieczeniowego przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy w dniu [...] lipca 2008 r. Podzielić należy również stanowisko Sądu I instancji, że nie podejmując leczenia uzależnienia alkoholowego, a takie warunki były mu stwarzane, T. J. dokonał świadomego wyboru dalszej drogi życiowej.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, ustalanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie może odbywać się w zupełnym oderwaniu od przepisów regulujących przyznawanie świadczeń na zasadach ogólnych. Nie bez powodu ustawodawca posłużył się sformułowaniem wskazującym, że tylko tym ubezpieczonym, którzy "wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty", Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku. Wychodząc z zasad systemowych, na jakich oparte są założenia ubezpieczeń społecznych, których częścią jest art. 83 ustawy emerytalnej, i kierując się względami wykładni funkcjonalnej, trudno byłoby przyjąć, by stwarzał on podstawę przyznawania świadczeń w drodze wyjątku w zupełnym oderwaniu od wymaganego okresu ubezpieczenia, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych.

Stan faktyczny niniejszej sprawy wskazuje na to, iż prawidłowe jest uznanie, że nie zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku. O wyjątkowości podnoszonych przez stronę okoliczności nie może zwłaszcza przesądzać jej subiektywne przekonanie, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być traktowane jako szczególne (wyjątkowe).

Na uwzględnienie nie zasługuje również zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że skarżący nie jest całkowicie niezdolny do podjęcia zatrudnienia.

Za prawidłowe należy uznać stanowisko WSA w Warszawie, iż w sprawie nie zaistniała dodatkowo inna przesłanka do przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia, tj. przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek wnioskodawcy, której niespełnienie – w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej – samo w sobie – również eliminuje skarżącego z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku.

W aktach administracyjnych znajduje się orzeczenie komisji lekarskiej ZUS nr [...] z dnia [...] stycznia 2008 r., ustalające, iż skarżący nie jest niezdolny do pracy. Nie jest on również niezdolny do pracy ze względu na wiek. Słusznie bowiem stwierdził Sąd I instancji, iż przez pojęcie wieku, jako przeszkody w podjęciu pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, uprawniającym w konsekwencji do świadczenia w drodze wyjątku, należy rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność (wiek poniżej 18 lat życia). Okres pobierania nauki powyżej osiemnastego roku życia nie skutkuje, w kontekście unormowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uprawnieniami dziecka do świadczenia w drodze wyjątku po ubezpieczonym rodzicu. Kryterium pobierania nauki w wymienionym przepisie nie występuje, zatem jej kontynuowanie po osiągnięciu pełnoletności nie jest w tym przypadku okolicznością uniemożliwiającą podjęcie pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.

Należy także wyjaśnić stronie skarżącej, że właściwym do przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, świadczonej z urzędu, jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (art. 209, art. 210, art. 250, art. 258 § 2 pkt 8 i § 3 oraz art. 259 i art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 listopada 2007 r. o sygn. akt I GSK 144/07, publ. Lex nr 365811).

Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, działając w oparciu o art. 184 cyt. ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji wyroku.