Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1676/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-01-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Chaciński Sędziowie WSA Magdalena Durzyńska WSA Iwona Kosińska (spr.) Protokolant referent stażysta Andżelika Abramowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 stycznia 2017 r. sprawy ze skargi A. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2016 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia nienależnie pobranego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] lipca lutego 2012 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] września 2016 r. nr [...] , po rozpatrzeniu odwołania A.R. , utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...] , orzekającą o uznaniu za nienależnie pobrane świadczeń z funduszu alimentacyjnego i o obowiązku ich zwrotu.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz akt sprawy wynika, że Prezydent [...] decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. orzekł, że kwota [...] zł, wypłacona A.R. za okres od dnia [...] października 2011 r. do dnia [...] lutego 2012 r. z funduszu alimentacyjnego na rzecz dwóch synów jest nienależnie pobranym świadczeniem. Jednocześnie zobowiązał A.R. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego. W uzasadnieniu decyzji Prezydent wskazał, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego organ ten przyznał decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r., nr [...] , na okres od dnia [...] października 2011 r. do dnia [...] września 2012 r. Wnioskodawczyni w dniu [...] lutego 2012 r. przedstawiła organowi wyrok Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] lutego 2012 r., sygn. akt [...] , na mocy którego od M. R. na rzecz synów zostały zasądzone alimenty w wysokości po [...] zł miesięcznie na każdego z synów na okres od dnia [...] października 2010 r. do dnia [...] lipca 2011 r. Jednocześnie Sąd umorzył postępowanie w zakresie alimentów po dniu [...] lipca 2011 r., co oznacza że M.R. od dnia [...] lipca 2011 r. nie był zobowiązany do alimentacji na rzecz synów. W tej sytuacji, zdaniem Prezydenta [...] , pobrane przez A.R. świadczenia z funduszu alimentacyjnego od dnia [...] sierpnia 2011 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi, podlegającymi zwrotowi. Decyzją z dnia [...] maja 2012 r., nr [...] , powołując się na art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j z 2009 r. Dz. U. Nr 1, poz. 7, ze zm.), Prezydent [...] uchylił w całości własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2011 r., nr [...] i odmówił przyznania wnioskowanych świadczeń. W takim stanie sprawy Prezydent [...] decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. orzekł, że kwota [...] zł, wypłacona A. R. za okres od dnia [...] października 2011 r. do dnia [...] lutego 2012 r. z funduszu alimentacyjnego na rzecz synów jest nienależnie pobranym świadczeniem i orzekł o jej zwrocie wraz z ustawowymi odsetkami.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, A. R. złożyła odwołanie. W jego treści przedstawiła swoją trudną sytuację materialną i wyjaśniła, że nie miała świadomości, że pobrane świadczenia jej nie przysługują, a ponadto podniosła, że nie ma z czego zwrócić pobranych świadczeń. Po jego rozpatrzeniu Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że nie może ono zostać uwzględnione. W uzasadnieniu zajętego stanowiska organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji zawarte w zaskarżonej decyzji.

Organ II instancji wyjaśnił, że materialnoprawną podstawę kwestionowanej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j z 2009 r. Dz. U. Nr 1, poz. 7, ze zm.). Przywołał treść art. 23 ust. 1 i ust. 8 tej ustawy. Organ odwoławczy wskazał, że w przedmiotowej sprawie bezsporne jest, że wnioskodawczyni pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie, gdy nie przysługiwały jej alimenty.

Dodatkowo wyjaśnił, że organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z wnioskiem takim strona powinna wystąpić do organu I instancji, który rozpoznając wniosek, winien wziąć pod uwagę także fakt, że wyrok zaoczny Sądu Rejonowego [...] nosi datę [...] lutego 2012 r. i umarza postępowanie w zakresie alimentów po dniu [...] lipca 2011 r., co oznacza że ojciec dzieci od dnia [...] lipca 2011 r. nie był zobowiązany do alimentacji synów, a wnioskodawczyni od tego dnia utraciła uprawnienia do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego - przy czym wnioskodawczyni nie miała o tym wiedzy.

Mając powyższe na uwadze, organ II instancji utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2016 r., nr [...] , skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożyła A. R.. W uzasadnieniu wskazała na swoją ciężką sytuację życiową. Od wielu lat sama wychowuje dwóch synów. Nie ma wsparcia w byłym mężu oraz jego rodzinie. Mąż od czasu rozwodu nie interesuje się swoimi dziećmi. Synowie mają [...] i muszą korzystać ze specjalistycznego nauczania oraz dodatkowych korepetycji, mają [...] i [...] , z czym jest związana konieczność ich rehabilitacji. Młodszy syn musi uczęszczać do [...] . Nadto postępowanie w tej sprawie organy prowadziły 4 lata zamiast 30 dni, przez co naraziły ją na dodatkowe odsetki, które będą naliczane od dnia prawomocnych decyzji.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2016 r. Dz. U. poz. 718, ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na zasadność skargi, aczkolwiek z innych powodów niż w niej podniesiono.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. z 2009 r. Dz. U. Nr 1, poz. 7, ze zm., obecnie t.j. z 2016 r. Dz. U. poz. 169).

Jako podstawę prawną wydanej decyzji organ I instancji powołał art. 2 pkt 7 lit. c tej ustawy. Organ II instancji w tym zakresie nie odwołał się do żadnego przepisu powołanej ustawy. Zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 lit. c ilekroć w powołanej ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu, oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia.

Jak wynika z treści tego przepisu, zasadniczą przesłanką warunkującą możliwość jego zastosowania jest usunięcie z obiegu prawnego decyzji ustalającej świadczenie w jednym z nadzwyczajnych trybów administracyjnych określonych w art. 156 § 1 pkt 2 lub 145 § 1 kpa (czyli w trybie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, bądź w trybie wznowienia postępowania administracyjnego zakończonego wydaniem decyzji określonej w art. 151 § 1 pkt 2 kpa). Taka natomiast sytuacja w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiła. Z treści decyzji Prezydenta [...] z dnia [...] maja 2012 r., znajdującej się w aktach sprawy, wynika bowiem jednoznacznie, że nie została ona wydana w żadnym z trybów nadzwyczajnych o których mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, lecz w odrębnym trybie uchylenia decyzji ostatecznej przewidzianym w art. 24 ust. 1 powołanej ustawy. W ocenie Sądu uchylenie decyzji w trybie art. 24 ust. 1 ustawy (który został zastosowany w rozpatrywanej sprawie) nie stanowi przesłanki warunkującej możliwość zastosowania przepisu art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Podkreślić należy, że tryb określony w art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który stanowi, że organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń, egzekucja stała się skuteczna, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego albo osoba nienależnie pobrała świadczenie, nie jest ani trybem wznowieniowym, ani trybem nieważnościowym określonym przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 156 § 1 pkt 2 lub art. 145 § 1 kpa).

Zwrócić należy uwagę, że regulacja zawarta w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów jest regulacją odmienną od pozostałych (zamieszczonych w art. 2 pkt 7 lit. a, b i d tej ustawy), toteż w jej przypadku nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia. Przepis art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów może stanowić podstawę prawną uznania świadczenia za nienależne, jednakże jedynie w sytuacji, jeśli wcześniej decyzja o przyznaniu świadczeń została ostatecznie wyeliminowana z porządku prawnego w jednym z nadzwyczajnych trybów postępowania, czyli w wyniku stwierdzenia nieważności z przyczyn określonych w art. 156 § 1 pkt 2 kpa, lub w efekcie wznowienia postępowania z przyczyn określonych w art. 145 § 1 kpa.

Należy przy tym zwrócić uwagę, że przyjęcie odmiennej wykładni omawianych przepisów, a więc uznanie, że ustawowa definicja świadczenia nienależnie pobranego w zakresie wskazanym w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów obejmuje jako przesłankę uznania świadczenia za nienależnie pobrane uchylenie lub zmianę decyzji przyznającej świadczenie w trybie przewidzianym w art. 24 ust. 1 tej ustawy prowadziłoby wprost do sytuacji błędu logicznego błędnego koła w definiowaniu nienależnie pobranego świadczenia, jako że jedną z przesłanek zastosowania art. 24 ust. 1 jest okoliczność, że osoba nienależnie pobrała świadczenia.

Podsumowując, stwierdzić należy, że powołany przez organ I instancji art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w rozpatrywanej sprawie nie mógł mieć zastosowania, co umknęło uwadze organu odwoławczego.

Oznacza to, że w trakcie rozpatrywania przedmiotowej sprawy organy administracji publicznej naruszyły, z wyżej wyjaśnionych powodów, art. 2 pkt 7 lit. c ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz obowiązujące przepisy postępowania administracyjnego, czyli art. 7, art. 75, art. 77 § 1, art. 80 i art. 138 § 1 pkt 1 kpa, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. W postępowaniu administracyjnym wydanie prawidłowego orzeczenia w każdym przypadku powinno bowiem poprzedzać dokładne ustalenie stanu faktycznego istotnego w sprawie. Zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, wyrażoną w art. 7 kpa, organy administracji publicznej mają obowiązek podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, mając na względzie zarówno interes społeczny, jak również słuszny interes obywateli. Artykuł 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego stanowi natomiast, że organ administracji publicznej zobowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a zgodnie z treścią art. 80 kpa organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Ponadto prowadzone w sprawie postępowanie musi być zgodne z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, w tym art. 107 § 3, który stanowi, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów prawa. Niewątpliwie uzasadnienie decyzji organu II instancji nie spełnia tych wymogów. Poza bowiem przedstawieniem stanu faktycznego sprawy i powołaniem treści przepisów prawa, brak jest w nim analizy problemu, który zaistniał w sprawie oraz jego rozstrzygnięcia przez organ II instancji.

W tej sytuacji przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ, mając na względzie ocenę prawną dokonaną w niniejszym wyroku przez Sąd oraz w zgodzie z treścią powołanych przez Sąd przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, ponownie rozważy zasadność swojego stanowiska. Uzasadnienie zaś podjętego rozstrzygnięcia organ szczegółowo wyjaśni, w zgodzie z wymogami wynikającymi z treści art. 107 § 3 kpa, w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia, które odzwierciedlać będzie rację decyzyjną i wyjaśniać tok rozumowania organu, prowadzącego do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego i procesowego do rzeczywistej sytuacji faktycznej zaistniałej w rozpatrywanej sprawie.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2016 r. Dz. U. poz. 718, ze zm.) orzekł jak w sentencji.