Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 102/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-09-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 30  ust. 1 i 2  pkt 4
journal: Dz.U. 2017 poz 1952
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 145  par. 1  pkt 1  lit. a i c
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Kosińska (spr.) Sędziowie: WSA Małgorzata Boniecka- Płaczkowska WSA Emilia Lewandowska Protokolant referent – stażysta Katarzyna Matecka - Caban po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 września 2018 r. sprawy ze skargi S. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2017 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] listopada 2017 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania S. K., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2017 r., nr [...], którą uznano za nienależnie pobrane zasiłki pielęgnacyjne wypłacone w okresie od dnia 1 maja 2013 r. do dnia 28 lutego 2017 r. w łącznej kwocie 7 038,00 zł.

Z uzasadnienia tego rozstrzygnięcia wynika, że Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia [...] marca 2010 r. przyznał S. K. zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności od dnia 1 marca 2010 r. do odwołania, w wysokości 153,00 zł miesięcznie.

W związku z tym, że w dniu 20 marca 2017 r. organ I instancji uzyskał informację, że od dnia 1 maja 2013 r. S. K. nabyła prawo do dodatku pielęgnacyjnego wypłacanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia [...] kwietnia 2017 r. Prezydent uchylił S. K. wypłatę zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] czerwca 2017 r. Pismem z dnia 20 czerwca 2017 r. organ I instancji wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych zasiłków pielęgnacyjnych przyznanych decyzją z dnia [...] marca 2010 r. i decyzją z dnia [...] września 2017 r., działając na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, uznał za nienależnie pobrane zasiłki pielęgnacyjne wypłacone na podstawie decyzji z dnia [...] marca 2010 r. w okresie od [...] maja 2013 r. do dnia [...] lutego 2017 r. w łącznej kwocie 7 038,00 zł. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ I instancji powołał treść art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, przedstawił stan faktyczny sprawy i wyjaśnił, że pobrane świadczenie pielęgnacyjne ma charakter świadczenia nienależnego wówczas, gdy osoba dotychczas uprawniona pobiera je, mając świadomość, że uprawnienie do jego otrzymania ustało. Ponadto świadczenie staje się nienależnie pobrane wtedy, gdy osoba była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Musi być przy tym spełniona jedna z przesłanek, o których mowa w art. 30 ust. 2 powołanej ustawy. Taką przesłanką jest zapis art. 30 ust. 2 pkt 1, który stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia uznaje się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Organ podał, że we wniosku o przyznanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego S. K. została pouczona o obowiązujących przepisach prawnych dotyczących przyznawania prawa do ww. świadczenia. Fakt ten wnioskodawczyni potwierdziła podpisem. Ponadto we wniosku tym złożyła odrębne oświadczenie mówiące, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego zobowiązuje się niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenia rodzinne. Również decyzja przyznająca zasiłek pielęgnacyjny zawiera pouczenie o obowiązku niezwłocznego informowania. Wobec tego organ I instancji wskazał, że wobec pobierania przez wnioskodawczynię w okresie od dnia [...] marca 2013 r. do dnia [...] lutego 2017 r. dwóch świadczeń tego samego rodzaju, tj. zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego na podstawie art. 16 ust. 7 wystąpiono do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o pomniejszenie wypłaty emerytury S. K. o kwotę 7 038,00 zł, tj. o kwotę wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego w wyżej wymienionym okresie. Wskazana kwota została w całości potrącona zgodnie z pismem z dnia 28 marca 2017 r. na podstawie art. 138 ust. 1 i art. 140 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, S. K. złożyła odwołanie. W uzasadnieniu zarzuciła organowi naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 i art. 77 kpa, poprzez ustalenie z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów, że została prawidłowo pouczona, a tym samym miała świadomość, że uzyskanie przez nią od dnia 1 maja 2013 r. prawa do dodatku pielęgnacyjnego wypłacanego przez ZUS jest okolicznością mającą wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności oraz że nie dopełniła obowiązku powiadomienia o tej okoliczności organu wypłacającego świadczenie rodzinne, podczas gdy z treści pouczenia do decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] marca 2010 r. nie wynika, jakie okoliczności mają wpływ na jej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Odwołująca stwierdziła, że w przedmiotowej sprawie organ administracyjny nie dokonał prawidłowego pouczenia. Pouczenie winno być dla niej jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach; powinno uwzględniać fakt, że jest osobą niepełnosprawną, w podeszłym wieku i o ograniczonej świadomości prawnej (nie ma wykształcenia prawniczego). W konsekwencji odwołująca wniosła o rozstrzygnięcie co do istoty sprawy polegające na zmianie decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2017 r. w przedmiocie uznania za nienależnie pobranych zasiłków pielęgnacyjnych poprzez wskazanie, że pobrane świadczenia nie są nienależnie pobrane i nie podlegają zwrotowi, a tym samym, że w niniejszej sprawie nie wystąpiły przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.

Rozpatrując odwołanie, Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że jest ono nieuzasadnione. W uzasadnieniu zajętego stanowiska organ II instancji wyjaśnił, że warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ich ustalania, przyznawania i wypłacania określa ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 1952). Jednym ze świadczeń rodzinnych jest zasiłek pielęgnacyjny. Organ II instancji przytoczył treść art. 16 ust. 1, art. 16 ust. 5-8 i art. 30 ust 2 powołanej ustawy. Zdaniem organu odwoławczego organ I instancji w sposób prawidłowy i zgodnie z obowiązującymi przepisami ustalił, że zasiłek pielęgnacyjny pobrany przez S. K. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi. Odwołująca bowiem, co nie budzi wątpliwości, w okresie od 1 maja 2013 r. do 28 lutego 2017 r. pobierała równocześnie dwa świadczenia, tj. zasiłek pielęgnacyjny i dodatek pielęgnacyjny. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podkreśliło, że decyzja administracyjna Prezydenta z dnia [...] marca 2010 r. zawiera pouczenie, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego osoba uprawniona do tego świadczenia jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. W ocenie organu odwoławczego w przedmiotowej sprawie zmianą mającą wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego jest uzyskanie przez stronę prawa do dodatku pielęgnacyjnego od dnia 1 maja 2013 r. Ponadto organ podniósł, że pouczenie o kręgu osób uprawnionych do zasiłku pielęgnacyjnego oraz kiedy zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje zawarte zostały również we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, z którym S. K. zapoznała się, co potwierdziła własnoręcznym podpisem. Organ II instancji zwrócił również uwagę na treść oświadczenia podpisanego przez S. K. w dniu 3 lutego 2010 r., które zostało jej odczytane. Z oświadczenia tego wynika, że ubiega się ona o przyznanie jej zasiłku pielęgnacyjnego od marca 2010 r. po utracie dodatku pielęgnacyjnego. Jednocześnie odwołująca zobowiązała się o wszelkich zmianach powiadamiać organ pomocowy.

Wobec powyższego Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że S. K. nie poinformowała organu przyznającego świadczenie pielęgnacyjne o uzyskaniu prawa do dodatku pielęgnacyjnego z dniem 1 maja 2013 r. Do lutego 2017 r. pobierała jednocześnie zasiłek pielęgnacyjny i dodatek pielęgnacyjny. W związku z uzyskaniem przez nią prawa do dodatku pielęgnacyjnego od dnia 1 maja 2013 r. zaistniały okoliczności powodujących ustanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego określone w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie organu niepoinformowanie przez odwołującą się organu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny spowodowało, że wypłacany był on nadal jako świadczenie nienależne i w oparciu o powołane przepisy podlega zwrotowi. Jednakże w związku z tym, że organ I instancji wyegzekwował świadczenie nienależnie pobrane w całości na podstawie art. 16 ust. 7 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie orzekł już o ich zwrocie. Zatem, zdaniem organu odwoławczego, organ I instancji w sposób należyty i zgodnie z obowiązującymi przepisami rozpatrzył przedmiotową sprawę, biorąc pod uwagę wszelkie jej aspekty. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie zgodziło się z zarzutami zawartymi w odwołaniu o niewłaściwym pouczeniu odwołującej się. Treść oświadczenia podpisanego przez odwołującą się w dniu 3 lutego 2010 r. pod groźbą odpowiedzialności karnej wskazuje, że miała ona świadomość, jakie świadczenia wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dodatek pielęgnacyjny), a jakie Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie (zasiłek pielęgnacyjny) i jakie są zasady przyznawania tych świadczeń. Natomiast w decyzji z dnia [...] marca 2010 r. organ zawarł szczegółowe pouczenie dotyczące świadczenia będącego przedmiotem decyzji, tj. zasiłku pielęgnacyjnego. Z pouczenia tego wynika, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego osoba uprawniona do tego świadczenia jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne.

Zdaniem organu odwoławczego S. K. została prawidłowo pouczona o sytuacjach, które powodują brak prawa do pobierania przyznanych świadczeń, zarówno na etapie składania wniosku o przyznanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, jak również w decyzji z dnia [...] marca 2010 r., która została jej doręczona i do treści której miała wgląd w miarę potrzeby i konieczności.

Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła S. K.. W jej uzasadnieniu zarzuciła tej decyzji naruszenie:

1) art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 1 i art. 16 ust. 6 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie do świadczeń pobranych przez nią tytułem zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od dnia [...] maja 2013 r. do dnia [...] lutego 2017 r. w łącznej kwocie 7 038,00 zł, w sytuacji gdy skarżąca nie była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

2) art. 7 i 77 kpa w związku z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez ustalenie z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów, że została prawidłowo pouczona, a tym samym miała świadomość, iż uzyskane przez nią od dnia [...] maja 2013 r. prawo do dodatku pielęgnacyjnego w związku z osiągnięciem wieku 75 lat jest okolicznością powodującą utratę prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, oraz że świadomie nie dopełniła obowiązku powiadomienia o tej okoliczności organu wypłacającego świadczenie rodzinne.

3) art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 kpa w związku z art. 32 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez podjęcie i prowadzenie postępowania przez organ I i II instancji w sposób nie zmierzający do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w szczególności poprzez niezebranie całego materiału dowodowego mającego istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (brak przesłuchania skarżącej w charakterze strony na okoliczność posiadania świadomości co do nienależnego pobierania świadczeń), w następstwie czego stwierdzono, że prawidłowym było pouczenie na formularzu wniosku o przyznanie świadczenia i formularzu odrębnego oświadczenia, których skarżąca nie otrzymała, a jedynie zostały one w aktach sprawy, gdy tymczasem prawidłowe pouczenie powinno być sformułowane w sposób dla skarżącej jasny i zrozumiały, a zatem powinno być zindywidualizowane, skonkretyzowane i dostępne dla niej w każdym czasie; w świetle doświadczenia życiowego trudno bowiem oczekiwać od skarżącej, jako niepełnosprawnej osoby w podeszłym wieku, aby miała dobrą percepcję, wysoką świadomość prawną oraz przede wszystkim, aby pamiętała o treści pouczenia zawartego w dokumentach znajdujących się jedynie w aktach sprawy administracyjnej po kilku latach od ich podpisania, przy jednoczesnym braku możliwości sięgnięcia do treści pouczenia w każdym czasie. Jedynym dokumentem, jakim dysponował skarżąca, była decyzja o przyznaniu świadczenia zawierająca lakoniczne stwierdzenie o obowiązku zawiadamiania organu o zmianach mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, który to zwrot nie był dla niej zrozumiały tak, aby mogła go uwzględnić w ocenie własnej sytuacji. Ponadto zdaniem skarżącej w powyższej sprawie bezwzględnie należało ustalić przesłankę złej lub dobrej wiary po stronie świadczeniobiorcy.

4) art. 7 i 8 kpa w związku z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez niedopełnienie wobec skarżącej przez organ obowiązków informacyjnych, w wyniku czego naruszone zostały: zasada pogłębiania zaufania obywateli do władzy publicznej oraz zasada obowiązku udzielania informacji - tj. należytego i wyczerpującego poinformowania o okolicznościach faktycznych i prawnych, mających wpływ na ustalenie moich praw i obowiązków; w szczególności organy nie zadośćuczyniły swemu obowiązkowi czuwania nad tym, aby skarżąca nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa,

5. art. 7 kpa poprzez nieuwzględnienie słusznego interesu strony.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uwzględnienie skargi poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej oraz zobowiązanie właściwego organu do wydania w określonym terminie decyzji stwierdzającej, że pobrane przez nią zasiłki pielęgnacyjne wypłacone na podstawie decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] marca 2010 r. w okresie od dnia [...] maja 2013 r. do dnia [...] lutego 2017 r. nie były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi, w związku z czym powinny zostać skarżącej zwrócone.

W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2018 r. Dz. U. poz. 1302, ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na zasadność skargi.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonych decyzji stanowił przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 1952, ze zm.). Stosownie do treści tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego zostały określone w art. 16 powołanej ustawy, przy czym w ust. 6 art. 16 zastrzeżono, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Równocześnie, w świetle powołanego art. 30 ust. 2 pkt 1 za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie (...) prawa do świadczeń rodzinnych (...) w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Oznacza to, że co do zasady w przypadku równoczesnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego obowiązkiem organów administracji publicznej jest wydanie decyzji stwierdzającej, że zasiłek pielęgnacyjny stanowił świadczenie nienależnie pobrane, co z kolei otwiera drogę do jego zwrotu. Podkreślić jednak należy, że wydanie przedmiotowej decyzji jest przy tym uzależnione od łącznego spełnienia dwóch warunków: równoczesnego pobierania powyższych świadczeń oraz uprzedniego poinformowania świadczeniobiorcy o niemożności jednoczesnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego.

W przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżąca w okresie od dnia [...] maja 2013 r. do dnia [...] lutego 2017 r. pobierała równocześnie zasiłek pielęgnacyjny oraz dodatek pielęgnacyjny. Okoliczność powyższą potwierdza bowiem pismo Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2017 r. znajdujące się w aktach administracyjnych organu I instancji, a co więcej również sama skarżąca nie kwestionowała tego faktu w toku postępowania.

Wątpliwości - w świetle prowadzonej przez Sąd kontroli zgodności z prawem wydanych w sprawie decyzji administracyjnych - budzi jednak druga, powołana powyżej przesłanka stwierdzenia, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacany skarżącej po dniu [...] maja 2013 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane, jaką jest uprzednie prawidłowe poinformowanie skarżącej o niemożności równoczesnego pobierania tego zasiłku wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym. W powyższym zakresie organy podniósł, że pouczenie o kręgu osób uprawnionych do zasiłku pielęgnacyjnego oraz kiedy zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje zawarte zostały we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, z którym S. K. zapoznała się, co potwierdziła własnoręcznym podpisem, oraz że zobowiązanie skarżącej, stosownie do art. 25 ust. 1 powołanej ustawy, do powiadomienia organu wypłacającego o wystąpieniu zmian, mających wpływ na prawo do tego świadczenia, które zawarte zostało w decyzji z dnia [...] marca 2010 r. przyznającej zasiłek pielęgnacyjny, wyczerpywało przesłankę uznania, że skarżąca zostało uprzedniego prawidłowo poinformowania o niemożności jednoczesnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego, a zatem że pobierany zasiłek pielęgnacyjny stanowił nienależnie pobrane świadczenie.

W ocenie Sądu orzekającego stanowisko powyższe uznać należało za wadliwe.

Przede wszystkim wyjaśnić należy, że z utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że przewidziana w art. 30 ust. 2 pkt 1 omawianej ustawy przesłanka nienależności świadczenia nie zachodzi wtedy, gdy pouczenie było dokonane, ale nie zostało sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, że ów adresat mógł mieć świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1701/12, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 lutego 2013 r., sygn. akt I OSK 1525/12, publ. ONSAiWSA 2014, Nr 3, poz. 52, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 września 2017 r., sygn. akt I OSK 2814/16, publ. LEX nr 2417485). Pouczenie powinno bowiem być dostosowane do indywidualnych możliwości percepcyjnych osoby pouczanej, które są uwarunkowane takimi okolicznościami, jak jej wiek i stan zdrowia. Skarżąca w odwołaniu i w skardze zwracała uwagę na tego rodzaju okoliczności, podnosząc, że jest osobą niepełnosprawną, w podeszłym wieku i nie można od niej wymagać, aby miała dobrą percepcję, wysoką świadomość prawną oraz przede wszystkim, aby pamiętała o treści pouczenia zawartego w dokumentach sprzed 4 lat znajdujących się jedynie w aktach sprawy administracyjnej po kilku latach od ich podpisania, przy jednoczesnym braku możliwości sięgnięcia do treści pouczenia w każdym czasie. W ocenie Sądu oczywiste jest, że te czynniki obiektywnie mogły skarżącej co najmniej poważnie utrudnić, o ile nie uniemożliwić podjęcie prawidłowych, wymaganych prawem działań w przedstawionej sprawie. Zaznaczyć należy, że dla stwierdzenia zaistnienia "nienależnie pobranego świadczenia" w rozumieniu powołanego art. 30 ust. 2 pkt 1 decydujące znaczenie mieć musi świadomość osoby pobierającej świadczenie, gdyż przesłanki wskazane w tym przepisie odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Dlatego też w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2013 r., sygn. akt I OSK 2276/12, publ. pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając to na uwadze, Sąd podziela pogląd zaprezentowany w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2013 r. (sygn. akt I OSK 1701/12), że skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, że ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Jak bowiem wyjaśniono w uzasadnieniu powyższego wyroku, pouczenie nie może być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia - winno być ono jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Nie może ono odnosić się do wszystkich hipotetycznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Oznacza to, że pouczenia zamieszczane standardowo na drukach wniosków o przyznanie konkretnego rodzaju pomocy, z którym świadczeniobiorca ma możliwość zapoznania się jedynie w momencie składania wniosku, a które następnie pozostawione są w aktach administracyjnych sprawy lub pouczenia zawarte w decyzjach, lecz dotyczące wszystkich możliwych sytuacji w odniesieniu do konkretnego świadczenia, nie mogą być uznane za należyte, w szczególności, gdy przytaczają one jedynie przepis ustawy, bez nawet jakiejkolwiek próby jego wyjaśnienia. Takie sformułowania są bowiem dla większości osób nieposiadających wykształcenia prawniczego zupełnie nieczytelne i nie mogą być traktowane jako pouczenie o tym, kiedy i jakie okoliczności osoba taka winna wziąć pod uwagę w toku pobierania świadczenia. Ponieważ prawidłowe pouczenie stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot pomocy, uznać należy, że brak prawidłowego pouczenia powoduje, że świadczeniobiorca nie ma obowiązku zwrotu pobranych kwot, choćby nawet z innych źródeł mógł powziąć wiadomość o tychże okolicznościach. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny, celem pouczenia nie jest bowiem tylko wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. Dlatego też pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń, musi odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie normy ogólne, nie odnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy. Stanowisko powyższe, dotyczące obowiązku prawidłowego pouczenia o niemożności równoczesnego pobierania dwóch różnych świadczeń (zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego) i w konsekwencji wypełnienia w ten sposób przesłanki świadomości beneficjenta o niemożności ich łączenia, jest powszechnie akcentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 października 2011 r., sygn. akt I OSK 762/11). W konsekwencji ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/13).

Aprobując w pełni przedstawione stanowisko, w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy wskazać należy, że w aktach sprawy brak jest wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, na który powołują się organu obu instancji, zawierającego pouczenie o kręgu osób uprawnionych do zasiłku pielęgnacyjnego oraz informację, kiedy zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje, z którym skarżąca podobno się zapoznała i fakt ten potwierdziła własnoręcznym podpisem. W nadesłanych aktach sprawy znajduje się jedynie "Oświadczenie" skarżącej z dnia 3 lutego 2010 r., które jednak takiego pouczenia nie zawiera. Natomiast z treści decyzji z dnia 10 marca 2010 r. przyznającej skarżącej wnioskowane świadczenie, a więc na jedynym dokumencie (jak wynika z przedłożonych Sądowi akt), do którego skarżąca miał bezpośredni i nieograniczony dostęp, informacji powyższej nie zawarto. W pouczeniu nakazano skarżącej jedynie niezwłoczne powiadomienie organu "w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych" oraz przytoczono część art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który wskazuje, że "nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają zwrotowi".

W ocenie Sądu z opisanych okoliczności nie wynika, aby skarżąca została poinformowana w sposób jasny i wystarczający w okolicznościach faktycznych sprawy o konsekwencjach prawnych równoczesnego pobierania dwóch świadczeń o różnej nazwie, tj. że otrzymywany przez nią zasiłek pielęgnacyjny pobierany wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym stanowi świadczenie nienależne. Okoliczność powyższa jest o tyle istotna, że - jak powyżej wyjaśniano - pouczenie zawarte w decyzji o przyznaniu zasiłku musi być w wystarczającym stopniu zindywidualizowane i zrozumiałe dla skarżącej. Powinno więc ono jasno wskazywać, że pobieranie zasiłku pielęgnacyjnego nie może mieć miejsca w sytuacji uzyskania przez skarżącą dodatku pielęgnacyjnego. Dodatkowo należy wskazać, że pomimo posiadania przez organ informacji (choćby poprzez znajomość nr PESEL), że w dniu złożenia przez skarżącą oświadczenia, o którym mowa wyżej, skarżąca miała już 72 lata, czyli że wiek 75 lat osiągnęła w 2013 r., organ I instancji, jak wynika z akt sprawy, pierwsze czynności podjął dopiero po 4 latach, czyli w 2017 r., co niewątpliwie spowodowało istotny wzrost wysokości ewentualnego nienależnego świadczenia (wraz z odsetkami ustawowymi), które jest przedmiotem niniejszego postępowania. Takie postępowanie organu nie znajduje żadnego uzasadnienia i stoi w sprzeczności z zasadami postępowania administracyjnego określonymi m.in. w art. 9 kpa, co musi być wzięte pod uwagę przez Sąd przy ocenie spełnienia przesłanki wynikającej z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Podsumowując dotychczasowe rozważania, wskazać należy, że wydając w przedmiotowej sprawie decyzje, organy administracji wadliwie uznały, że zaistniały przesłanki, o jakich mowa w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 oraz ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uzasadniające wydanie orzeczenia stwierdzającego, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony skarżącej w okresie od dnia [...] maja 2013 r. do dnia [...] lutego 2017 r. stanowił świadczenie nienależnie pobrane.

Ponownie rozpoznając sprawę, organy zobowiązane są do uwzględnienia oceny prawnej zawartej w niniejszym wyroku.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2018 r. Dz. U. poz. 1302, ze zm.) orzekł jak w sentencji.