Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2536/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-01-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu administracji
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 1440
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Jaśkowska Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Borowiec (spr.) Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka po rozpoznaniu w dniu 5 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J.R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia z dnia 27 maja 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 104/16 w sprawie ze skargi J.R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 2 grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 maja 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 104/16 oddalił skargę J.R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 2 grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku J.R. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia 2 grudnia 2015 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm., dalej w skrócie "K.p.a."), utrzymał w mocy decyzję z dnia 27 sierpnia 2015 r. nr [...] o odmowie przyznania J.R. świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu decyzji podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm., dalej w skrócie "u.e.r.") jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki:

- jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

- nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności,

- nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

- nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Wyjaśnił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość jego przyznania.

W ocenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w sprawie nie stwierdzono przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie wniosku. Z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których nie nabył on uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 u.e.r., uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Niespełnienie przez wnioskodawcę powyższego warunku powoduje, że nie może on skutecznie domagać się renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Organ wskazał, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb, czy niedostatku, bądź sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym. Orzeczeniem z dnia 3 sierpnia 2015 r. lekarz orzecznik ZUS ustalił u J.R. trwałą całkowitą niezdolność do pracy od dnia [...] grudnia 2012 r. Na przestrzeni 54 lat życia – na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy – udokumentował on 26 lat, 9 miesięcy i 13 dni okresów składkowych, w tym w 10-leciu przed powstaniem niezdolności do pracy – 3 lata i 9 miesięcy tych okresów. W okresie od dnia 1 września 1991 r. do dnia 30 kwietnia 2013 r. wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą. Natomiast od dnia 23 kwietnia 2001 r. do dnia 30 kwietnia 2013 r. nie opłacał składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe łącznie przez 6 lat, 5 miesięcy i 27 dni.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zauważył, iż nieopłacanie składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznawaniem świadczenia w drodze wyjątku, a trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są okolicznościami szczególnymi, o których mowa w art. 83 u.e.r. Przedstawiona sytuacja materialna wnioskodawcy jest niewątpliwie trudna, jednakże nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie przewidziane w tym przepisie nie jest bowiem świadczeniem socjalnym przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi J.R. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący podał, że nie istnieją braki w opłacaniu przez niego składek na ubezpieczenie społeczne, bowiem zaległe składki spłacał za pośrednictwem urzędu skarbowego. Ponadto powołał się na okoliczność istnienia abolicji w stosunku do osób zalegających ze spłatą składek i na fakt złożenia stosownego wniosku w tym przedmiocie. Wskazał również, iż po dziesięciu latach przedawniają się zaległości z tytułu składek oraz że otrzymuje świadczenie z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, od którego z pewnością są odprowadzane składki do ZUS.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W uzasadnieniu wyroku podał, że istota sprawy sprowadzała się do oceny, czy po stronie J.R. zaistniała określona w art. 83 ust. 1 u.e.r. przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły mu wypracowanie okresu składkowego i nieskładkowego adekwatnego do jego wieku. Brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty należy bowiem badać w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury czy renty. Należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne czy rentowe stanowi wypadkową okresu, przez który uprawniony budował kapitał początkowy, odprowadzając składki na ubezpieczenie.

Sąd pierwszej instancji podał również, iż skarżący na przestrzeni 54 lat życia, tj. na dzień orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, wypracował niepełne 27 lat okresów składkowych i nieskładkowych, co jest nieadekwatnie krótkim okresem w stosunku do jego wieku. W takiej sytuacji należało wyjaśnić, czy wykazał on istnienie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły mu wypracowanie stażu pracy stosownego do jego wieku. Analiza treści skargi wskazuje na to, że skarżący błędnie utożsamia instytucję abolicji w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne, a co za tym idzie odpowiedzialności za długi w opłacaniu składek, z faktycznym ich uiszczaniem. Świadczenie w drodze wyjątku, o jakim mowa art. 83 ust. 1 u.e.r., jest uzależnione od długości faktycznego odprowadzania składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, a nie od tego, czy roszczenie organu o zapłatę zaległych składek uległo przedawnieniu, ewentualnie czy uprawniony skorzystał z dobrodziejstwa abolicji w opłacaniu omawianej składki. Sam fakt ewentualnego przedawnienia roszczenia czy zaistnienia innej okoliczności prowadzącej do zwolnienia z długu nie sprawia, że wydłużeniu ulega rzeczywisty okres uiszczania składek na ubezpieczenie społeczne. Tylko zaś ta okoliczność, tj. długość faktycznego opłacania omawianych składek, ma znaczenie dla możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że ze znajdującej się w aktach sprawy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 listopada 2015 r., wynika, iż organ odmówił J.R. umorzenia należności z tytułu zaległych składek. W związku z powyższym podnoszona w skardze okoliczność nieistnienia braków w opłacaniu składek nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Odnosząc się do podnoszonej przez skarżącego okoliczności korzystania przez niego ze świadczeń Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej podał, że dla możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku wyłączne znaczenie ma odprowadzanie przez ubezpieczonego składek, w związku z wykonywaniem pracy zarobkowej, a nie w związku z korzystaniem z różnych form pomocy społecznej.

W kwestii stanu zdrowia skarżącego wyjaśnił, że nie stanowi on przesłanki uzasadniającej przyznanie dochodzonego świadczenia. Renta z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku nie jest zapomogą czy świadczeniem o charakterze pomocy społecznej. Przedmiotem niniejszego postępowania nie jest badanie aktualnej możliwości wykonywania pracy przez J.R., a wyjaśnienie przyczyn, dla których w czasie, gdy był zdolny do zatrudnienia, nie odprowadzał składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych.

Z powyższych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie "P.p.s.a."), orzekł, jak w sentencji wyroku.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł J.R., reprezentowany przez adwokata z urzędu i zaskarżając wyrok w całości, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 P.p.s.a. zarzucił:

1) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm., dalej w skrócie "u.e.r."), poprzez mylne przyjęcie, iż w sprawie nie występują szczególne okoliczności, podczas gdy wskazane przez skarżącego okoliczności wyczerpują dyspozycję w/w przepisu, a w konsekwencji niewłaściwe uznanie, że brak jest podstaw do jego zastosowania w sprawie, w szczególności przyjęcie, iż po stronie skarżącego nie zachodzi przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły uzyskanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku;

2) naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 83 ust. 1 u.e.r., poprzez jego błędne zastosowanie, polegające na przyjęciu, że w sprawie nie zachodzą przesłanki do przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku, pomimo tego, iż stan faktyczny ustalony na skutek prawidłowo przeprowadzonego postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego pozwoliłby na ustalenie, że względem skarżącego zaktualizowały się wszystkie przesłanki uprawniające go do przyznania tego świadczenia, co stwierdził sam Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] w piśmie znajdującym się w aktach sprawy;

3) naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 83 ust. 1 u.e.r., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na tym, że Sąd pierwszej instancji uznał, iż w niniejszej sprawie skarżący nie spełnił ustawowego warunku "szczególnych okoliczności", które uniemożliwiły mu przezwyciężenie przeszkód w uzyskaniu odpowiedniego okresu składkowego uprawniającego do świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy prawidłowa analiza materiału zgromadzonego w sprawie prowadzi do odmiennych wniosków, bowiem skarżący podejmował w trakcie swego życia zatrudnienie, jednakże nie zawsze były to umowy o pracę, ale także prace dorywcze, jednakże mając na uwadze sytuację panującą na rynku pracy, właściwości skarżącego, poziom wykształcenia, duże bezrobocie i stan jego zdrowia, nie można obarczać go negatywnymi skutkami za podejmowane przez niego wybory i jednoznacznie uznać, że nie zachodzą w niniejszej sprawie "szczególne okoliczności", biorąc pod uwagę również jego obecną trwałą niezdolność do pracy powstałą w dniu [...] grudnia 2012 r.;

4) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a., polegające na tym, że Sąd pierwszej instancji w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności organu nie uchylił zaskarżonej decyzji organu drugiej instancji, pomimo że organ ten nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący całości materiału dowodowego sprawy, w szczególności nie dokonał ustaleń w zakresie obiektywnych, możliwości podjęcia przez skarżącego pracy i opłacania składek, przy uwzględnieniu jego stanu zdrowia i powstałej w dniu [...] grudnia 2012 r. trwałej niezdolności do pracy w kwestionowanym okresie, a także stopy bezrobocia panującej w regionie skarżącego, w którym prowadził on działalność gospodarczą, nie mogąc jednocześnie opłacać składek, które to ustalenia mogły wpłynąć na zmianę decyzji wydanej w sprawie;

5) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na niedostrzeżeniu przez Sąd pierwszej instancji, że Prezes ZUS naruszył w obu instancjach art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 oraz art.107 § 3 K.p.a., poprzez brak wyczerpującego zebrania materiału dowodowego w niniejszej sprawie, polegający na szczegółowym wyjaśnieniu, w jakim okresie skarżący podlegał ubezpieczeniu, podczas gdy z zaświadczenia z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] wynika, iż skarżący rozliczał się z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i Urzędem Skarbowym, trudno zatem uznać, aby w ostatnim dziesięcioleciu przyjmowanym do wyliczenia uprawnień przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy ([...] grudnia 2012 r.) udowodnił on okres wynoszący 3 lata i 9 miesięcy, co skutkowało decyzją odmowną.

Wskazując na powyższe zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, zaś w przypadku uznania przez Sąd, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, o wydanie orzeczenia reformatoryjnego w trybie art. 188 P.p.s.a w przypadku uwzględnienia skargi kasacyjnej. Ponadto wniósł o zasądzenie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, według norm przepisanych, które to koszty nie zostały uiszczone ani w całości, ani w części. Jednocześnie oświadczył, że nie wnosi o rozpoznanie sprawy na rozprawie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor przytoczył argumentację mającą wykazać zasadność podniesionych w niej zarzutów.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej w skrócie "P.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego orzeczenia determinują zakres kontroli dokonywanej przez Sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.

W niniejszej sprawie skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach określonych w art. 174 pkt 1 i pkt 2 P.p.s.a., to jednak istota podniesionych w niej zarzutów sprowadza się zakwestionowania stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który stwierdził, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zasadnie przyjął, że J.R. nie może być uznany za osobę, która wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a więc jednej z przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 u.e.r. i z tego powodu przedmiotowe świadczenie nie może być mu przyznane.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Konstrukcja art. 83 ust. 1 u.e.r. wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Z art. 124 u.e.r. wynika, że w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Oznacza to, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 K.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy oraz prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 K.p.a.). Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 K.p.a.). Musi także w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a.

W rozpoznawanej sprawie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie błędnie uznał, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie uchybił w/w regułom postępowania, w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Przesłanki, o których mowa w art. 83 ust. 1 u.e.r., nie zostały bowiem należycie zbadane i rozważone. Organ podejmując rozstrzygnięcia oparł się na stwierdzeniu braku szczególnych okoliczności, których wystąpienie mogłoby usprawiedliwiać niewypracowanie przez skarżącego wymaganego stażu ubezpieczeniowego przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, nie dokonał jednak analizy i nie wyjaśnił wszystkich aspektów sprawy.

W orzecznictwie przyjmuje się, iż za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 u.e.r. uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r. o sygn. akt II SA 306/00), przy czym zdarzenie to bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Prawodawca posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", daje organowi pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem, co podkreśla cel omawianej regulacji. Nie chodzi tu jednak o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Podkreślić należy, iż szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Przepis art. 83 ust. 1 u.e.r. nie może być – co czyni organ, jak również Sąd pierwszej instancji – interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie (co ma miejsce w rozpoznawanej sprawie), natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 marca 2003 r. o sygn. akt II SA 3594/02, LEX nr 142639).

Z akt sprawy wynika, iż w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia 3 sierpnia 2015 r. nr [...], na którym oparł się organ, wydając kwestionowane decyzje, stwierdzono, że J.R. od dnia [...] grudnia 2012 r. jest całkowicie niezdolny do pracy. W uzasadnieniu tego orzeczenia podano, że zostało ono wydane m.in. po dokonaniu analizy przedstawionej dokumentacji medycznej, w tym kart informacyjnych z leczenia szpitalnego w okresie 2012 r.

Biorąc pod uwagę fakt, że ostatni okres składkowy skarżącego przypadał na dzień 29 września 2012 r., organ nie rozważył sytuacji zdrowotnej skarżącego w kontekście obiektywnych przeszkód, które po tej dacie, a przed datą całkowitej niezdolności do pracy, mogły wpływać na jego aktywność zawodową. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych okoliczności tej w ogóle nie uwzględnił i nie ocenił w kategoriach szczególnych okoliczności. Nie wyjaśnił, jak długo rozwijała się choroba skarżącego, która w konsekwencji doprowadziła do jego całkowitej niezdolności do pracy. W rozpoznawanej sprawie – jak wyżej wskazano w odniesieniu do pojęcia "szczególnych okoliczności" – jest to bardzo istotne, gdyż to stan zdrowia skarżącego wpłynął na niemożność uzyskania przez niego świadczenia w trybie zwykłym, a tym samym może wskazywać na istnienie szczególnych okoliczności, o jakich mowa w art. 83 ust. 1 u.e.r. Żaden przepis tej ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie, tym bardziej wobec faktu, iż w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania u J.R. całkowitej niezdolności do pracy, na 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentował posiadanie prawie 4 lat okresów składkowych. Fakt braku podlegania ubezpieczeniu po dniu 29 września 2012 r. może wskazywać na obiektywnie istniejące przyczyny, niezależne od jego woli, udaremniające możliwość przepracowania wymaganego okresu w ostatnim dziesięcioleciu, a tym samym na istnienie szczególnych okoliczności, o jakich mowa w art. 83 ust. 1 u.e.r., wskutek których nie spełnił on wymagań warunkujących uzyskanie prawa do renty na zasadach ogólnych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, podany wyżej okres ubezpieczenia jest okresem znaczącym, wobec wymaganych w art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 u.e.r. 5 lat, tym bardziej, gdy uwzględni się fakt, że skarżący podlegał ubezpieczeniu do dnia 29 września 2012 r., tj. niemal do dnia stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy ([...] grudnia 2012 r.). Nie można zatem wykluczyć, że gdyby stan zdrowia J.R. nie uległ pogorszeniu, to okres jego ubezpieczenia byłby dłuższy i pozwoliłby na wypracowanie w przyszłości świadczenia ubezpieczeniowego w trybie zwykłym.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela ponadto stanowiska Sądu pierwszej instancji, że okres opłacania przez skarżącego składek na ubezpieczenie społeczne jest nieadekwatnie krótki w stosunku do jego wieku. J.R. w dacie orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy, miał 54 lata i legitymował się prawie 27-letnim okresem ubezpieczenia.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty są zasadne. Skutkowało to zastosowaniem w sprawie art. 188 w związku z art. 182 § 1 i 3 P.p.s.a., uchyleniem zaskarżonego wyroku i rozpoznaniem skargi, poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 P.p.s.a.). Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przy ponownym rozpoznaniu sprawy, uwzględni powyższe stanowisko.

Odnosząc się do wniosku pełnomocnika skarżącego o przyznanie wynagrodzenia z tytułu pomocy prawnej udzielonej na zasadzie prawa pomocy, wyjaśnić należy, iż wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej składa się do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego (art. 254 § 1 P.p.s.a.), który przyznaje je w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 – 261 P.p.s.a.