Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 101/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2022-06-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art.7,77 par.1,80, art.6,
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art.15zzs4 ust.3
journal: Dz.U. 2021 poz 2095
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t. j.)
article: art. 1 par 1 i 2, art.3 par 1, art.134 par 1, art.145 par 1 pkt 1 lit.c oraz art.135
journal: Dz.U. 2021 poz 137
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Windak Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Asesor WSA Krzysztof Szydłowski (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi E. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie częściowego zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy W. z dnia [...] r., nr [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej E. R. kwotę [...]([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] r. nr [...] Wójt Gminy Wójt Gminy W. (dalej przywoływany jako: "organ I instancji") ustalił E. R. (dalej: skarżąca) odpłatność za pobyt S. P. (ojca skarżącej) w Domu Pomocy Społecznej w P. z siedzibą w Ż. w następujący sposób: od 8 lipca 2019 r. do 29 lutego 2020 r. w kwocie 512,02 zł miesięcznie, przy czym opłata za lipiec 2019 r. wynosi 396,37 zł natomiast od dnia 1 marca 2020 r. do wnoszenia opłaty w kwocie 600,87 zł miesięcznie.

Następnie, decyzją z [...] r., nr [...], po rozpatrzeniu wniosku skarżącej, organ I instancji częściowo, tj. o 30%, zwolnił ją z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS. Z uwzględnieniem ww. zwolnienia opłata została ustalona w następujący sposób: w okresie od 8 lipca 2019 r. do 29 lutego 2020 r. w kwocie 358,41 zł miesięcznie, przy czym opłata za lipiec 2019 r. wynosi 277,46 zł natomiast w okresie od 1 marca 2020 r. do 28 lutego 2021 r. w kwocie 420,61 zł miesięcznie.

Po rozpatrzeniu odwołania od powyższej decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: Kolegium lub organ odwoławczy) utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie.

Organ odwoławczy wyjaśnił, iż w myśl art. 64 ustawy o pomocy społecznej osoby wnoszące opłatę lub zobowiązane do wnoszenia opłat za pobyt mieszkańca w DPS można zwolnić z tej opłaty częściowo, przy czym decyzja wydana na podstawie art. 64 ww. ustawy, ma charakter uznaniowy, co oznacza pewien stopień swobody organu administracji przy jej podejmowaniu. Obowiązkiem organu administracji jest jednak uwzględnienie całokształtu okoliczności faktycznych mających znaczenie w sprawie, należyte przeprowadzenie postępowania dowodowego oraz ustalenie stanu faktycznego na podstawie art. 7, 77 § 1, 80 k.p.a.

Dalej Organ podkreślił, że w sytuacji, w której organ pomocy społecznej wyjaśni wszelkie okoliczności sprawy istotne dla jej rozstrzygnięcia z zachowaniem art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. i w sposób przekonujący uargumentuje swoją decyzję wydaną w ramach przysługującego mu uznania zgodnie z art. 64 ustawy o pomocy społecznej, nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności.

W ocenie Kolegium organ I instancji nie tylko dokonał takiej analizy, ale również wydał orzeczenie w oparciu o prawidłową podstawę prawną ustawy o pomocy społecznej.

W odwołaniu podniesiono, iż obecna sytuacja majątkowa strony nie pozwala jej na przeznaczanie jakichkolwiek środków na opłaty związane z pobytem ojca w DPS oraz, że zdarzają się miesiące kiedy skarżącej brakuje na opłaty. Wyjaśniła, iż przebywa na terenie [...], posiada obywatelstwo [...] r. a jej jedynym źródłem dochodu jest wynagrodzenie z tytułu pracy jako sprzątaczka. Na jej utrzymaniu pozostaje córka ucząca się [...]. Pokrywa też liczne stałe zobowiązania: miesięczną ratę kredytu hipotecznego, czynsz za mieszkanie, wydatki związane ze szkołą córki, ubezpieczenie, podatki, telefon, Internet, opłaty za komunikację miejską, energię elektryczną, gaz, wodę, koszty środków higienicznych oraz inne wydatki związane z normalnym funkcjonowaniem organ.

Kolegium dostrzegając powyższe podzieliło jednak stanowisko organu I instancji, że zachodzą przesłanki do jedynie częściowego zwolnienia skarżącej z ponoszenia odpłatności za pobyt ojca. Organ odwoławczy wskazał, że ustawa o pomocy społecznej nie odnosi się do kwoty wynagrodzeń ani świadczeń socjalnych w innych krajach. Przyjęło zatem (tak: sekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny i Polityki Społecznej S. S. w odpowiedzi na interpelację nr 16588 z dnia 8 stycznia 2021 r.), że jeżeli osoba zobowiązana do odpłatności posiada miejsce zamieszkania za granicą do ustalenia wysokości dochodów uzyskiwanych za granicą stosuje się art. 8 ust. 13 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym w przypadku uzyskiwania dochodu w walucie obcej, wysokość tego dochodu ustala się według średniego kursu Narodowego Banku Polskiego z dnia wydania decyzji administracyjnej w sprawie świadczenia z pomocy społecznej. Organ zauważył też, iż w cytowanej interpelacji zwrócono również uwagę na fakt, że w krajach, gdzie wynagrodzenia, a także koszty życia są wyższe, wyższe są też z reguły koszty pobytu w placówkach opieki całodobowej. Dalej Kolegium wskazało, że według ustaleń organu rodzina skarżącej utrzymuje się z dochodu w wysokości [...], co w przeliczeniu zgodnie z kursem NBP wynosi 4.772,90 zł. Zatem miesięczny dochód na osobę w rodzinie wynosi [...] zł. Z kolei odnosząc się do wydatków ponoszonych przez skarżącą organ uznał, że wydatki ponoszone przez stronę w wynoszą [...] a składają się na nie: kredyt na dom - miesięczna rata [...] euro, podatek miesięcznie [...] euro, ubezpieczenie rodzinne [...] euro miesięcznie, internet [...] euro miesięcznie, telefon [...] euro miesięcznie, woda [...] euro, elektryka i gaz [...] euro miesięcznie, czynsz za mieszkanie [...] euro miesięcznie, bilet córki [...] euro, ubezpieczenie w kasie chorych [...] euro miesięcznie. W ocenie organów powyższe wydatki nie należą do szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Wydatki na utrzymanie i zaspokojenie podstawowych potrzeb wkalkulowane zostały przez ustawodawcę do granicy 300% kryterium dochodowego, które wynosi [...] zł. Ustawodawca ustalając zasady ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej uznał sytuację dochodową mieszczącą się w kwocie wyższej niż 300% kryterium dochodowego jako pozwalającą osobom zobowiązanym do ponoszenia opłaty na utrzymane się we względnym dobrobycie, pozwalającym na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. W ocenie Kolegium konieczność ponoszenia wydatków na żywność, ubranie, inne artykuły i inne usługi nie stanowi "uzasadnionych okoliczności" w rozumieniu art. 64 ustawy o pomocy społecznej, a wskazane wydatki na opłaty za mieszkanie, media, Internet, telewizję, kredyt, opłata za leki należą do normalnych wydatków gospodarstwa domowego i nie uzasadniają pozostawania przez wnioskodawcę w szczególnej sytuacji.

Natomiast za podstawę do uznania zasadności częściowego zwolnienia z opłaty za pobyt ojca w DPS Kolegium uznało samotne wychowywanie dziecka przez skarżącą oraz utrzymywanie się z jednego źródła dochodu.

W zakresie twierdzeń skarżącej, że za uznaniem zasadności umorzenia odpłatności za pobyt w DPS przemawiają również relacje strony skarżącej z ojcem, albowiem osoby te łączy bowiem jedynie formalna więź, gdyż ojciec skarżącej, nie utrzymuje z nią żadnego kontaktu, rodzice skarżącej rozwiedli się, ojciec nie uczestniczył w wychowaniu swoich dzieci a w czasach, kiedy rodzice strony pozostawali jeszcze w związku, znęcał się nad córką fizycznie i psychicznie a ponadto, iż strona nigdy nie mogła liczyć na pomoc oraz wsparcie swojego ojca, organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 64a ustawy o pomocy społecznej osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodzą osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Tymczasem w aktach sprawy brak jest informacji, z której wynikałoby, że ojciec skarżącej był pozbawiony względem władzy rodzicielskiej.

W ocenie Kolegium, zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej przewidziane w przypadku istnienia prawomocnego orzeczenia w przedmiocie pozbawienia władzy rodzicielskiej wyraźnie wskazuje na wolę ustawodawcy, że w zakresie więzi rodzinnych rozstrzygające znaczenie ma wyłącznie wyrok sądu powszechnego niwelujący więzi rodzinne. Niemniej jednak orzeczenie organu I instancji zwalnia stronę z ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS w wysokości 30% ustalonej kwoty, a przy jej ustalaniu organ uwzględnił całokształt sytuacji dochodowo - rodzinnej, w jakiej znajduje się skarżąca.

Pismem z 7 stycznia 2022 r. pełnomocnik skarżącej wywiódł skargę od powyższej decyzji zarzucając skarżonemu rozstrzygnięciu naruszenie:

I. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 7, art. 7a § 1, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., przez błędne ustalenie stanu faktycznego polegające na przyjęciu, że:

a. skarżąca posiada środki finansowe pozwalające jej na uiszczanie comiesięcznych dopłat do pobytu ojca w Domu Pomocy Społecznej w wysokości określonej w skarżonej decyzji;

b. koszt życia w [...] (w kraju, w którym skarżąca zamieszkuje na stałe) kształtuje się na takim samym poziomie jak w Polsce, co skutkowało przeliczeniem dochodu skarżącej na polskie złote a następnie odniesienie wyliczonej kwoty do polskiego kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, co w ocenie skarżącej jest krzywdzące i nie pozwala na zachowanie minimum socjalnego obowiązującego w kraju jej stałego pobytu, w którym koszt życia jest znacznie wyższy aniżeli w Polsce;

c. stałe wydatki skarżącej nie mają znaczenia w kwestii zwolnienia skarżącej od ponoszenia ustalonej odpłatności z uwagi na fakt, iż wydatki na utrzymanie i zaspokojenie potrzeb zostały określone przez polskiego ustawodawcę na poziomie 300% kryterium dochodowego, podczas gdy na terenie [...] obowiązują inne standardy dochodowe natomiast obecne wydatki skarżącej są tak wysokie, że przeznacza ona na nie całą wypłatę;

2. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., przez brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, w tym brak ustaleń w zakresie więzi rodzinnych występujących między zobowiązanym do opłaty a mieszkańcem Domu Pomocy Społecznej, a w szczególności pominięcie w zaskarżonej decyzji wieloletniego i nieakceptowalnego społecznie, nagannego sposobu życia ojca skarżącej, jego zachowania względem skarżącej, rodzeństwa i mamy, znęcania się nad rodziną a także nieutrzymywania jakichkolwiek relacji pomiędzy rodziną skarżącej a mieszkańcem DPS.

II. Naruszenie przepisów prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. przepisów ustawy o pomocy społecznej, w szczególności art. 64 pkt 4, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i dokonanie dowolnej oceny przesłanek uzasadniających zwolnienie od obowiązku płatności za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej oraz nieuwzględnienie zasad współżycia społecznego w kontekście sytuacji życiowej (matka samotnie wychowująca córkę) oraz majątkowej skarżącej, co w konsekwencji doprowadziło do całkowicie niezasadnego i niesprawiedliwego obciążania jej obowiązkiem uiszczenia comiesięcznych opłat za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej;

2. art. 64 ustawy o pomocy społecznej poprzez przekroczenie przez Organ orzekający granic uznaniowości w kwestii orzekania w zakresie zwolnienia od wnoszenia opłat za pobyt mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej z uwagi na przyjęcie przez organ, iż sam fakt, że S. P. jest biologicznym ojcem skarżącej uzasadnia obciążenie jej kosztami jego pobytu w DPS w wysokości określonej skarżoną decyzją.

Wskazując na powyższe pełnomocnik skarżącej wniósł o zmianę skarżonej decyzji poprzez całkowite zwolnienie Skarżącej z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium oraz poprzedzającej jej decyzji organu I Instancji oraz przekazanie spawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I Instancji.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowiska.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.) w związku z wystąpieniem przesłanek w przepisie tym wymienionych.

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.

z 2019 r., poz. 2325, zwanej dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej.

Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Mając na uwadze wskazany wyżej zakres kompetencji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie stwierdził, że zaskarżona decyzja organu odwoławczego nie odpowiada przepisom obowiązującego prawa i istnieją podstawy do usunięcia jej z obiegu prawnego, jak również na podstawie art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu decyzji ją poprzedzającej.

W pierwszej kolejności należy nakreślić ramy prawne sprawy. Tytułem wstępu należy wskazać, że zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa (art. 6 K.p.a.) oraz stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmując wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.). Organy są zobowiązane w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Wynik postępowania wyjaśniającego powinien być przedstawiony w uzasadnieniu decyzji skonstruowanym zgodnie z wymogami zawartymi w art. 107 § 3 k.p.a.

Rozstrzygnięcia organów obu instancji w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej podjęto w trybie i na zasadach określonych w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 z późn. zm., dalej: u.p.s.).

Art. 64 u.p.s., w brzemieniu obowiązującym w dacie orzekania przez organy administracji stanowił, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności, jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu.

Zgodnie z art. 64a u.p.s. osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem, że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica.

W tym miejscu należy wskazać, że zakres sądowej kontroli wyznacza przedmiot danej sprawy administracyjnej, wyprowadzany z podstawy prawnej rozstrzygnięcia i poza ten zakres sąd administracyjny pierwszej instancji nie ma prawa wyjść. Natomiast w ramach przedmiotu danej sprawy sąd ma obowiązek dokonać wszechstronnej kontroli legalności zaskarżonego aktu lub czynności, bez względu na treść skargi, powołaną w niej postawę prawną i zawarte w niej zarzuty i wnioski (por. wyrok NSA z dnia 7 grudnia 2007 r., sygn. akt II FSK 870/07, treść wyroku jak i wszystkich pozostałych powołanych jest dostępna w Internecie – w bazie orzeczeń www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym słusznie przyjmuje się, że z treści będącego podstawą zaskarżonego rozstrzygnięcia art. 64 u.p.s. wynika, iż zwolnienie z opłaty za pobyt w DPS może dotyczyć sytuacji, w której osoba zobowiązana wnosi opłatę, czyli zarówno osoba, jak i wysokość opłaty została już wcześniej ustalona w odpowiednim akcie stosowania prawa zgodnie z przepisami ustawy. Zwolnienie musi się bowiem odnosić do skonkretyzowanego obowiązku. Dlatego też rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt. W rozpoznawanej sprawie warunek ten został spełniony.

Przywołany powyżej przepis art. 64 u.p.s. był przedmiotem wielu wypowiedzi doktryny i piśmiennictwa, a przede wszystkim był analizowany w orzecznictwie sądów administracyjnych. W doktrynie podkreśla się, że skoro uiszczanie opłat na dom pomocy społecznej stanowi dla osoby zobowiązanej obciążenie finansowe, to głównym powodem zastosowania zwolnienia powinna być sytuacja materialna zobowiązanego. Zwolnienie nie powinno nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia wskazanych okoliczności osoba jest w stanie płacić za pobyt w placówce (np. utrzymuje się z jednego, ale wysokiego wynagrodzenia). Stosowanie odmiennych zasad godzi w idee i cele pomocy społecznej. Niezasadne zwolnienie jest sprzeczne z zasadą pomocniczości, przerzuca bowiem na jednostki samorządu terytorialnego i obywateli koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym lub mogą być utrzymywane przez swoich krewnych. (...) (tak I Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz. wyd. IV, Lex 2021).

W orzecznictwie sądowym przyjmuje się również, że w sprawach tego typu jak rozpoznawana przez Sąd, organ rozpoznający wniosek o zwolnienie z odpłatności za pobyt w placówce nie ma obowiązku przyznania zwolnienia, ale ma takie prawo. Fakultatywność orzeczenia o zwolnieniu z odpłatności zależna jest od sytuacji materialnej i rodzinnej osób zobowiązanych do opłat.

Podkreślić także należy, że obligatoryjna przesłanka zwolnienia zawarta jest w przytaczanym art. 64a u.p.s. Zatem wyraźnie wskazać trzeba, że instytucja zwolnienia z ponoszenia kosztów utrzymania członka rodziny w DPS może przybrać formę zwolnienia obligatoryjnego (art. 64a u.p.s.) bądź fakultatywnego (art. 64 u.p.s.).

Treść normatywna art. 64 u.p.s., będącego podstawą złożonego wniosku skarżącej, jak już podkreślono, jednoznacznie wskazuje na uznaniowy charakter zwolnienia, co oznacza, że kontrolne kompetencje sądu ograniczone są do zbadania czy przy wydaniu decyzji nie doszło do przekroczenia granic swobodnego uznania, które nie może jednak oznaczać dowolności wyboru rozstrzygnięcia przez organ (por. wyrok WSA w Krakowie z 2 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1039/19; wyrok WSA w Białymstoku z 11 kwietnia 2019 r., sygn. akt II SA/Bk 815/18). Przy ocenie legalności takiej decyzji Sąd weryfikuje jedynie, czy organ właściwie ustalił i rozważył stan faktyczny, czy wydane rozstrzygnięcie mieści się w granicach uznania administracyjnego - wyraża jeden z wariantów przewidzianych w dyspozycji normy uznaniowej - i czy należycie sparametryzowano interes społeczny z interesem indywidualnym - art. 7 K.p.a. (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 25 lutego 2020 r. sygn. akt II SA/Rz 23/20).

Stan faktyczny zaistniały w rozpoznawanej sprawie wymagał rozważenia w kontekście przesłanki wymienionej w art. 64 pkt 2 u.p.s., tj. istnienia "uzasadnionych okoliczności". Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 27 listopada 2019 r. (sygn. akt I OSK 1861/19), pojęcie tych uzasadnionych okoliczności nie zostało sprecyzowane. Jednak wymienione w nim przykładowe okoliczności uzasadniające zwolnienie z opłat wskazują, że zamiarem ustawodawcy było objęcie jego zakresem zastosowania zdarzeń związanych ze stanem zdrowia zobowiązanego lub członków jego rodziny jak również sytuacji nagłego pogorszenia się sytuacji materialnej będącej wynikiem zdarzeń niezależnych od woli zobowiązanego. Przypadki uprawniające do zwolnień zostały w art. 64 u.p.s. wymienione jedynie przykładowo, co oznacza, że również inne uzasadnione okoliczności mogą spowodować uwzględnienie wniosku o zwolnienie od obowiązku ponoszenia ww. opłaty. Każdorazową decyzję rozstrzygającą o wniosku o przyznanie zwolnienia organ winien uzasadnić w sposób pozwalający prześledzić tok rozumowania organu i poznać kryteria podjęcia danej decyzji.

Sąd podziela utrwalony pogląd, zgodnie z którym wydanie decyzji uwzględniającej wniosek o zwolnienie z opłaty za pobyt w DPS powinno mieć charakter wyjątkowy, wyłącznie w takim skonfigurowaniu, w którym sytuacja zdrowotna, rodzinna, życiowa i losowa wnioskującego reprezentuje taki ładunek aksjologiczny, który przełamuje fiskalizm państwa (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 25 lutego 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 23/20).

Przenosząc powyższe uwagi na tę sprawę wskazać trzeba, (na co zwróciły uwagę organy obu instancji w rozstrzygnięciach), że: skarżąca samotnie wychowująca córkę utrzymuje się z wynagrodzenia w wysokości [...] euro, co w przeliczeniu zgodnie z kursem NBP wynosi [...] zł na 2 osoby. Tym samym miesięczny dochód na osobę w rodzinie wynosi [...] zł.

Z kolei odnosząc się do wydatków ponoszonych przez skarżącą, organ uznał, że strona ponosi wydatki wysokości [...] euro, choć, jak wywiodły organy, wydatki te jako przeznaczone na utrzymanie i zaspokojenie podstawowych potrzeb wkalkulowane zostały przez ustawodawcę do granicy 300% kryterium dochodowego.

W ocenie Sądu w uzasadnieniu decyzji organów obu instancji zabrakło jednak argumentacji świadczącej o wyczerpującej analizie dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy w zakresie badania przesłanki określonej w art. 64 u.p.s., tj. sytuacji materialnej, rodzinnej i skarżącej, szczególnie zaś w kontekście źródła dochodu Skarżącej, miejsca zamieszkania niej samej i jej córki oraz miejsca ponoszenia przez nią codziennych wydatków. Ten brak jest szczególnie widoczny w decyzji organu odwoławczego, który nie zawarł w tym akcie w zasadzie żadnych własnych rozważań, polegając na ustaleniach organu I instancji. Także brak orzeczenia sądowego pozbawiającego ojca skarżącej władzy rodzicielskiej został potraktowany jako przesłanka odmowy zastosowania zwolnienia całkowitego, gdy tymczasem, biorąc pod uwagę szczególnie uzasadnione relacje rodzinne, zamiast na zasadzie art. 64a u.p.s., możliwe jest całkowite zwolnienie strony w ramach instytucji zwolnienia fakultatywnego z art. 64 u.p.s.

W tym miejscu wskazać trzeba, że z szerokiego skądinąd uzasadnienia decyzji organu tak I jak i II instancji trudno wywnioskować, dlaczego organ zdecydował się na zwolnienie skarżącej akurat w wysokości 30% a nie 50%, czy 70%. Przy czym uznając de facto możliwość ponoszenia przez skarżącą miesięcznych wydatków na poziomie pozostałych 70% nie wskazał na jakiej podstawie uznał, iż wykazane przez nią wydatki, w łącznej kwocie odpowiadającej miesięcznym dochodom z pracy, są wystarczające do pokrycia odpłatności za pobyt ojca w docelowej kwocie [...] miesięcznie. Nie można tracić z pola widzenia, iż organy z uwagi na brak przedłożenia imiennych dowodów nie uwzględniły przy tym wydatków na żywność. Tymczasem nie wymaga żadnego dowodu twierdzenie, iż skarżąca niewątpliwie musi ponosić, oprócz wydatków uznanych z dowiedzione także wydatki na wyżywienie.

Organ I instancji, a w ślad za nim także organ odwoławczy, zastosował (słusznie skądinąd), normę art. 8 ust. 13 u.p.s., zgodnie z którą, w przypadku uzyskiwania dochodu w walucie obcej, wysokość tego dochodu ustala się według średniego kursu NBP z dnia wydania decyzji administracyjnej w sprawie świadczeń z pomocy społecznej. Organy jednak, przywiązując do niego nadmierną uwagę nie dostrzegły, że jest to przepis o charakterze technicznym dotyczący zasad przeliczania dochodu uzyskiwanego w walucie obcej i nie rozciągający się jednocześnie na stany nim nie objęte.

Organ przyjęły, iż ustawodawca ustalając zasady ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej uznał sytuację dochodową mieszczącą się w kwocie wyższej niż 300% kryterium dochodowego dochodu rodziny (528 zł x 3 = 1.584 zł) jako pozwalającą osobom zobowiązanym do ponoszenia opłaty na utrzymanie się we względnym dobrobycie, pozwalającym na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.

Sąd, co do zasady podzielając powyższe, jednocześnie dostrzega, że takie samo traktowanie osób na stałe mieszkających z rodziną, otrzymujących dochód i ponoszących wydatki za granicą (w strefie euro) jak i mieszkających, zarabiających i ponoszących wydatki w kraju, w kontekście zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w DPS w związku ze spełnianiem kryterium dochodowego - za rodzące nierówność i skutkujące dyskryminowaniem stron ze względu na miejsce zamieszkania. W ocenie Sądu bowiem taka sytuacja skutkuje porównaniem nieporównywalnego.

Przedstawiony przez organy sposób interpretacji art. 64 ust. 2 u.p.s. w zw. art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b), skutkuje dyskryminacją ze względu na miejsce zamieszkania (bowiem nie uwzględnia miejsca zamieszkania - i ponoszenia wydatków w walucie euro) – w demokratycznym państwie prawa, będącym członkiem UE – powyższe jest nie do zaakceptowania.

Aby lepiej zrozumieć sytuację i położenie skarżącej, czyli tę uzasadnioną dla niej okoliczność, o której mowa w art. 64 pkt 2 u.p.s., organ powinien porównać porównywalne, czyli albo wysokość świadczeń otrzymywanych za granicą porównać ze średnim kosztem utrzymania pensjonariusza za granicą (te dane, jak również dane w zakresie minimum socjalnego i minimum egzystencji dostępne są poprzez Eurostat i obejmują wszystkie kraje UE) oraz za pomocą dostępnych instrumentów ustalić, czy skarżąca byłaby zobowiązana w kraju zamieszkania do ponoszenia takiej opłaty. Albo też, co może dla organu być łatwiejsze, przyjąć wysokość wynagrodzenia minimalnego w [...] ustalając, czy rodzina spełniałaby kryterium dochodowe i byłaby w stanie ponieść choć w części koszt utrzymania wstępnego w DPS.

Kolegium w ślad za organem I instancji uznało, że konieczność ponoszenia wydatków na żywność, ubranie, inne artykuły i inne usługi nie stanowi "uzasadnionych okoliczności" w rozumieniu art. 64 u.p.s., a wydatki na opłaty za mieszkanie, media, Internet, telewizja, kredyt, opłata za leki należą do normalnych wydatków gospodarstwa domowego i nie uzasadniają pozostawania przez wnioskodawcę w szczególnej sytuacji. O ile zgodzić się należy z organem co do zasady, to jednak czy to w realiach polskich czy belgijskich poziom dochodów pomniejszony o wydatki konieczne daje kompletny obraz co do sytuacji dochodowej danej rodziny, który z kolei można odnieść do minimum socjalnego czy też minimum egzystencji w kraju zamieszkania danej rodziny. Odnosząc sytuację dochodową rodziny mieszkającej poza Polską do kryterium obowiązującego w kraju obraz ten się wypacza i nie odzwierciedla stanu faktycznego. Zabrakło w rozważaniach organów odniesienia się do realiów życia w [...] co czyniłoby analizę sytuacji skarżącej zindywidualizowaną.

W skardze i odwołaniu, pełnomocnik strony wyraźnie podkreśliła, że wykonanie przez skarżącą zobowiązania określonego decyzją spowodowałoby, iż popadłaby ona w niedostatek i pozostanie bez środków utrzymania koniecznego dla siebie oraz swojej córki, którą wychowuje jako samotna matka. W kontekście wykazywanych wydatków wynikających ze stałych zobowiązań, zdaniem Sądu, skarżąca słusznie kwestionuje utożsamianie przez organy kryterium dochodowego, od którego zależy wysokość oraz ewentualna dopłata do pobytu mieszkańca w DPS obowiązującego w Polsce, z kryterium dochodowym obowiązującym w [...].

Wskazać trzeba, że instytucja zwolnienia z ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w DPS uzasadniona jest właśnie występowaniem uzasadnionych okoliczności, które organy w toku postepowania powinny wziąć pod uwagę. I o ile samo ustalenie wysokości opłaty nastąpiło bez odnoszenia się do argumentów innych niż wysokość otrzymywanego dochodu, to w przypadku rozważania zastosowania instytucji zwolnienia, tych "innych" a szczególnie dla strony ważnych i uzasadnionych okoliczności pomijać już nie można.

Uwzględniając wniosek o zwolnienie z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS organ powinien był (wiedząc jakie i skąd skarżąca uzyskuje dochody), przyjąć wysokość tożsamych świadczeń uzyskiwanych w Polsce i dopiero tę wysokość porównać do kryterium dochodowego (300%), co dałoby prawidłowy i porównywalny obraz sytuacji, w jakiej znajduje się skarżąca mieszkając w [...]i. Stosując zabieg odwrotny organ zapewne doszedłby do podobnych wniosków (porównując dochody i wydatki rodziny Skarżącej w [...] do kosztu utrzymania pensjonariusza w [...] DPS).

W końcu należy dostrzec, że zarówno organ I instancji, jak i Kolegium analizując sytuację skarżącej skupiło się jedynie na wysokości dochodu jej rodziny, pomijając relacje rodzinne podnoszone przez skarżącą. W ocenie Sądu, zwrotowi "uzasadnione okoliczności" można było i należało przypisywać nie tylko te, przykładowo wyliczone w dyspozycji normy art. 64 pkt 2 u.p.s. stany i sytuacje, ale wszystkie, które są uzasadnione dla strony by następnie poddawać je wyczerpującej analizie. Stąd uzasadniając swoje stanowisko organy winny były się odnieść do opisanych im relacji pomiędzy córką a jej ojcem.

Organy obu instancji nie wykazały tym samym, aby sprawę skarżącej potraktowały indywidualnie.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd stwierdził, że orzeczenie organu I instancji nie spełnia wymogu rzetelnej analizy całościowej sytuacji skarżącej, a decyzja organu II instancji błąd ten jedynie powiela. Organy nie zauważyły różnicy w dochodach i wydatkach w Polsce i w krajach strefy euro. W efekcie swoich wyliczeń Organ uzyskał nieprawdziwy, wypaczony obraz sytuacji finansowej skarżącej.

Wskazane uchybienia skutkują stwierdzeniem, że swojego wywodu organ nie oparł na pełnej analizie, a jeżeli taką przeprowadził, to z niewyjaśnionych przyczyn nie odzwierciedlił jej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, co niewątpliwie powinien był uczynić w świetle chociażby art. 107 § 3 k.p.a. Nie można wobec powyższego zgodzić się z organem odwoławczym, iż organ I instancji dokonał oceny sytuacji skarżącej w kontekście całokształtu jej sytuacji dochodowo-rodzinnej. Żaden fragment uzasadnienia decyzji organu odwoławczego nie potwierdza rzetelnego wyjaśnienia i rozważenia dochodowej skarżącej.

Ponownie prowadząc postępowanie organ powinien wyeliminować wskazane przez Sąd uchybienia. W szczególności winien dokonać pełnej oceny odnośnie do sytuacji osobistej i finansowej skarżącej, a zwłaszcza wyjaśnić jaką wartość przypisuje określonej w przepisie art. 64 pkt 2 u.p.s. okoliczności mającej znacznie dla sprawy i występującej w sprawie, nie tracąc z pola widzenia słusznego interesu wnioskodawczyni jak i interesu społecznego. Obowiązkiem organu jest sporządzenie uzasadnienia decyzji w sposób umożliwiający poznanie wszystkich okoliczności natury faktycznej i prawnej, które przesądziły o wydaniu rozstrzygnięcia. Organ winien też uwzględnić w toku orzekania, iż na mocy ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. z 2022 r. poz. 66) został dodany z dniem 27 stycznia 2022 r. przepis art. 64 pkt 7 stanowiący, iż osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Na podstawie tej samej nowelizacji art. 64a zdanie pierwsze otrzymał brzmienie: Osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu tego mieszkańca władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona lub prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu tego mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej zstępnego, małoletniego lub pełnoletniego nieporadnego ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny rodzeństwa lub jej rodzica, chyba że skazanie uległo zatarciu.

Uzasadniając wprowadzenie powyższych zmian do ustawy (Druk Sejmowy nr 1672) wyjaśniono w szczególności, iż nowelizacja służy rozszerzeniu katalogu przesłanek obligatoryjnego i fakultatywnego zwolnienia członków rodziny mieszkańca domu pomocy społecznej z odpłatności za jego pobyt w domu. Sama zaś zmiana była podyktowana między innymi stanowiskiem Rzecznika Praw Obywatelskich wyrażającego pogląd, iż istnieje potrzeba rozważenia możliwości wprowadzenia do u.p.s. wyraźnej regulacji prawnej umożliwiającej organowi odstąpienie od obciążania odpłatnością za pobyt w domu pomocy społecznej w sytuacji, gdy zobowiązanie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Podobne rozwiązanie zostało uregulowane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, który stanowi, iż zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego – art. 1441 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W uzasadnieniu projektu wskazano, iż dotychczas opisane w u.p.s. podstawy zwolnienia nie stanowią wyraźnej przyczyny zwolnienia zobowiązanego z opłaty nawet wtedy, gdy pensjonariusz DPS (często tylko formalnie rodzic zobowiązanego) dopuszczał się wobec niego nadużyć (niestwierdzonych prawomocnym wyrokiem sądu jako przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę zobowiązanego), zaniedbań lub w ogóle nie był w jego życiu obecny. Przewidziany wprost wśród ustawowych podstaw wyrok stwierdzający przestępstwo z użyciem przemocy i wyrok o pozbawieniu władzy rodzicielskiej abstrahuje od zawinionego działania "rodzica" pensjonariusza DPS na szkodę osoby zobowiązanej, np. sytuacji, gdy drugi z rodziców zobowiązanego w okresie jego małoletności, w związku z traumatycznym przebiegiem relacji z nim i z uwagi na dobro dziecka, nie podejmuje starań o uzyskanie prawomocnego orzeczenia sądu karnego o przestępstwie znęcania się lub orzeczenia o pozbawieniu władzy rodzicielskiej, zamiast tego salwując się z dzieckiem (dzisiaj zobowiązanych do ponoszenia opłaty) ucieczką z toksycznej, niszczącej relacji. W dalszej kolejności wyraźnie wskazane w art. 64a podstawy zwolnienia nie uwzględniają innych niż przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej czynów karalnych na szkodę małoletniego, np. przestępstwa niealimentacji (art. 209 Kodeksu karnego). Ustawa abstrahuje ponadto od braku jakichkolwiek więzi społecznych mogących uzasadnić ponoszenie zobowiązań finansowych pensjonariusza DPS, np. w sytuacji, gdy po rozwodzie rodziców ów pensjonariusz DPS nie utrzymuje kontaktów ze swoim dzieckiem, które następnie staje się osobą obowiązaną w świetle przepisów u.p.s.

Sąd wskazuje na marginesie, iż przywołanej wyżej ustawie nowelizującej (art. 2) przewidziano, że w sprawach wszczętych i niezakończonych do dnia wejścia w życie ustawy stosuje się nowe przepisy.

Z tych względów Sąd, nie dopatrując się innych istotnych dla wyniku sprawy naruszeń, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł o uchyleniu w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Organu I instancji.