Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 202/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2020-06-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 153
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Dnia 24 czerwca 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska -Tylewicz Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędzia WSA Elwira Brychcy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 czerwca 2020 roku sprawy ze skargi I. M. reprezentowanego przez opiekuna prawnego B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2020 roku Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] lipca 2019 roku Nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] stycznia 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpoznaniu odwołania opiekuna prawnego I. M. – B. M. od decyzji Prezydenta Miasta [...] z [...] lipca 2019 r. nr [...] o odmowie umorzenia całości oraz w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych na rzecz osób uprawnionych z funduszu alimentacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Decyzję tę Kolegium wydało przyjmując następujący stan faktyczny i prawny.

Ww. decyzją z [...] lipca 2019 r. Prezydent Miasta [...] odmówił I. M. rep. Przez opiekuna prawnego B. M. umorzenia całości oraz w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych na rzecz osób uprawnionych z funduszu alimentacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami. Organ uznał, że nie zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji dłużnika, które uprawniałyby do wnioskowanego umorzenia.

W odwołaniu od powyższej decyzji B. M. (opiekun prawny strony) zarzuciła organowi I instancji naruszenie przepisów art. 7, 9, 11, 80 i 107 § 3 k.p.a. polegające na niewyjaśnieniu wszystkich istotnych okoliczności, w szczególności przyjęcia dochodu brutto rodziny, a nie rzeczywistego. Wskazała, że nie uwzględniono sytuacji osobistej i majątkowej zobowiązanego, a także tego, że to jego dzieci są faktycznie zmuszane do pośredniego partycypowania w spłacie zadłużenia. Odwołujący zarzucił też naruszenie art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 670 ze zm., dalej: u.p.o.u.a.). Wniósł również o uwzględnienie interesu społecznego i słusznego interesu obywateli poprzez umorzenie zaległości.

SKO w [...] utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję przywołało materialnoprawną podstawę decyzji – art. 30 u.p.o.u.a., podkreślając, że użyty w nim zwrot "może" oznacza, że organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia, a udzielenie ulgi w spłacie zaległości jest instytucją stosowaną wyjątkowo. W ocenie Kolegium organ I instancji wywiązał się z wcześniejszych wytycznych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu zawartych w wydanych w niniejszej sprawie wyrokach z 25 marca 2015 r. sygn. II SA/Po 139/15 oraz z 19 lipca 2017 r. sygn. II SA/Po 336/17. Zgromadził wyczerpujący materiał dowodowy dotyczący sytuacji życiowej wnioskodawcy, wszechstronnie go rozważył, a rozstrzygnięcie i motywy logicznie przedstawił w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Nie doszło tym samym, zdaniem Kolegium, do naruszenia zarzucanych przepisów k.p.a.

Kolegium przywołało passus z wyroku WSA w Poznaniu z 13 listopada 2013 r. sygn. IV SA/Po 894/13 wydanego w innej sprawie w kontekście podkreślenia, że zobowiązania alimentacyjne rodziców względem dzieci mają obligatoryjny charakter, a zwolnić z nich można tylko w szczególnie uzasadnionych sytuacjach; podobnie rzecz się ma z umorzeniem należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W tym kontekście organ odwoławczy wskazał, że Prezydent Miasta wykazał, że w przypadku wnioskodawcy brak jest szczególnych okoliczności uzasadniających całkowite lub częściowe umorzenie należności. Egzekucja wobec dłużnika jest w pełni możliwa, co więcej cały czas trwa i jest skuteczna i nie powoduje zagrożenia dla realizacji fundamentalnych potrzeb egzystencjalnych zobowiązanego, czy członków jego rodziny. Kolegium wskazało, że tylko w skrajnych sytuacjach, np. braku jakichkolwiek, nawet najmniejszych dochodów, kalectwa uniemożliwiającego codzienne funkcjonowanie bez pomocy osób trzecich, klęski żywiołowej, wypadków losowych, które w sposób nagły i znaczący pogorszyły życie dłużnika, wielodzietności połączonej ze skrajnym ubóstwem, uprawnione jest umorzenie zaległości. Sytuacja dłużnika alimentacyjnego na tle innych dłużników alimentacyjnych jest znacząco korzystna. Ma on stałe źródło dochodu w postaci renty ([...] zł/m-c). Po dokonaniu potrąceń otrzymuje co prawda [...] zł, ale jest to konsekwencją jego wcześniejszych zaniechań. Nie ma problemów mieszkaniowych – zamieszkuje wraz z dwójką pełnoletnich dzieci, żoną i teściową w mieszkaniu o pow. 106 m2, co daje średnią ponad 21 m2 na osobę. Kolegium wskazało, że wnioskodawca nie ma też problemów żywieniowych zagrażających jego egzystencji. Po odliczeniu kosztów utrzymania mieszkania ([...] zł) dysponuje kwotą [...]zł, co nie jest kwotą relatywnie wysoką, ale ma znaczenie w domowym budżecie w części poświęcanej na wydatki żywnościowe. Żona dłużnika posiada stałą pracę i zarobki w wys. prawie [...] zł netto. Teściowa dłużnika M. K., dysponująca dochodem [...] zł netto/m-c, choć zamieszkuje z rodziną dłużnika wspólnie, to prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Partycypuje jednak w kosztach utrzymania domu. Reasumując dłużnik wraz ze swą żoną dysponują kwotą [...]zł/m-c, z czego pokrywają [...] kwoty czynszu za mieszkanie i inne opłaty (łącznie [...] zł). Wprawdzie czynsz jest wysoki, ale wynika to wysokiego standardu zamieszkiwania w dużym lokalu. Kolegium stwierdziło, że jeżeli ktoś posiada jakiekolwiek zobowiązania finansowe i to wobec Państwa, to musi się liczyć z koniecznością wyrzeczeń, również w obniżeniu standardu mieszkania (jego powierzchni).

Odnośnie zarzutu pośredniego zmuszania dzieci dłużnika do partycypowania w spłacie zadłużenia ojca, Kolegium wyjaśniło, że I. M. ma czworo pełnoletnich dzieci. Córka V. i syn B. nie mieszkają z rodzicami, a córka J. ([...] l.) studiuje na [...] roku Politechniki [...], otrzymując stypendium w wys. [...] zł/m-c. Syn A. ma [...] lat. Zważywszy, że dzieci dłużnika są pełnoletnie, zdaniem Kolegium, nie ma przeszkód, by [...]-letnia córka studentka [...] roku studiów podjęła już pracę zawodową (choćby na część etatu), co jest dość częstym zjawiskiem. Brak jest też przeszkód, by [...]-letni syn – dorosły i zdrowy mężczyzna nie mógł weekendowo dorabiać i w ten sposób chociaż minimalnie odciążyć rodzinnych budżet, tym bardziej, że [...] posiada duży potencjał zarobkowy. Zdaniem Kolegium dzieci odwołującego mają nie tylko możliwość, ale wręcz powinność podjęcia dodatkowego zajęcia zarobkowego. Jeżeli sytuacji ich rodziny nie można zaliczyć do zamożnych, to osoby pełnoletnie w rodzinie powinny partycypować w kosztach swojego utrzymania. Brak aktywności zawodowej dorosłych dzieci odwołujący próbuje przerzucić na całe społeczeństwo i niesłusznie powołuje się na słuszny interes obywateli.

Jednocześnie Kolegium zaznaczyło, że zdaje sobie sprawę, że [...]-letni dłużnik dysponuje orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ma zdiagnozowaną chorobę dwubiegunową afektywną, jest co jakiś czas hospitalizowany i zażywa leki. Niemniej w dokumentacji medycznej wskazano, że "zna wartość pieniądza, jednak każde posiadane samodzielnie środki przeznacza na zakup papierosów lub piwa". Ponadto nie przyjmuje leków i nadużywa alkoholu. Nie można więc uznać, że jego sytuacja zdrowotna jest wynikiem całkowicie niezależnych czynników. Jej poprawa zaś uzależniona jest od całkowitej abstynencji alkoholowej i ścisłego przestrzegania zaleceń lekarskich, co niestety w trakcie całego postępowania nie miało miejsca. Ponadto orzeczona niezdolność do pracy jest czasowa (do czerwca 2022 r.) i nie można wykluczyć, że dłużnik odzyska zdolność do pracy. Umorzenie zaś zaległości ma charakter trwały. Sytuacja dłużnika może więc ulec w przyszłości poprawie, zwłaszcza jeśli będzie stosował się do zaleceń lekarskich i całkowicie powstrzymywał się od alkoholu. Kolegium uznało, że znaczenie ma też kwota zadłużenia (ok. [...] zł). Nie jest to zdaniem organu suma astronomiczna, jej spłata jest realna i to tym bardziej, że cały czas jest egzekwowana, a dłużnik ma obecnie środki finansowe, a jego egzystencja nie jest zagrożona. Kolegium dodało też, że niezdolność do pracy nie jest tożsama z zakazem pracy. Renciści z orzeczoną całkowitą niezdolnością do pracy dość często dorabiają sobie w zakładach pracy chronionej lub na stanowiskach do tego przystosowanych. Poza tym, jak w wywiadzie środowiskowym wskazała żona dłużnika nadal, choć sporadycznie, nadużywa on alkoholu, to trudno uznać, że jego problemu zdrowotne są tak uciążliwe w codziennym funkcjonowaniu, by uniemożliwiały aktywność w poszukiwaniu pracy chronionej, czy drobnego dorabiania. Zważywszy, że żona dłużnika pracuje w pełnym wymiarze czasu pracy jest też prawdopodobne, że dłużnik dysponując niewielkimi kwotami przeznacz je na alkohol. W tej sytuacji umorzenie należności stanowiłoby wypaczenie instytucji przewidzianej w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Organ dodał, że na osobę w rodzinie przypada miesięcznie dochód w kwocie [...]zł, co na tle innych dłużników alimentacyjnych i ich rodzin jest sytuacją korzystną. W tym stanie rzeczy Kolegium stwierdziło, że nie ma do czynienia ze szczególną sytuacją uprawniającą do umorzenia zaległości.

I. M. działający przez opiekuna prawnego B. M. wnosząc do tutejszego Sądu na powyższą decyzję SKO w [...] zarzucił organowi naruszenie:

- przepisów postępowania art. 7, 9,. 10 § 1, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. poprzez brak dogłębnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, zwłaszcza sytuacji osobistej i materialnej strony, zważywszy na fakt pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym z osobami, na rzecz których wypłacane były świadczenia z funduszu alimentacyjnego,

- prawa materialnego – art. 30 ust. 1 i 2 p.o.u.a. poprzez błędną wykładnię sprowadzającą się do uznania, że skarżący nie spełnia przesłanek do umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi SKO w [...] wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko przyjęte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skargę należało uwzględnić, albowiem organy orzekające naruszyły przepis postępowania art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.) nie stosując się do oceny prawnej i wytycznych Sądu wskazanych w wydanych uprzednio w niniejszej sprawy wyrokach z 25 marca 2015 r. sygn. II SA/Po 139/15 oraz z 19 lipca 2017 r. sygn. II SA/Po 336/17.

Zgodnie z przepisem tym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. W judykaturze podkreśla się, że przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, a tym samym organ nie może formułować nowych ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz obowiązany jest do podporządkowania się jemu w pełnym zakresie (por. wyrok NSA z 30 stycznia 2020 r., sygn. II OSK 743/18, dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Związanie oceną prawną oznacza zakaz formułowania przez organy i sąd nowych ocen prawnych sprzecznych z wyrażonymi wcześniej w orzeczeniu sądowym, i zobowiązanie do podporządkowania się im w pełnym zakresie. Ocena prawna może dotyczyć m.in. stanu faktycznego sprawy, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, kwestii zastosowania określonego przepisu do wydania rozstrzygnięcia w konkretnej sprawie administracyjnej. Ocena prawna dotyczy tym samym całokształtu dotychczasowego postępowania organów administracyjnych w sprawie. Z kolei wskazania są konsekwencją wyrażonej oceny prawnej odnośnie dotychczasowego postępowania i zawierają wytyczne co do sposobu postępowania w przyszłości (por. wyrok NSA z 8 stycznia 2020 r., sygn. I OSK 403/19, dostępny j.w.).

W pierwszym z wydanych w niniejszej sprawie wyroków tutejszy Sąd uchylając decyzję SKO w [...] z [...] grudnia 2014 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] sierpnia 2014 r. o odmowie umorzenia I. M. należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego stwierdził co najważniejsze:

1. organy obu instancji dopuściły się naruszenia przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.) poprzez nieustosunkowanie się do podnoszonych przez skarżącego dowodów, a tym samym niezbadanie całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego;

2. na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności - stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu; są to kwestie istotne, bowiem działając w ramach uznania administracyjnego, organ winien rozważyć, czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać; na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie, czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz;

4. w powyższym kontekście zdaniem Sądu organy w sposób zbyt powierzchowny dokonały analizy sytuacji materialnej i życiowej, w tym w szczególności rodzinnej I. M.;

5. Sąd uznając, że konstrukcja uzasadnień decyzji organów obu instancji powoduje, iż nie poddają się one kontroli, albowiem są one niewyczerpujące, wskazał, iż brak jest w nich oceny okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji materialnej i zdrowotnej I. M. i ich wpływu na zdolność regulowania przez niego zobowiązań; skarżący ma [...] lata, jest całkowicie ubezwłasnowolniony, a nadto jest osobą niepracującą i legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności i niezdolności do pracy do [...] marca 2019 r. - organy nie wskazały zaś na jakiekolwiek realne przesłanki, iż po tej dacie uzyska on zdolność do podjęcia pracy, a nawet jeżeli ją uzyska to, że istnieją realne i duże szanse do zdobycia przez niego zatrudnienia na lokalnym rynku pracy; ocena taka - przy tak wielu niewiadomych, jakimi jest stan zdrowia skarżącego w przyszłości oraz warunki na lokalnym rynku pracy, jakie będą występować za kilkadziesiąt miesięcy - jest bardzo trudna, a wręcz niemal niemożliwa; twierdzenia organów, iż nie można wykluczyć podjęcia przez I. M. zatrudnienia w przyszłości jawią się jako gołosłowne, a jako podstawa dla odmowy umorzenia jako całkowicie arbitralne;

6. Sąd podkreślając specyficzne realia niniejszej sprawy wskazał, że I. M. nie uzyskuje samodzielnie jakichkolwiek przychodów, jest osobą całkowicie niezdolną do pracy i pozostaje na utrzymaniu pozostałych członków rodziny; dochody pozostałych członków rodziny stanowiły jedyną podstawę dla ustalenia wysokości miesięcznego dochodu na osobę w rodzinie zobowiązanego, a jego wysokość uzasadniała zdaniem organów odmowę umorzenia należności;

7. istotne znaczenie ma też pominięta w rozważaniach organów okoliczność, iż osoby, nam rzecz których wypłacono świadczenia z funduszu alimentacyjnego, to czwórka dzieci I. M.; dochody dwójki, spośród tych dzieci aktualne wnoszone są do wspólnego gospodarstwa domowego i posłużyły organom dla wykazania, iż dochód na osobę w rodzinie zobowiązanego nie uzasadniania umorzenia należności dłużnika z tytułu wypłaconych świadczeń;

8. w tym kontekście organy nie odniosły się do okoliczności, iż wobec nieuiszczania przez dłużnika należnych alimentów na rzecz dzieci udzielono tymże dzieciom pomocy z funduszu alimentacyjnego poprzez przyznanie odpowiedniego świadczenia na rzecz dzieci ich matce B. M., a obecnie oczekuje się, iż chory, niezdolny do pracy i nie osiągający jakichkolwiek dochodów dłużnik, który pozostaje członkiem wspólnego gospodarstwa domowego obejmującego co najmniej jego żonę i czwórkę dzieci, będzie w stanie spłacać te należności w oparciu o dochody uzyskiwane przez żonę, samodzielnie utrzymującą się dorosłą córkę V. M. i stypendium socjalne studiującej J. M. oraz kosztem nakładów na bieżące utrzymanie tych osób oraz uczących się jeszcze J. M., B. M. i małoletniego A. M.;

9. reasumując Sąd stwierdził, że w świetle przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 u.p.s.u.a. braki w przeprowadzonym postępowaniu wyjaśniającym, a także w uzasadnieniach decyzji organów I i II instancji mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W kolejnym wyroku (z 19 lipca 2017 r., sygn. II SA/Po 336/17) Sąd uchylając kolejną decyzję SKO w [...] z [...] stycznia 2017 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] września 2016 r., stwierdził kategorycznie:

1. rozstrzygnięcia obu instancji wydane zostały z obrazą przepisu art. 153 p.p.s.a., bowiem wbrew bowiem wyraźnym wskazaniom oraz wytycznym wynikającym z uzasadnienia wyroku z 25 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Po 139/15, organy ponownie nie przeprowadziły pogłębionej oceny okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji materialnej i zdrowotnej I. M. i ich wpływu na zdolność uregulowania przez niego zobowiązań;

2. po uprzednim wyroku Sąd stwierdził, że ponownego rozważenia przez organ wymagało, czy z uwagi na chorobę skarżący realnie będzie mógł podjąć zatrudnienie, jak i to, czy można przyjąć, że żądanie spłaty należności może zostać skierowane do dłużnika alimentacyjnego, który nie uzyskuje żadnych dochodów i który jest na utrzymaniu rodziny w sytuacji, gdy wobec uczących się dzieci nadal ma zobowiązania alimentacyjne;

3. jednocześnie Sąd dostrzegł, że stan faktyczny podlegający wcześniej kontroli sądowej uległ zmianie co do sytuacji dochodowej skarżącego, bowiem od [...] października 2015 r. posiada on prawo do renty w wysokości [...] zł netto; sąd zakwestionował tezę organów, że pozwala to uznać, że skarżący nie może skorzystać z najdalej idącej ulgi w związku z istniejącym zadłużeniem alimentacyjnym i pozwala przyjąć, że może on rozpocząć spłatę tych zobowiązań; w opinii Sądu wnioski te są co najmniej przedwczesne, nie odnoszą się do możliwości skorzystania przez organ z częściowego umorzenia zadłużenia, na co pozwalają granice sprawy;

4. zdaniem Sądu za zasadnością rozważenia możliwości częściowego umorzenia żądanej może przemawiać wysokość odsetek naliczonych od należności głównej, niemalże równa wysokości kwoty tej należności (odpowiednio: [...] zł i [...] zł); ponieważ organy materii tej nie rozważały, mając na uwadze uznaniowy charakter decyzji Sąd na tym etapie nie może wiążąco wypowiadać się w powyższym zakresie;

5. nie kwestionując wyjątkowego charakteru instytucji ulg w spłacie zadłużenia Sąd uznał, że w okolicznościach sprawy istotne jest przeprowadzenie prawidłowej analizy sytuacji zdrowotnej (skarżący nadal legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, która została orzeczona do [...] marca 2019r.) i dochodowej skarżącego, jak i realnych możliwości spłaty istniejącego zadłużenia, czemu nie sprostano;

6. co do tezy organów, że stan zdrowia skarżącego ma charakter czasowy, a dłużnik jest stosunkowo młody ([...] lat) i może podejmować aktywność zawodową obecnie i w przyszłości, Sąd nie zgodził się – opiekun prawny skarżącego wywodził, że stan zdrowia skarżącego w związku ze zdiagnozowaną chorobą afektywną dwubiegunową nie ulega poprawie, pogarszał się na przestrzeni od wystąpienia pierwszych objawów, tj. od 1998 r.; ów stan chorobowy był przyczyną problemów skarżącego i jego rodziny, co skutkowało koniecznością doprowadzenia do jego całkowitego ubezwłasnowolnienia:

7. w kontekście powyższego Sąd nie zgodził się ze stanowiskiem organów, że sytuacja dochodowa skarżącego może realnie ulec poprawie; przy rozpatrywaniu wniosku w oparciu o art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. badaniu powinna podlegać aktualna sytuacja dochodowa i rodzinna; ogólne przewidywania organu co do stanu zdrowia strony i jego możliwości zarobkowania po upływie okresu ustalonego w orzeczeniach, nie mogą stanowić podstawy do orzekania w zakresie umorzenia należności; nie jest dopuszczalne dokonywanie oceny we wskazanym zakresie w oparciu o przypuszczalne zmiany sytuacji materialnej i zdrowotnej dłużnika; dlatego obowiązkiem Kolegium było przeprowadzenie dowodów z dokumentacji z leczenia skarżącego oraz z wykorzystanej na potrzeby sprawy o jego ubezwłasnowolnienie i odniesienie się do tych kwestii w uzasadnieniu decyzji;

8. co do uznania przez organy, że dysponując miesięcznie kwotą [...]zł skarżący jest w stanie zaspokoić swoje potrzeby życiowe, poza tymi które obejmują partycypowanie w kosztach mieszkania, Sąd stwierdził, że organy nie ustaliły i nie rozważyły, czy i w jakiej wysokości skarżący ma obowiązek i może partycypować w kosztach utrzymania uczących się dzieci; nie ustalono też, jakie koszty wiążą się z leczeniem skarżącego; w konsekwencji nie ustalono i nie rozważono, czy wobec konieczności ponoszenia takich wydatków, zachodzi niebezpieczeństwo przerzucenia na innych członków rodziny obowiązku spłaty zadłużenia, które powstało w wyniku niewywiązywania się przez skarżącego z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci;

9. dla oceny, czy sytuacja zdrowotna i materialna skarżącego jest wyjątkowa podstawowe znaczenie ma jego aktualna sytuacja zdrowotna i perspektywy w tym zakresie na przyszłość, związane z tym koszty leczenia oraz ciążące na nim aktualnie zobowiązania alimentacyjne; nie do zaakceptowania jest sytuacja, gdy wobec konieczności regulowania zaległości alimentacyjnych z przeszłości, koszty te będą obciążać jego rodzinę oraz instytucje, do których rodzina ta będzie zmuszona wystąpić o pomoc, co jak wynika z akt sprawy ma miejsce;

10. o ile można uznać, że sytuacja materialna skarżącego w związku z uzyskaną rentą poprawiła się, bowiem obecnie nie pozostaje on na wyłącznym utrzymaniu rodziny, to nadal aktualny pozostaje wymóg ustalenia, czy sytuacja dochodowa i zdrowotna skarżącego dłużnika alimentacyjnego umożliwia przyjęcie, że będzie on w stanie realnie spłacać powstałe zadłużenie i w jakim zakresie;

11. reasumując Sąd stwierdził, że organy przekroczyły granice uznania administracyjnego orzekając o odmowie umorzenia skarżącemu należności alimentacyjnych; miało miejsce naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy;

12. Sąd nakazał, by organ I instancji ponownie przeanalizował aktualną sytuację zdrowotną, dochodową i rodzinną strony w celu ustalenia, czy realnie pozwala ona na uregulowanie zadłużenia; w zależności od poczynionych ustaleń pamiętając, że w granicach sprawy można podjąć również rozstrzygnięcie w zakresie umorzenia części należności.

Mając na względzie powyższe stwierdzić należy, że choć uległ nieco zmianie stan faktyczny sprawy - sytuacja dochodowa i rodzinna strony (o czym poniżej), to wiążąca pozostaje ocena prawna i wytyczne Sądu wyrażone w powołanych wyrokach.

Wypada przypomnieć, że skarżący jako osoba całkowicie niezdolna do pracy uzyskuje nieco wyższą rentę - wys. [...] zł. Przy czym jest to kwota brutto, od której pobierana jest zaliczka na podatek dochodowy w kwocie [...]zł, składka na ubezpieczenie zdrowotne – [...] zł. Z renty skarżącemu potrącana jest kwota [...]zł tytułem należności alimentacyjnych. W rezultacie skarżący dysponuje aktualnie dochodem [...] zł. Po odliczeniu kosztów mieszkania ([...] zł) pozostaje kwota [...]zł.

Zmianie uległa również wielkości wspólnego gospodarstwa domowego strony – aktualnie w jego skład nie wchodzi już dwoje najstarszych pełnoletnich dzieci – V. i B. , a jedynie [...]-letnia J. , studentka [...] roku Politechniki [...] oraz [...]-letni A. .

Ponadto, aktualnie skarżący legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy do czerwca 2022 r., a więc została mu ona przedłużona na kolejne 3 lata.

Sąd pragnie podkreślić, że nie ma zastrzeżeń co do ustalenia stanu faktycznego sprawy w zakresie kwestii sytuacji dochodowej rodziny, sytuacji osobistej i rodzinnej strony. Uchybienia organów orzekających w zakresie wykładni art. 30 ust. 2 u.p.s.u.a. sprowadzają się do błędnej inkorporacji oceny prawnej Sądu i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w cytowanych wyrokach.

Po pierwsze organy orzekające, zwłaszcza Kolegium, tylko pozornie wzięły pod uwagę uwagi Sądu w zakresie stanu zdrowia skarżącego i jego wpływu na możliwości uzyskiwania dochodu. Sąd wyraźnie wskazał, że na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności - stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Z ustaleń organów wynika, że choroba psychiczna skarżącego (zaburzenia afektywne dwubiegunowe) postępuje (a na pewno nie ustaje) i nie sposób założyć, zważywszy również na to, że skarżący nie przyjmuje regularnie leków, że jego stan zdrowia może ulec poprawie. Należało mieć na uwadze, że skarżący choruje od wielu lat. Sąd przy tym jasno i wiążąco wypowiedział się w jednym z ww. wyroków, że ocena organów, iż po dacie, do której orzeczono niezdolność do pracy, skarżący uzyska tę zdolność, a tym samym istnieją realne i duże szanse na zdobycie zatrudnienia na lokalnym rynku pracy - przy tak wielu niewiadomych, jakimi jest stan zdrowia skarżącego w przyszłości oraz warunki na lokalnym rynku pracy, jakie będą występować za kilkadziesiąt miesięcy - jest bardzo trudna, a wręcz niemożliwa. W związku z tym – jak wskazał Sąd - twierdzenia, iż nie można wykluczyć podjęcia przez I. M. zatrudnienia w przyszłości jawią się jako gołosłowne, a jako podstawa dla odmowy umorzenia jako całkowicie arbitralne.

W świetle powyższego niezrozumiałe dla Sądu orzekającego w niniejszej sprawie jest, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy ponownie, pomimo tak precyzyjnie wyrażonego stanowiska Sądu i stwierdzonego faktu utrzymującej się choroby skarżącego, jego niezdolności do pracy i ubezwłasnowolnienia, stara się wykazać, że niewykluczona jest poprawa stanu zdrowia I. M., a w konsekwencji podjęcie przez niego pracy, choćby w niewielkim zakresie (np. pracy chronionej). Twierdzenia organu odwoławczego w tym zakresie, przeczące w swej istocie faktom, są oczywiście chybione, również w kontekście próby wykazania, że kwota zaległych należności ciążąca na skarżącym (ok. [...] tys. zł) nie jest astronomiczna. Kolegium zdaje się nie dostrzegać jakim dochodem dysponuje miesięcznie rodzina skarżącego ([...] zł na 4 osoby tj. [...] zł). Kończąc ten wątek Sąd przypomni tylko, że w wyroku z 19 lipca 2017 r. jasno wskazał, że nie zgadza się ze stanowiskiem organów, że sytuacja dochodowa skarżącego może realnie ulec poprawie. Zaznaczył, że przy rozpatrywaniu wniosku w oparciu o art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. badaniu powinna podlegać aktualna sytuacja dochodowa i rodzinna, a ogólne przewidywania organu co do stanu zdrowia strony i jego możliwości zarobkowania po upływie okresu ustalonego w orzeczeniach, nie mogą stanowić podstawy do orzekania w zakresie umorzenia należności. Nie jest więc dopuszczalne dokonywanie oceny we wskazanym zakresie w oparciu o przypuszczalne zmiany sytuacji materialnej i zdrowotnej dłużnika.

Istotna, jeśli nie najistotniejsza w warunkach niniejszej sprawy, wyartykułowana w przywołanych wyrokach Sądu, a pominięta przez organy orzekające, okazała się jest ocena Sądu dotycząca stanu rodzinnego strony i w tym kontekście pośredniej partycypacji (jak trafnie ujmuje to opiekun prawny skarżącego) członków rodziny skarżącego w ciążącym na nim zadłużeniu alimentacyjnym. W drugim z wyroków (sygn. II SA/Po 336/17) Sąd stwierdził, że organy nie ustaliły i nie rozważyły, czy i w jakiej wysokości skarżący ma obowiązek i może partycypować w kosztach utrzymania uczących się dzieci, jakie koszty wiążą się z leczeniem skarżącego, a w konsekwencji nie ustalono i nie rozważono, czy wobec konieczności ponoszenia takich wydatków, zachodzi niebezpieczeństwo przerzucenia na innych członków rodziny obowiązku spłaty zadłużenia, które powstało w wyniku niewywiązywania się przez skarżącego z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci. Uprzednio zaś, w wyroku o sygn. II SA/Po 139/15 Sąd wskazywał, że wobec nieuiszczania przez dłużnika należnych alimentów na rzecz dzieci udzielono tymże dzieciom pomocy z funduszu alimentacyjnego poprzez przyznanie odpowiedniego świadczenia na rzecz dzieci ich matce B. M., a obecnie oczekuje się, iż chory, niezdolny do pracy i nie osiągający jakichkolwiek dochodów dłużnik (tu sytuacja uległa zmianie), który pozostaje członkiem wspólnego gospodarstwa domowego, będzie w stanie spłacać te należności w oparciu o dochody uzyskiwane przez żonę, samodzielnie utrzymującą się dorosłą córkę V. M. (tu sytuacja uległa zmianie) i stypendium socjalne studiującej J. M. oraz kosztem nakładów na bieżące utrzymanie tych osób oraz uczących się jeszcze J. M., B. M. (tu zmiana) i małoletniego A. M..

W ocenie Sądu z powyższych wywodów wynika jasno, że Sąd w okolicznościach niniejszej sprawy uznał za wyjątkową, odpowiadającą wymogom art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., sytuację, w której znalazł się skarżący, bez względu czy z jego winy czy nie (jak to roztrząsa organ odwoławczy powołując się na nadużywanie alkoholu przez I. M.), a mianowicie, że będąc chory psychicznie z trudnościami w leczeniu, niezdolny do pracy, ubezwłasnowolniony i uzyskujący najniższą rentę nie jest w stanie z posiadanych środków spłacić zaległości świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Obciążaniem zaś tym obowiązkiem jego najbliższych – aktualnie małżonkę uzyskującą stały dochód oraz pełnoletnie dzieci pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym (J. i A. M.), na rzecz których świadczenia te były przez fundusz alimentacyjny wypłacane przeczy wyrażonej w preambule do u.p.o.u.a. konstytucyjnej zasadzie pomocniczości. W stanie faktycznym niniejszej sprawy - wobec wydanych przez organy orzekające rozstrzygnięć - mamy jednoznacznie do czynienia z sytuacją próby przeniesienia obowiązku spłaty należności z tytułu świadczeń wypłaconych na rzecz osób uprawnionych z funduszu alimentacyjnego, z dłużnika alimentacyjnego, który nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i otrzymuje należne mu wsparcie od małżonki, właśnie na tę małżonkę i pełnoletnie dzieci, które otrzymywały wypłacone świadczenia.

W tej sytuacji Sąd nie godzi się na przyjętą przez Kolegium ocenę, sprzeczną całkowicie z tym co Sąd stwierdził w uprzednio wydanych wyrokach, że poza partycypacją małżonki skarżącego w spłacie zaległych należności, należy wziąć możliwości zarobkowe i dochodowe pełnoletnich, wspólnie ze skarżącym zamieszkujących dzieci. Kolegium przywołało, że córka J. M. uzyskuje stypendium w kwocie [...]zł/m-c, a że jest na [...]. roku studiów może podjąć pracę zarobkową (choćby dorywczą). Dodało, że również [...]-letni syn skarżącego A. może odciążyć budżet rodzinny.

Sąd kategorycznie nie godzi się na sugestie, ocenę Kolegium, jako nie odpowiadającą ocenie prawnej i wytycznym Sądu z poprzednich wyroków, jakoby dzieci skarżącego miały aktualnie pośrednio partycypować w obowiązku ciążącym na skarżącym spłaty zaległych należności alimentacyjnych.

W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że decyzje organów obu instancji wydane zostały z naruszeniem przepisu postępowania (art. 153 p.p.s.a.), a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. decyzje organów obu instancji uchylono.

Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji kierując się normą wyrażoną w art. 153 p.p.s.a. uwzględni ocenę prawną i wskazania Sądu wyrażone zarówno w tym, jak i poprzednich wyrokach wydanych w niniejszej sprawie.