Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 225/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-12-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędziowie WSA Jolanta Dargas WSA Przemysław Żmich (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi B. S., H. B., M. S. [1], M. S. [2], M. W. i T. G. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania M. W., T. G. oraz A. S., decyzją z [...] grudnia 2019 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] marca 2017 r. nr [...] stwierdzającą, że część dawnego majątku pn. [...] [...], położona w miejscowości [...], gmina [...], obejmująca obecne działki nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] o łącznej pow. [...] ha podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) – dalej zwanego "dekretem".

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Wnioskiem z [...] czerwca 2015 r. M. W., T. G. i A. S. wystąpili do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość obejmująca aktualne działki nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], położona w miejscowości [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...], stanowiąca część majątku pn. [...] [...] nie podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) – dalej zwanego "dekretem".

Wojewoda [...] decyzją z [...] marca 2017 r. stwierdził, że część dawnego majątku pn. [...] [...], położona w miejscowości [...], gmina [...], obejmująca obecne działki nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] o łącznej pow. [...] ha podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W uzasadnieniu wskazano, że na terenie objętym wnioskiem znajdowały się [...] budynki, które miały związek z prowadzeniem gospodarstwa rolnego - [...] oraz ,,[...]". [...] była miejscem z którego zarządzano folwarkiem. W budynku tym wydzielono również pomieszczenie dla buchaltera. Natomiast "[...]" był miejscem zamieszkania pracowników majątku.

Odwołanie od decyzji złożyli M. W., T. G. oraz A. S. W ocenie stron naruszone zostały przepisy prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 2 dekretu oraz § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51) – dalej zwanego "rozporządzeniem" oraz art. 77 § 1 i art. 80 kpa.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] grudnia 2019 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] marca 2017 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej przechodziły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele określone w art. 1 tego dekretu "część" druga), które stanowiły własność lub współwłasność osób ﬁzycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw [...], [...] i [...], jeżeli ich łączny obszar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Przy czym, zgodnie z art. 2 ust. 2 dekretu nieważne są wszystkie prawne i ﬁzyczne działy nieruchomości dokonane po 1 września 1939 r.

Natomiast podstawę do orzekania w drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art 2 ust. l lit. e dekretu, stanowi § 5 rozporządzenia. Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (w pierwotnym brzmieniu), na cele reformy rolnej przeznaczone miały być nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące własność albo współwłasność osób ﬁzycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw [...], [...] i [...], jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych w ramach tej powierzchni.

Zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania przepisów dekretu ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt l OPS 2/06 wskazał, że na cele reformy rolnej mogły być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadały celom, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a-e dekretu. Biorąc zatem także pod uwagę przedmiot dekretu, jakim jest reforma rolna, należało uznać, że nieruchomość ziemska w rozumieniu dekretu to taka, która ma charakter rolniczy (np. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 stycznia 2011 r. sygn. akt I OPS 3/10).

Można zatem określić jakie przesłanki musiała spełniać nieruchomość, aby na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mogła być przejęta na cele reformy rolnej. Była to nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym, stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, spełniająca normy obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Wniosek M. W., T. G. oraz A. S. złożony został na podstawie § 5 rozporządzenia i dotyczy oceny podpadania pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu części majątku [...] [...] o pow. [...] ha.

Z odpisu z księgi hipotecznej założonej dla majątku pn. [...] [...] wynika, że wymieniona nieruchomość stanowiła własność J. S. Z postanowienia Sądu Rejonowego [...] z [...] marca 1995 r. sygn. akt [...] wynika, że prawa spadkowe po tej osobie nabyła A. S. Postanowieniem Sądu Rejonowego [...] w W. z [...] września 2008 r. sygn. akt [...] prawa spadkowe po A. S. nabyli: A. S., M. W. i T. G.

W toku prowadzonego postępowania ustalono, że folwark [...], w ciągu swoich dziejów sięgających XVI w. zawsze był związany z [...]. W 1549 r. A. L. uzyskał przywilej lokacji miasta. Wówczas [...]. stał się ośrodkiem dóbr, natomiast funkcje gospodarcze zostały z rezydencji usunięte i pełnił je założony po przeciwnej stronie rzeki [...] folwark w [...], nastawiony na uprawę zbóż i hodowlę ryb. Pierwsza kompozycja powstała w [...] w XVI wieku i obejmowała zespół zabudowań folwarcznych, stawy oraz ogród. W ciągu wieków dobra [...] wielokrotnie zmieniały właścicieli. W końcu XVIII w. [...] należały do L., którzy wznieśli murowany pałac, stanowiący odtąd siedzibę właścicieli dóbr [...]. Wówczas folwark w [...] ulegał różnorodnym przekształceniom w duchu barokowym, a po przeniesieniu siedziby właścicieli został gruntowanie przebudowany. Ówczesna kompozycja jest jednak mało znana. Składała się ona z pałacu, obszernego ogrodu, dużej części gospodarczej, ogrodów użytkowych i stawów. Kolejnym właścicielem [...] był major wojsk polskich F. L., który w czasach Królestwa Polskiego przebudował kompozycję ogrodu tworząc park. Po śmierci F. L. jego żona wzniosła kolumnę upamiętniającą męża, istniejącą do dziś oraz sprzedała dobra P. i P. z N. W 1833 r. [...] wraz z L. i innymi wsiami jako posag ich córki R. przeszedł w ręce P. S., który następnie sprzedał je swojemu bratu J. W [...] zamieszkał Wówczas J. K., krewny S. W drugiej połowie XIX w. w [...] przeprowadzono znaczne zmiany spowodowane uwłaszczeniem chłopów. Folwark został nastawiony na intensywniejszą, bardziej racjonalną gospodarkę. W latach 80-tych i 90-tych XIX w. założenie zostało powiększone, wzniesiono kilkanaście murowanych i drewnianych budynków gospodarczych, czworaki dla służby, inspekty itp. Północną część parku zajął sad, w którym wydzielono teren pod inspekty. Założono ogród warzywny, powstała osada pracowników folwarcznych, w sąsiedztwie pałacu wzniesiono rządcówkę, a w południowej części parku budynek mieszkalny i towarzyszący mu drugi budynek. W ówczesnych źródłach ogród określany jest jako obszerny. W takim stanie folwark przetrwał do I wojny światowej. W 1915 r. Rosjanie zmusili S. do opuszczenia [...]. Zabudowania folwarku, poza dwoma czworakami zostały zniszczone bądź zdewastowane. W 1920 r. dźwigający się z ruiny folwark został ponownie zniszczony. Jednak w ciągu kilku lat S. zdołał go odbudować. Powstały nowe budynki mieszkalne i gospodarcze, założono sad przy czworakach i sad w południowej części założenia oraz nowe nasadzenia. Po śmierci J. K. dwór został przeznaczony na siedzibę administracji. Po J. S. dobra odziedziczył jego bratanek J. K. Ostatnim właścicielem [...] był wnuk J. K. – J. S. W latach trzydziestych administrowanie rozległym majątkiem L., w skład którego wchodził m.in. folwark w [...] powierzono S. S., mężowi M. z S. Administracja dotyczyła również majątku [...], stanowiącego posag M. S. S. mieszkali w murowanym budynku znajdującym się na obrzeżach parku w L., uprzednio przeznaczonym dla służby. Jesienią 1939 r. S. wynajęli pokój w Z., a w 1940 r. przenieśli się do folwarku w [...]. W książce ks. Z. K. "[...], [...], wydawnictwo [...] [...]" wskazano, że "(...) przed Wielkanocą 1940 roku wszyscy przenieśli się do [...]. Były to budynki gospodarcze i jeden mieszkalny, należące do majątku i położone blisko, bo od parku patrząc, po drugiej stronie przyległych stawów. Mieszkaliśmy w [...] z buchalterem I. P. - wspomina pani Z. Na górze mieli trzy pokoje i wspólną kuchnię". W czasie ll Wojny Światowej zniszczeniu uległa większa część zabudowań, a park i ogrody zostały zdewastowane.

Na wniosek Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...], zgodnie z zaświadczeniem z [...] listopada 1946 r. L. rej. [...] o przejęciu nieruchomości na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, w księdze hipotecznej pn. [...] [...] wpisano Skarb Państwa jako właściciela przedmiotowej nieruchomości o pow. [...] ha, położonej w powiecie [...], stanowiącej byłą własność J. S.

W trakcie postępowania nie udało się odnaleźć odpisu protokołu z przejęcia na rzecz Skarbu Państwa majątku [...]. W aktach sprawy znajduje się jedynie nieuwierzytelniona kserokopia odręcznie spisanego protokołu z [...] października 1944 r. Z treści znajdującego się w aktach sprawy odpisu protokołu lustracji ośrodka [...], sporządzonego [...] lipca 1945 r. wynika, że ogólna powierzchnia ośrodka wynosiła [...] ha, w tym: grunty orne [...] ha, łąki [...] ha, sady i warzywnik [...] ha, wody zarybione [...] ha, podwórza [...] ha, parki [...] ha, drogi i rowy [...] ha oraz nieużytki [...] ha. W protokole tym wskazano również budynki, które zgodnie z protokołem przejęcia znajdowały się na terenie majątku w chwili przejęcia na cele reformy rolnej. Były to m.in. dom mieszkalny murowany piętrowy w stanie złym (spalony), dwa domy mieszkalne murowane piętrowe, domy mieszkalne służby, dom mieszkalny rybaka, dom mieszkalny - kantor, obory, stajnie, chlewy, wozówki i oranżeria z mieszkaniem ogrodnika.

Decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z [...] marca 1989 r. nr [...] zespół dworski w [...], gmina [...], składający się z dworu murowanego z I ćw. XIX w. (późniejszej rządcówki przebudowanej w końcu XIX w. i w latach 30-tych XX w.), empirowej kolumny upamiętniającej majora wojsk polskich F. L. oraz pozostałości parku ze stawami, został wpisany do rejestru zabytków województwa zamojskiego pod numerem [...]. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że tradycja ośrodka dworskiego w [...] sięga XVI w. Pełnił on wówczas funkcję zaplecza gospodarczego dla L. Pozostałości zespołu pochodzą z XIX w., kiedy przekształcono założenie w duchu krajobrazowym.

Z karty ewidencji zabytków architektury i budownictwa obiektu dwór (rządcówka) w miejscowości [...] wynika, że w okresie kiedy [...] należały do S., zamieszkujących w L., obiekt przeznaczono na rządcówkę, w której znajdowało się również pomieszczenie dla buchaltera. W latach trzydziestych rządcówkę przebudowano, rozebrano jej część od strony zachodniej. Budynek znajduje się we wschodniej części wsi [...], w obrębie dawnego zespołu dworskiego, w jego południowej części. Na południe i wschód od rządcówki znajdują się pozostałości dawnego parku, na północ od niej umiejscowiona jest dawna zabudowa gospodarcza.

Minister zaznaczył, że w sprawie nie budzi wątpliwości, że została spełniona przesłanka normy obszarowej określona w art. 2 ust. l lit. e dekretu. Skoro przejęty majątek spełniał normy obszarowe określone w dekrecie, to przeszedł w całości na cele reformy rolnej, bez względu na to, jaki charakter miały wchodzące w jego skład nieruchomości.

Jednakże, zgodnie z obowiązującą linią orzeczniczą, organ orzekający, czy dana nieruchomość podpada pod działanie dekretu ocenia, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w całości bądź w części). Zatem na cele reformy rolnej mogą zostać przeznaczone wyłącznie te nieruchomości, które odpowiadają celom określonym w art. 1 część druga dekretu. W trakcie dokonywania, na podstawie § 5 rozporządzenia, oceny podpadania pod przepisy dekretu nieruchomości, należy wnikliwie przeanalizować przeznaczenie konkretnych działek w dacie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa i uwzględnić ich faktyczne wykorzystanie.

Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że w [...] od 1893 r. mieszkał J. K. Właściciele majątku mieszkali wówczas w L. Po śmierci K. dwór został przeznaczony na siedzibę administracji i do chwili przejęcia majątku na rzecz Skarbu Państwa pełnił rolę rządcówki. Po objęciu majątku przez S. siedzibą właścicieli stały się [...].

W złożonym wniosku z [...] czerwca 2015 r. strony wniosły o ustalenie, że nieruchomość składająca się obecnie z działek nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] położona w [...], jednostka ewidencyjna [...], powiat [...], zabudowana domem mieszkalnym wraz z parkiem, dawniej należąca do nieruchomości opisanej w księdze hipotecznej pn. [...] [...] nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Wnioskodawcy podali, że nieruchomość ta stanowiła mieszkanie J. i A. S. oraz ich dzieci (A. S., M. W. i T. G.) i nie pozostawała w związku funkcjonalnym z wielką własnością ziemską.

Jednakże – zdaniem Ministra - powyższe twierdzenie budzi wątpliwości. M. W. urodziła się [...] marca 1940 r., T. G. urodziła się [...] marca 1944 r. Jak wskazano w książce [...] Z. K. przed Wielkanocą 1940 r. M. i S. S. zamieszkali w folwarku w [...]. Wówczas mieszkał tam też buchalter I. P. oraz służąca.

Na stronie internetowej [...] w [...] znajduje się publikacja z [...] stycznia 2005 r. T. S. dotycząca całego życia J. S. Z publikacji tej wynika m.in., że rodzice J. S. wraz z dziećmi do 1924 r. mieszkali w [...] w związku z koniecznością kształcenia dzieci. Wcześniej, wskutek działań wojennych w 1920 r. rodzina zmuszona była opuścić [...] i przez kilka miesięcy przebywała w [...] k. [...]. W publikacji tej wielokrotnie wskazuje się [...] jako dom rodzinny, zarówno rodziców J. z dziećmi, jak i później J. z żoną A. i ich dziećmi "W związku z długotrwałą, ciężką chorobą, a potem śmiercią matki, podupadającym zdrowiem ojca i koniecznością roztoczenia opieki nad przewlekle chorą siostrą R., J. K. musiał wrócić do [...] na stałe tuż przed uzyskaniem dyplomu. Do przejęcia obowiązków związanych z prowadzeniem majątku był już wtedy w pełni przygotowany i dojrzały. Posiadał ponadto rzadko spotykany talent organizatorski. Szybko wszedł więc w rolę nowego gospodarza [...], korzystając z doświadczeń ojca i dobrze z nim współdziałając. [...] sierpnia 1936 r. ożenił się z A. D. córką W. i W. z S. Młoda żona z zapałem włączyła się do pomocy mężowi w prowadzeniu spraw "[...]".[...] stycznia 1938 r. urodził się ich syn A. W chwili wybuchu II Wojny Światowej J. K., jako [...] wojska polskiego (dywizja [...]), został zmobilizowany. Odbył [...] walcząc do końca. Żona z małym A., wobec zbliżającego się frontu, podjęła dramatyczną decyzję opuszczenia [...], udając się do swego rodzinnego domu w [...] koło [...]. Tam [...] marca 1940 r. urodziła się córka M. zwana w rodzinie M. J. K. po zakończeniu działań wojskowych połączył się z rodziną w [...]. Po otrzymaniu wiadomości o zamordowaniu przez [...] jego ojca w [...] ([...]06.1940 r.), przyjechał do [...] i wziął udział w pogrzebie. W lipcu 1940 r. powrócił wraz z żoną i dziećmi do domu, który jednak musiał odtąd dzielić z nowym współmieszkańcem [...] zajmującym parter budynku. To trudne współżycie trwało aż do aresztowania J. K. jesienią 1942 r i osadzenia go wraz z grupą innych więźniów w [...]. Nazwisko jego znajdowało się na liście osób skierowanych do obozu koncentracyjnego w [...]. Dzięki nadzwyczajnej opiece Bożej, staraniom żony i rodziny został z więzienia zwolniony w lutym 1943 r. Nie mógł już jednak wrócić do [...]. Do końca wojny pełnił obowiązki administratora w majątku swego teścia w [...] koło [...]. Tamteż urodziła się [...] marca 1944 r. jego druga córka T.".

W publikacji zamieszonej [...] kwietnia 2014r. również przez T. S. .na stronie [...] wskazano ponadto, że J. K. wraz z żoną A. po ślubie zamieszkali w [...] w tzw. "nowym domu", natomiast ich syn A. urodził się pod koniec stycznia 1938 r. w pałacu na [...] we [...].

Zatem Minister uznał, że twierdzenie stron zawarte we wniosku, dotyczące zamieszkiwania J. i A. S. w [...] nie mogło zostać uznane za prawdziwe. Z powyższych publikacji, zamieszczonych przez stronę prowadzonego postępowania, T. S. wynikają bowiem zupełnie odmienne informacje, co do miejsc zamieszkiwania ostatniego właściciela [...].

W sprawozdaniu o stanie Państwowego Ośrodka Kultury Rolnej w [...] z [...] kwietnia 1945 r. oraz w protokole z przejęcia i przekazania Państwowego Ośrodka Kultury Rolnej [...] w gm. [...] podano, że w skład majątku [...] wchodzą takie budynki jak: dom mieszkalny murowany kryty blachą ([...] mieszkania dwuizbowe, [...] mieszkania dwuizbowe), dom mieszkalny murowany kryty częściowo dachówką i gontem (jedno mieszkanie [...], drugie [...] bez kuchni), dom mieszkalny drewniany ([...] mieszkań dwuizbowych, [...] jednoizbowe), dom mieszkalny drewniany (jedno mieszkanie [...], jedno [...]), dom mieszkalny drewniany ([...] mieszkań [...]), dom mieszkalny drewniany i waga wozowa (mieszkanie [...]), chlewnia, wozówki, składzik na nawozy sztuczne, skład na narzędzia, garaż, parnik z piwnicą na ziemniaki, warsztaty, kuźnia, stajnia i obora, stodoła, magazyn zbożowy.

W protokole z lustracji ośrodka [...] sporządzonego [...] lipca 1945 r. wyszczególnione budynki (na podstawie protokołu z przejęcia), wśród których ujęto również dom mieszkalny murowany stan zły (spalony) oraz oranżerię z mieszkaniem ogrodnika. Według Ministra budynki te wchodziły jednak w skład majątku w [...], co wynika z adnotacji "[...]" zamieszczonej przy tych budynkach.

Na terenie objętym wnioskiem w dniu przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej znajdowały się więc budynki, które miały związek z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

Z "karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa obiektu dwór (rządcówka) w miejscowości [...]" wynika, że w budynku wydzielono pomieszczenie dla buchaltera. Część działek objęta złożonym w sprawie wnioskiem (nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]) stanowiła centrum gospodarcze, natomiast działka nr [...] stanowiła część parkowo-ogrodową.

W ocenie Ministra analiza dokumentów pozwala stwierdzić, że w dniu wejścia w życie dekretu część dawnego majątku pn. [...] [...], położona w miejscowości [...], gm. [...] nie była podzielona na część dworsko-parkową oraz część gospodarczą. Nie było bowiem zespołu dworsko-parkowego, czy też pałacowo-parkowego.

Na objętych wnioskiem działkach znajdowały się jedynie zabudowania gospodarcze. W sprawie nie było potrzeby badania związku funkcjonalnego. Pojęcie związku funkcjonalnego wykształcone w praktyce orzeczniczej odnosi się do sytuacji, gdy wniosek o wydanie decyzji, o której mowa w § 5 ust. 2 rozporządzenia, dotyczy części znacjonalizowanej nieruchomości o charakterze nierolniczym i wobec tego należałoby ustalić, czy mienie to pozostawało w funkcjonalnej łączności z nieruchomością rolniczą. W związku z tym wykazanie bądź nie "związku funkcjonalnego" nie ma żadnego znaczenia w okolicznościach omawianej sprawy, gdyż rozważania te mogłyby zostać poczynione jedynie w odniesieniu do części rezydencjalnej. Takiej części majątku w omawianej sprawie nie było.

W złożonym odwołaniu strony zaakcentowały, że na terenie objętym wnioskiem znajdował się starodrzew wraz z kolumną empirową. Takiego rodzaju infrastruktura - w ocenie stron - posadowiona była w parkach, a nie w innych nieruchomościach ziemskich albowiem "Trudno wyobrazić sobie funkcjonowanie takich naniesień na terenach stricte produkcyjnych".

Z dokumentacji przekazanej przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w [...] Delegatura w [...] wynika, że drzewa stare grupują się w parku oraz przy granicach sadów i osady folwarcznej. Najstarsze drzewa pochodzą z I połowy XIX w. lub nawet z końca XVlll w. Jak wskazano wcześniej w [...] od 1893 r. mieszkał J. K., właściciele majątku mieszkali wówczas w [...]. Po śmierci K. dwór został przeznaczony na siedzibę administracji i do chwili przejęcia na rzecz Skarbu Państwa pełnił funkcję rządcówki. A. S., który stał się właścicielem dóbr w 1901 r. powierzył zarządzanie majątkiem [...]. łącznie z [...] S.S.

Zdaniem Ministra oznacza to, że pierwotne założenie w [...] mogło składać się z zespołu dworsko-parkowego, lecz po przejęciu majątku przez S. dwór został przeznaczony na siedzibę administracji. Niezrozumiałe byłoby, aby w momencie zmiany przeznaczenia dworu wyciąć wszelki istniejący drzewostan na terenie okalającym dwór (rządcówkę). W zgromadzonych dokumentach występują znaczne rozbieżności, co do powierzchni parku. W dokumentacji ewidencyjnej założenia dworsko-parkowego w [...] wskazano pow. parku [...] ha (obecnie [...] ha). W tej samej dokumentacji na stronie [...] zawarto, że w 1923 r. obszar parku wynosił ok. [...] ha. Natomiast w dokumentach dotyczących przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej wskazano że park miał [...] ha. Rozbieżność ta prawdopodobnie wynika z sumowania powierzchni parku z powierzchnią ogrodu. Część parkowa nie była bowiem ściśle wydzielona, lecz przenikała się z częścią ogrodową, co również obecnie ma miejsce. Samo istnienie parku nie oznacza, że chodzi o zespół dworsko-parkowy. Kwestia istnienia parku w majątku [...] nie jest znacząca dla istoty sprawy i jej rozstrzygnięcia. Część nieruchomości ziemskiej, nazywana parkiem, w części majątku o typowo rolniczym charakterze, dzieliła bowiem los pozostałej znacjonalizowanej nieruchomości ziemskiej, na co zwrócił uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 11 października 2016 r. sygn. akt l SA/Wa 1048/16, który stwierdził, że "Ówcześnie takie były założenia architektoniczne., że dwór czy pałac stanowiły z parkiem integralną całość. Park mógł być usytuowany wokół dworu bądź też rozciągać się za dworem tak, jak w rozpoznawanej sprawie. Jeżeli park był położony za dworem to nie stanowił odrębnej, wyrwanej z całości nieruchomości, lecz stanowił integralną część pewnego założenia architektonicznego i był organizowany na potrzeby dworu". W dalszej części uzasadnienia wyroku wskazano, że park dzielił los dworu. Jeżeli organ uznał, że nieruchomość zabudowana budynkiem dworu podpadała pod działanie dekretu, to także podpadała część nieruchomości, na której znajdował się park.

Minister wskazał, że strony odwołujące się zarzuciły zaskarżonej decyzji naruszenie art. 77 § 1 i art. 80 kpa. Jednak poza obowiązkiem spoczywającym na organie administracji publicznej wszechstronnego zebrania materiału dowodowego również na stronie postępowania spoczywa, wynikająca z jej uprawnienia do czynnego udziału w sprawie, powinność przedstawienia i wykazania okoliczność mających przemawiać za słusznością jej wniosku (wyrok NSA z 29 listopada 2016 r. sygn. akt II GSK 3721/16).

W sprawach prowadzonych w trybie § 5 rozporządzenia również na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, jeżeli wywodzi on z niego korzystne dla siebie skutki prawne. Na poparcie swych twierdzeń strona nie przedstawiła żadnych dowodów potwierdzających, że na obecnych działkach nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]o łącznej pow. [...] ha, położonych w m. [...], gm. [...] w dniu wejścia życie dekretu znajdował się zespół dworsko-parkowy.

W ocenie Ministra przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe pozwoliło na ustalenie, że omawiana część majątku pn. [...] [...] podpadała pod działanie dekretu. Przesłanka ta została spełniona bowiem objęte wnioskiem aktualne działki ewidencyjne stanowiły centrum gospodarcze oraz część parkowo-ogrodową.

Od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] grudnia 2019 r. A. S., M. W.i T. G. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zarzucili Ministrowi: 1) naruszenie art. 1 ust. 2 dekretu oraz § 5 rozporządzenia; 2) dowolną i wybiórczą ocenę materiału dowodowego; 3) naruszenie art. 77 i art. 80 kpa. W skardze wnieśli o: 1) o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji; 2) zasądzenie na rzecz skarżących kosztów postępowania sądowego. W uzasadnieniu wskazali, że strony wnosiły o uznanie, że nieruchomość opisana w petitum skargi nie podlegała działaniu przepisów dekretu bowiem ta część nieruchomości będącej własnością poprzedników prawnych skarżących stanowiła dom mieszkalny i park i nie była funkcjonalnie związana z gospodarstwem rolnym.

W ocenie skarżących materiał dowodowy zebrany w sprawie niniejszej wskazuje, że opisana we wniosku nieruchomość stanowiła park i budynek mieszkalny i nie była funkcjonalnie związana z częścią produkcyjną gospodarstwa rolnego. Dowody na to wskazujące to: - kopia protokołu z [...] października 1944 r. i decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z [...] marca 1989 r. Z tego drugiego dokumentu wynika wprost, że nieruchomość była zabudowana dworem murowanym oraz w jej skład wchodził park z empirową kolumną. W decyzji opisane jest, że wtedy (1989 r.) są to pozostałości dawnego parku. A dopiero dalej poza interesującymi skarżących terenami, w dalszej odległości znajduje się dawna zabudowa gospodarcza.

Zdaniem skarżących określenie budynku jako "rządcówka" jest mylące bowiem tylko przez krótki okres czasu był on wykorzystywany jako pomieszczenie administracyjne gospodarstwa. Z wyżej wymienionej decyzji wynika bowiem, że budynek ten w latach trzydziestych przebudowano rozebrano jej część od strony zachodniej i że budynek znajduje się w obrębie dawnego zespołu dworskiego. Nadto należy podkreślić, że wszelkie ustalenia decyzji dotyczące wykorzystania przedmiotowej nieruchomości po 1 września 1939 r. i wyciąganie z nich wniosków wskazujących na więź funkcjonalną tych obiektów z gospodarstwem rolnym jest naruszeniem prawa bowiem w okresie okupacji, to nie właściciel decydował o tym, kto i gdzie będzie korzystał z jego budynku, co w kontekście historycznym jest rzeczą oczywistą.

Tym samym w sposób nieprawidłowy został rozpatrzony cały materiał dowodowy i dokonano złej oceny dowodów, co spowodowało nieprawidłową konkluzję. Niezrozumiałe i nieprawidłowe są także twierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji dotyczące braku potrzeby ustalania przez organ związku funkcjonalnego zgłoszonych we wniosku terenów z gospodarstwem rolnym. Ten brak konieczności badania tego zagadnienia wynika - zdaniem organu - z tego, że nieruchomości te nie stanowiły zespołu dworsko-pałacowego. Podobnie jest z kwestią parku. Zdaniem organu samo istnienie parku nie oznacza, że mamy do czynienia z zespołem dworsko-pałacowym bowiem park w części majątku o rolniczym charakterze dzielił los pozostałej znacjonalizowanej części. Jest to tok myślenia nielogiczny i sprzeczny z dotychczasowym orzecznictwem bowiem, założenie w postaci tego, że wnioskowana nieruchomość ma charakter rolniczy - zdaniem autora decyzji - zwalnia go od badania charakteru tej nieruchomości. Dotychczasowa praktyka działania organów rozpoznających te sprawy realizowana na podstawie orzecznictwa i doktryny zmierza bowiem do tego, że obowiązkiem organu jest ustalenie charakteru nieruchomości, w szczególności tego, czy miała ona charakter "ziemski".

§ 5 rozporządzenia umożliwia orzekanie przez organ administracyjny o niepodpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu danej nieruchomości, przejętej przez Państwo na podstawie dekretu, nie tylko w sytuacji, w której nieruchomość ta nie spełnia wskazanych w dekrecie norm obszarowych, ale także w przypadku braku przez nią spełnienia przesłanki "ziemskiego" charakteru. Ustalenie bowiem, że dana nieruchomość nie miała charakteru ziemskiego stanowić powinno podstawę do wyłączenia jej spod działania dekretu. Nie ma przy tym racjonalnych przesłanek przemawiających przeciwko stosowaniu tej zasady w odniesieniu do jedynie wyodrębnionej części nieruchomości, która inaczej niż reszta majątku nie posiadała charakteru ziemskiego (wyrok NSA z 15 lutego 2007 r. sygn. akt I OSK 728/05). W tym samym kierunku idą dalsze orzeczenia NSA takie jak, np. wyrok z 4 maja 2016 r. sygn. akt I OSK 120/15. W tym orzeczeniu Sąd uznał, że powołane poglądy (na nieruchomości nieziemskie) mają zastosowanie do wszystkich nieruchomości nierolniczych, nie tylko do zespołów pałacowo-dworskich.

Skarżący powołali dodatkowo wyrok WSA w Warszawie z 11 października 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 1048/16 w którym Sąd zajął się kwestią związaną z parkami położonymi na terenie nieruchomości rolnej.

W ich ocenie zaskarżona decyzja w tym zakresie jest niezgodna z dotychczasowym orzecznictwem i poglądami doktryny.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.

[...] sierpnia 2020 r. zmarł jeden ze skarżących A. S. W jego miejsce wstąpili z mocy samego prawa jego spadkobiercy: B. S., H. B., M. S. i M. S. (Akt Poświadczenia Dziedziczenia z [...] października 2020 r. Rep. [...] Nr [...]).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie jest uzasadniona.

W niniejszej sprawie spór jaki powstał pomiędzy Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a M. W., T. G., B. S., H. B., M. S. i M. S. dotyczy tego, czy część majątku pn. [...] [...] oznaczona jako obecne działki nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] o łącznej pow. [...] ha, położone w miejscowości [...] podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Zacząć należało od tego, że z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynikało, że na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw [...], [...] i [...] - jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu, tj. 13 września 1944 r.

Sąd zwraca uwagę, że w kwestii interpretacji zwrotu "nieruchomość ziemska’’ orzecznictwo sądów administracyjnych powszechnie akceptuje wykładnię tego zwrotu, dokonaną w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89, zgodnie z którą poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" prawodawca miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Analizując przepisy dekretu, jak też rozporządzenia, Trybunał wywiódł wówczas, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej. W uzasadnieniu uchwały z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06 Naczelny Sąd Administracyjny poczynił szereg uwag na temat właściwej wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska" wskazując, że dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 dekretu należy brać pod uwagę również, zgodnie z zwartym tam odesłaniem, przepis "art. 1, część druga". Już z tzw. wprowadzenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu.

Odnosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy Sąd uznał za prawidłowe stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, co do tego, że teren objętej wnioskiem z [...] czerwca 2015 r. dotyczący nieruchomości oznaczonej jako obecne działki nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] (część majątku pn. [...] [...] 1 września 1939 r. miał charakter rolniczy i w związku z tym podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i w związku z tym mógł być przeznaczony na cele wymienione w art. 1 ust. 2 lit. d dekretu (zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego).

Z materiałów zgromadzonych w sprawie – publikacji pt. "[...]" z 2004 r. oraz pt. "[...]" z 2005 r., Dokumentacji Ewidencyjnej Założenia dworsko-ogrodowego w [...] gmina [...] z 1987 r., protokołu przekazania Państwowego Ośrodka Kultury Rolnej [...] z [...] grudnia 1945 r., protokołu przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...] z [...] października 1944 r., decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z [...] marca 1989 r. o wpisie do rejestru zabytków zespołu dworskiego w [...], protokołu oględzin nieruchomości (sporządzonego z udziałem M. S. pełnomocnika wnioskodawców) i materiału zdjęciowego z [...] maja 2016 r., wynika, że w okresie przedwojennym i na początku wojny na terenie spornych działek znajdował się budynek tzw. rządcówka z pomieszczeniem dla buchaltera i budynek tzw. trojak oraz drzewostan ([...] ha) stanowiący pozostałość po dawnym parku dworskim. W tenże drzewostan od północy wkomponowany był sad i inspekty. Rządcówka była zamieszkana przez S. i M. S. oraz buchaltera I. P. S. S. zarządzał wówczas majątkiem [...] i [...] z ramienia S. Właściciel majątku J. S. nie zamieszkiwał w [...], ale w [...]. Obiekty te (rządcówka i drzewostan) były wkomponowane w zabudowania gospodarcze, ponieważ od 1921 r. folwark [...] funkcjonował już jako gospodarstwo typowo rolnicze. Była tam m.in. ziemia orna, ogród owocowy, łąki, budynki (m.in. mieszkalne, magazyn zbożowy, stodoła, stajnia, parnik, studnie, chlewy, składziki) i nieużytki. Teren ten niewątpliwie mógł być przeznaczony na cele reformy rolnej, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. d dekretu, skoro został przekazany w 1945 r. Państwowemu Ośrodkowi Kultury Rolnej w [...], a później Państwowemu Ośrodkowi Hodowli Zarodowej w [...] – [...].

Skarżący pomijają to, że w niniejszej sprawie znaczenie miał stan nieruchomości z 1 września 1939 r. Wówczas budynek rządcówki nie miał charakteru budynku dworskiego o typowej funkcji mieszkalno-reprezentacyjnej, który nie byłby przydatny na cele reformy rolnej. Charakter tego budynku umożliwiał przeznaczenie go na cele reformy rolnej. Było to centrum zarządzania produkcją rolną.

Trafnie wskazał Minister, że teren obejmujący rządcówkę i pozostałości dawnego parku dworskiego z wkomponowanymi weń ogrodem i inspektami, położony pośród gospodarczej części folwarku [...] podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Teren dawnego parku dworskiego objęty wnioskiem z [...] czerwca 2015 r. w 1939 r. nie był już urządzonym w sposób uporządkowany założeniem krajobrazowym, które funkcjonuje jako teren wypoczynkowy, czy rekreacyjny dla właścicieli dworu, czy ich gości, na tyle wyodrębnionym spośród innych gruntów folwarku [...], aby tworzył nierolniczą całość funkcjonalną z jakimkolwiek innym nierolniczym obiektem położonym w [...].

Sąd zwraca uwagę, że na cele reformy rolnej przeznaczano nieruchomości nie tylko na potrzeby utworzenia indywidualnych gospodarstw rolnych (do 5 ha), ale też na cele użyteczności publicznej o charakterze rolnym, tj. utworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej, zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół (także szkół rolniczych), ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, zarezerwowanie odpowiednich terenów pod ogródki działkowe i na potrzeby melioracji (art. 1 ust. 2 lit. c-e dekretu). W trybie art. 2 dekretu przejmowany był nie tylko grunt, ale też posadowione na gruncie budynki i przedsiębiorstwa przemysłu rolnego (art. 6 dekretu).

Zdaniem Sądu zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w sposób dostateczny ilustrował stan faktyczny istniejący na spornym gruncie 1 września 1939 r. Jeżeli skarżący chcieli wykazać, że ustalenia Ministra są wadliwe to winni mieć na uwadze to, że w postępowaniu administracyjnym regułą jest gromadzenie dowodów przez organ administracji, co nie oznacza jednak, że strony postępowania są zwolnione od współdziałania z organem w zakresie zgłaszania wniosków dowodowych i przedstawiania własnej argumentacji. Obowiązek strony współdziałania z organem orzekającym w sprawie wynika wprost z art. 7 kpa, który stanowi, że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Oczywistym jest, że powyższego nie można odczytywać w ten sposób, że organ administracji prowadząc postępowanie dowodowe w sprawie zwolniony jest od obowiązku podejmowania działań w celu wszechstronnego i dostatecznego wyjaśnienia sprawy. Wprowadzona ustawą z dnia 3 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2011 r. Nr 6, poz. 18) zmiana art. 7 kpa przez dodanie słów: "na wniosek stron" nie może oczywiście stanowić podstawy do wykładni, która przerzuca obowiązek ustalenia stanu faktycznego w oparciu o czynności dowodowe wnioskowane przez stronę (strony) postępowania. Wprowadzona zmiana ma znaczenie prawne przez podwyższenie do rangi zasady ogólnej udziału strony w ustaleniu stanu faktycznego. Rzecz w tym, że w niniejszej sprawie w toku całego postępowania skarżący nie zgłaszali żadnych dowodów, zaś zgłoszone w skardze zarzuty dotyczące nieprzeprowadzenia przez Ministra dowodów z materiałów znajdujących się w aktach sprawy są niezasadne.

Sąd podziela stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że w niniejszej sprawie nie było potrzeby badania tzw. związku funkcjonalnego budynku mieszkalnego (rządcówki) i drzewostanu parkowego z pozostałą częścią folwarku w [...]. Ze zgromadzonych dowodów wynika, że nieruchomość ta miała w 1939 r. charakter typowo rolny, a nie mieszkalno-reprezentacyjno-wypoczynkowy, jak uważają skarżący. Rację ma Minister, że istniejące na terenie folwarku drzewa parkowe jako pozostałości po dawnym parku dworskim istniały na gruncie jako roślinność od dawna wkomponowana w teren rolniczy. Nie można bowiem przyjąć, że skoro w latach 80-tych i 90-tych XIX w. sporny teren przekształcono na mienie służące do produkcji rolnej, to koniecznie należało usunąć pozostałości istniejącego wcześniej parku dworskiego. Pozostały drzewostan parkowy mógł bowiem pełnić funkcję otuliny dla wkomponowanego sadu, czy inspektów.

Trzeba mieć na uwadze, że orzeczenie o podpadaniu nieruchomości pod przepisy dekretu dotyczy stanu nieruchomości z daty 1 września 1939 r., a zatem miarodajne są dowody obrazujące ówczesny stan nieruchomości lub stan jak najbardziej zbliżony do stanu ówczesnego, ze względu na trudności dowodowe wynikłe ze znacznego upływu czasu.

Minister prawidłowo wywiódł, że zgromadzone w niniejszej sprawie dokumenty, w szczególności protokolarne i inwentaryzacyjne opisujące stan nieruchomości z lat 40–tych XX w., założona w 1987 r. dokumentacja zabytku obrazują rozplanowanie w terenie poszczególnych obiektów folwarku [...], a wraz z materiałem zdjęciowym i oględzinami w sposób dostateczny ilustrują stan faktyczny istniejący na spornym gruncie.

Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) w zw. z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.