Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 2132/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2014-02-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2009 nr 153 poz 1227
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Olga Żurawska-Matusiak, Sędziowie WSA Ewa Grochowska-Jung (spr.), Danuta Kania, Protokolant Referent stażysta Małgorzata Ciach, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lutego 2014 r. sprawy ze skargi S. B. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego E. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2013 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...], którą odmówił przyznania renty w drodze wyjątku dla małoletniego S. B. po zmarłym ojcu S. B.

W uzasadnieniu organ stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:

- jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,

- nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

- nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Prezes ZUS wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie przesłanki wskazane w powołanym przepisie.

Organ wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Podał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu.

Prezes ZUS wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.

W toku postępowania ustalono, że w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca wnioskodawcy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodnił on 3 lata 2 miesiące i 4 dni tych okresów.

Organ podniósł, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności.

Prezes ZUS wskazał, iż z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, iż ojciec małoletniego S. B. posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 22 lata 5 miesięcy i 29 dni. Natomiast w okresach od [...].03.1999 r. do [...].06.2001 r., od [...].06.2002 r. do [...].10.2003 r., od [...].10.2004 r. do [...].10.2005 r. i do [...].12.2008 r. do [...].07.2011 r. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Ponadto w okresie od [...].03.1999 r. do [...].03.1999 r. ojciec dziecka prowadził działalność gospodarczą bez odprowadzenia składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Jednocześnie organ wskazał, iż matka małoletniego – E. B. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazała, iż w wyżej wymienionych przerwach ojciec dziecka pracował bez ubezpieczenia.

Organ wyjaśnił, iż zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych podejmowanie pracy i prowadzenie działalności gospodarczej bez objęcia z tego tytułu ubezpieczeniem społecznym jest świadomym wyborem, rodzącym określone skutki. Nieopłacanie składek na ubezpieczenie społeczne, nie wskazuje na istnienie szczególnych okoliczności, uniemożliwiających nabycie świadczenia w trybie zwykłym.

Jednocześnie organ wskazał, iż trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie E. B. reprezentująca małoletniego syna S. B. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi wskazała, iż jej małoletni syn spełnia kryteria do przyznania mu renty w drodze wyjątku. Jej zdaniem mąż dołożył wszelkich starań, aby podjąć pracę i wypracował lata pracy, był uczciwym i pracowitym człowiekiem, nie działał wbrew prawu. Podniosła, iż mąż podejmował prace dorywcze, ale stale szukał pracy za wszystkimi świadczeniami.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zwanej dalej ustawą emerytalno-rentową. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskanie prawa do emerytury lub renty, i którzy nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia z ubezpieczenia społecznego przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania go w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa ZUS.

Jednakże uznaniowość nie oznacza wcale pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, gdyż jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej, z drugiej zaś przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., stosownie do treści art. 124 ustawy emerytalno-rentowej. Zatem Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zobowiązany do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a ), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzeć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a.

W rozpoznawanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie przekroczył tak określonych granic uznania administracyjnego, zaś podjęte rozstrzygnięcia są zgodne z prawem.

Przy orzekaniu w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku długość stażu ubezpieczeniowego wnioskodawcy, aczkolwiek ważna, to jednak nie ma decydującego znaczenia. Istotne są natomiast powody braku uprawnień wnioskodawcy do świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Ustalenie zatem wymaga, czy brak uprawnień do świadczenia zwykłego zastał spowodowany okolicznościami szczególnymi, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej. W orzecznictwie przyjmuje się, iż okolicznościami szczególnymi na potrzeby stosowania powołanego przepisu są trudne do przezwyciężenia przeszkody, zdarzenia bądź trwałe stany, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Rozumie się przez nie także wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia i związanego z nim obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 436/05, Lex nr 191799).

Należy zwrócić uwagę, że w przypadku renty rodzinnej po zmarłym ubezpieczonym, szczególne okoliczności winny być odnoszone do zmarłego, gdyż renta rodzinna jest pochodną jego świadczenia. Stąd też podnoszone przez skarżącą okoliczności dotyczące sytuacji jej i jej małoletniego syna nie mają wpływu na treść rozstrzygnięcia.

W niniejszej sprawie nie sposób uznać, by brak uprawnień ojca dziecka do świadczenia w trybie zwykłym był spowodowany szczególnymi okolicznościami. Z akt postępowania wynika bowiem bezspornie, że powodem jego zbyt krótkiego stażu ubezpieczeniowego było pozostawanie przez ojca dziecka poza ubezpieczeniem. Fakt, że w tym czasie podejmował on prace dorywcze, jak to określiła sama skarżąca, "na czarno" – z pominięciem ubezpieczenia, jakkolwiek może być zrozumiały ze względu na przymus ekonomiczny, jednak nie może być uznany za okoliczność szczególną, na której zaistnienie sam zainteresowany nie miał wpływu. Osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Podejmowanie zatrudnienia bez ubezpieczenia jest świadomym wyborem zainteresowanego a tym samym nie może być uznane za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podnoszona przez skarżącą okoliczność, iż w regionie, w którym zamieszkiwała wraz z mężem panuje duże bezrobocie, nie może być w tym przypadku okolicznością szczególną, bowiem z akt sprawy nie wynika, aby zmarły ojciec dziecka był zarejestrowany jako osoba bezrobotna.

Małoletni oraz jego matka znajdują się niewątpliwie w trudnej sytaucji materialnej.

Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącego o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla młodzieży uczącej się.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] czerwca 2013 r. odpowiadają prawu.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.