Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 305/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2019-01-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 61
journal: Dz.U. 2017 poz 1769
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Klotz Sędziowie sędzia WSA Renata Owczarzak (spr.) sędzia WSA Grzegorz Saniewski Protokolant starszy sekretarz sądowy Elżbieta Brandt po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 stycznia 2019 r. sprawy ze skargi E. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] nr [...] z dnia [...] listopada 2017 r.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] listopada 2017 r., znak: [...] Wójt [...] B., działając na podstawie art. 60, art. 61 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia [...] marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jednolity Dz.U. z 2017 r., poz. 1769) w związku z § 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia [...] lipca 2015 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz.U. z 2015 r., poz. 1058) oraz na podstawie art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz.U. z 2017 r., poz. 1257), ustalił E. C. opłatę za pobyt H. S. (jej ojca) w domu pomocy społecznej w C. - typ domu dla osób przewlekle somatycznie chorych, usytuowanego w C. przy ul. [...], w wysokości [...] zł miesięcznie (punkt 3 decyzji), a w pkt 4 ustalił opłatę za 2 dni pobytu ojca w DPS - ie za miesiąc październik w kwocie [...]zł.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia orzekający organ podniósł, iż osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS jest osoba umieszczona tj. H. S., który posiada własny dochód - emeryturę i zasiłek pielęgnacyjny w łącznej wysokości [...] zł, dlatego zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, miesięczna wartość opłaty z jego strony wyniesie 70% dochodu tj. płacić będzie on za pobyt w DPS [...] zł miesięcznie, przy czym opłata za pierwszy miesiąc została ustalona w kwocie proporcjonalnej do ilości pierwszych dni pobytu i tym samym za pierwsze 2 dni zamieszkiwania H. S. zapłaci [...] zł.

Organ I instancji ustalił ponadto, że osobą z rodziny zobowiązaną do ponoszenia opłat za pobyt H. S. w DPS i dysponującą na ten cel odpowiednio wysokim dochodem własnym jest jego córka - E. C., bowiem w trakcie wywiadu środowiskowego u osób zobowiązanych do alimentacji ustalono, że dochód miesięczny jej rodziny wynosi [...] zł tj. na osobę [...] zł i jest wyższy od 300% od kwoty kryterium dochodowego na osobę w rodzinie wynoszącego 514 x 300% = [...] zł i dlatego jest ona zobowiązana do ponoszenia kosztów utrzymania ojca w DPS.

W trakcie postępowania ustalono, że pozostałe dzieci H. S. - córka W. Z. i syn Z. S. nie dysponują dochodami odpowiednio wysokimi, by nałożyć na nich obowiązek odpłatności za DPS zgodnie z zapisem art. 61 ust. 2 ustawy.

Wójt [...] B. zwrócił również uwagę, że miesięczny koszt zamieszkiwania w DPS C. wynosi [...] zł, natomiast H. S. płacić będzie za pobyt w DPS [...] zł miesięcznie, a pozostała kwota do zapłaty wyniesie [...] zł i dlatego niniejszą decyzją zobowiązano E. C. do ponoszenia odpłatności ojca w DPS w tej kwocie.

W odwołaniu od powyższej decyzji E. C. zarzuciła oparcie jej w części ustalającej ciężar ponoszenia opłat - na błędnych ustaleniach w stanie faktycznym sprawy. Jej zdaniem organ I instancji bezpodstawnie uwolnił od obowiązku utrzymania ojca (ponoszenia opłat) jej brata, Z. S. oraz nienależycie rozważył możliwość uwolnienia skarżącej od tego obowiązku.

Odwołująca się ustaliła, że brat Z. , którego ojciec przyjął do swojego mieszkania (D. ), przed wieloma laty, otrzymał od ojca w darowiźnie pieniądze ze sprzedaży przez matkę H. S. gospodarstwa rolnego o pow. 12 ha oraz ciągników, budynków, sprzętu. Ze strony ojca to przysporzenie miało być gwarancją dla jego bezpiecznej starości. Brat był też upoważnionym do odbioru całej emerytury ojca. Dopiero choroba ojca i usunięcie mu krtani popsuły jego relacje z synem. Ostateczny zanik więzi pomiędzy nimi nastąpił wtedy, gdy brat stał się beneficjentem programu 500+. Brat obok pracy zawodowej prowadzi też nierejestrowaną działalność gospodarczą (aby otrzymać 500+ na trójkę dzieci). Korzysta też ze stypendiów i innych przywilejów socjalnych.

Ponadto odwołująca się oświadczyła, że ojciec będąc w pełni sprawnym psychicznie i fizycznie nie chciał przenosin do GOPS, natomiast brat z bratową drastycznie ograniczyli mu w jego mieszkaniu przestrzeń życiową do wydzielonej ścianami części pokoju z wejściem na zewnątrz przez drzwi wstawione w miejsce okna. Pozbawiono go w ten sposób dostępu do kuchni i łazienki lecz GOPS nie zbadał tych faktów, w szczególności co do legalności takich działań (mieszkanie położone jest w obiekcie zabytkowym).

Zdaniem odwołującej się trudno zrozumieć, dlaczego GOPS od razu znalazł rozwiązanie poprzez kierowanie jej ojca do DPS, zamiast wszczęcia procedur chroniących jego jako głównego najemcy lokalu. GOPS wybrał kierunek zgodny z żądaniami sąsiadów, ale nie z dobrem ojca. GOPS kierując podopiecznego - jak się okazuje na koszt skarżącej - do DPS, czynił to wbrew pisemnie wyrażonej woli ojca. Strona skarżąca podniosła również, że ze strony GOPS nigdy nie było żadnego współdziałania co do ustalenia stanu faktycznego i materialnego położenia rodzeństwa.

Skarżąca ustaliła także, że siostra W. Z. mogłaby sprawować należytą opiekę nad ojcem w miejscu jego zamieszkania w Dubielnie, pod warunkiem ułożenia prawidłowych relacji prawnych między ojcem i bratem co do mieszkania i koszty społeczne takiej opieki byłyby minimalne.

Odwołująca się wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i ponowne rozpatrzenie sprawy przez organ I instancji pod kątem egzekucji obowiązku łożenia na ojca przez brata Z..

Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r., znak: [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że sytuacja materialna E. C. została ustalona podczas wywiadu środowiskowego i przedstawia się ona następująco: strona prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem i trójką dzieci w wieku szkolnym, oboje małżonkowie pracują w gospodarstwie rolnym. Łączny dochód rodziny stanowi kwota [...]zł miesięcznie, tj. na osobę [...] zł. W. dochodu rodziny nie jest kwestią sporną, a skarżąca zdaniem organu nie przedstawiając żadnych dowodów twierdzi, że ponosi wysokie koszty swojego leczenia i utrzymania dzieci. Wobec kryterium dochodowego pięcioosobowej rodziny, które wynosi [...] zł ustalono opłatę, jaką E. C. powinna uiszczać na rzecz DPS - u w C. na kwotę [...]zł.

Kolegium wyjaśniło, iż zgodnie z przepisem art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą między innymi małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2. Z powyższego wynika zatem, iż zobowiązanymi do partycypowania w tychże kosztach są dzieci H. S., w tym między innymi odwołująca. Jednakże zgodnie z przywołanym powyżej przepisem, zstępni wnoszą przedmiotową opłatę na podstawie umowy zawartej w trybie art. 103 ust. 2. Zgodnie z przepisem art. 103 ustawy o pomocy społecznej, kierownik ośrodka pomocy społecznej ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. Kolegium podkreśliło, że swoiste "rokowania" co do wysokości opłaty i "wynegocjowanie" kwoty, która następnie jest uiszczana na podstawie umowy - w sytuacjach spornych - nie stanowią wyłącznej podstawy do uiszczania przez osoby zobowiązane kwoty za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej. W sytuacji, gdy konsensus między organem administracji, a osobą (m.in. zstępnym) nie jest możliwy, wydaje się decyzję administracyjną, na mocy której kreuje się po stronie tego podmiotu zobowiązanie do uiszczania (partycypacji) w kosztach utrzymania mieszkańca domu

W niniejszej sprawie wskazano, że dochód rodziny wynosi [...] zł, tj. na osobę w rodzinie - [...] zł / 5 = [...] zł. Po uiszczeniu tak ustalonej opłaty, kwota dochodu na osobę w rodzinie nie będzie niższa od 300% kryterium dochodowego. Algorytm naliczania opłaty, zastosowany przez Wójta [...] B. jest więc – w ocenie Kolegium – poprawny i nie ulega wątpliwości, że E. C. w oparciu o powyższe zasady, jest osobą zobowiązaną do uiszczania opłaty za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w C..

Ponadto wyjaśniono, że swoistym wyznacznikiem wysokości przedmiotowej opłaty jest kwota [...]% kryterium dochodowego, co oznacza, że nie można uwzględnić argumentu podnoszonego przez stronę w odwołaniu, a dotyczącego faktu, iż rodzina ponosi znaczne, aczkolwiek konieczne wydatki.

Kolegium stwierdziło również, że organ I instancji przeprowadził wywiady środowiskowe u pozostałych dzieci H. S. , lecz ich sytuacje materialne są trudne i nie kwalifikują zstępnych do partycypacji w kosztach opłaty za pobyt ojca w DPS-ie.

W skardze do Sądu E. C. wniosła o uchylenie decyzji organu odwoławczego i zwolnienie od nałożonego obowiązku odpłatności, uznając zaskarżoną decyzję za sprzeczną z prawem z powodu zignorowania podnoszonych w odwołaniu argumentów co do potrzeby ponownego rozpatrzenia sprawy. W szczególności podniosła, że SKO nie odniosło się w ogóle do kwestii istnienia po stronie brata Z. prawnego obowiązku utrzymania ojca lub też partycypacji w kosztach i to z pierwszeństwem przed pozostałym rodzeństwem (w tym skarżącą).

Zdaniem skarżącej, jeżeli brat w zamian za materialne korzyści oraz przyjęcie ojca pod dach, zgodził się na jego utrzymanie i opiekę, to jej zaniechanie oraz faktyczne wyrzucenie (czy też porzucenie) ojca winno w pierwszej kolejności uruchomić działania GOPS zmierzające do przywrócenia stanu zgodnego z prawem, czyli do zmuszenia brata do realizacji obowiązków, które wobec ojca na siebie wziął. Tego nie uczyniono - co w odbiorze społecznym odbierane może być jako swoista wskazówka, co robić ze schorowanym człowiekiem, aby uwolnić się od opieki.

W odwołaniu skarżąca wskazała na pogorszenie się jej sytuacji zdrowotnej, a także na złą sytuację finansową gospodarstwa rolnego. Jej zdaniem, Kolegium zbagatelizowało ten aspekt sprawy, co jest dla niej krzywdzące.

Skarżąca oświadczyła także, że wywiad GOPS w C. ograniczył się do przedłożenia na żądanie jego pracownicy nakazów płatniczych. Gdy skarżąca prosiła o zapisanie w protokole o jej problemach zdrowotnych oraz zadłużeniu gospodarstwa, pani z GOPS skwitowała to uwagą, że "to tylko formalność". Te okoliczności nie zostały przez orzekające organy wzięte pod rozwagę, a powinny być takiej analizie poddane. Skoro nie były, to w ocenie skarżącej pojawia się pytanie nie tylko o rzetelność owego wywiadu, ale i legalność decyzji, gdyż organ I instancji zwalniając pozostałe rodzeństwo z partycypacji w kosztach pobytu ojca w DPS nie powinien tak ogromnego ciężaru przerzucać wyłącznie na skarżącą.

W odpowiedzi na skargę organ, nie znajdując podstaw do jej uwzględnienia, wniósł o jej oddalenie wskazując, że po ponownej analizie akt sprawy nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego orzeczenia, ponieważ zostało ono podjęte zgodnie ze stanem faktycznym oraz w oparciu o obowiązujące przepisy prawa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

W myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.

Zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a tej ustawy. Innymi słowy, sąd obowiązany jest zasadniczo dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu lub czynności także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Wspomniane kryterium legalności umożliwia sądowi administracyjnemu uchylenie zaskarżonej decyzji, jeżeli m.in. stwierdzi on naruszenie prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.).

Przedmiotem zaskarżenia jest decyzja organu odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu pierwszej instancji ustalającą odpłatność ( w tym dla skarżącej) za pobyt ojca skarżącej w DPS.

W pierwszej kolejności wskazać należy na treść art. 59 ust. 1 i 2 u.p.s., zgodnie z którym decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej i decyzję ustalającą opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu jej kierowania do domu pomocy społecznej (ust. 1). Decyzję o umieszczeniu w domu pomocy społecznej wydaje organ gminy prowadzącej dom pomocy społecznej lub starosta powiatu prowadzącego dom pomocy społecznej. W przypadku regionalnych domów pomocy społecznej decyzję wydaje marszałek województwa, z zastrzeżeniem ust. 5 (ust. 2).

Z kolei przepis art. 60 ust. 1 u.p.s. stanowi, że pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3. Stosownie do art. 61 ust. 1-3 tej ustawy obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej

- przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność (ust. 1).

Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2 (ust. 2). Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej mogą wnosić osoby niewymienione w ust. 2 (ust. 2a). W przypadku, o którym mowa w ust. 2a, gmina wnosi opłatę w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a (ust. 2b). W przypadku, o którym mowa w ust. 2a, art. 103 ust. 2 stosuje się odpowiednio (ust. 2c). W przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a, z obowiązku opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Gminie przysługuje prawo dochodzenia zwrotu poniesionych na ten cel wydatków (ust. 3).

Z przytoczonych wyżej przepisów wynika, że zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 60 ust. 1 u.p.s. pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny. W art. 61 ust. 1 tej ustawy określone zostały osoby zobowiązane do wnoszenia tych opłat. Są nimi w kolejności: mieszkaniec domu pomocy społecznej, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, następnie małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

Zasada kolejności przyjęta w omawianym przepisie oznacza, że w sytuacji, gdy osoba umieszczona w domu pomocy społecznej nie jest w stanie ponosić kosztów pobytu w placówce, obowiązek wnoszenia opłat spoczywa na małżonku, w następnej kolejności na zstępnych, w dalszej kolejności na wstępnych, a w jeszcze dalszej - na gminie, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wnoszenie opłat nie obciąża równocześnie wszystkich zobowiązanych wymienionych w art. 61 ust. 1 u.p.s., obowiązek ten przechodzi na nich w kolejności ustalonej w powołanym przepisie.

Jednakowoż, o ile reguła kolejności dotyczy podmiotów wskazanych powyżej, o tyle nie można mówić o kolejności w sytuacji wystąpienia obowiązku ponoszenia opłat przez kilkoro zstępnych. Każdy z nich ma bowiem taki sam obowiązek ponoszenia opłat, a jedynie różnicować je może osiągane kryterium dochodowe każdego zstępnego. Z żadnego przepisu prawa nie wynika, że organ administracji może w sposób arbitralny dokonać wyboru osoby spośród osób zobowiązanych do ponoszenia tej opłaty, będących zstępnymi i tylko w stosunku do niej prowadzić postępowanie. W takiej sytuacji bowiem organ powinien prowadzić postępowanie jednocześnie w stosunku do wszystkich osób należących do tego samego kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. Osoby te powinny być zawiadomione o wszczęciu postępowania i powinny być stronami tego postępowania, a także ich wszystkich powinna dotyczyć decyzja wydana w sprawie ustalenia obowiązku odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej (tak słusznie WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 5 lipca 2018 r., sygn. akt IV SA/Gl 319/18).

Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy Sąd stwierdza, że wybór skarżącej z ustalonego kręgu zstępnych, jako wyłącznie zobowiązanej do ponoszenia opłat za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, nastąpił bez pełnego i wyczerpującego zebrania materiału dowodowego dotyczącego ustalenia sytuacji materialnej pozostałych zobowiązanych do wykonania ustawowego obowiązku.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że pozostałe dzieci H. S. - córka W. Z. i syn Z. S. nie dysponują dochodami odpowiednio wysokimi, by nałożyć na nich obowiązek odpłatności za DPS zgodnie z zapisem art. 61 ust. 2. Natomiast z akt nie wynika, żeby osoby te zostały zawiadomione o wszczęciu postępowania, a także, że brały w nim udział. W aktach sprawy znajdują się określone dokumenty np. w postaci wywiadów środowiskowych, zaświadczeń o zarobkach ww. osób oraz członków ich rodzin, na podstawie których organ dokonał wskazanych ustaleń skutkujących twierdzeniem o ich ustawowym zwolnieniu z ponoszenia z opłat, jednak w ogóle nie rozpatrywano treści tych dokumentów z twierdzeniami skarżącej wnoszonymi w postępowaniu przed organem I instancji oraz w odwołaniu od decyzji tego organu, a które kwestionują szereg poczynionych przez organy ustaleń faktycznych. Organ wydał decyzję w listopadzie 2017r. Wywiady środowiskowe są ze stycznia 2017r. Dokumenty z listy płac Z. S. także są ze stycznia 2017r. Nie ustalono więc prawidłowo sytuacji finansowej rodziny w kontekście uwag skarżącej. Nie wiadomo kto jest właścicielem mieszkania w którym mieszka syn pensjonariusza. Nie ustalono czy doszło do darowizny mieszkania czy ustanowiono jakieś prawo np. dożywocia na rzecz H. S.. Nie można wykluczyć, że ojciec ustanowił na rzecz brata skarżącej prawo dożywocia. Strony umowy o dożywocie mogą też ustanowić służebność osobistą, w tym służebność mieszkania. Różnica pomiędzy ograniczonym prawem rzeczowym jakim jest służebność mieszkania, a dożywociem jest istotna. W przypadku ustanowienia w akcie notarialnym przenoszącym własność nieruchomości "dożywocia" dla osoby mającej być umieszczoną w DPS, organy prowadzące postępowanie mogą rozważyć możliwość zawiadomienia prokuratora celem wszczęcia przez niego postępowania o zamianę dożywocia na rentę – zgodnie z art. 7 kpc w zw. z art. 913 § 1 ustawy z dnia [...] kwietnia 1964 r. (Dz. U. z 2014 r., poz. 121 z późn. zm.) – Kodeks cywilny (kc). Brak rzetelnych ustaleń w tym przedmiocie często prowadzi do niepokojącej tendencji powodującej wykorzystanie osób starszych, chorych i niepełnosprawnych przez osoby przejmujące bezpłatnie (bez żadnych zobowiązań) ich dorobek życiowy i przerzucający ciężar utrzymania tych osób na inne osoby, gminę czy ogólnie rzecz biorąc społeczeństwo.

Brak opisanych ustaleń i aktualnych dokumentów obrazujących rzeczywistą sytuację majątkową, finansową w tym dochodową osoby umieszczonej w DPS i zstępnych tej osoby nie pozwala na właściwe zweryfikowanie twierdzeń organu.

Wskazana wyżej argumentacja przemawia też za koniecznością łącznego prowadzenia postępowania wobec osób zobowiązanych w tym samym stopniu, ustaleniu możliwości płatniczych wszystkich zobowiązanych, przez co może się w bardzo konkretny sposób przełożyć na ustalenie wielkości opłaty należnej od każdego z rodzeństwa. Rzeczą organów będzie ustalenie sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącej oraz jej rodzeństwa w postępowaniu prowadzonym z ich udziałem oraz ocena, kto w świetle przepisów u.p.s. (art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s.) oraz ustalonego bezspornie stanu faktycznego, jest zobowiązany do łożenia na utrzymanie ojca.

Organy poza ogólnikowym stwierdzeniem, że pozostałe dzieci pensjonariusza nie dysponują odpowiednim dochodem, nie ustalając i nie wskazując jaki jest ten dochód, by móc poddać ten fakt ocenie, pełnymi kosztami (poza udziałem samego pensjonariusza ) obciążyły skarżącą.

Powyższe uchybienia wskazują na brak kompletności ustaleń dowodowych w sprawie, co stanowi naruszenie art. 7 w związku z art. 77 § 1 k.p.a. Zgodnie z pierwszym z przywołanych przepisów prawnych w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli; natomiast art. 77 § 1 k.p.a. nakłada na organ administracji publicznej obowiązek zebrania w sposób wyczerpujący i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Zaniechanie to, poza wadliwością proceduralną, stanowi naruszenie art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. i art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. mające wpływ na wynik, gdyż skutkuje arbitralnym wyborem osoby zobowiązanej do ponoszenia opłat spośród zobowiązanych w tej samej kolejności; co dodatkowo narusza art. 8 k.p.a., pozostając w opozycji do zasady pogłębiania zaufania do władzy publicznej.

Skarżąca od początku postępowania prowadzonego w sprawie wnosiła o uwzględnienie jej sytuacji materialnej i zdrowotnej w oparciu o podnoszone przez nią okoliczności, które jej zdaniem również powinny stanowić przedmiot postępowania wyjaśniającego prowadzonego przez orzekający w sprawie organ administracji w celu zwolnienia jej z obowiązku. W tym zakresie co do zasady nie można przyznać racji skarżącej.

Ustawa o pomocy społecznej reguluje także sytuacje, w których osoby ustawowo zobowiązane do ponoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej za członka rodziny mogą być z tego obowiązku zwolnione.

Na podstawie art. 64 tej ustawy, osoby wnoszące opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej można zwolnić, na ich wniosek, częściowo lub całkowicie z tej opłaty, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych:

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia,

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko.

Pojęcie sformułowane w art. 61 ust. 1 "obowiązani do wnoszenia opłaty", oznacza ogólny ustawowy obowiązek ponoszenia opłat, który konkretyzuje określone zobowiązanie do wnoszenia opłaty w drodze umowy lub decyzji. Oznacza to, że małżonek, zstępni i wstępni należą z mocy prawa do kręgu osób obowiązanych do wnoszenia opłaty, natomiast stosowne żądanie do realizacji tego obowiązku pojawi się dopiero w wypadku zaistnienia ustawowych przesłanek. Zaistnienie tych ustawowych przesłanek, tj. skierowanie osoby do domu pomocy społecznej, która nie ponosi pełnej opłaty, oraz ustalenie konkretnej osoby zobowiązanej z wskazanego wyżej kręgu z zachowaniem wymaganej kolejności, która spełnia określone kryterium dochodowe pozwala dopiero, aby ustawowy obowiązek ponoszenia opłaty został skonkretyzowany, czyli przekształcił się w konkretne zobowiązanie.

W myśl art. 64 u.p.s. in principio osoby wnoszące opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej można zwolnić, na ich wniosek, częściowo lub całkowicie z tej opłaty. Zasadnicze znaczenie ma tu jednak sposób redakcji powyższego przepisu wskazujący, że uprawnionym do wnioskowania o zwolnienie z przedmiotowych kosztów w całości lub w części jest osoba już wnosząca opłatę za pobyt w DPS. Uwagę powyższą potwierdza stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w uchwale siedmiu sędziów z dnia 11 czerwca 2018r., sygn. akt I OPS 7/17 (dostępna na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl), która to uchwała podjęta została co prawda w związku z zaistniałym w orzecznictwie zagadnieniem dopuszczalności określenia w decyzji o ustaleniu opłaty obowiązku zwrotu kosztów pobytu mieszkańca w DPS zastępczo ponoszonych przez gminę, ma jednak odniesienie do niniejszej sprawy w tym zakresie, że potwierdza konstytutywny względem konkretnej osoby charakter decyzji o ustaleniu obowiązku ponoszenia kosztów pobytu w DPS. Jak stwierdził NSA, decyzją pierwotną - konkretyzującą i indywidualizującą obowiązek opłaty kosztów pobytu mieszkańca w domu pomocy społecznej, jest decyzja administracyjna o ustaleniu opłaty wydana na podstawie art. 59 ust. 1 w zw. z 61 ust. 1 i 2 u.p.s. Zgodnie zaś z art. 64 u.p.s. wniosek o zwolnienie z kosztów składa "osoba wnosząca opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej", a więc przepis ten dotyczy takich sytuacji, w których ogólny obowiązek ustawowy ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej przekształcił się w konkretne zobowiązanie do wnoszenia opłaty, czyli ustalona została zarówno osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty, jak i sama opłata. Popierając powyższy pogląd stwierdzić należy, że decyzja ustalająca opłatę za pobyt w DPS i kierująca obowiązek jej uiszczenia na konkretną osobę nakłada na określony podmiot określony ciężar ze skutkiem ex nunc. Wniosek o zwolnienie z kosztów pobytu mieszkańca w DPS, złożony przed wydaniem takiej decyzji, dotyczy zatem niezindywidualizowanego i nieskonkretyzowanego jeszcze obowiązku, a więc pozostaje w istocie bezprzedmiotowy.

Mając jednak na uwadze wcześniejsze uchybienia, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. i art. 135 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji zastosują się do wskazań wynikających z niniejszego uzasadnienia, w szczególności co do konieczności uzupełnienia postępowania wyjaśniającego w celu prawidłowego ustalenia sytuacji majątkowej osób zobowiązanych do partycypowania w kosztach pobytu H. S. w DPS, stosując przy sporządzeniu motywów rozstrzygnięcia zasady zawarte w art. 107 § 3 k.p.a.