Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 666/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2017-09-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6010 Pozwolenie na budowę, użytkowanie obiektu lub jego części,  wykonywanie robót budowlanych innych niż budowa obiektu, prz
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Budowlane prawo
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 11, art. 77 par. 1, art. 107 par. 3, art. 145 par. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 3 pkt 20, art. 28 ust. 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1332
law: Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga Asesor WSA Jan Szuma (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Edyta Rurarz - Kwietniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 września 2017 r. sprawy ze skarg W. G. i R. G. na decyzję Wojewody z dnia 24 września 2015 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia w wyniku wznowienia postępowania decyzji w sprawie zatwierdzenia zamiennego projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Starosty [...] z dnia 25 czerwca 2015 r. Nr [...], II. zasądza od Wojewody solidarnie na rzecz skarżących kwotę [...]zł ([...] złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] września 2015 r., nr [...] Wojewoda (zwany dalej "Wojewodą"), po rozpatrzeniu odwołania R. G. oraz odwołania W. G. od decyzji Starosty [...] (zwanego dalej "Starostą") z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...], uchylił zaskarżoną decyzję w części podstawy prawnej w zakresie w jakim wskazano art. 146 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego, natomiast w pozostałym zakresie utrzymał zaskarżoną decyzje w mocy.

Powyższe rozstrzygnięcia wydano w następujących okolicznościach.

Starosta P. decyzją z dnia [...] września 2014 r., nr [...], [...] zatwierdził projekt budowlany i udzielił [...] sp. z o.o. pozwolenia na budowę budynku mieszkalnego jednorodzinnego z usługą w parterze zlokalizowanego na działce nr [...] w S. L. przy ul. [...] (k. 58 akt administracyjnych organu pierwszej instancji, teczka nr [...]).

Wnioskiem z dnia 23 grudnia 2014 r. [...] sp. z o.o. S.K.A. wystąpiła o zmianę pozwolenia na budowę z dnia [...] września 2014 r., nr [...] (k. 1 akt administracyjnych organu pierwszej instancji, teczka nr [...]).

Decyzją z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...], [...] Starosta zmienił decyzję z dnia [...] września 2014 r. i zatwierdził projekt budowlany zamienny (k. 29 akt administracyjnych organu pierwszej instancji, teczka nr [...]).

W dniu 29 kwietnia 2015 r. wpłynął wniosek W. G. i R. G. o wznowienie postępowania sprawie zakończonej decyzją Starosty z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...] (k. 31 akt administracyjnych organu pierwszej instancji, teczka nr [...]). Wnioskujący wyrazili w nim obawy, że pod pozorem budowy budynku mieszkalnego jednorodzinnego powstaje duży obiekt handlowy, produkcyjny lub usługowy, którego eksploatacja będzie w sposób bezpośredni i poważny oddziaływać negatywnie na niezakłócone korzystanie z ich nieruchomości (działka nr [...]), jak i nieruchomości sąsiednich. Podniesiono również, że jako właściciele nieruchomości sąsiadujących z inwestycją nie brali udziału w postępowaniu, a o decyzji Starosty z dnia [...] lutego 2015 r. dowiedzieli się z tablicy informacyjnej budowy w dniu 7 kwietnia 2015 r.

Starosta postanowieniem z dnia 12 maja 2015 r., działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 4 oraz art. 149 § 1 i 2 i 123 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (na datę postanowienia tekst jednolity Dz. U. z 2016 r., poz. 23, obecnie Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 – uw. Sądu, dalej "K.p.a."), wznowił postępowanie administracyjne zakończone ostateczną decyzją Starosty z dnia 4 lutego 2015 r. (k. 33 akt administracyjnych organu pierwszej instancji, teczka nr [...]).

Następnie, decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...] Starosta na podstawie art. 151 § 1 pkt 1 i art. 146 § 2 K.p.a. odmówił uchylenia ostatecznej decyzji własnej z dnia [...] lutego 2015 r. uznając, iż w wyniku wznowienia postępowania mogłaby zapaść wyłącznie decyzja odpowiadająca w swej istocie decyzji dotychczasowej oraz orzekł o braku podstaw do uchylenia decyzji w myśl art. 151 § 1 K.p.a. Wskazał, iż dnia 4 lutego 2015 r. zatwierdzono projekt budowlany zamienny budynku mieszkalnego jednorodzinnego, w którym w sposób jednoznaczny określona została lokalizowana w nim usługa - biuro (23,8 % pow. całkowitej budynku - rzut parteru rys. nr [...]). Ponadto budynek mieszkalny jednorodzinny z usługą w parterze został zlokalizowany w odległości 5,3 m od granicy z działką nr [...] będącą własnością wnioskodawców, która w myśl art. 3 pkt 20 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (na datę decyzji tekst jednolity Dz. U. z 2013 r. poz. 1409 ze zm., obecnie Dz. U. z 2017 r., poz. 1332 – uw. Sądu, dalej "P.b.") nie znajduje się w obszarze oddziaływania analizowanego obiektu. Zdaniem organu wnioskodawcy nie wykazali interesu prawnego ani obowiązku, który mógłby być naruszony, a wynikałby z prawa materialnego. Starosta wyjaśnił, iż kwestię statusu strony w sprawie reguluje art. 28 ust. 2 P.b., a pojęcie obszaru oddziaływania obiektu zdefiniowano w art. 3 pkt 20 P.b. Zawiera ono odesłanie do licznych regulacji (m.in. przepisy rozporządzeń określających warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie oraz przepisy z zakresu ochrony środowiska, ochrony zabytków, ochrony przyrody, prawo wodne). Organ podkreślił, że budynek został zlokalizowany w odległości 5,3 m od granicy z działką nr [...] będącą własnością wnioskodawców, która w myśl art. 3 pkt 20 P.b. nie znajduje się w obszarze jego oddziaływania. Ponadto, zgodnie z treścią art. 28 K.p.a., nie wykazano interesu prawnego ani obowiązku, który w tym postępowaniu mógłby być naruszony, a wynikałby z prawa materialnego.

Odwołanie od powyższej decyzji wnieśli R. G. (k. 10 akt administracyjnych organu drugiej instancji) oraz W. G., reprezentowana przez pełnomocnika A. U.-B. (k. 117 akt administracyjnych organu drugiej instancji). W odwołaniu W. G. zarzucono naruszenie art. 151 § 1 pkt 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 4 K.p.a., art. 28 ust. 2 P.b. i art. 3 pkt 20 P.b. poprzez ich niezastosowanie, art. 151 § 1 pkt 1 w zw. z art. 146 § 2 K.p.a. poprzez ich błędne zastosowanie i przyjęcie, że przesłanki określone w przepisie art. 146 § 2 K.p.a. dają podstawę do wydania decyzji na podstawie przepisu art. 151 § 1 pkt 1 K.p.a., a także naruszenie art. 7, 77, 80 i 107 § 3 K.p.a., poprzez ich błędne zastosowanie i niewyjaśnienie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności. Nadto wskazano na naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest art. 35 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 3 pkt 2a P.b. oraz art. 5 ust. 2 w zw. z art. 71 P.b. poprzez ich błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie.

Pismem z dnia [...] września 2015 r. R. G. złożył pisemne uzupełnienia do odwołania (k. 118 akt administracyjnych organu drugiej instancji). Wyjaśnił, iż wobec charakteru prowadzonej inwestycji powiadomił Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego o domniemanej samowoli budowlanej. Obecnie budowa jest znacznie zaawansowana; pomimo jej wstrzymania przez Inspektora Powiatowego i Starostę prace trwają nieprzerwanie i w rzeczywistości doprowadzono do zbudowania budynku innego niż jednorodzinny mieszkalny, o głównym przeznaczeniu pod intensywną działalność handlową marketu "[...]". To samo dotyczy zagospodarowania terenu w całości pod tą działalność, co jest całkowicie sprzeczne wydanymi inwestorowi warunkami zabudowy określającymi, że teren tej działki i okolicznych przeznaczony jest wyłącznie pod mieszkalnictwo. W zatwierdzonym projekcie inwestor wskazał, że zamierza tam urządzić biura, która to działalność, jako nieuciążliwa przy dominującej funkcji mieszkalnej, ogranicza swoją emisję do tej nieruchomości. Od początku założeniem inwestora było otwarcie sklepu, który powinien posiadać pomieszczenie o funkcji zarówno usługowej jak i biurowej. Pobudowanie budynku o dominującym przeznaczeniu pod tego rodzaju działalność handlową jest całkowicie sprzeczne z warunkami zabudowy i wbrew założeniom zaskarżonej decyzji Starosty o pozwoleniu na budowę oraz wykroczy znacznie swoją uciążliwą emisją poza budowaną nieruchomość oraz zakłóci w sposób poważny korzystanie z sąsiednich nieruchomości i całej okolicy. Odwołujący podtrzymał wcześniejsze zastrzeżenia dotyczące niezgodności budowanego budynku z warunkami zabudowy także w zakresie jego wysokości, powierzchni zabudowy, wyniesienia o 1 m skarpy otaczającej budynek, wykonania drogi wewnętrznej wyniesionej o 1 m w stosunku do poziomu gruntu na jego działce wzdłuż jej granicy, braku zachowania 50% powierzchni pokrytej roślinnością, itp. R. G. dodał, że postępowanie w tej sprawie jest prowadzone przez Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego. Ewentualna eksploatacja marketu "[...]" urządzonego na parterze budynku w sposób poważny naruszy jego prawo do niezakłóconego korzystania z własnej nieruchomości. Zdaniem R. G. uwzględnić należy ciągły ruch pojazdów klientów, pieszych, także w nocy w okolicach całkowicie otwartego terenu nieruchomości, obok frontu jego budynku, a przede wszystkim niemal całodobowy ruch wielu pojazdów dostawczych w odległości kilkunastu centymetrów od ogrodzenia na wyniesionej o 1 m drodze dojazdowej wzdłuż całej granicy działek, aż do okolic tarasu i ogródka, obok którego przewidziano rampę wyładowczą. Wskutek wyniesienia terenu na działce wjeżdżające samochody ciężarowe lub dostawcze mają koła i rury wydechowe na wysokości twarzy skarżącego, gdy stanie on przed swoim domem. Pobudowanie skarpy wokół budynku ma prawdopodobnie ukryć zbyt wysokie posadowienie budynku. Z uwagi na stworzoną przez inwestora znaczną różnicę poziomu terenów obu działek i naturalny spadek terenu od frontu nieruchomości, od strony góry Morasko, strumienie wody opadowej zalewać będą działkę skarżącego i przyziemie budynku, czego dotychczas udało się uniknąć z uwagi na niewielką ilość opadów deszczu od chwili wybudowania skarpy w pod koniec czerwca 2015 r. Naruszone zostały zatem w tym zakresie przepisy prawa dotyczące ochrony środowiska, zalewania sąsiedniej nieruchomości przez wody opadowe, hałasu i ciszy nocnej, handlu alkoholem w strefie mieszkalnej oraz w sąsiedztwie miejsca przebywania dzieci i małoletnich (pacjentów lub towarzyszących pacjentom rodzicom prowadzonego przez żonę gabinetu lekarskiego-stomatologicznego, do którego wejście znajduje się w odległości niespełna 4 m od granicy działki), zanieczyszczenia terenu, przepisów sanitarnych i innych wymaganych w pobliżu tego rodzaju działalności medycznej.

W tym miejscu należy ubocznie zasygnalizować, że w reakcji na wskazane wyżej odwołania R. G., Starosta decyzją z dnia [...] lipca 2015 r., nr [...] – działając w trybie autokontroli na podstawie art. 132 K.p.a. – uchylił swą decyzję z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...] i w to miejsce orzekł:

- o uchyleniu decyzji z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...], [...] (zatwierdzającej projekt budowlany zamienny) oraz decyzji z dnia [...] września 2014 r., nr [...], [...] (zatwierdzającej projekt budowlany), a także

- o odmowie udzielenia [...] sp. z o.o. S.K.A. pozwolenia na budowę budynku jednorodzinnego z usługą w parterze zlokalizowanego na działce [...] w S. Lesie przy ul. [...] (k. 113 akt administracyjnych organu pierwszej instancji, teczka nr [...]).

Jednakże na skutek odwołania [...] sp. z o.o. S.K.A. Wojewoda decyzją z dnia [...] sierpnia 2015 r., nr [...] uchylił powyższe rozstrzygnięcie Starosty z dnia [...] lipca 2015 r. i umorzył postępowanie prowadzone przez organ pierwszej instancji dotyczące odwołania R. G. (k. 100 akt administracyjnych organu drugiej instancji).

Wobec powyższego zachodziła podstawa do rozpoznania przez Wojewodę obu złożonych odwołań – R. G. i W. G..

Decyzją z dnia [...] września 2015 r., [...] Wojewoda – na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. – uchylił zaskarżoną decyzję Starosty z dnia 25 czerwca 2015 r. w części podstawy prawnej, to jest art. 146 § 2 K.p.a., natomiast w pozostałej części utrzymał ją w mocy. Organ odwoławczy podzielił stanowisko Starosty, iż termin do złożenia wniosku o wznowienie postępowania został zachowany. W odniesieniu do przysługiwania wnioskującym statusu strony postępowania, Wojewoda podkreślił, że w rozpoznawanej sprawie niezbędne było ustalenie, czy dotyczy ona interesu prawnego jednostek, które wnosiły o wznowienie postępowania. W oparciu o przedłożony projekt budowlany i materiały dowodowe w sprawie Starosta ustalił, iż obszar oddziaływania obiektu, o którym mowa w art. 28 ust. 2 P.b. będzie obejmował nieruchomość oznaczoną nr [...] w [...], czyli działkę należącą do inwestora. Odwołujący są właścicielami nieruchomości nr [...] w [...]. Odległość ściany projektowanego budynku na działce nr [...] od granicy działki nr [...] wynosi ok. 5,3 m. Odległość ściany projektowanego budynku na działce nr [...] od istniejącego budynku na działce nr [...] wynosi ponad 9 m. Projekt budowlany w granicy nieruchomości nr [...] nie zakłada "rampy wyładowczej" ani podwyższenia terenu jak sugerują skarżący. Obszar nieruchomości inwestora objęty jest ostateczną decyzją Wójta Gminy S. Las z dnia 2 kwietnia 2014 r. ustalającą warunki zabudowy dla inwestycji obejmującej budowę budynku jednorodzinnego przy ul. [...] na działce nr [...] w S. Lesie. W pkt 2f decyzji określono wymagania dotyczące ochrony interesów osób trzecich, to jest projektowane obiekty budowlane powinny spełniać wymogi określone w art. 5 ust. 1 P.b. Z oświadczeń projektantów wynika, że dokumentacja projektowa zamienna w zakresie architektury, jest wykonana zgodnie z obowiązującymi przepisami oraz zasadami wiedzy technicznej, a zatem spełnia wymogi określone w art. 5 ust. 1 P.b.

Wojewoda wskazał dalej, że z analizy projektu budowlanego wynika, iż na parterze budynku znajdować się będzie lokal usługowy - biuro o powierzchni całkowitej części usługowej 129 m2, a nie lokal usługowo-handlowy typu market. Według definicji budynku mieszkalnego zawartej w art. 3 pkt 2a P.b. każdy budynek mieszkalny jednorodzinny może składać się z dwóch lokali mieszkalnych lub lokalu mieszkalnego i lokalu użytkowego o powierzchni całkowitej nieprzekraczającej 30% powierzchni całkowitej budynku. Mając to na uwadze oraz opis techniczny i załączone rysunki rzutów wszystkich kondygnacji, organ uznał, że powierzchnia całkowita lokalu mieszkalnego w budynku wyniesie łącznie 412,2 m2, a powierzchnia całkowita lokalu usługowego wyniesie łącznie 129 m2, co w efekcie nie przekroczy 30% powierzchni całkowitej budynku. Inwestycja nie narusza zatem definicji budynku mieszkalnego określonej w art. 3 pkt 2a P.b. i jest zgodna z rodzajem zabudowy określonym w pkt 1 decyzji o warunkach zabudowy. Natomiast wykonanie lokalu usługowo-handlowego typu market w części usługowej przeznaczonej na biuro wiązałoby się bezpośrednio ze zmianą sposobu użytkowania części tego obiektu określoną w art. 71 ust. 1 pkt 2 P.b., na którą inwestor musiałby uzyskać odrębną zgodę.

Konkludując organ odwoławczy stwierdził, że analiza planu zagospodarowania oraz projektu budowlanego inwestycji prowadzi do wniosku, iż obiekt zlokalizowany został z zachowaniem odległości określonych przepisami § 12 ust. 1 i § 13 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. Nr 75, poz. 690 ze zm. – dalej "r.w.t.") oraz nie narusza ostatecznej decyzji Wójta Gminy [...] z dnia [...] kwietnia 2014 r. ustalającej warunki zabudowy dla inwestycji na działce nr [...] w [...]. Nadto inwestycja nie zalicza się do przedsięwzięć mogących zawsze znacząco oddziaływać na środowisko lub potencjalnie znacząco oddziaływać na środowisko określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2010 r. w sprawie przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko (Dz. U. Nr 213, poz. 1397). W związku z powyższym przedsięwzięcie nie może powodować negatywnych skutków dla właścicieli sąsiednich nieruchomości, np. poprzez ograniczenie możliwości zabudowy ich działek lub negatywne oddziaływanie na środowisko.

Zdaniem Wojewody skarżący nie wykazali, iż nastąpiło naruszenie ich interesów prawnych. Nie wskazali konkretnego naruszenia przepisu prawa materialnego, który ograniczałby w sposób realny i konkretny korzystanie z nieruchomości. Skoro zatem inwestycja nie wykazuje żadnej sprzeczności z powyższymi przepisami, to spowodowane realizacją inwestycji dolegliwości dla otoczenia nie mogą zostać zakwalifikowane jako naruszające uzasadnione interesy osób trzecich (art. 5 ust. 1 pkt 9 P.b.). W ocenie organu odwoławczego podnoszone przez odwołujących okoliczności nasilenia hałasu, zanieczyszczeń, zapachu spalin oraz obniżenia komfortu życia itp. nie mogą być uznane za naruszenie ich interesu prawnego, a jedynie interesu faktycznego, ponieważ posadowienie spornego obiektu zrealizowane będzie w odległościach przewidzianych obowiązującymi przepisami, a inwestycja zgodna jest z decyzją o warunkach zabudowy oraz wymaganiami ochrony środowiska. Kwestia uciążliwości odczuwanych w przyszłości przez skarżących związanych z ruchem pojazdów lub osób na terenie nieruchomości inwestora może być jedynie przedmiotem postępowania prowadzonego przed sądem powszechnym, z uwagi na ich cywilny charakter.

Odrębne skargi na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wnieśli W. G. oraz R. G.. Skargi zarejestrowano pod sygnaturami akt II SA/Po 1039/15 i II SA/Po 1040/15. Postanowieniem z dnia 23 grudnia 2015 r. sprawy połączono do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia.

Skarżący powtórzyli dotychczasowe zarzuty i argumentację. Pełnomocnik skarżącej W. G. podniósł, że przepisy P.b. nie przewidują takiej kategorii obiektów, jak w udzielonym pozwoleniu na budowę - budynku mieszkalnego jednorodzinnego z usługą w parterze. Powyższe określenie dodane przez Starostę w decyzji o zatwierdzeniu projektu zamiennego może stanowić źródło sprzecznych z Prawem budowlanym i warunkami zabudowy działań inwestora lub każdorazowego właściciela wydzielonego lokalu użytkowego. Sprowadzać się one mogą (jak w aktualnej sytuacji - zamiast deklarowanego biura, urządzono market) do błędnego przekonania o możliwości prowadzenia w budynku jednorodzinnym mieszkalnym szerokiego spektrum działalności gospodarczej, zupełnie nie związanej z podstawową funkcją domu jednorodzinnego, którą stanowi zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych. W skardze podkreślono, że organ zatwierdził projekt i wydał pozwolenie na budowę budynku o przeznaczeniu de facto usługowym. W konsekwencji wadliwej decyzji Starosty doszło do powstania wbrew warunkom zabudowy budynku o wyłącznym lub dominującym przeznaczeniu handlowo - usługowym, zamiast domu jednorodzinnego mieszkalnego z wydzielonym lokalem na biuro. Z materiału fotograficznego przedstawionego przez skarżących wynika wprost, że nie jest to budynek, którego dominującą funkcją będzie funkcja mieszkalna, o ile w ogóle zostanie w jakiejś części pozornie zachowana, na co wskazują znamiona powstałego budynku przynależne obiektom handlowo-usługowym, w tym także przystosowany w całości do tej działalności sposób zagospodarowania terenu wokół obiektu. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, rodzaje inwestycji określone w projekcie budowlanym i decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu muszą być tożsame. Podniesiono również, że wcześniej w swej decyzji z dnia [...] lipca 2015 r. Starosta uchylił pozwolenie na budowę i pozwolenie zmieniające. Rozstrzygnięcie to zostało co prawda wyeliminowane z obrotu, lecz zdaniem skarżących, na etapie ponownego postępowania odwoławczego Wojewoda powinien dokonać w tym zakresie merytorycznej oceny. Jest to tym bardziej uzasadnione, że skarżący podzielili i przedstawili w odwołaniach dokonane wówczas w trybie autokontroli ustalenia Starosty i oczekiwali, że w uzasadnieniu zaskarżonej obecnie decyzji Wojewody zostanie przedstawione stanowisko merytoryczne także w tym zakresie.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Podniósł, iż prowadząc postępowanie rozważył wszystkie wynikłe w toku postępowania okoliczności sprawy.

Pismem procesowym z dnia [...] lutego 2016 r. pełnomocnik uczestnika postępowania - [...] sp. z o.o. S.K.A., wniósł o oddalenie skarg. Podniósł, że organy prawidłowo stwierdziły brak interesu prawnego po stronie skarżących. Obszerne orzecznictwo sądów administracyjnych w sprawie interesu prawnego wyraźnie wskazuje, iż należy odróżnić interes prawny od interesu faktycznego strony skarżącej. W niniejszej sprawie uznać należy, że skarżący być może posiadają interes faktyczny, jednakże nie sposób nie zgodzić się ze stanowiskiem organów prowadzących postępowanie oraz stanowiskiem Wojewody określonym w odpowiedzi na skargę w zakresie braku interesu prawnego skarżących do wniesienia skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2016 r., sygn. akt II SA/Po 1039/15 uznał skargi za uzasadnione. W motywach wyroku Sąd zwrócił między innymi uwagę, że wyjaśnienia wymagało, czy spełnione zostały wymogi z § 29 r.w.t. dotyczącego stosunków wodnych. Sąd odnotował, że o tym, iż do zmiany naturalnego spływu wód mogło dojść świadczą ustalenia poczynione w ramach postępowania prowadzonego przez Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego dla powiatu poznańskiego w ramach postępowania zakończonego decyzją z dnia [...] stycznia 2016 r., której kserokopię skarżący R. G. złożył do akt sprawy na przeprowadzonej w dniu [...] kwietnia 2016 r. rozprawie sądowoadministracyjnej. Sąd zwrócił uwagę także na regulację zawartą w § 19 ust. 1 pkt 1 r.w.t. wskazując, że ze względu na ten przepis może dojść do ograniczenia możliwości lokalizowania przez skarżących miejsc postojowych od strony granicy działki inwestora. Z dokumentacji projektowej wynika, że od strony działki skarżących sporny budynek na kondygnacji piętra ma okna.

Skargę kasacyjną od wyroku złożyła [...] sp. z o.o. S.K.A.

Wyrokiem z dnia 14 czerwca 2017 r., II OSK 1782/16 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania.

Odnosząc się do zarzutów kasacyjnych Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że w zaskarżonym wyroku dokonano niewłaściwej oceny przesłanek przymiotu strony określonych w art. 28 ust. 2 P.b. w kontekście definicji obszaru oddziaływania obiektu sformułowanej w art. 3 pkt 20 P.b. Wskazując na treść tych przepisów oraz dodatkowo na art. 5 ust. 1 pkt 9 P.b. wyjaśnił w pierwszej kolejności, że jakiekolwiek ograniczenia w zagospodarowaniu terenu z uwagi na bliskość innego obiektu budowlanego, o ile znajdują swoje podstawy w przepisach obowiązującego prawa, stanowić będą o istotnych elementach składających się na rozumienie pojęcia obszaru oddziaływania obiektu, które należy uwzględniać przy określaniu kręgu stron w postępowaniu w sprawie pozwolenia na budowę. Naczelny Sąd Administracyjny zaznaczył dalej, że obszar oddziaływania obiektu wymaga konkretyzacji oraz indywidualizacji na podstawie znajdujących zastosowanie w sprawie szczególnych przepisów prawa administracyjnego oraz ustaleń faktycznych. Wyznaczenie tego obszaru powinno nastąpić przy uwzględnieniu funkcji, formy, konstrukcji projektowanego obiektu oraz innych jego cech charakterystycznych. Zarazem jednak przy wyznaczaniu obszaru oddziaływania obiektu na potrzeby postępowania w przedmiocie udzielenia pozwolenia na budowę nie można uwzględniać odstępstw od zaakceptowanego projektu budowlanego, modyfikując tym samym krąg stron postępowania ustalony pierwotnie. Zauważyć trzeba, że kwestia odstępstw przy realizacji inwestycji powinna być badana w odrębnym trybie uregulowanym w art. 50-51 P.b. (w odniesieniu do sprawy Naczelny Sąd Administracyjny zaznaczył, że decyzja Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego dla powiatu poznańskiego, na którą powołał się Sąd pierwszej instancji, nie mogła stanowić argumentu do uznania za stronę w analizowanym postępowaniu właścicieli działki sąsiedniej).

Sąd drugiej instancji zaznaczył też, że stwierdzone w zaskarżonym wyroku naruszenia § 29 i § 19 r.w.t. powinny zostać odniesione do treści zaakceptowanego projektu budowlanego. Brak takiej analizy w zakresie poziomu posadowienia budynku uniemożliwia uznanie za wystarczające odwołanie się przez Sąd pierwszej instancji do wymogów określonych w § 29 r.w.t. Podobnie Naczelny Sąd Administracyjny ocenił argumentację dotyczącą § 19 ust. 1 pkt 1 r.w.t. Stwierdził, że brak precyzyjnego wskazania, które z konkretnych rozwiązań projektowych oddziałują na sytuację właścicieli nieruchomości sąsiednich aktualizując ich interes prawny do występowania w sprawie jako strona postępowania, uniemożliwia dokonanie oceny prawidłowości dostrzeżonej wadliwości kontrolowanej decyzji.

W konkluzji Naczelny Sąd Administracyjny polecił, aby Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu ponownie skontrolował zaskarżoną decyzję przy uwzględnieniu konkretnych parametrów inwestycji objętej prowadzonym postępowaniem zakończonym decyzją Starosty z dnia [...] lutego 2015 r., wynikających z dokumentacji projektowej.

Po przekazaniu akt sądowych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu sprawa została zarejestrowana pod sygn. akt II SA/Po 666/17.

Na ostatnim etapie postępowania pismem z dnia 31 sierpnia 2017 r. R. G. przedstawił swoje stanowisko w sprawie (k. 255 akt sądowych). Zwrócił się on o uwzględnienie jego stanowiska, które przedstawił w odwołaniu z dnia 1 lipca 2017 r. od decyzji Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego dla powiatu poznańskiego z dnia [...] czerwca 2017 r., nr [...] dotyczącej zatwierdzenia zamiennego projektu budowlanego dla budynku jednorodzinnego w [...] przy ul. [...], działka [...] i udzielenia pozwolenia na wznowienie robót budowlanych. R. G. ponownie podkreślił, że rzeczywistym celem inwestora było zrealizowanie budynku o charakterze gospodarczo-mieszkalnym, a więc zupełnie innej kategorii, aniżeli przewidziano w decyzji o warunkach zabudowy.

W toku rozprawy sądowej z dnia 28 września 2017 r. R. G. wniósł i wywiódł jak w skardze. Zaznaczył jednocześnie, że poziom gruntu jego działki przed rozpoczęciem budowy był identyczny jak na działce sąsiedniej. Uczestniczka postępowania [...] sp. z o.o. S.K.A. wniosła o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Ponownie rozpoznając sprawę ze skarg W. G. i R. G. Sąd doszedł do przekonania, że zasługują one na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 - dalej "P.p.s.a.") Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny, przez co rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania. Ponownie rozpatrując sprawę Sąd pierwszej instancji rozpoznaje zarzuty skargi w zakresie określonym w art. 134 P.p.s.a., a więc ocenia czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego rozstrzygając w granicach danej sprawy i nie będąc związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.

W pierwszej kolejności należy podkreślić, że Naczelny Sąd Administracyjny, uchylając wyrok z dnia 8 kwietnia 2016 r., sygn. akt II SA/Po 1039/15 przedstawił jednoznaczne stanowisko, akcentując konieczność skontrolowania zaskarżonej decyzji "przy uwzględnieniu konkretnych parametrów inwestycji objętej prowadzonym postępowaniem zakończonym decyzją Starosty [...] z [...] lutego 2015 r., wynikających z dokumentacji projektowej". Powyższa ocena wyrażona w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego jest wiążąca w dalszym toku sprawy.

Sąd uzupełniająco wskazuje też, że sprawa ze skarg W. G. i R. G. rozpoznawana jest ponownie w innym składzie sędziowskim, a dotychczasowy wyrok z dnia 8 kwietnia 2016 r., sygn. akt II SA/Po 1039/15, który został uchylony w całości, nie rzutuje na obecne rozstrzygnięcie.

Sąd w niniejszym składzie, po całościowej analizie materiału sprawy, uznał, że sprawa z wniosku W. G. i R. G. o wznowienie postępowania sprawie zakończonej decyzją Starosty z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...] wymaga ponownego rozpatrzenia przez organy. Analiza zatwierdzonej dokumentacji projektowej – niezbędna zgodnie z zaleceniem Naczelnego Sądu Administracyjnego – doprowadziła bowiem Sąd do przekonania, że w toku sprawy administracyjnej nie wyjaśniono i nie oceniono znaczenia istotnych rozwiązań projektowych budynku na działce nr [...]. Rozwiązania te mogą natomiast przemawiać za stanowiskiem, że właściciele działki sąsiedniej (nr [...]), to jest W. G. i R. G., powinni być uznani za strony postępowania w sprawie zakończonej decyzją z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...]. To z kolei rzutuje na ocenę przesłanki wznowieniowej z art. 145 § 1 pkt 4 K.p.a.

Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 P.b. stronami w postępowaniu w sprawie pozwolenia na budowę są: inwestor oraz właściciele, użytkownicy wieczyści lub zarządcy nieruchomości znajdujących się w obszarze oddziaływania obiektu. Z kolei zgodnie z art. 3 pkt 20 P.b. przez "obszar oddziaływania obiektu" należy rozumieć teren wyznaczony w otoczeniu obiektu budowlanego na podstawie przepisów odrębnych, wprowadzających związane z tym obiektem ograniczenia w zagospodarowaniu, w tym zabudowy, tego terenu.

Odnosząc się do powyższej regulacji, w celu zapewnienia przejrzystości dalszego wywodu Sąd zaznacza, że w przypadku podmiotu, który twierdzi, że posiada status strony postępowaniu w sprawie pozwolenia na budowę, badać należy nie tyle jego "interes prawny" (jest to pojęcie, które odnosi się do art. 28 K.p.a.), ale to, czy jego nieruchomość (względnie nieruchomość zarządzana przez niego) znajduje się w takiej relacji w stosunku do projektowanej zabudowy, że doznaje ze względu na tą drugą ograniczeń z zagospodarowaniu.

Analizę projektu budowlanego zatwierdzonego decyzją Starosty z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...], [...] poprzedzić należy uwagą, że projekt ten znajduje się w aktach administracyjnych w teczce nr [...] "projekt budowlany" i oznaczony jest pieczęcią potwierdzającą jego zatwierdzenie. Projektu tego nie należy mylić z projektem pierwotnie zatwierdzonym dla inwestycji na działce nr [...] przy ul. [...] w [...], który znajduje się w aktach w teczce nr [...].

Badając zatwierdzony projekt budowlany autorstwa mgr inż. arch. A. M. i mgr inż. D. P. pod kątem oddziaływania projektowanego obiektu na nieruchomość W. G. i R. G. (działkę nr [...]) Sąd w pierwszej kolejności przeanalizował projekt zagospodarowania terenu (rys. nr [...], strona 13). Zwrócił uwagę na położenie projektowanego budynku na działce i jego parametry. W ocenie składu orzekającego już w świetle z samego projektu zagospodarowania terenu istotne wątpliwości budzą stanowcze stwierdzenia organów obu instancji, które wydały decyzje w postępowaniu wznowieniowym (decyzję z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...] i z dnia [...] września 2015 r., nr [...]), że "odległość ściany projektowanego budynku na działce nr [...] od granicy działki nr [...] wynosi ok. 5,3 m". Przyznać należy, że faktycznie wymiar taki na mapie podano, jednakże obejmuje on odległość pomiędzy główną bryłą budynku a granicą działki [...]. Tymczasem pomiędzy główną bryłą budynku a działką [...] znajduje się element oznaczony dwuznacznie jako "schody zewnętrzne". Element ten z nazwy zdaje się stanowić tzw. element drugorzędny obiektu budowlanego (pojęcie zaczerpnięte z Polskiej Normy PN-ISO 9836:1997 znajdującej się w aktach organu drugiej instancji – k. 67-76). Nazwa ta, w przypadku elementu obiektu będącego przedmiotem oceny w niniejszej sprawie, jest jednak myląca. Z opisu technicznego projektu na stronie 18 wynika, że schody zewnętrzne budynku na działce [...] mają w całości żelbetową konstrukcję, łącznie z żelbetową balustradą o minimalnej wysokości 90 cm. Owa żelbetowa balustrada ograniczona jest dwoma rdzeniami R9 i posadowiona w większości swej długości na poziomie gruntu (parteru) (zob. rys. A2, strona 29). Z kolei z rysunku A3 projektu (na stronie 30) wynika, że balustrada pełna o konstrukcji żelbetowej ma w swej górnej części 3,75 m od poziomu ±0,00, a zaznaczyć trzeba, że poziom gruntu w jej okolicach wynosi w jej okolicy -0,80 m poniżej poziomu ±0,00. Z rysunku A3 wynika też, że masywna żelbetowa obudowa schodów z betonowymi konstrukcyjnymi stanowi wprost przedłużenie tylnej ściany głównej bryły budynku i w istocie "otacza" go od strony zachodniej (działki nr [...]). Wreszcie należy zauważyć, że według danych rzutu piętra A3 zaprojektowano w części "schodów zewnętrznych" strop, który jest stropem masywnym na poziomie 2,85 m względem poziomu parteru, a pod nim znajduje się wnęka o charakterze loggii – przestrzeń otoczona ścianami ze wszystkich stron za wyjątkiem zachodniej, we wnętrzu której znajduje się otwór drzwiowy. Charakter omawianych schodów zewnętrznych i loggii doskonale obrazuje rysunek A8 projektu (strona 35), "elewacja boczna 2", z którego wynika wprost, iż mamy do czynienia z żelbetową ścianą o wysokości od 4,64 m (od poziomu -0,89 m do +3,75 m) do 4,05 (od poziomu -0,30 m do 3,75 m). Dla zobrazowania schodów można posłużyć się także pomocniczo fotografiami na kartach 41-43 akt sądowych, które obejmują postać zrealizowanego już obiektu.

Mając na względzie powyższe w ocenie Sądu oceniając kwestię statusu W. G. i R. G. w postępowaniu zakończonym decyzją z dnia 4 lutego 2015 r., nr [...], [...] nie można a priori i bez dokładniejszych wyjaśnień przyjmować, że budynek projektowany na działce [...] znajduje się w odległości 5,30 od granicy i przez to zakładać, że prawa skarżących nie mogą wynikać z § 12 r.w.t. Zdaniem Sądu organy powinny bowiem rozważyć, czy masywna żelbetowa ściana o wysokości od 4,64 do 4,05 m od poziomu gruntu, otaczająca schody i zawierająca wnękę o charakterze loggii (z otworem drzwiowym) nie stanowi w istocie elementu budynku, który powinien być brany pod uwagę, gdy chodzi o wymogi jego odległości od granicy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 marca 2011 r., sygn. akt II OSK 534/10 oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 4 października 2013 r., sygn. akt II SA/Po 698/13, orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że zgodnie z § 9 ust. 3 r.w.t. "określone w rozporządzeniu odległości budynków od innych budynków, urządzeń budowlanych lub granicy działki budowlanej mierzy się w poziomie w miejscu ich najmniejszego oddalenia". Z kolei w myśl § 12 ust. 4 r.w.t. "Usytuowanie budynku na działce budowlanej w sposób, o którym mowa w ust. 2 i 3 [a więc w odległościach mniejszych niż standardowe wyznaczone według § 12 ust. 1 r.w.t. – uw. Sądu], powoduje objęcie sąsiedniej działki budowlanej obszarem oddziaływania w rozumieniu art. 3 pkt 20 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane".

Drugim założeniem projektu, który w ocenie Sądu może mieć znaczenie z punktu widzenia objęcia nieruchomości W. G. i R. G. granicami obszaru oddziaływania obiektu inwestora [...] sp. z o.o. S.K.A., jest to, że przyjmuje się w nim podniesienie poziomu terenu. Zaznaczyć przy tym trzeba, że Sąd obecnie orzekający nie ma na myśli rzeczywiście zrealizowanego podniesienia terenu, o którym mowa jest w decyzji Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego dla powiatu poznańskiego z dnia [...] stycznia 2016 r., [...] (k. 122 akt sądowych), ale parametry tego rodzaju określone w dokumentacji projektowej. Sąd odnotował, że według punktów wysokościowych określonych według pierwotnych danych mapy do celów projektowych budynek zaprojektowano na gruncie opadającym w stronę od drogi o poziomie od 114,32 m n.p.m., przez 113,71 m n.p.m. i dalej 113,36 m n.p.m. (zob. dane mapy zasadniczej z wyrysowanym projektem zagospodarowania terenu – rys. P1, strona 13 projektu; mapa projektowa, bez naniesionego budynku, znajduje się także na stronie 9 pierwotnego projektu w teczce nr [...] akt administracyjnych). Tymczasem według rys. A2 projektu (strona 29, parter) w tych samych punktach poziom gruntu otaczającego budynek przewidziano odpowiednio na 114,28, 114,00, 113,50, oraz 113,41 m n.p.m. Parametry te oznaczają, że projekt z całą pewnością zakładał zmianę ukształtowania terenu działki nr [...]. Zmiany te nie są znaczące, jednakże nie można wykluczyć, że realizacja założeń projektowych może prowadzić do spływu wód powierzchniowych na teren działki sąsiadującej nr [...]. Sąd zwraca też uwagę, że w projekcie nie podano danych o wysokości terenu po stronie wschodniej budynku inwestora, co tym bardziej nie pozwala ustalić kierunku spływu wód i zagrożeń z tym związanych.

Dodatkowo zauważyć trzeba, że według projektu zagospodarowania terenu cały obszar pomiędzy budynkiem [...] sp. z o.o. S.K.A. a działką W. G. i R. G., a także znaczna część frontu budynku, przewidziane zostały do utwardzenia ("powierzchnia utwardzona – kostka betonowa"), co nie jest obojętne z punktu widzenia przemieszczania się wód opadowych.

Przenosząc powyższe na grunt sprawy rodzi się więc wątpliwość, którą powinny zweryfikować organy bacząc na status W. G. i R. G., czy według projektu zatwierdzonego decyzją z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...], [...], nie doszło do "zmiany naturalnego spływu wód opadowych w celu kierowania ich na teren sąsiedniej nieruchomości", co jest zabronione w myśl § 29 r.w.t.

Mając na uwadze wskazane wyżej okoliczności i odnosząc się do zarzutów skarg W. G. i R. G. Sąd stwierdza, że uzasadniony jest podniesiony przez obie skarżące osoby zarzut naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. i art. 28 ust. 2 w zw. z art. 3 pkt 20 P.b. poprzez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy w zakresie istotnym z punktu widzenia ustalenia statusu skarżących jako strony postępowania w sprawie udzielenia pozwolenia na budowę i zatwierdzenia projektu budowlanego zamiennego, co nastąpiło decyzją Starosty z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...], [...] Zgodzić się należy także ze skarżącymi, że organy obu instancji, pominąwszy okoliczności szczegółowo opisane w niniejszym uzasadnieniu, uchybiły art. 107 § 3 K.p.a. i zasadzie przekonywania (art. 11 K.p.a.).

Odnosząc się do pozostałych zarzutów skarg dotyczących podstaw prawnych wznowienia postępowania i decyzji kończących postępowanie wznowieniowe (art. 145 § 1 pkt 4, art. 151 § 1 pkt 1 K.p.a.) Sąd wskazuje, że ich zastosowanie jest pochodną ustaleń co do statusu W. G. i R. G. jako stron w postępowaniu dotyczącym obiektu na działce [...].

Gdy chodzi natomiast o zarzuty skarżących dotyczące tego, że [...] sp. z o.o. S.K.A. zrealizowała w istocie inną inwestycję aniżeli zakładana w projekcie budowlanym i decyzji o warunkach zabudowy, Sąd wskazuje, że jest to kwestia wykraczająca poza granice niniejszej sprawy. Jak bowiem jednoznacznie wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku II OSK 1782/16, ocena tego, kto powinien być stroną w sprawie zakończonej decyzją z dnia 4 lutego 2015 r., nr [...], [...], powinna być dokonana wyłącznie przez pryzmat parametrów zatwierdzonego nią projektu.

Końcowo i niezależnie od powyższego Sąd odnotował, że z treści pisma procesowego R. G. z dnia [...] sierpnia 2017 r., które przedłożył on na etapie postępowania sądowego wynika, że w odniesieniu do spornego obiektu na działce [...] toczy się przed Powiatowym Inspektorem Nadzoru Budowlanego dla powiatu poznańskiego zaawansowane postępowanie – najprawdopodobniej w trybie art. 50-51 P.b. Tymczasem w przypadku takiego postępowania ma zastosowanie art. 36a ust. 2 P.b. W myśl tego przepisu "organ administracji architektoniczno-budowlanej uchyla decyzje o pozwoleniu na budowę, w przypadku wydania decyzji, o której mowa w art. 51 ust. 1 pkt 3". Biorąc to pod uwagę organ (Starosta) przed podjęciem czynności mających na celu kontynuowanie postępowania z wniosku wznowieniowego W. G. i R. G. powinien zweryfikować, czy decyzja z dnia 4 lutego 2015 r., której postępowanie wznowieniowe dotyczy, nie została uchylona bądź nie zachodzi obligatoryjna potrzeba jej uchylenia w trybie powołanego art. 36a ust. 2 P.b. Jest to o tyle istotne, że ostateczne uchylenie pozwolenia na budowę w tym trybie, uczyni postępowanie wznowieniowe bezprzedmiotowym, natomiast ochrona interesów W. G. i R. G. będzie mogła być zapewniona w postępowaniu naprawczym prowadzonym przez Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego.

Biorąc pod uwagę przedstawione rozważania Wojewódzki Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 P.p.s.a. uchylił decyzje obu instancji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 P.p.s.a. Sąd uwzględnił, że po stronie skarżących występuje współuczestnictwo materialne, zatem choć skarżący złożyli dwie skargi, to obciążał ich obowiązek uiszczenia solidarnie wpisu od skargi w wysokości [...] zł. Uwzględniono również koszty zastępstwa procesowego (zob. § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, Dz. U. z 2013 r., poz. 490, które znalazło zastosowanie w związku z § 21 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, Dz. U. z 2015 r., poz. 1804) oraz uiszczonej opłaty od pełnomocnictwa (17 zł).