Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2066/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-03-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska Sędziowie Sędzia WSA Dorota Apostolidis Sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) Referent stażysta Dorota Szczepek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 marca 2019 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2018 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpoznaniu sprawy z wniosku M. P. o stwierdzenie nieważności lub stwierdzenie wydania z naruszeniem prawa orzeczenia nr [...] Ministra Leśnictwa z [...] kwietnia 1950 r. rozstrzygającego o przejęciu przedsiębiorstwa [...], w części dotyczącej prawa własności nieruchomości objętych wykazami KW [...], [...], [...], [...], [...] i [...]; 1) stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Leśnictwa nr [...] z [...] kwietnia 1950 r., w części dotyczącej prawa własności nieruchomości, położonych w [...], przy ul. [...], objętych dawną kw [...], dawną kw [...], dawną kw [...] w zakresie aktualnej działki nr [...] oraz dawną kw [...] w zakresie aktualnej działki nr [...]; 2) w pozostałym zakresie umorzył postępowanie przed Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi. W uzasadnieniu organ wskazał, że [...] prowadziła trzy zakłady: młyn, tartak, a także będącą przedmiotem tego postępowania łuszczarnię-płatkarnię (zakład przystosowany do produkcji płatków owsianych, kasz i łuszczenia grochu).

Aktem notarialnym z [...] listopada 1945 r. Rep. nr [...] akcjonariusz P. P. kupił od spółki [...] Spółka Akcyjna w [...] część jej przedsiębiorstwa, tj. maszyny łuszczarni-płatkarni. W oparciu o te urządzenia kupujący rozpoczął własną działalność pod ﬁrmą [...].

Odrębną umową sprzedaży z [...] listopada 1945 r. Rep. nr [...] akcjonariusze P. oraz A. bracia P. kupili od Spółki nieruchomości, położone w [...] przy ul. [...], objęte m.in. wykazami KW [...], [...], [...], [...], [...] i [...].

Zarządzeniem z [...] lipca 1949 r. Minister Handlu Wewnętrznego ustanowił przymusowy zarząd państwowy nad przedsiębiorstwem [...], pomimo że było już ono własnością P. P., a nie spółki akcyjnej.

[...] sierpnia 1949 r. spisany został protokół objęcia w przymusowy zarząd państwowy składników majątkowych łuszczarni.

Minister Leśnictwa orzeczeniem nr [...] z [...] kwietnia 1950 r. przejął przedsiębiorstwo, które określił jako [...].

W dniach [...]-[...] lipca 1950 r. został spisany protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa [...], gdzie zostało "sprostowane" orzeczenie nacjonalizacyjne Ministra Leśnictwa nr [...] z [...] kwietnia 1950 r. w ten sposób, że: 1. nieruchomości wraz z zabudowaniami objęte wykazami KW [...], [...], [...], [...], [...] i [...] stanowią własność po idealnej połowie P. P. i A. P.; 2. maszyny i składniki ruchome w Tartaku i Stolami, stanowią Własność ﬁrmy [...] Spółka Akcyjna w [...]; 3. maszyny i składniki ruchome w łuszczarni stanowią własność P. P. W protokole zostało wyjaśnione, że część przedsiębiorstwa należąca nadal do Spółki, tj. tartak-stolarnia była w dzierżawie K. P. działającej pod ﬁrmą [...], a łuszczarnia-płatkarnia była w dniu przejęcia w przymusowym zarządzie państwowym.

Orzeczeniem z [...] lutego 1952 r. Minister Leśnictwa zatwierdził ten protokół zdawczo-odbiorczy.

Spadkobiercy P. P. – M. i A. P. wnieśli o stwierdzenie nieważności kolejnych orzeczeń, dotyczących nacjonalizacji składników majątkowych, które były przypisywane i zostały odebrane [...] Spółka Akcyjna w [...].

Decyzją z [...] maja 2013 r. Minister Gospodarki stwierdził nieważność zarządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego z [...] lipca 1949 r. (zarządzenia o ustanowieniu przymusowego zarządu).

Decyzją z [...] sierpnia 2014 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Leśnictwa nr [...] z [...] kwietnia 1950 r. w zakresie ruchomości łuszczarni-płatkarni (orzeczenia o deﬁnitywnym przejęciu maszyn łuszczarni-płatkami).

Na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w [...] Wydział [...] Cywilny z [...] lipca 2017 r. ([...] C [...]) oraz ugody sądowej z [...] lipca 2018 r. M. P. i A. P. uzyskali odszkodowania za ruchomości, tj. za maszyny łuszczarni-płatkarni bezprawnie odjęte ich spadkodawcy P. P.

Podaniem z [...] kwietnia 2016 r. M. P. wniósł o stwierdzenie nieważności lub stwierdzenie wydania z naruszeniem prawa orzeczenia nr [...] Ministra Leśnictwa z [...] kwietnia 1950 r. o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa [...], w części dotyczącej nieruchomości położonych w [...], objętych KW [...], [...], [...], [...], [...] i [...]. Wg wnioskodawcy, orzeczenie jest w tej części nieważne, jako wydane z rażącym naruszeniem prawa bądź należy stwierdzić jego wydanie z naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 lub 156 § 2 kpa). Podniósł, że kwestionowanym orzeczeniem zostały faktycznie przejęte dwa odrębne przedsiębiorstwa, zlokalizowane w [...] przy ul. [...]: przedsiębiorstwo [...] S.A. oraz [...]. Tymczasem już protokół zdawczo-odbiorczy z [...]-[...] lipca 1950 r. wskazywał, że własność nieruchomości przysługiwała w częściach równych A. i P. braciom P. Nieruchomości nie stanowiły więc składników przedsiębiorstwa spółki [...] S.A. w [...], ani [...], lecz majątek osobisty A. i P. P. A jednak nieruchomości zostały bezzasadnie uznane za część składową przejmowanych przedsiębiorstw w zatwierdzonym protokole zdawczo-odbiorczym oraz orzeczeniu nr [...] Ministra Leśnictwa z [...] kwietnia 1950 r. Ponadto w dniu wydania orzeczenia z [...] kwietnia 1950 r. oba przedsiębiorstwa były objęte przymusowym zarządem państwowym wskutek zarządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego z [...] lipca 1949 r., więc nie władał nimi współwłaściciel nieruchomości P. P. Wnioskodawca dodał, że zarządzenie Ministra Handlu Wewnętrznego z [...] lipca 1949 r. o przymusowym zarządzie nad przedsiębiorstwami okazało się nieważne wskutek decyzji Ministra Gospodarki z [...] maja 2013 r.

Rozpatrując wniosek nieważnościowy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że wszczęte postępowanie o stwierdzenie nieważności części orzeczenia Ministra Leśnictwa nr [...] z [...] kwietnia 1950 r. wymaga częściowego umorzenia przed Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi z powodu niewłaściwości tego organu nadzorczego.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi jest bowiem następcą prawnym Ministra Leśnictwa (wystawcy orzeczenia nr [...] z [...] kwietnia 1950 r.) tylko w zakresie płatkarni-łuszczarni i młyna, a nie tartaku-stolarni. Obiekty płatkami, łuszczarni i pozostałości młyna istniały zaś jedynie na gruntach objętych dawną KW [...] w całości, dawną KW [...] w całości, dawną KW [...], w części odpowiadającej obecnej działce nr [...] oraz dawną KW [...], w części odpowiadającej aktualnej działce nr [...]. Legalność przejęcia pozostałych wnioskowanych nieruchomości objętych dawnymi KW [...], [...], [...], [...] może oceniać Minister Środowiska, jako następca Ministra Leśnictwa w zakresie tartaku-stolarni.

Zdaniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nadzorowane orzeczenie Ministra Leśnictwa nr [...] z [...] kwietnia 1950 r., w części dotyczącej nieruchomości łuszczarni, płatkami i pozostałości młyna (KW [...], [...]-cz., [...]-cz. i [...]) zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa, ponieważ w tej części rozstrzygało o przejęciu mienia osób trzecich (P. i A. braci P.), które nie należało do spółki [...] Spółka Akcyjna [...]. Opisane nieruchomości zostały bezpodstawnie uznane za własność Spółki i znacjonalizowane, jako część jej przedsiębiorstwa, pomimo że Minister Leśnictwa wiedział, że są własnością akcjonariuszy spółki, którzy dochowali staranności przy nabyciu prawa własności tych nieruchomości i informowali władzę o ich stanie prawnym. Błędne przejęcie mienia osób trzecich stanowi zaś rażące naruszenie prawa, w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Wyjaśniając kwestię właściwości Minister wskazał, że przedmiotem postępowania jest aktualnie stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego Ministra Leśnictwa nr [...] z [...] kwietnia 1950 r., w zakresie dotyczącym nieruchomości, na których prowadzone było przejęte przedsiębiorstwo. Właściwy do stwierdzenia nieważności decyzji wydanej przez ministra jest właśnie ten organ (art. 157 § 1 kpa). Jednakże Minister Leśnictwa, będący wystawcą nadzorowanego orzeczenia nie jest już przewidziany w aktualnej strukturze administracji publicznej. Ponadto samo rozstrzygnięcie o przejęciu nieruchomości przypisanych do przedsiębiorstwa spółki [...] S.A. w [...] miało charakter niejednolity, ponieważ chodziło o łuszczarnię grochu-płatkarnię płatków owsianych i pozostałości młyna zbożowego, a z drugiej strony o tartak ze stolarnią.

Tymczasem nadzór nad obiema aktywnościami jest dzisiaj przypisany do różnych działów administracji rządowej i podlega różnym ministrom.

Po drugie należało rozgraniczyć części wnioskowanych nieruchomości objętych dawnymi KW [...], [...], [...], [...], [...] i [...], na których znajdowała się łuszczarnia-płatkarnia i pozostałości młyna, od tych, na których działał tartak-stolarnia.

Odnośnie do kwestii prawnej (kontynuatorów kompetencyjnych Ministra Leśnictwa) Minister uznał, że w zakresie różnych aspektów tej sprawy zachodziła konkurencja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministra Gospodarki (później Ministra Rozwoju, aktualnie Ministra Przedsiębiorczości i Technologii) oraz Ministra Środowiska.

Następcą Ministra Leśnictwa jest dziś Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (w zakresie łuszczarni, płatkarni i młyna), a Minister Środowiska jest właściwy co do tartaku i stolami. Ustalając właściwość organów, dotyczącą łuszczarni, płatkarni i pozostałości młyna Minister podzielił analizę dokonaną przez Ministra Gospodarki w postanowieniu z [...] czerwca 2007 r. nr [...] i [...]. Wynika z niej, że kontynuatorem kompetencyjnym Ministra Leśnictwa był Minister Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego (art. 1 dekretu z dnia 11 lipca 1956 r. o utworzeniu urzędu Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego - Dz. U. Nr 30, poz. 139). Sprawy objęte zakresem działania Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego oraz Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, w tym sprawy przetwórstwa rolno-spożywczego przejął Minister Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej (art. 2 ust. 2 pkt 5 ustawy z 12 listopada 1985 r. o zmianach w organizacji oraz zakresie działania niektórych naczelnych i centralnych organów administracji państwowej (Dz. U. Nr 50, poz. 262). Kompetencje Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej w zakresie przetwórstwa rolno-spożywczego przejął Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej (art. 8 i art. 3 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 20 grudnia 1989 r. o utworzeniu urzędu Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej - Dz. U. Nr 73, poz. 434). Urząd Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej został zlikwidowany, a przetwórstwo rolno-spożywcze przypisane do działu "rolnictwo" (art. 96 ust. 1 pkt 8 i art. 22 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej - Dz. U. Nr 141, poz. 943). Przetwórstwo rolno-spożywcze stanowi dziś element działu "rynki rolne" (art. 23b ust. 1 ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej – Dz. U. z 2018 r. poz. 762). Działem "rynki rolne" kieruje aktualnie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (§ 1 ust, 2 pkt 3 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 2017 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi - Dz. U. z 2017 r. poz. 2325).

Natomiast właściwość Ministra Środowiska, co do tartaku i stolarni ustalił WSA w Warszawie w wyroku z 6 października 2009 r. sygn. akt IV SA/Wa 854/09. Na str. 6 Sąd skonkludował, że mając na względzie poszczególne zakresy kompetencji wymienionych wyżej Ministrów, w okresie od wydania orzeczenia z [...] kwietnia 1950 r. ministrem właściwym do rozpoznania wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia z [...] kwietnia 1950 r., w części dotyczącej składników majątkowych tartaku i stolarni, ze względu na rodzaj przejętego przedsiębiorstwa, jest Minister Środowiska. Do zadań tego Ministra należą bowiem sprawy leśnictwa (obejmujące całokształt zagadnień związanych z produkcją leśną kraju). Jednocześnie Sąd wykluczył właściwość Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi dotyczącą tartaku i stolarni.

Równie złożony jest aspekt faktyczny właściwości, tj. na której części wnioskowanych nieruchomości objętych dawnymi KW [...], [...], [...], [...], [...] i [...] działała łuszczarnia-płatkarnia (ograniczająca właściwość nadzorczą Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi), a na której prosperował tartak-stolarnia (wyznaczający właściwość nieważnościową Ministra Środowiska). Sam całkowity zakres wniosku (KW [...], [...], [...], [...], [...] i [...]) został zaczerpnięty z orzeczenia Ministra Leśnictwa z [...] lutego 1952 r. zatwierdzającego protokół zdawczo-odbiorczy, spisany [...]-[...] lipca 1950 r. Minister wskazał, że protokół o objęciu łuszczarni-płatkami przymusowym zarządem państwowym dokładnie wykazuje grunty stanowiące własność braci P. i A. P. w [...], tj. parcele nr [...] i [...] liczące [...] m2 zapisane w KW [...], parcele nr [...] i [...] liczące [...] m2 zapisane w KW [...] oraz parcele nr [...] i [...] liczące [...] m2 zapisane w KW [...]. Jednak wykaz nieruchomości zajętych pod łuszczarnie-płatkarnię jest opatrzony istotnym zastrzeżeniem: "na powyższych gruntach oprócz budynków [łuszczarni, płatkarni, młyna] znajdują się częściowo tereny i zabudowania tartaku stanowiące własność Spółki Akcyjnej w likwidacji [...] przy ul. [...] nr. [...]. Protokół objęcia łuszczarni w przymusowy zarząd z [...] sierpnia 1949 r. nie pozwala więc ściśle rozgraniczyć łuszczarni-płatkami-młyna od stolarni-tartaku.

Równie poglądowy jest załącznik nr [...] do protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa [...]. Nie wiadomo bowiem, kto i kiedy nadpisał tam numery parcel, nazwy jednostek gospodarki uspołecznionej użytkujących poszczególne części nieruchomości, a zwłaszcza naszkicował czerwoną przerywaną linię rozgraniczającą teren [...] i przedsiębiorstwa [...].

Natomiast wg Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi znamienne jest, które części wnioskowanych nieruchomości zostały tuż po przejęciu przekazane jednostkom gospodarki uspołecznionej, działającym w odmiennych branżach: przetwórstwa rolnego (płatkarnia, łuszczarnia, pozostałości młyna) i drzewnego (tartak ze stolarnią). Płatkarnia, łuszczarnia i pozostałości młyna zostały bowiem przekazane [...] w [...] (aktualnie użytkownikiem są [...] sp. z o.o. w [...]), a tartak i stolarnia zostały przekazane [...] w [...] (później [...], aktualnie użytkownikiem wieczystym jest Przedsiębiorstwo [...] sp. z o. o. w [...].

Minister wskazał, że zakładom zbożowym zostały przekazane następujące nieruchomości: A. pochodząca z księgi gruntowej tom [...] karta [...] (wnioskowanej KW [...]) licząca [...] m2 (później zweryﬁkowana na [...] m2), składająca się z parceli [...] (liczącej [...] m2) i parceli [...] (liczącej [...] m2). Aktualnie ta nieruchomość stanowi działkę nr [...] liczącą [...] m2; B. nieruchomość pochodząca z księgi gruntowej tom [...] karta [...] (wnioskowanej KW [...]), w części odpowiadającej aktualnej działce nr [...] liczącej [...] m2; C. nieruchomość pochodząca z księgi gruntowej tom [...] karta [...] (wnioskowanej KW [...]), w części odpowiadającej aktualnej działce nr [...] liczącej [...] m2; D. nieruchomość pochodząca z księgi gruntowej tom [...] karta [...] (wnioskowanej KW [...]) o pow. [...] m2, stanowiąca parcelę nr [...].

W ocenie Ministra znacjonalizowana część nieruchomości przekazana [...] w [...] niemal idealnie odpowiada aktualnemu stanowi użytkowania [...] sp. z o. o. w [...]. Jednak tylko północna część obecnej działki nr [...] liczącej [...] m2, użytkowanej przez [...] pochodzi z parceli nr [...] liczącej [...] m2, objętej wnioskowaną KW [...], przejętej kosztem A. i P. braci P. Właśnie co do działki nr [...] użytkowanej przez zakłady zbożowe obecny stan posiadania tych zakładów niedokładnie odpowiada nieruchomości objętej dawną KW [...], odebranej braciom P. Jednak nieruchomość objęta KW [...] nie lokowała tartaku-stolarni, lecz była związana z płatkarnią-łuszczarnią, dlatego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi orzekł o całej tej nieruchomości. Zasadniczo zaś, to właśnie zakres nieruchomości przekazanych przedsiębiorstwu zbożowemu i aktualnie użytkowanych przez następcę prawnego z tej branży wyznacza właściwość nadzorczą Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Ustalenia faktyczne, dotyczące posadowienia łuszczarni, płatkarni i pozostałości młyna wynikają z wyciągu z wykazu zmian gruntowych sporządzonego przez Urząd Miejski w [...] przez E. W. [...] lipca 1990 r., wypisu z rejestru gruntów, pisma [...] z [...] grudnia 1990 r., pisma [...] z [...] września 1991 r., pisma [...] z [...] września 1991 r., pisma [...] sp. z o. o. w [...] z [...] listopada 2003 r., kopii mapy ewidencyjnej, decyzji Naczelnika Miasta [...] z [...] listopada 1983 r. o przekazaniu nieruchomości w użytkowanie [...] w [...], odpisu z księgi wieczystej nr [...], zaświadczeń Sądu Rejonowego w [...] [...] Wydział Ksiąg Wieczystych o treści KW [...], [...], [...], [...], [...] i [...].

Skoro zaś spośród wnioskowanych nieruchomości objętych KW [...], [...], [...], [...], [...] i [...] właściwość Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi ogranicza się tylko do łuszczarni, płatkami i młyna, które były posadowione na nieruchomościach objętych KW [...], KW [...], KW [...] (w części odpowiadającej obecnej działce nr [...]), KW [...] (w części odpowiadającej obecnej działce nr [...]), to w pozostałym zakresie postępowanie należało umorzyć przed Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi, jako organem niewłaściwym. W każdym stadium sprawy organ administracji publicznej jest bowiem obowiązany do przestrzegania z urzędu swojej właściwości i w razie potrzeby umarza postępowanie, aby uniknąć nieważności decyzji (art. 19, art. 20, art. 105 § 1, art. 156 § 1 pkt 1 kpa).

Natomiast w zakresie właściwości Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (co do nieruchomości położonych w [...] przy ul. [...] objętych dawnymi KW [...], KW [...], KW [...], w części odpowiadającej obecnej działce nr [...] i KW [...], w części odpowiadającej obecnej działce nr [...] Minister uznał wniosek nieważnościowy M. P. za zasadny. Minister uznał, że orzeczenie Ministra Leśnictwa nr [...] z [...] kwietnia 1950 r., w części przejmującej prawo własności nieruchomości objętych KW [...], [...], [...]-cz. i [...]-cz. zostało wydane z rażącym naruszeniem art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3 , poz. 17) – dalej zwanej "ustawą nacjonalizacyjną". Kluczowe znaczenie dla wykładni przepisów ustawy nacjonalizacyjnej i orzeczenia nacjonalizacyjnego, tj. dla oceny statusu mienia osób trzecich, przejętego "przy okazji" nacjonalizacji przedsiębiorstw (składników majątkowych należących do osób trzecich, a włączonych do przejętego przedsiębiorstwa) Minister przyznał uchwale składu siedmiu sędziów NSA z 5 listopada 2007 r. sygn. akt I OPS 2/07. NSA uznał, że przejęcie przez Państwo na własność przedsiębiorstwa na podstawie art. 2 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej, nie obejmowało przejęcia własności nieruchomości włączonej do tego przedsiębiorstwa, która nie należała do przedsiębiorcy, lecz stanowiła własność osoby trzeciej. Na własność Państwa przechodziły więc składniki, w tym prawo własności nieruchomości, tylko należące do kupca, przedsiębiorcy (art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej w zw. z art 40 § 1 Kodeksu handlowego - rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 27 czerwca 1934 r. Dz. U. Nr 57, poz. 502).

W niniejszej sprawie właścicielem przejętych nieruchomości nie była spółka [...] S.A. w [...], lecz P. i A. bracia P. Wynika to z umowy sprzedaży zawartej [...] listopada 1945 r. W akcie notarialnym Rep. [...]. Umowa objęła m.in. wnioskowane nieruchomości, lokujące płatkarnię-łuszczarnię i pozostałości młyna, położone w [...], zapisane w księgach Wieczystych: A. [...] tom [...] wykaz liczba [...] (wnioskowana nieruchomość KW [...]); B. [...] tom [...] wykaz liczba [...] (wnioskowana nieruchomość KW [...]); C. [...] tom [...] Wykaz liczba [...] (wnioskowana nieruchomość KW [...]); D. [...] tom [...] wykaz liczba [...] (wnioskowana nieruchomość KW [...]). Kupujący P. i A. bracia P. spełnili warunki nabycia nieruchomości, wymagane przez ówczesny § 873 Kodeksu cywilnego niemieckiego z dnia 18 sierpnia 1896 r. obowiązujący na Ziemiach Zachodnich Rzeczypospolitej Polskiej (kcn). Wymogi te pozostały istotne wg art. XXX dekretu z dnia 11 października 1946 r. - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57, poz. 321). P. P. i A. P. jeszcze przed [...] lutego 1946 r., tj. przed wejściem w życie ustawy nacjonalizacyjnej uzyskali zezwolenie na przeniesienie własności nieruchomości, dokonali powzdania [...] grudnia 1945 r. oraz uzyskali wpisy do ksiąg gruntowych (wieczystych) [...] stycznia 1946 r. Wynika to z: pisma notariusza dra S. P. z [...] listopada 1945 r., pisma Starosty Powiatowego [...] z [...] listopada 1945 r. i wyciągów z ksiąg wieczystych prowadzonych przez Sąd Grodzki w [...].

Tymczasem orzeczenie Ministra Leśnictwa nr [...] z [...] kwietnia 1950 r. o przejęciu przedsiębiorstwa spółki [...] stało się podstawą do wykreślenia P. i A. braci P. z ksiąg wieczystych oraz do ujawnienia Skarbu Państwa, jako właściciela wnioskowanych nieruchomości.

Przejęcie nieruchomości należących do ﬁzycznych osób trzecich, a nie do Spółki, jako adresata orzeczenia nacjonalizacyjnego było więc oczywiste, widoczne na pierwszy rzut oka dla samej władzy. Jednocześnie było dotkliwe dla obywateli, którzy zostali pozbawieni cennego składnika majątkowego, utrzymującego wartość nawet w realiach Polski powojennej, tj. prawa własności nieruchomości. Dlatego przejęcie prawa własności nieruchomości należących do osób trzecich jest powszechnie uznawane za rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 in ﬁne kpa.

Minister uznał, że stwierdzenie nieważności nadzorowanej części orzeczenia nacjonalizacyjnego Ministra Leśnictwa nr [...] z dnia [...] kwietnia 1950 r. nie jest ograniczone terminem z art. 156 § 2 kpa, ani przeszkodą w postaci nieodwracalnych skutków prawnych. Wnioskowane nieruchomości, objęte dawnymi KW [...], KW [...], KW [...] (w zakresie aktualnej działki nr [...]), KW [...] (w zakresie aktualnej działki nr [...]) znajdują się w użytkowaniu [...] sp. z o. o. w [...]. Użytkowanie powstało w trybie administracyjnym, na podstawie decyzji Naczelnika Miasta [...] z [...] listopada 1983 r. Wprawdzie użytkownik (jego poprzednicy prawni) zabiegał o wydanie decyzji stwierdzającej nabycie z mocy prawa użytkowania wieczystego tych nieruchomości, co jednak nie nastąpiło wobec roszczeń reprywatyzacyjnych zgłoszonych przez spadkobierców P. i A. braci P. Użytkowanie ustanowione w trybie administracyjnym, a nawet wszczęte już postępowanie administracyjne o potwierdzenie powstania z mocy prawa użytkowania wieczystego nie stanowią nieodwracalnych skutków prawnych.

Od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] września 2018 r., w części orzekającej w pkt [...] o umorzeniu w pozostałym zakresie postępowania przed Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi, M. P. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze zarzucił Ministrowi naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 77 § 1 oraz art. 105 § 1 w zw. z art. 20 kpa. Wobec tego wniósł o: 1) uchylenie decyzji w zaskarżonej części, 2) rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, 3) zasądzenie od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi kosztów postępowania na rzecz skarżącego. W uzasadnieniu wskazał, że z ustaleń Ministra poczynionych w sprawie wynika, że nieruchomości objęte wykazami KW [...], [...], [...], [...], [...] oraz [...], stanowiły współwłasność P. P. oraz A. P. Przedmiotowe nieruchomości nie stanowiły więc składników majątkowych żadnego z przedsiębiorstw znacjonalizowanych na podstawie orzeczenia nr [...] Ministra Leśnictwa z [...] kwietnia 1950 r., co według Ministra było oczywiste, widoczne na pierwszy rzut oka dla samej władzy. Jeżeli zatem przedmiotowe nieruchomości nie stanowiły majątku żadnego ze znacjonalizowanych przedsiębiorstw, zaś podstawą bezprawnego przejęcia ich na własność Skarbu Państwa jest orzeczenie nr [...] Ministra Leśnictwa z [...] kwietnia 1950 r., to Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi jest właściwym dla orzeczenia o nieważności przejęcia przez Skarb Państwa jako następca prawny Ministra Leśnictwa.

Skarżący podzielił pogląd Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że właściwym w sprawie składników majątkowych tartaku i stolami należących do [...] jest inny Minister. Istota sprawy polega jednak na tym, że Minister zdaje się nie zauważać, że przedmiotowe nieruchomości nie stanowiły w dacie nacjonalizacji majątku [...] i tym samym nie mogły być składnikami majątkowymi tartaku i stolarni. Przywołany w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wyrok WSA z 6 października 2009 r. sygn. akt IV SA/Wa 854/09 rozstrzyga tymczasem kwestie właściwości organów w sprawach dotyczących składników majątkowych poszczególnych przedsiębiorstw, nie zaś właściwość w odniesieniu do majątku osób trzecich. Wynika to wprost i w sposób oczywisty z zacytowanego uzasadnienia wyroku, gdzie WSA stwierdza, że Minister Środowiska jest właściwy cyt. "w części dotyczącej składników majątkowych tartaku i stolarni". Tymczasem przedmiotowe nieruchomości - co zostało ustalone w toku postępowania - stanowiły własność osób trzecich, a zatem nie mogły stanowić "składników majątkowych tartaku i stolarni". Dla sprawy pozbawione jest zatem jakiegokolwiek znaczenia w jakiego rodzaju działalności wykorzystywane były poszczególne nieruchomości w dacie nacjonalizacji przedsiębiorstw, gdyż nie stanowiły one składników majątkowych tych przedsiębiorstw. Używanie przez przedsiębiorcę nieruchomości na podstawie stosunku obligacyjnego, czy też stosunku prawnorzeczowego nie powoduje, że nieruchomość ta staje się składnikiem majątkowym przedsiębiorstwa.

Uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie zawiera żadnej argumentacji jurydycznej, wskazującej z jakiego względu przedmiotowe nieruchomości mają podlegać ocenie przez organy administracji jako składniki majątkowe znacjonalizowanych przedsiębiorstw i to w sytuacji jednoczesnego poczynienia ustaleń, że nie stanowiły one składników majątkowych znacjonalizowanych przedsiębiorstw, lecz były własnością ﬁzycznych osób trzecich.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie jest uzasadniona.

Trafnie wskazał Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że dla oceny, który z organów nadzoru, określonych w art. 157 § 1 kpa, jest właściwy do rozpoznania wniosku M. P. z [...] kwietnia 2016 r. o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Leśnictwa z [...] kwietnia 1950 r. nr [...], w części dotyczącej przejęcia przez Skarb Państwa składników majątkowych w postaci prawa własności nieruchomości objętych wykazami KW [...],[...],[...],[...],[...],[...], znaczenie ma rodzaj organu wydającego kwestionowane orzeczenie oraz rodzaj (branża) przedsiębiorstwa, którego to orzeczenie dotyczy. Wynika to m. in. z art. 2 ust. 7 w zw. z art. 3 ust. 5 ustawy nacjonalizacyjnej. Kwestia dotycząca stanu własnościowego określonego mienia i jego związku prawnego z przejmowanym przedsiębiorstwem jest rozpatrywana w toku postępowania nieważnościowego prowadzonego przez właściwy organ nadzoru.

Stanowisko organu odnośnie tego, czy przejęcie przedsiębiorstwa wiązało się z przejęciem majątku nieruchomego osoby trzeciej i czy wobec tego wydane orzeczenie nacjonalizacyjne rażąco naruszało art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej właściwy organ może sformułować dopiero w decyzji kończącej postępowanie nieważnościowe.

Organ nadzoru nie może dokonywać oceny tych zagadnień na etapie badania swej właściwości do prowadzenia sprawy nieważnościowej (art. 19 i art. 20 kpa). Byłby to bowiem swoisty "przedsąd", tj. wstępna merytoryczna ocena zasadności wniosku nieważnościowego w toku postępowania, czego nie przewidują przepisy ogólnej procedury administracyjnej.

Rację ma Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że na mocy orzeczenia z [...] kwietnia 1950 r. nr [...] przejęto m.in. odrębne przedsiębiorstwo obejmujące [...] i [...], funkcjonujące w ramach spółki [...] w [...] (w dzierżawie K. P.).

Skoro zatem M. P. domagał się we wniosku nieważnościowym ustalenia przez organ nadzoru, że wskazane składniki majątkowe w postaci prawa własności nieruchomości objętych wykazami KW [...],[...],[...],[...],[...],[...] nie należały w sensie prawnym m.in. do przedsiębiorstwa pn. [...], to Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi prawidłowo przyjął, że w tym zakresie nie może prowadzić wszczętego postępowania nieważnościowego i zakończyć go wydaniem decyzji orzekającej, co do istoty sprawy.

W orzecznictwie sądowym dotyczącym nacjonalizacji przedsiębiorstw podstawowych gałęzi gospodarki narodowej przyjmuje się, że organem nadzoru właściwym do oceny legalności orzeczeń wydawanych w sprawach nacjonalizacyjnych przez Ministra Leśnictwa dotyczących przedsiębiorstw z branży: stolarstwo i tartacznictwo jest Minister Środowiska (por. wyrok NSA z 25 kwietnia 2006 r. sygn. akt I OSK 360/05; wyrok NSA z 28 lutego 2012 r. sygn. akt I OSK 343/11; wyrok NSA z 15 marca 2011 r. sygn. akt I OSK 1090/10; wyrok NSA z 3 sierpnia 2016 r. sygn. akt I OSK 2538/14). Według bowiem art. 28 ust. 1 pkt 7 ustawy z 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (Dz. U. z 2018 r. poz. 762 ze zm.) Dział "Środowisko" obejmuje sprawy leśnictwa z którą to dziedziną związany jest przemysł drzewny. Działem tym kieruje Minister Środowiska (§ 1 ust. 2 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 10 stycznia 2018 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Środowiska – Dz. U. z 2018 r. poz. 96).

Zasadnie podkreślił Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że w tym samym kierunku orzekał Wojewódzki Sąd Administracyjny w prawomocnym wyroku z 6 października 2009 r. sygn. akt IV SA/Wa 854/09 wskazując, że w zakresie orzekania o stwierdzeniu nieważności orzeczenia Ministra Leśnictwa z [...] kwietnia 1950 r. nr [...], co do składników majątkowych przedsiębiorstwa pn. [...] (nieobejmujących nieruchomości), właściwy jest Minister Środowiska, a nie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

W tej sytuacji Sąd uznał, że Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi prawidłowo zastosował art. 105 § 1 kpa i umorzył, jako bezprzedmiotowe, postępowanie nieważnościowe, w zakresie dotyczącym oceny legalności orzeczenia Ministra Leśnictwa z [...] kwietnia 1950 r. nr [...], w części dotyczącej składników majątkowych w postaci prawa własności nieruchomości objętych wykazami KW [...],[...],[...],[...],[...],[...], jako przynależnych do przedsiębiorstwa pn. [...].

W tym zakresie ocena zasadności wniosku nieważnościowego należy do Ministra Środowiska, czemu organ ten winien dać wyraz w decyzji kończącej postępowanie nieważnościowe.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, zgodnie z pkt [...] decyzji z [...] września 2018 r. winien, w trybie art. 65 § 1 kpa, przekazać wniosek nieważnościowy, w opisanej wyżej części, do rozpoznania Ministrowi Środowiska i zawiadomić o tym fakcie wnoszącego podanie.

Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.