Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1655/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-12-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 58 § 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art.104 ust. 4
journal: Dz.U. 2016 poz 930
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Sikorska (spr.) sędzia NSA Elżbieta Kremer sędzia del. NSA Marzenna Glabas po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 24 marca 2016 r., sygn. akt II SA/Sz 1158/15 w sprawie ze skargi K.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia [...] lipca 2015 r., nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia oraz jego zwrotu oddala skargę kasacyjną. 2


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę K. K., dalej także skarżący, na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 24 lipca 2015 r., nr SKO.430/3070/2015 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia oraz jego zwrotu.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie ww. decyzją, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t.: Dz.U. z 2013 r., poz. 267), zwanej dalej, K.p.a., w zw. z art. 2 ust. 1, art. 4, art. 6 pkt 16, art. 8 ust. 3, art. 37 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2, art. 98, art. 104 ust. 4 i art. 109 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (j.t.: Dz. U. z 2015 r., poz. 163) oraz § 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2012 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2012 r., poz. 823), po rozpatrzeniu odwołania skarżącego od decyzji z dnia 1 czerwca 2015 r., nr RO/Z/MT/408447/6231-027153/15 wydanej z up. Prezydenta Miasta Szczecin przez Kierownika Sekcji Pracy Socjalnej Rejonowego Ośrodka Pomocy Rodzinie Zachód w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Szczecinie, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium wskazało, że ww. decyzją organ I instancji ustalił, że miało miejsce nienależne pobranie świadczenia z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego, przyznanego skarżącemu decyzją znak RO/Z/MT/08447/6231-000527/10 z dnia 14 października 2010 r., w okresie od 1 kwietnia 2012 r. do 31 stycznia 2013 r. w łącznej kwocie 4.334,00 zł (po 444,00 zł miesięcznie w okresie od 1 kwietnia 2012 r. do 31 grudnia 2012 r. i w kwocie 338,00 zł w miesiącu styczniu 2013 r.) oraz wezwał skarżącego do zwrotu wskazanej powyżej kwoty, w terminie 30 dni od chwili uprawomocnienia się decyzji.

Organ I instancji wskazał, że w niniejszej sprawie była uprzednio wydana decyzja z dnia 30 maja 2014 r. w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego za okres od 1 kwietnia 2012 r. do 31 stycznia 2013 r. w łącznej kwocie 4.440,00 zł, która została uchylona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie decyzją z dnia 9 lutego 2015 r., a sprawa została przekazana organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu decyzji uchylającej Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że rozstrzygnięcie organu I instancji co do okresu od 1 kwietnia 2012 r. do 31 grudnia 2012 r. jest prawidłowe, jednak w styczniu 2013 r. skarżącemu przysługiwał zasiłek stały w wysokości 106,00 zł, więc łączna kwota nienależnie pobranych świadczeń powinna zostać ustalona na kwotę 4.334,00 zł. Organ odwoławczy nakazał, by ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji ustalił obecną sytuację rodzinną i majątkową skarżącego i zbadał, czy nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu, umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy organ I instancji uznał, że nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, w szczególności z uwagi na to, że skarżący w dalszym ciągu nie współpracuje z organami pomocy społecznej - mija się z prawdą odnośnie swojego deklarowanego stanu majątkowego, zatajając przed organem I instancji uzyskiwane dochody (deklarowane miesięczne dochody były wyraźnie niższe od kwot, które skarżący uiszczał miesięcznie z tytułu opłat za zajmowane mieszkanie).

W odwołaniu od decyzji wydanej przez organ I instancji w dniu 1 czerwca 2015 r. skarżący podniósł, że organ ten błędnie ustalił jego sytuację majątkową, która jest obecnie bardzo zła. Powołał się także na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 4 grudnia 2013 r., sygn. akt II Sa/Sz 667/13, którym Sąd ten uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 6 maja 2013 r., nr SKO.K.A.430/1207/2013 i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji z dnia 31 stycznia 2013 r., znak RO/Z/MT/408447/6231-006577/13.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie, rozpatrując odwołanie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium, powołując art. 2 ust. 1 oraz art. 4 ustawy o pomocy społecznej wskazało, że instytucja pomocy społecznej nie ma jedynie charakteru jednostronnych świadczeń, a jest swego rodzaju formą współpracy pomiędzy osobami i rodzinami, które znalazły się w trudnej sytuacji życiowej, a jednostkami realizującymi zadania pomocy społecznej, która ma na celu uzdrowienie sytuacji osób i rodzin uprawnionych do pobierania świadczeń z pomocy społecznej. W tym celu ustawodawca zobowiązał podmioty uprawnione do współdziałania z jednostkami pomocy społecznej. Jedną z form tego współdziałania wskazał wprost w art. 109 ww. ustawy, zgodnie z którym osoby i rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej (np. w formie zasiłku stałego) są obowiązane niezwłocznie poinformować organ, który przyznał świadczenie, o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. Zatem skarżący, któremu został przyznany zasiłek stały, był zobowiązany do informowania właściwego organu pomocy społecznej o wszelkich zmianach swojego statusu rodzinnego oraz sytuacji materialnej - w szczególności o uzyskiwanych dochodach, bez względu na ich pochodzenie.

Kolegium przytoczyło art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, stosownie do którego zasiłek stały przysługuje pełnoletniej osobie pozostającej w rodzinie, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód, jak również dochód na osobę w rodzinie są niższe od kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. W myśl zaś art. 37 ust. 2 pkt 2 tej ustawy, zasiłek stały ustala się w wysokości różnicy między kryterium dochodowym na osobę w rodzinie a dochodem na osobę w rodzinie (w przypadku osoby w rodzinie). Przez rodzinę rozumie się osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące.

Kolegium wskazało, że przy ustalaniu prawa do zasiłku stałego trzeba wziąć pod uwagę kryterium dochodowe, zgodnie z którym dochód na osobę w rodzinie, jak i dochód osoby ubiegającej się, nie mogą przekraczać ściśle określonej kwoty. Kryterium dochodowe określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2012 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, dalej zwane "rozporządzeniem". W § 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia określono kryterium dochodowe dla osoby w rodzinie w wysokości 456,00 zł (do dnia 30 września 2012 r. była to kwota 351,00 zł).

Zgodnie z art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej, za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych; składki na ubezpieczenie zdrowotne; kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Kolegium wskazało, że jak wynika ze gromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w okresie od dnia 1 kwietnia 2012 r. do 31 stycznia 2013 r. skarżący pozostawał w faktycznym związku z A. I., z którą prowadził wspólne gospodarstwo domowe, co oznacza, że tworzyli razem rodzinę w myśl przepisów ustawy o pomocy społecznej. W okresie od marca do grudnia 2012 r. rodzina ta utrzymywała się z przychodów z dorywczej pracy A. I. Dochody te w kolejnych miesiącach kształtowały się w następującej wysokości: marzec: 1.000,00 zł (500,00 zł na osobę w rodzinie); kwiecień: 900,00 zł (450,00 zł na osobę w rodzinie); maj: 800,00 zł (400,00 zł na osobę w rodzinie); czerwiec: 1.200,00 zł (600,00 zł na osobę w rodzinie); lipiec: 1.000,00 zł (500,00 zł na osobę w rodzinie); sierpień: 1.200,00 zł (600,00 zł na osobę w rodzinie); wrzesień: 1.000,00 zł (500,00 zł na osobę w rodzinie); październik: 1.300,00 zł (650,00 zł na osobę w rodzinie); listopad: 1.000,00 zł (500,00 zł na osobę w rodzinie); grudzień: 700,00 zł (350,00 zł na osobę w rodzinie). Mając na uwadze, że w okresie do końca września 2012 r. kryterium dochodowe na osobę w rodzinie wynosiło 351,00 zł, a od października 2012 r. 456,00 zł, Kolegium uznało, że skarżący spełniał kryterium dochodowe uprawniające do pobierania zasiłku stałego jedynie w styczniu 2013 r. (w grudniu 2012 r. uzyskiwany dochód w przeliczeniu na członka rodziny był niższy od kryterium dochodowego) w kwocie 106,00 zł (różnica pomiędzy kwotą kryterium dochodowego - 456,00 zł, a ustalonym dochodem w przeliczeniu na członka rodziny - 350,00 zł). Skarżący w okresie od 1 kwietnia 2012 r. do 31 stycznia 2013 r. pobrał zasiłek stały w łącznej wysokości 4.440,00 zł (po 444,00 zł miesięcznie), z czego przysługiwała mu jedynie kwota 106,00 zł w styczniu 2013 r. Oznacza to, że pozostała kwota w wysokości 4.334,00 zł została przez skarżącego pobrana nienależnie.

Kolegium podniosło, że przez świadczenie nienależnie pobrane rozumie się świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej (art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej), co miało miejsce na gruncie przedmiotowej sprawy.

Kolegium przytoczyło art. 98 ww. ustawy, zgodnie z którym świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio. Natomiast art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Wykonując dyspozycję zawartą w decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 9 lutego 2015 r. organ I instancji ponownie przeprowadził wywiad środowiskowy z K. K. oraz przeprowadził uzupełniające postępowanie dowodowe w celu weryfikacji deklarowanych przychodów z faktycznymi wydatkami. W oświadczeniu z dnia 15 kwietnia 2015 r. skarżący oświadczył, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie ma stałego zatrudnienia i pracuje dorywczo, a dochody, które z tego tytułu uzyskuje, różnią się w zależności od miesiąca. Podczas wywiadu środowiskowego skarżący oświadczył, że za prace dorywcze uzyskuje niewielkie sumy kształtujące się jednostkowo w zakresie od 50 do 100 zł. Przedstawił także książeczkę opłat czynszowych, z których wynikały następujące wpłaty: wrzesień 2014 r.: 800,00 zł; październik 2014 r.: 700,00 zł; listopad 2014 r.: 400,00 zł; grudzień 2014 r.: 700,00 zł, styczeń 2015 r.: 700,00 zł; luty 2015 r.: 700,00 zł; marzec i kwiecień 2015 r.: 1.300,00 zł.

Jak wynika z treści notatki sporządzonej z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 15 kwietnia 2015 r., skarżący nie chciał udzielić pracownikowi socjalnemu informacji skąd czerpie środki pieniężne na regularne uiszczanie opłat czynszowych, opłat za media oraz skąd ma pieniądze na zaspokajanie swoich pozostałych potrzeb bytowych, jak środki higieniczne, żywność itp., skoro uzyskiwane przez niego środki pieniężne z tytułu prac dorywczych są w rzeczywistości zbyt małe, by regularnie opłacać chociażby czynsz w wysokości ok. 700,00 zł miesięcznie. Mając powyższe na uwadze organ I instancji doszedł do wniosku, że skarżący uzyskuje dochody, które przed organami pomocy społecznej w dalszym ciągu zataja, w związku z czym nie jest zasadnym, by w tym przypadku skorzystać z możliwości, jakie daje art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej.

Powyższa decyzja została zaskarżona przez skarżącego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Skarżący podniósł, że sprawa już była rozstrzygnięta przez sąd. W piśmie procesowym z dnia 4 marca 2016 r. pełnomocnik skarżącego podał, że: 1) podtrzymuje w całości skargę i wnosi o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji; 2) zasądzenie od strony przeciwnej na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych; 3) przyznanie wynagrodzenia dla pełnomocnika wyznaczonego z urzędu, jako że nie zostało uiszczone w całości, ani w części.

Podtrzymał twierdzenia i zarzuty podnoszone przez skarżącego, w tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem w sprawie II SA/Sz 667/13 uchylił decyzję SKO w Szczecinie oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji w tożsamej sprawie, które to decyzje dotyczyły nienależnie pobranego przez skarżącego świadczenia za okres do 31 stycznia 2013 r. W tej sytuacji podniósł zarzut powagi rzeczy osądzonej.

Podniósł, że organy nie ustaliły rzekomo faktycznie osiąganych przez skarżącego dochodów. Organ I instancji wyszedł z założenia, że skarżący powyższe dochody ukrywa, zaś jedynym źródłem dowodowym wskazującym wysokość osiąganego przez skarżącego dochodu jest jego rzekoma konkubina A. I., która jest obywatelką Bułgarii, zaś dokumenty zawarte w aktach sprawy nie wskazują, czy włada ona językiem polskim w sposób umożliwiający jej swobodną wypowiedź, czy też prawidłowe jest zrozumienie stawianych jej pytań i prawidłowość udzielanych na nie odpowiedzi. Podniósł, że kwestia jej zameldowania w mieszkaniu skarżącego nie ma żadnego znaczenia w niniejszej sprawie i nie może stanowić przesłanki uznania prowadzenia wspólnego gospodarstwa. Pojęcie zameldowania nie jest tożsame z pojęciem zamieszkania. Ponadto, kwoty podawane przez nią są kwotami przybliżonymi, nieweryfikowalnymi zarówno pod względem wysokości, jak i miesięcy, za jakie zostały uzyskiwane.

Skarżący podniósł, że decyzje wydawane przez organy nacechowane są czynnikiem represyjnym. Odnosi się to m.in. do odmowy zastosowania przez organy art. 104 ust. 4 ustawy, uzasadniając to przede wszystkim rzekomym brakiem współpracy skarżącego z organami, który nie stanowi przesłanki zastosowania instytucji określonej w art. 104 ust. 4 ustawy. Organ I instancji wskazał, że skarżący mieszka w trzypokojowym lokalu, umeblowanym, w którym znajduje się telewizor z płaskim ekranem, a także butelki z alkoholem, pomijając fakt, iż meble i wyposażenie mieszkania skarżący posiada po zmarłych rodzicach. Ponadto organ nie odniósł się do podnoszonej przez skarżącego kwestii pożyczek zaciąganych od znajomych na poczet miesięcznych należności skarżącego z tytułu czynszu, czy opłat za media. Nie polega zatem na prawdzie twierdzenie, skąd skarżący wziął pieniądze na regulowanie bieżących zobowiązań.

W ocenie skarżącego postępowanie dowodowe, przeprowadzone zostało w sposób niedokładny, dowolny, bazuje na domysłach organu, a nie na zebranym materiale dowodowym.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Rozpatrując skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uznał, że jest ona niezasadna.

Sąd ten zwrócił uwagę na art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i wskazał, że w niniejszej sprawie zapadł już wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 4 grudnia 2013 r., sygn. akt II SA/Sz 667/13 i jakkolwiek dotyczył on przede wszystkim kwestii związanych z wcześniejszym faktem wydania decyzji ostatecznej umarzającej postępowanie administracyjne w sprawie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego za okres od 1 października 2011 r. do 31 marca 2012 r., to jednak Sąd odniósł się w nim także do okresu objętego zaskarżoną obecnie decyzją. W wyroku tym Sąd stwierdził bowiem: "Należy podkreślić, że w niniejszej sprawie, w świetle zebranego przez organ I instancji materiału dowodowego, nie można całkowicie zdyskwalifikować ustalenia, że skarżący nie poinformował tego organu o zmianie swojej sytuacji dochodowej wynikającej z faktu prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego z konkubiną. Już po zakończeniu decyzją Kolegium z dnia 16 października 2012 r. pierwszego postępowania w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia, K. K. posiadał pełną wiedzę co do obowiązków osoby korzystającej ze świadczeń pomocy społecznej, a zatem po okresie objętym tą decyzją organy orzekające w sprawie miały podstawy do prowadzenia postępowania wyjaśniającego zmierzającego do ustalenia czy wystąpiły przesłanki określone w art. 98 w związku z art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej. Należało zatem poddać wszechstronnej ocenie materiał dowodowy, dotyczący tego późniejszego okresu i na jego podstawie ustalić fakty stanowiące punkt wyjścia do rozważań prawnych w kontekście wskazanych na wstępie niniejszej decyzji materialnych przesłanek rozstrzygnięcia." Sąd nadto dodał: "Przy ponownym rozpoznaniu sprawy rzeczą organu będzie, stosownie do art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., dalej określanej jako P.p.s.a.) uwzględnić powyższą ocenę prawną i wskazania Sądu. Zaznaczenia wymaga, że w aktualnych realiach niniejszej sprawy, przedwczesna byłaby sądowa ocena zgodności z prawem kwestii odstąpienia, na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, co nie zwalnia organu administracyjnego od tej oceny w przypadku wydania decyzji ustalającej nienależnie pobrane świadczenie."

W tej sytuacji, Sąd I instancji stwierdził, że w niniejszej sprawie w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1 kwietnia 2012 r. do 31 stycznia 2013 r. nie ma powagi rzeczy osądzonej, o której istnieniu stwierdził sąd w ww. wyroku z dnia 4 grudnia 2013 r. w odniesieniu do decyzji dotyczących okresu objętego umorzeniem postępowania administracyjnego, stąd zarzut skargi w tym zakresie nie jest uzasadniony.

Wskazał, że zgodnie z art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej, świadczenie nienależnie pobrane to "świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej". Świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio (art. 98 ustawy o pomocy społecznej).

Sąd I instancji wskazał, że podmioty uprawnione do świadczeń z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania z jednostkami pomocy społecznej, a jedną z form tego współdziałania wskazuje art. 109 ww. ustawy, zgodnie z którym osoby i rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej (np. w formie zasiłku stałego) są obowiązane niezwłocznie poinformować organ, który przyznał świadczenie, o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń.

Zasiłek stały przysługuje pełnoletniej osobie samotnie gospodarującej, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (art.37 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej). W dacie wydawania na rzecz skarżącego decyzji przyznającej bezterminowo zasiłek stały (decyzja z dnia 14 października 2010 r.) taka też była sytuacja rodzinna i majątkowa strony. Sytuacja ta jednak z upływem czasu uległa zmianie, co nie uszło uwadze organu (wydatki przewyższały dochody), pomimo braku złożenia stosownej informacji przez skarżącego.

Sąd I instancji wskazał, że przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało, że skarżący zamieszkuje razem z konkubiną, która przyczynia się do prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, angażując środki własne uzyskane z pracy dorywczej za granicą. Fakty te A. I. potwierdziła osobiście przed pracownikiem socjalnym, a skarżący faktom tym nie tylko nie zaprzeczył, ale sam je potwierdzał. Uzyskane w ten sposób dochody rodziny, w rozumieniu ustawy o pomocy społecznej, przekroczyły obowiązujące kryterium dochodowe i spowodowały, że w świetle art. 37 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy społecznej zasiłek ten bądź wcale nie przysługiwał, bądź przysługiwał w niższej wysokości niż był wypłacany przez organ w oparciu o dane, którymi dysponował.

W ocenie Sądu I instancji, organy w sposób prawidłowy i wystarczający zgromadziły materiał dowodowy, który pozwolił na ustalenie, że doszło do niepoinformowania organu przez skarżącego o zmianie sytuacji materialnej i osobistej, która miała istotny wpływ na wysokość pobieranego świadczenia, co tym samym spowodowało, że powstało świadczenie nienależnie pobrane.

Zdaniem Sądu I instancji, zarzuty podnoszone obecnie w piśmie procesowym, kwestionujące prawdziwość faktów ustalonych w oparciu o zeznania A. I. oraz dotyczące jej znajomości języka polskiego (jest obywatelką Bułgarii), nie zasługują na uwzględnienie. Zarówno pracownik socjalny, a także obecnie skarżący, jak i A. I., nie zgłaszali w tym zakresie żadnych wątpliwości w chwili przeprowadzania wywiadu i składania oświadczeń, tj. w roku 2012., a jak wynika z wywiadu przeprowadzonego przez pracownika socjalnego w dniu 21 listopada 2012 r. A. I. oświadczyła, że: "rozumie znaczenia i słowa w języku polskim ale nie potrafi sprawnie pisać". Ponadto w oświadczeniach złożonych w listopadzie i grudniu 2012 r. oraz w styczniu 2013 r. skarżący osobiście potwierdził fakt współuczestniczenia konkubiny w prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego, podając konkretne kwoty jakie przeznaczała na ten cel w poszczególnych miesiącach.

W ocenie Sądu I instancji, istniała podstawa, by jako świadczenie nienależnie pobrane traktować zasiłek pobrany począwszy od miesiąca kwietnia 2012 r. Skarżący w każdym z oświadczeń dotyczących jego aktualnej sytuacji rodzinnej i majątkowej składanych już w 2011 r. potwierdzał, że został pouczony o konieczności poinformowania Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Szczecinie o każdej zmianie sytuacji osobistej i majątkowej.

Sąd I instancji przytaczając treść art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej podał, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wielokrotnie zwracano uwagę, że rozstrzygnięcie podejmowane na podstawie powyższego przepisu ma charakter uznaniowy, co powoduje, że jego sądowa kontrola jest ograniczona. Kontrola legalności rozstrzygnięcia o charakterze uznaniowym sprowadza się bowiem do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione okoliczności faktyczne. Istotne jest także zbadanie, czy po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego dokonano prawidłowej oceny przesłanek warunkujących zastosowanie dobrodziejstwa przepisu.

Zdaniem Sądu I instancji, przeprowadzone postępowanie dowodowe, dotyczące tak sytuacji skarżącego w okresie pobrania świadczenia nienależnego, jak i dacie wydawania decyzji, pozwoliło na wyciągnięcie wniosków, że skarżący nadal odmawia współpracy z organami pomocy społecznej i nie ujawnia wszystkich swoich dochodów. Ponosi bowiem dość wysokie opłaty czynszowe i za media, które przewyższają znacznie jego dochód.

W ocenie Sądu I instancji, organy administracji publicznej dokonując wyboru konsekwencji prawnych w realiach konkretnego, ustalonego stanu faktycznego, odmawiając odstąpienia od zwrotu części albo całości wydatków na udzielone świadczenie, w sposób przekonujący i racjonalny swój wybór uzasadniły. W sytuacji, w której organy pomocy społecznej wyjaśnią wszelkie okoliczności sprawy istotne dla jej rozstrzygnięcia z zachowaniem art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a., i w sposób przekonujący uargumentują swoją decyzję, wydaną w ramach przysługującego im uznania zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności (wyrok NSA sygn. akt I OSK 3119/12).

W skardze kasacyjnej, K. K. zaskarżył powyższy wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie i przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, oświadczając, że nie zostały uiszczone w całości, ani w części.

Wyrokowi zarzucono naruszenie:

1) przepisów prawa procesowego, tj.: art. 58 § 1 pkt 4 P.p.s.a. z uwagi na fakt, że sprawa objęta skargą pomiędzy tymi samymi stronami została już prawomocnie osądzona;

2) przepisów prawa materialnego, tj.: art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że Sąd nie jest władny badać rozstrzygnięcia decyzji uznaniowej organu administracji, lecz jedynie etap postępowania poprzedzający wydanie decyzji uznaniowej, podczas gdy w ocenie skarżącego Sąd nie tyle jest władny badać samo rozstrzygnięcie, co przesłanki powyższego rozstrzygnięcia, szczególnie w zakresie podstaw prawnych ich uzasadnienia.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (jt.: Dz. U. z 2016 r. poz. 718), dalej: P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 P.p.s.a. W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny dokonał kontroli zaskarżonego wyroku przez pryzmat zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Za nietrafny uznać należy podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 58 § 1 pkt 4 P.p.s.a. Zgodnie z owym przepisem prawa, sąd odrzuca skargę, jeżeli sprawa objęta skargą pomiędzy tymi samymi stronami jest w toku lub został prawomocnie osądzona. W ocenie skarżącego kasacyjnie, Wojewódzki Sąd Administracyjny już się wypowiedział w przedmiotowej sprawie wyrokiem wydanym w sprawie sygn. akt II SA/Sz 667/13, którym uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzją ją poprzedzającą i umorzył postępowanie w sprawie. Według twierdzeń skarżącego, zakres uchylonych w powyższej sprawie decyzji dotyczył okresu objętego niniejszym postępowaniem, zatem uchylając – w toku sprawy II SA/Sz 667/13 zaskarżoną decyzję oraz decyzją ją poprzedzającą Wojewódzki Sąd Administracyjny, zdaniem skarżącego kasacyjnie, zamknął organom drogę administracyjną do "prowadzenia postępowania w okresie do dnia 31 stycznia 2013 r." Skarżący kasacyjnie podniósł, że w tej sytuacji Sąd I instancji winien uwzględnić zgłoszony przez niego zarzut powagi rzeczy osądzonej.

Odnosząc się do powyższego zarzutu wskazać należy, że przedmiotem oceny pod względem zgodności z prawem przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem z dnia 4 grudnia 2013 r., sygn. akt II SA/Sz 667/13 była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 6 maja 2013 r., nr SKO.KA.430/1207/2013, którą to decyzją organ ten utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta Szczecin z dnia 31 stycznia 2013 r., nr RO/Z/Mt/408447/006577/13 ustalającą, że skarżący kasacyjnie pobrał nienależnie świadczenie z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego przyznane decyzją z dnia 14 października 2010 r. za okres od 01.09.2011 r. do 31.01.2013 r. w kwocie 444 zł miesięcznie, co daje łączną kwotę 7.548,00 zł oraz wezwał go do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Ww. wyrokiem z dnia 4 grudnia 2013 r., sygn. akt II SA/Sz 667/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 6 maja 2013 r., nr SKO.KA.430/1207/2013 oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Szczecin z dnia 31 stycznia 2013 r., nr RO/Z/Mt/408447/006577/13. W ww. sprawie Sąd ten wskazał, że rozpoznając sprawę organ objął swoim postępowaniem i rozstrzygnięciem okres od 01.10.2011 r. do 31.03.2012 r., o którym orzeczono ostatecznie i prawomocnie decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 16 października 2012 r., którą to decyzją organ ten uchylił decyzję Prezydenta Miasta Szczecin z dnia 23.03.2012 r. o wezwaniu skarżącego kasacyjnie do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w formie zasiłku stałego za okres od 01.10.2011 r. do 31.03.2012 r. i umorzył postępowanie pierwszej instancji.

Rozpoznając niniejszą sprawę, prawidłowo w tej sytuacji, cytując fragmenty uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 4 grudnia 2013 r., sygn. akt II SA/Sz 667/13, Sąd I instancji uznał podniesiony przez skarżącego zarzut powagi rzeczy osądzonej za niezasadny. W obrocie prawnym nie pozostaje bowiem wydana przez organy administracji, obok decyzji będących przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie, decyzja administracyjna orzekająca o pobraniu przez skarżącego kasacyjnie nienależnie świadczenia z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego za okres od 01.04.2012 r. do 31.012.2013 r., to jest za okres objęty niniejszym postępowaniem, i wzywająca do zwrotu powyższej należności. Wbrew twierdzeniom skarżącego kasacyjnie, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie wypowiedział się w przedmiotowej sprawie wyrokiem z dnia 4 grudnia 2013 r. wydanym w sprawie sygn. akt II SA/Sz 667/13. Ponadto, wyrokiem tym Sąd ten uchylił wprawdzie zaskarżoną w ww. sprawie decyzję oraz decyzją ją poprzedzającą, lecz nie umorzył postępowania w sprawie, jak twierdzi skarżący kasacyjnie. Tej treści orzeczenie Sądu z dnia 4 grudnia 2013 r. nie znajdowałoby bowiem oparcia w przepisach P.p.s.a.

Nie mógł także odnieść zamierzonego skutku podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (j.t.: Dz. U. z 2015 r., poz. 163), dalej: u.p.s. Przepis ten stanowi: "W przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty."

Trafnie zauważa w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji, że rozstrzygnięcie podejmowane na podstawie powyższego przepisu prawa ma charakter uznaniowy, co powoduje, że jego sądowa kontrola jest ograniczona. Kontrola legalności rozstrzygnięcia o charakterze uznaniowym sprowadza się bowiem do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione okoliczności faktyczne, a także, czy wszechstronnie i wnikliwie rozważono całokształt materiału dowodowego i dokonano prawidłowej oceny przesłanek warunkujących zastosowanie dobrodziejstwa przepisu. Innymi słowy, tak jak twierdzi autor skargi kasacyjnej, oceniając po względem zgodności z prawem decyzję wydaną w warunkach uznania administracyjnego, Sąd nie tyle władny jest badać samo rozstrzygnięcie, co przesłanki tego rozstrzygnięcia.

Przepis art. 104 ust. 4 u.p.s. ustanawia przesłanki odstąpienia od żądania zwrotu, umorzenia w całości lub w części, bądź odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej. Przepis ten może mieć zastosowanie, jak to wynika wprost z jego treści, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie (...) z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy.

W niniejszej sprawie w ocenie Sądu I instancji organy, odmawiając odstąpienia od zwrotu części alb całości wydatków na udzielone świadczenie, w sposób przekonujący i racjonalny swój wybór uzasadniły. W sprawie wskazano, mając na względzie ustalenia faktyczne dotyczące sytuacji materialnej skarżącego, że skarżący nie ujawnia wszystkich swoich dochodów. Ponosi bowiem dość wysokie opłaty czynszowe i opłaty za media, które przewyższają znacznie jego dochód. Jakkolwiek z samej treści przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. nie wynika, aby kryterium dochodowe określone w art. 8 u.p.s. stanowiło jakikolwiek punkt odniesienia, to jednak stwierdzić należy, że sytuacja materialna osoby zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być wzięta pod uwagę przy rozpoznawaniu kwestii odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, umorzenia ich kwoty w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty. Nieujawnienie w sprawie wszystkich swoich dochodów przez skarżącego jest wynikiem braku jego współpracy z organami pomocy społecznej, co w sprawie zostało podniesione. Nie oznacza to jednak, jak twierdzi autor skargi kasacyjnej, że w sprawie przyjęto jako przesłankę odmowy zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s., brak współpracy skarżącego z organem administracji. W tej sytuacji podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 104 ust. 4 u.p.s. nie mógł także odnieść zamierzonego skutku.

Skoro zatem zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej okazały się nieusprawiedliwione, skarga kasacyjna podlegała oddaleniu, co orzeczono na podstawie art. 184 P.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi wnoszącego skargę kasacyjną wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania pomiędzy stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.), przyznawane jest zaś przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 P.p.s.a.

-----------------------

2