Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2572/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-06-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 156 § 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Wojciech Jakimowicz, Sędzia NSA Wiesław Morys, Sędzia del. WSA Rafał Wolnik (spr.), Protokolant sekretarz sądowy Julia Chudzyńska, po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych G. K., E. Ś., P. R. i B. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 października 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2040/13 w sprawie ze skargi H. M., G. K., E. Ś., S. R., B. D., Z. R., P. R., B. P., J. R., S. R. oraz małoletnich K. R. i Sz. R. reprezentowanych przez J. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji 1) uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania; 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie solidarnie na rzecz skarżących kasacyjnie G. K., E. Ś., P. R. kwotę 357 (trzysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego; 3) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie na rzecz B. P. kwotę 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 9 października 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 2040/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu sprawy ze skargi H. M., G. K., E. Ś., S. R., B. D., Z. R., P. R., B. P., J. R., S.R. oraz małoletnich K. R. i S. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] września 2011 r., nr [...], w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji, oddalił skargę.

W uzasadnieniu powyższego wyroku zawarto następujące ustalenia faktyczne:

Decyzją Naczelnika Miasta [...] z dnia [...] lutego 1976 r., nr [...], przejęto na własność Państwa gospodarstwo rolne, bez budynków, położone w [...], stanowiące własność S. R. Decyzja ta została wydana na podstawie art. 9 i art. 31 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118 z późn. zm.). Dokumenty dotyczące postępowania zakończonego powyższą decyzją zostały wybrakowane i zniszczone w dniu 20 czerwca 1997 r.

Wnioskiem z 11 marca 2002 r. spadkobiercy S. R. wystąpili o stwierdzenie nieważności decyzji z [...] lutego 1976 r. Z analogicznym wnioskiem w dniu 27 marca 2002 r. wystąpił B. P., który kupił część udziałów spadkowych po S. R.

Decyzją z [...] stycznia 2007 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie odmówiło stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Miasta [...] z dnia [...] lutego 1976 r.

Zaskarżoną do Sądu pierwszej instancji decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie utrzymało w mocy swoją decyzję z [...] stycznia 2007 r.

Organ ustalił, że z wnioskiem o przejecie gospodarstwa rolnego wystąpiła S. R., jako jedyna właścicielka. Świadczy o tym fakt złożenia przez nią już w dniu 12 kwietnia 1976 r. wniosku o przyznanie renty z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego na własność Państwa, którego kopia znajduje się w aktach. Z decyzji ZUS z [...] lipca 1976 r. o przyznaniu takiej renty wynika, że decyzja z [...] lutego 1976 r. uprawomocniła się [...] marca 1976 r. Kolegium dokonało sprowadzenia dokumentów znajdujących się w aktach KRUS i wynika z nich, że świadczenie emerytalne było pobierane przez S. R. przez 17 lat. W aktach znajduje się 12 decyzji o podwyższeniu emerytury rolniczej w zamian za przekazanie gospodarstwa rolnego. Organ nadzoru uznał za niezgodne z prawdą twierdzenie B. P., iż warunek wykonalności decyzji z [...] lutego 1976 r. nigdy nie został spełniony bowiem z akt znajdujących się w posiadaniu KRUS, których dokładnego sprawdzania dokonał organ wynika, że S. R. pobierała świadczenie przez 17 lat - od 5 marca 1976 r. do chwili śmierci w 1993 r. S. R. była właścicielką przejętego gospodarstwa rolnego. Do protokołu przesłuchania przed Powiatową Komisją ds. Uwłaszczenia S. R. zeznała, że "syn kawaler to mi pomaga i inne dzieci też mi pomagają". Syn S. R. - J. R. był zatrudniony w Powiatowym Przedsiębiorstwie Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w [...] na stanowisku pracownika fizycznego. Zatem pomoc matce w gospodarstwie rolnym nie stanowiła głównego źródła jego utrzymania. Pozostałe dzieci nie zamieszkiwały wspólnie z matką. G. K. od 1968 r. mieszkała w [...] przy ul. [...], H. M. zamieszkiwała od 1968 r w Warszawie, S. R. mieszkał w M. przy ul. [...]. W ocenie organu fakt odrębnego zamieszkiwania potwierdza, że nie gospodarowali oni razem z matką, zaś pomoc w prowadzeniu gospodarstwa nie stanowiła dla nich głównego źródła utrzymania. Zatem zgoda zstępnych na przekazanie gospodarstwa rolnego nie była w takiej sytuacji wymagana i brak jest podstaw prawnych do stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Miasta [...] z [...] lutego 1976 r.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżący wskazali, że organ bezzasadnie przyjął, iż akta dotyczące przejęcia gospodarstwa rolnego zostały wybrakowane i zniszczone 19 czerwca 1997 r. przez Gminę Miasta [...], czemu przeczą rozsądek i zebrany materiał dowodowy. Wątpliwości w tym zakresie mogłyby rozwiać zeznana świadków J. S. lub W. P., o co skarżący wnioskowali. Organ pominął treść zeznań S. R. złożonych do protokołu Powiatowej Komisji ds. Uwłaszczenia w [...]. Na okoliczność pracy w gospodarstwie, jako głównego źródła utrzymania z okresu trzech lat poprzedzających złożenie wniosku oraz złożenia wniosku, organ winien przesłuchać w charakterze świadka E. P. oraz uczestników, czego zaniechał. Zdaniem skarżących SKO powinno ustalić dochody z gospodarstwa w rozliczeniu na zstępnych S. R. W ocenie skarżących dowody przedstawione w sprawie świadczą o tym, że w latach 1973 - 1975 praca w przejętym gospodarstwie rolnym stanowiła dla spadkobierców główne źródło utrzymania. Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: Dz.U. z 2016 r., poz. 718 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a., wskazał, że skarga jest bezzasadna.

Sąd pierwszej instancji na wstępie swoich rozważań zauważył, że w przedmiocie wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji Naczelnika Miasta [...] z [...] lutego 1976 r. zapadły już trzy prawomocne wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wyrokiem z 8 grudnia 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 1700/05, Sąd stwierdził nieważność kontrolowanych wówczas decyzji jako wydanych z naruszeniem przepisów o właściwości rzeczowej. Wyrokiem z 12 lutego 2008 r., sygn. akt. IV SA/Wa 2407/07, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z [...] października 2007 r. Sąd uznał, że Kolegium nie odniosło się do wniosków dowodowych składanych w toku postępowania oraz że uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie odpowiada wymogom stawianym przez art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd stwierdził ponadto, że dokumenty dotyczące postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją zostały wybrakowane w dniu 20 czerwca 1997 r. oraz że z akt archiwalnych wynika, iż dokumenty dotyczące przekazania ziemi zostały przekazane do zniszczenia i w konsekwencji mogą być niepełne. Kolejnym wyrokiem z 28 kwietnia 2010 r., sygn. akt. IV SA/Wa 73/10, Sąd stwierdził nieważność decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z [...] listopada 2009 r. Powodem takiego rozstrzygnięcia było uznanie, że decyzja została skierowana do osoby zmarłej i nie zapewniono udziału w sprawie jej następcom prawnym.

Dalej Sąd pierwszej instancji ocenił, że organ zastosował się do wszystkich wskazań zawartych w uzasadnieniach zapadłych wcześniej wyroków. Zdaniem Sądu za prawidłowe należało uznać ustalenia organu dokonane na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego. Materiał ten dawał bowiem podstawę do przyjęcia, że przedmiotowe gospodarstwo zostało przejęte przez Państwo zgodnie z przepisami ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne. S. R. złożyła wniosek inicjujący postępowanie w tym przedmiocie, o czym świadczy zarówno treść decyzji jak i zachowany, podpisany przez nią wniosek o rentę z tytułu przekazania gospodarstwa na rzecz Państwa, skierowany do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz fakt pobierania przez wnioskodawczynię tej renty do śmierci. Prawidłowe też były ustalenia w zakresie braku obowiązku uzyskania zgody, o której mowa w art. 4 ust. 1 ustawy. Praca i pomoc zstępnych S. R. w prowadzeniu jej gospodarstwa nie stanowiła dla nich głównego źródła utrzymania, o czym świadczy zgromadzony w sprawie materiał.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, w świetle zgromadzonych dowodów niecelowe byłoby przesłuchanie świadka E. P. oraz samych uczestników postępowania na okoliczność pracy zstępnych S. R. w przekazanym następnie przez nią gospodarstwie rolnym. Uczestnicy postępowania oraz E. P., która jest żoną skarżącego B. P., są zainteresowani wynikiem postępowania. Niezasadnie też w ocenie Sądu skarżący zarzucają, że organ nadzoru pominął treść zeznań S. R. z [...] października 1974 r. bowiem organ uwzględnił te zeznania w swoich rozważaniach i uznał je za główny dowód w ustaleniu, że zstępni S. R. nie gospodarowali na przekazanym gospodarstwie.

Od powyższego wyroku dwie odrębne skargi kasacyjne do Naczelnego Sądu Administracyjnego skutecznie wnieśli: G. K., E. Ś. i P. R. (skarga z dnia 11 marca 2015 r.) oraz B. P. (skarga z dnia 12 marca 2015 r.).

W skardze z dnia 11 marca 2015 r. skarżący zarzucili na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.:

1. art. 1 § 1 i 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych (p.u.s.a.) oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i błędne przyjęcie, iż faktycznie zostały spełnione wszystkie warunki ustawowe dla wydania przez Naczelnika Miasta [...] decyzji nr [...] z dnia [...] lutego 1976 r. o przejęciu na własność gospodarstwa rolnego należącego do S. R. i dlatego też decyzja ta jest zgodna z prawem, podczas gdy w niniejszej sprawie pozostały niewyjaśnione okoliczności faktyczne, mające decydujące znaczenie dla jej rozstrzygnięcia, które jednakże zostały bezpodstawnie zinterpretowane na niekorzyść skarżących, zaś wykładnia i ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nosiła znamiona całkowitej dowolności i braku logicznego rozumowania;

2. art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a., art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 133 § 1 p.p.s.a poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji w sytuacji, gdy organ nie zebrał całego dostępnego i niezbędnego materiału dowodowego, pomimo tego, iż miał ku temu wszystkie możliwości, co w konsekwencji doprowadziło do błędnie ustalonego stanu faktycznego i do nierozpoznania sprawy co do istoty;

3. art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez pominięcie przy rozpatrywaniu skargi okoliczności, iż decyzja ta została oparta jedynie na części materiału dowodowego, a nie na jego całokształcie, co w konsekwencji doprowadziło do błędnie ustalonego stanu faktycznego i do nierozpoznania sprawy co do istoty.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a ponadto o zasądzenie od organu na rzecz skarżących kosztów postępowania według norm przepisanych.

Z kolei w skardze kasacyjnej z dnia 12 marca 2015 r. skarżący B.P. zarzucił na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj.:

1. art. 141 § 4 w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. poprzez brak rozważenia (rozpoznania i dokonania oceny prawnej) zarzutów sformułowanych w sprawie przez stronę skarżącą, m.in. w odniesieniu do:

- nieistnienia pochodzącego od S. R. wniosku o przejęcie jej gospodarstwa za rentę,

- stronniczej notatki sprawozdawcy organu nadzoru z wglądu do akt ZUS-u i KRUS-u,

- poddanego w wątpliwość zniszczenia akt zawierających dokumenty posiadające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie,

- źródła utrzymania najmłodszego syna S. R., M. R.,

co doprowadziło do niewywiązania się Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z obowiązku wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w taki sposób, który umożliwi przeprowadzenie kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia przez Naczelny Sąd Administracyjny;

2. art. 153 w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. przez błędne przyjęcie, że uznanie przez Sąd w innej sprawie za niewątpliwe wybrakowania i zniszczenia akt w 1997 r., stanowi wiążącą w sprawie niniejszej ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, przejawiający się w zaniechaniu ustalenia, czy posiadające dla rozstrzygnięcia sprawy istotny wpływ dokumenty, zostały rzeczywiście zniszczone;

3. art. 1 § 2 p.u.s.a. w zw. z art. 3 § 2 p.p.s.a., w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 k.p.a. przez nienależyte wykonanie obowiązku kontroli, polegające na uznaniu przez Sąd za uzasadnione stanowiska organu nadzoru, zgodnie z którym "zstępni S. R. nie gospodarowali na tym gospodarstwie, a zatem organ w postępowaniu zakończonym decyzją z 17. [...].1976 r. nie był obowiązany uzyskać zgody, o jakiej stanowił powołany art. 4 ust. 1", podczas gdy prawidłowo rozpatrzony materiał dowodowy prowadzić powinien do odmiennych wniosków, co w konsekwencji doprowadziło do nieprawidłowego zastosowania prawa materialnego - art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne;

4. art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c), w zw. z art. 134 § 1, w zw. z art. 151 p.p.s.a., w zw. z art. 7, 8, 9 oraz art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a., polegające na oddaleniu zamiast uwzględnienia skargi, a w konsekwencji nieuchyleniu decyzji organu nadzoru pomimo, iż nie zebrano i nie rozważono całego materiału dowodowego w niniejszej sprawie, w tym nie wyjaśniono, m.in. za pomocą zeznań świadków, zakresu pracy zstępnych S. R. w jej gospodarstwie, co skutkowało nienależytym i niewyczerpującym wyjaśnieniem okoliczności faktycznych i prawnych i przyjęciu przez Sąd za organem nadzoru, że zstępni nie gospodarowali wspólnie z w/w.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniach obu skarg kasacyjnych ich autorzy przedstawili argumenty na poparcie swoich zarzutów.

W piśmie procesowym z dnia 28 lipca 2015 r. zatytułowanym "odpowiedź na skargę kasacyjną", skarżący kasacyjnie B. P. poparł wniesione skargi kasacyjne przedstawiając dodatkową argumentację na ich poparcie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Granice te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Wobec niestwierdzenia przesłanek nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał oceny podstaw i zarzutów kasacyjnych.

Skargi kasacyjne zasługiwały na uwzględnienie, aczkolwiek nie wszystkie z podniesionych zarzutów okazały się zasadne.

Za uzasadniony należało uznać postawiony w obu skargach kasacyjnych zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania.

Wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a. w sytuacji, gdy nie zawiera stanowiska odnośnie do stanu faktycznego przyjętego jako podstawa zaskarżonego rozstrzygnięcia (por. uchwała 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09) jak również, gdy sporządzone jest w sposób uniemożliwiający instancyjną kontrolę zaskarżonego wyroku (wyroki NSA z dnia: 12 października 2010 r., sygn. akt II OSK 1620/10, z dnia 30 maja 2012 r., sygn. akt II GSK 620/11). Funkcja uzasadnienia wyroku wyraża się bowiem i w tym, że jego adresatem, oprócz stron, jest także Naczelny Sąd Administracyjny. Tworzy to po stronie wojewódzkiego sądu administracyjnego obowiązek wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w taki sposób, który umożliwi przeprowadzenie kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia w sytuacji, gdy strona postępowania zażąda, poprzez wniesienie skargi kasacyjnej, jego kontroli. Z powyższego wynika, że uzasadnienie wyroku stanowi integralną część rozstrzygnięcia sądowego i realizuje istotne funkcje, a mianowicie funkcję perswazyjną oraz funkcję kontroli trafności wydanego rozstrzygnięcia.

Ograniczenie się przez wojewódzki sąd administracyjny w uzasadnieniu wyroku do powtórzenia stanowiska zajętego w sprawie przez organy administracji, bez szczegółowego odniesienia się do okoliczności konkretnego stanu faktycznego sprawy, nie może zastąpić opisu przebiegu operacji logicznej, rezultatem, której jest przyjęty konkretny kierunek interpretacji i zastosowania określonego przepisu prawnego w okolicznościach stanu faktycznego sprawy. Taki sposób uzasadnienia wyroku nie służy realizacji celów sądowej kontroli administracji publicznej, która swoim zakresem obejmuje: kontrolę rekonstrukcji norm proceduralnych stanowiących podstawę oceny realizacji przez organ administracji prawnych wymogów ustalania faktów; kontrolę sposobu prawnej kwalifikacji tych faktów, co odnosi się do materialnoprawnych podstaw rozstrzygnięcia administracyjnego, w tym również w zakresie dotyczącym kontroli wykładni prawa przeprowadzonej przez organ; przez pryzmat zaś przepisów ustaw procesowych określających prawne wymogi odnośnie uzasadnienia decyzji administracyjnej, kontrolę konkretnego sposobu ustalenia w sprawie faktycznych i prawnych podstaw rozstrzygnięcia. Jeżeli skarżący bądź organ dowodząc swoich racji wspiera je konkretnymi argumentami, na przykład z zakresu odnoszącego się do określonego rodzaju wykładni przepisów prawa oraz sposobu ich zastosowania w rozpoznawanej sprawie, to sąd powinien uczynić ją przedmiotem weryfikacji, dając temu stosowny wyraz w szczegółowym uzasadnieniu obejmującym istotne dla rozstrzygnięcia sprawy elementy jej stanu faktycznego i prawnego. Jej zaniechanie stanowi wadliwość polegającą na niedostatecznym wyjaśnieniu przez sąd administracyjny pierwszej instancji stanu faktycznego i prawnego rozpoznawanej sprawy, a więc uchybienie, które mogło mieć istotny wpływ na jej wynik (por. wyroki NSA z dnia 9 stycznia 2013 r., sygn. akt II GSK 1934/11; wyrok NSA z dnia 15 lutego 2011 r. sygn. akt II FSK 1832/09).

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, z punktu widzenia przedstawionych uwag, uzasadnienie zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie nie odnosi się w sposób, w jaki powinno to czynić, do podnoszonych przez skarżących zarzutów na etapie postępowania administracyjnego i powtórzonych w skargach do Sądu pierwszej instancji, a których rozważenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zaznaczyć wypadnie, że postępowanie administracyjne prowadzone w trybie art. 156 k.p.a. jest odrębnym postępowaniem, stanowiącym jeden z nadzwyczajnych trybów wzruszenia decyzji administracyjnej. Celem tego postępowania jest ustalenie, czy w okolicznościach konkretnej sprawy wystąpiły przesłanki, wymienione w art. 156 § 1 k.p.a., a w konsekwencji, czy jest możliwe wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji ostatecznej.

W realiach rozpoznawanej sprawy ocena kwestionowanej decyzji Naczelnika Miasta [...] z dnia [...] lutego 1976 r., nr [...] była przeprowadzana z uwzględnieniem przesłanki wymienionej w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. – rażącego naruszenia prawa. Skarżący upatrują go m.in. w fakcie przejęcia gospodarstwa rolnego od osoby niepiśmiennej, która nie mogła złożyć wniosku, a także w tym, że przejęcie to nastąpiło z naruszeniem obowiązujących wówczas przepisów – a mianowicie bez uzyskania zgody zstępnych właścicielki, gospodarujących razem z nią. Wskazać przyjdzie, że obowiązujące w dacie przejęcia gospodarstwa rolnego przepisy – tj. ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, uzależniały przejęcie własności gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa w zamian za rentę od szeregu przesłanek.

Decyzja Naczelnika Miasta [...] z dnia [...] lutego 1976 r. której strony zarzuciły nieważność, została wydana na podstawie art. 9 i art. 31 powołanej ustawy. Zgodnie z treścią art. 9 tej ustawy, na wniosek rolnika możliwe było przejęcie przez Państwo gospodarstwa rolnego o pow. co najmniej 2 ha gruntów rolnych i leśnych jeżeli wnioskodawca osiągnął wiek 65 lat (w przypadku mężczyzny) lub 60 lat (w odniesieniu do kobiet) albo zaliczony został do jednej z grup inwalidów. Co istotne, z punktu widzenia formułowanych w skardze zarzutów – nieruchomość, na której gospodarowali zstępni rolnika mogła być przekazana tylko za ich zgodą, jednakże zgoda taka nie była wymagana jeżeli praca w przekazywanym gospodarstwie rolnym nie stanowiła głównego źródła ich utrzymania.

Kluczową rolę, dla wydania rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowiło wiec ustalenie następujących okoliczności:

- powierzchni przejmowanego gospodarstwa rolnego;

- wieku osoby przekazującej gospodarstwo;

- osób gospodarujących na gospodarstwie i ich ewentualnej zgody na przekazanie gospodarstwa,

- źródła i poziomu dochodów tych osób.

W toku postępowania skarżący, formułując zarzut nieważności decyzji orzekającej o przejęciu gospodarstwa rolnego przez państwo w zamian za rentę podnosili, że wnioskodawczyni – S. R. nie mogła złożyć przedmiotowego wniosku ze względu na analfabetyzm, a ponadto w gospodarstwie pracował jej syn J. R., który jednocześnie był zatrudniony w Powiatowym Przedsiębiorstwie Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w [...] oraz pozostałe dzieci mieszkające niedaleko, w tym również drugi syn – M. R. mieszkający wraz z matką.

O ile kwestia złożenia wniosku o przejęcie gospodarstwa rolnego przez S. R., z punktu widzenia zgromadzonego materiału dowodowego co do zasady nie budziła wątpliwości (w aktach sprawy znajduje się taki wniosek datowany na dzień 12 kwietnia 1976 r. i podpisany "R."), o tyle dwa pozostałe zarzuty wymagały poczynienia wyjaśnień, których organ nie dokonał, a Sąd pierwszej instancji, powielił w tej części ustalenia i rozważania organu.

Trafnie bowiem wytknięto w skardze kasacyjnej, że Sąd pierwszej instancji w ogóle nie odniósł się do faktu, niekwestionowanego w toku prowadzonego postępowania, że na przekazywanym gospodarstwie rolnym, oprócz S. R. i syna J., gospodarował również jej syn M. R. Pominięcie ewentualnego gospodarowania M. R. z punktu widzenia oceny dopuszczalności przejęcia gospodarstwa rolnego, było kwestią kluczową.

Drugą kwestią, mającą istotne znaczenie dla wyniku prowadzonego postępowania było ustalenie, czy obaj synowie S. R. utrzymywali się wyłącznie z pracy w gospodarstwie rolnym, a jeżeli nie, co wiadomo na pewno w odniesieniu do J. R., czy dochód tej osoby, uzyskiwany ze stosunku pracy w Powiatowym Przedsiębiorstwie Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w [...] stanowił jego główne źródło utrzymania się, czy też był nim dochód z pracy wykonywanej w gospodarstwie rolnym jego matki. Z treści decyzji organu odwoławczego z dnia [...] września 2011 r. wprost wynika, że nie zanegowano faktu pracy J. R. w gospodarstwie rolnym matki, poprzestając jedynie na konstatacji, że wobec zatrudnienia w Przedsiębiorstwie Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w [...], dochód z pracy w gospodarstwie nie stanowił jego głównego źródła utrzymania. W tym kontekście za trafne należy uznać argumenty skarżących dotyczące braku w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku oceny nieuwzględnienia przez organy obu instancji treści § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 maja 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 125). Przepis ten stanowił, że pracę w gospodarstwie rolnym uznaje się za główne źródło utrzymania, jeżeli obliczony według przepisów podatkowych przychód szacunkowy z tego gospodarstwa przekracza dochód z innych źródeł. Przychód szacunkowy i dochód z innych źródeł ustala się na podstawie danych z okresu trzech lat poprzedzających złożenie wniosku o przejęcie gospodarstwa.

W toku postępowania organy w ogóle nie odniosły się do tej kwestii, a priori zakładając, ze praca we wspomnianym gospodarstwie przynosiła dochód niższy, aniżeli w Powiatowym Przedsiębiorstwie Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej. Również Sąd pierwszej instancji w swoim orzeczeniu przeszedł nad tą kwestią do porządku, całkowicie pomijając ten wątek, który wszak, ze względu na treść wspomnianego przepisu miał dla oceny zaskarżonej decyzji istotne znaczenie.

Z kolei w odniesieniu do M.R., wobec pominięcia tego wątku w rozważaniach, nawet nie podjęto próby oceny, w jakim stopniu jego ewentualna praca w gospodarstwie rolnym matki stanowiła źródło utrzymania.

Raz jeszcze bowiem przypomnieć przyjdzie, że ocena powołanych wyżej okoliczności była kluczowa dla ustalenia, czy przejęcie nieruchomości należącej do S.R. nastąpiło z naruszeniem prawa, a jeżeli tak, to czy miało ono stopień rażący, co w konsekwencji prowadziłoby do stwierdzenia zaistnienia przesłanki nieważności decyzji.

Wobec powyższego bez dokonania oceny obu tych kwestii niemożliwa jest prawidłowa ocena decyzji Naczelnika Miasta [...] z dnia [...] lutego 1976 r. z perspektywy przesłanek jej nieważności, sformułowanych we wniosku inicjującym postępowanie administracyjne. W tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny nie może przeprowadzić kontroli, wobec braku stanowiska i oceny Sądu pierwszej instancji.

Nie zasługiwały natomiast na uwzględnienie pozostałe zarzuty podniesione w skargach kasacyjnych. W tym zakresie Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił działania organów jako zgodne z prawem.

Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

O kosztach postępowania rozstrzygnięto w oparciu o art. 203 pkt 1 p.p.s.a., a na ich wysokość składają się uiszczone wpisy od skarg kasacyjnych (po 100,00 zł), wynagrodzenie pełnomocników z tytułu zastępstwa procesowego (po 240,00 zł), opłaty skarbowe od pełnomocnictw (po 17,00 zł) oraz, w odniesieniu do skarżącego B. P. – opłata kancelaryjna od wniosku o sporządzenie uzasadnienia zaskarżonego wyroku (100,00 zł).

Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl