Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 945/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2016-03-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 145 § 3
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 2 pkt 7, art. 28 ust. 1
journal: Dz.U. 2012 poz 1228
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Donata Starosta (spr.) Sędziowie WSA Anna Jarosz WSA Tomasz Grossmann Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Hołyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 marca 2016 r. sprawy ze skargi A. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia, że kwota świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem nienależnie pobranym 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Decyzja z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] Prezydent Miasta P. na podstawie art. 2 pkt 7 lit. d, art. 12, art. 23 ust. 1, ust. 5, ust. 6 i ust. 7, art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012r., poz. 1228 z późn. zm. zwanej dalej jako "u.p.o.u.a.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 z późn. zm. zwanej dalej jako "k.p.a.") ustalił, że kwota [...] zł pobrana przez A.Z. (zwaną dalej jako "Skarżąca") tytułem świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego na rzecz K.W. w okresie od [...] października 2013 r. do [...] października 2013 r. oraz od [...] grudnia 2013 r. do [...] grudnia 2013 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym wskazując jednocześnie, że odsetki od tej kwoty naliczone na dzień sporządzenia decyzji wynoszą [...] zł.

W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że decyzją z dnia [...] października 2013 r. nr [...] przyznano Skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz K.W. w wysokości po [...] zł miesięcznie na okres od [...] października 2013 r. do [...] września 2014 r. Organ wyjaśnił również, że w dniu [...] stycznia 2015r. do [...] Centrum Świadczeń wpłynęło pismo Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym [...] w P., z dnia [...] grudnia 2014r. informujące, iż Skarżąca otrzymała następujące kwoty tytułem alimentów na rzecz K.W.:

- dnia [...] października 2013 r. kwotę [...] zł,

- dnia [...] października 2013 r. kwotę [...] zł,

- dnia [...] grudnia 2013r. kwotę [...] zł.

Następnie organ I instancji przytaczając treść art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. wskazał co należy rozumieć przez świadczenie nienależnie pobrane. Zaznaczył, że w treści wniosku o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego znajduje się potwierdzone podpisem złożone przez Skarżącą oświadczenie o zapoznaniu się z warunkami uprawniającymi do świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego, jak również o zapoznaniu się z obowiązkiem wynikającym z art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a. tj. niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do jego otrzymania. Organ I instancji zaznaczył, że o treści art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a. Skarżąca została pouczona w decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego.

Organ I instancji wskazał, że w dniu [...] kwietnia 2015 r. Skarżąca potwierdziła, że otrzymała od komornika kwotę alimentów i wyjaśniła, że kwoty te zapisywane były jako alimenty zaległe. Zdaniem organu w aktualnym stanie prawnym, to, czy otrzymane kwoty stanowiły alimenty bieżące czy zaległe, nie ma znaczenia. Wobec tego organ I instancji kwotę [...] zł uznał za świadczenie nienależnie pobrane podlegające zgodnie z art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. zwrotowi wraz z należnymi odsetkami. Organ wyjaśnił też sposób naliczenia zaległych odsetek.

W odwołaniu Skarżąca wskazała, że sporną kwotę otrzymywała za pośrednictwem kancelarii komorniczej ,a nie od dłużnika bezpośrednio więc była pewna że jest to zgodne z prawem. Wskazała również na trudną sytuację materialną.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. decyzją z dnia [...] września 2015 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 2 pkt 7 lit. d i art. 28 u.p.o.u.a. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium nie podzieliło stanowiska Skarżącej, iż brak jest podstaw do uznania świadczeń alimentacyjnych za okres od [...] października 2013 r. do [...] października 2013 r. oraz od [...] grudnia 2013 r. do [...] grudnia 2013 r. jako nienależnie pobranych. Zdaniem Kolegium w aktualnym stanie prawnym, to czy otrzymane kwoty stanowiły alimenty bieżące czy zaległe nie ma bowiem znaczenia. Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. nienależnie pobrane świadczenia to świadczenie to świadczenia wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości i otrzymanych w tym okresie alimentów. Kolegium przytoczyło treść art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. i uznało, ze organ I instancji prawidłowo orzekł, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w okresie od [...] października 2013 r. do [...] października 2013, r. oraz od [...] grudnia do [...] grudnia 2013 r. na rzecz K.W. są świadczeniami nienależnie pobranymi.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu A.Z. zarzuciła decyzji Kolegium naruszenie:

- naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez jego zastosowanie,

- art. 8 k.p.a. i w zw. z art. 9 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i nie poinformowanie strony o obowiązujących ją przepisach i przysługujących prawach oraz działając wbrew zasadzie pogłębiania zaufania do organów państwowych,

- art. 7 i 77 § 1 k.p.a polegające na niewyjaśnieniu sprawy i w konsekwencji nieustaleniu prawdy obiektywnej, w szczególności poprzez zaniechanie przeprowadzenia dowodu z akt komorniczych i niewyjaśnieniu okoliczności, istotnych dla sprawy, tj. w jaki sposób powinna być potraktowana wpłata dokonana przez organ egzekucyjny

- art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d, w zw. z art. 19 ust. 1 w zw. z art. 28 u.p.o.u.a. poprzez ich błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym przyjęciu, że otrzymane przez skarżąca kwoty były kwotami nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także o umorzenie postępowania administracyjnego.

Wyjaśniła, że [...] Centrum Świadczeń wydając decyzje przyznająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego miało świadomość o przekazanych mi alimentach przez kancelarię komorniczą, Skarżąca nie będąc świadomą przyjmowała pieniądze od komornika jako alimenty zaległe. Była przekonana, że skoro pieniądze przekazuje jej komornik to nie robi nic złego, nie pobierała żadnych pieniędzy bezpośrednio od dłużnika. Skarżąca zaznaczył, że składała organowi pełną, wymaganą dokumentację, w tym zaświadczenia od komornika o wysokości alimentów przekazywanych na rzecz wierzyciela w danym roku rozliczeniowym. Organ miał świadomość tych zdarzeń i mimo tego uwzględniał wnioski wydając decyzje o przyznaniu świadczeń stwierdzając, że Skarżąca spełnia wymogi ustawy. Na podstawie tych samych dokumentów i w powołaniu na te same przepisy prawa wydano decyzję nakazującą zwrot przyznanych świadczeń. Skarżąca podkreśliła, że nigdy nie uzyskała żadnych kwot bezpośrednio od dłużnika, istniała stale zaległość alimentacyjna, a komornik był świadomy faktu pobierania przez Skarżącą świadczenia alimentacyjnego. Była zatem przekonana o legalności jego działania.

Skarżąca stwierdziła, że należy rozróżnić pojęcie "świadczenia nienależnego" od "świadczenia nienależnie pobranego". Zaznaczyła, że w przypadku świadczenia nienależnie pobranego niezbędne jest przypisanie osobie pobierającej świadczenie określonych cech dotyczących stanu świadomości.

Ponadto Skarżąca zaznaczyła, że nie poinformowano jej o skutkach przyjęcia od organu egzekucyjnego należnych, zaległych alimentów w czasie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Stwierdziła, że wypłata, a także kolejne przyznawanie uprawnienie do świadczenia z funduszu alimentacyjnego miały miejsce przy pełnej świadomości organu I instancji, co do równoległego z wypłatą świadczenia przekazywania na rzecz wierzycielki kwot wyegzekwowanych przez komornika. Organ akceptował wypłaty Świadczeń, a nadto przyznawał uprawnienie do nich kolejnymi decyzjami.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 r. poz. 270 - zwanej dalej jako "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Stosownie do art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1647), kontrola dokonywana przez sądy administracyjne sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy szczególne nie stanowią inaczej. Ewentualne stwierdzenie uchybień w działaniu administracji publicznej obliguje sąd od uchylenia decyzji, stwierdzenia jej nieważności, bądź też stwierdzenia wydania decyzji z naruszeniem prawa (art. 145 ust. 1 p.p.s.a.). Sąd administracyjny, kontrolując działalność administracji publicznej, pozostaje zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. związany granicami sprawy, a nie granicami skargi.

Przedmiotem sądowej kontroli w niniejszym postępowaniu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] września 2015 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] ustalającą, że kwota [...] zł pobrana przez Skarżącą tytułem świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego na rzecz K.W. w okresie od [...] października 2013 r. do [...] października 2013 r. oraz od [...] grudnia 2013 r. do [...] grudnia 2013 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Bezspornym w niniejszej sprawie pozostaje, decyzją z dnia [...] października 2013 r. nr [...] przyznano Skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz K.W. w wysokości po [...] zł miesięcznie na okres od [...] października 2013 r. do [...] września 2014 r. Poza sporem pozostaje również okoliczność w dniu [...] października 2013 r. Skarżąca otrzymała od Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym [...] kwotę [...] zł, w dniu [...] października 2013 r. kwotę [...] zł, a w dniu [...] grudnia 2013r. kwotę [...] zł. tytułem alimentów na rzecz K.W..

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., który przewiduje, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Z kolei zgodnie z art. 2 pkt 7 d u.p.o.u.a. przez nienależnie pobrane świadczenie należy rozumieć m.in. świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów.

Organy rozpatrujące niniejszą sprawę uznały, że skoro w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego Skarżąca otrzymała od komornika środki wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego, to ziściły się przesłanki uznania świadczenia wypłaconego w okresie od [...] października 2013 r. do [...] października 2013 r. oraz od [...] grudnia 2013 r. do [...] grudnia 2013 r. jako świadczenia nienależnie pobranego. Z takim rozstrzygnięciem nie sposób się zgodzić. W ocenie Sądu w wyniku dokonania błędnej wykładni art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. w sposób nieuzasadniony uznały, iż przedmiotowe świadczenie powinno zostać uznane jako nienależnie pobrane.

Treść przywołanych powyżej przepisów wskazuje, że ustawodawca wiąże obowiązek zwrotu "nienależnie pobranego świadczenia", a nie "świadczenia nienależnego". Z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji jak również poprzedzającej ją decyzji organu I instancji nie wynika, aby ta okoliczność była przedmiotem rozważań organów rozpatrujących niniejszą sprawę. Rozróżnienie obydwu pojęć ma tymczasem zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. W orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się uwagę na błędne utożsamianie pojęcia "świadczenia nienależnego" i "świadczenia nienależnie pobranego". Jak trafnie zauważył tutejszy Sad w wyroku z dnia 15 kwietnia 2015r. sygn. akt IV SA/Po 1270/14 (dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, w skrócie: "CBOSA") "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że się ono jemu nie należy. Wspomniane rozróżnienie pojęć, przyjęte zostało w orzecznictwie sądów administracyjnych na tle instytucji zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (zob. np. wyroki NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 826/09, z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10, z dnia z 4 października 2011 r. sygn. akt I OSK 762/11, CBOSA), upowszechniło się także na gruncie, podobnej pod względem konstrukcyjnym i funkcjonalnym, regulacji "zwrotowej" z ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (zob. np.: wyroki WSA w Poznaniu z 22 października 2010 r., sygn. akt II SA/Po 478/10, z dnia 5 grudnia 2012 r. sygn. akt IV SA/Po 1020/12, z dnia 25 lipca 2013 r. sygn. akt II SA/Po 589/13, CBOSA).

Tym samym dla oceny czy świadczenie może zostać uznane za nienależnie pobrane nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że Skarżąca w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego otrzymała od komornika środki wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego oraz, że została pouczona o obowiązku organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zasadnicze znaczenie ma bowiem ustalenie jakie były intencje Skarżącej, a tego organy rozpatrujące niniejszą sprawę nie uczyniły. Lakoniczne uzasadnienie zaskarżonej decyzji sprowadza się jedynie do stwierdzenia, że Skarżąca została pouczona w zakresie definicji nienależnie pobranego świadczenia oraz, że w sprawie ziściły się przesłanki z art. 2 pkt 7 lit d u.p.o.u.a. Takie uzasadnienie decyzji wskazuje, że organ ograniczył się do oceny zaistnienia obiektywnych przesłanek uznania świadczenia za nienależne. Tymczasem rolą organu było dokonanie oceny czy Skarżąca była świadoma, że kwota wypłacona przez komornika jej nie przysługuje.

Godzi się zauważyć, że w związku z wydaniem decyzji o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego dług alimentacyjny staje się długiem organu wypłacającego świadczenie. Jak bowiem wynika, z art. 27 ust. 8 u.p.o.u.d.a. organ właściwy wierzyciela przekazuje komornikowi sądowemu prowadzącemu postępowanie egzekucyjne decyzję przyznającą osobie uprawnionej świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Natomiast zgodnie z art. 27 ust. 9 u.p.o.u.a. w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego komornik sądowy przekazuje wyegzekwowane od dłużnika kwoty zaliczone na poczet alimentów organowi właściwemu wierzyciela do wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. W sytuacji przyznania osobie uprawnionej do alimentów świadczenia z funduszu alimentacyjnego obowiązkiem komornika jest wiec przekazywanie organowi wypłacającemu świadczenie z funduszu alimentacyjnego wyegzekwowanej od dłużnika alimentacyjnego kwoty zaliczonej na poczet alimentów.

W okolicznościach niniejszej sprawy zauważyć trzeba, że kwota uznana przez organ za świadczenie nienależnie pobrane została przekazana Skarżącej przez komornika, pomimo ciążącego na komorniku obowiązku przekazania tej kwoty organowi wypłacającemu świadczenie. Oceniając działanie Skarżącej organ winien mieć na uwadze, że Skarżąca przyjmując tą kwotę zrobiła to w zaufaniu do działań funkcjonariusza publicznego jakim jest komornik. Powyższa nie została dostrzeżona przez Kolegium, mimo iż w treści odwołania Skarżąca, że kwotę tą otrzymała bezpośrednio od komornika będąc pewna prawidłowości działania komornika.

Ocena czy wypłacona osobie uprawnionej do alimentów kwota może zostać uznana za świadczenie nienależnie pobrane za każdym razem musi być dokonywana z uwzględnieniem specyficznych okoliczności konkretnej sprawy. W ocenie Sądu konsekwencją dokonania przez organy rozpatrujące niniejszą sprawę błędnej wykładni art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. było ograniczenie się do stwierdzenia zaistnienia obiektywnej okoliczności, iż wypłacone świadczenie jest nienależne. Jak jednak zostało to już wskazane przez Sąd należało rozróżnić pojęcie "świadczenia nienależnego" od użytego przez ustawodawcę w art. 2 pkt 7 oraz art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. pojęcia i "świadczenia nienależnie pobranego". Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika aby organy dokonały oceny świadomości Skarżącej w zakresie nieprzysługującego jej świadczenia. W ocenie Sądu całokształt materiału dowodowego zebranego w sprawie nie pozwalał organom na uznanie, że Skarżąca działała w złej wierze, mając świadomość, że świadczenie się jej nie należy. Zasadnicze znaczenie dla oceny działania Skarżącej musiała mieć okoliczność, że sporne kwoty otrzymała ona od komornika, w zaufaniu do funkcjonariusz publicznego.

Sąd uznał, że materiał dowodowy zebrany przez organy prowadzące postępowanie pozował na jednoznaczne stwierdzenie braku podstaw do uznania świadczenia jako nienależnie pobranego. Z tego też powodu zaistniała konieczność uchylenia decyzji organów obydwu instancji oraz umorzenia postępowania administracyjnego.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a p.p.s.a orzekł w pkt 1 wyroku o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia [...] kwietnia 2015 r. stwierdzając brak podstaw do uznania świadczenia jako nienależnie pobranego Sąd w pkt 2 wyroku na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. umorzył postępowanie administracyjne.

MZ