Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 1158/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2020-02-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Klotz Sędziowie sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) sędzia WSA Grzegorz Saniewski Protokolant starszy sekretarz sądowy Elżbieta Brandt po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 lutego 2020 r. sprawy ze skargi B. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2019 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz B. F. kwotę [...] ([...]) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Prezydent Miasta B. decyzją z dnia [...] września 2019 r., podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220), zwanej dalej: "u.ś.r.", § 2, § 3, § 10 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1466), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2096), zwanej dalej: "k.p.a.", odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną Z. O..

W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia stwierdzono, że wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką Z. O. złożono [...].09.2019 r., a analiza akt sprawy wykazała, iż orzeczeniem powiatowego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności nr [...] z dnia [...].02.2019 r. została ona zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z omawianego orzeczenia wynika, iż niepełnosprawność istnieje od 47-go roku życia.

Mając powyższe na uwadze wskazano, że nie zostały spełnione przesłanki zawarte w art. 17 ust. 1b u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Tym samym w ocenie organu, brak jest podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Nadmieniono, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21.10.2014r. (K 38/13) orzekł, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Przytoczono fragmenty uzasadnienia ww. wyroku, w tym: "Wyrok Trybunału nie oznacza zatem usunięcia tego kryterium z ustawy. Nie stanowi również podstawy do uchylenia decyzji, które już przyznały prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie kreuje także nowego prawa do żądania świadczenia przez opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych powstała już po okresie dzieciństwa".

Powołano się na fakt, że Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w dniu 09.05.2018r., opublikowało informację w której wskazano, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r., w świetle jednoznacznie wskazanych przez sam Trybunał Konstytucyjny, skutków ww. wyroku, pozostaje obowiązującym przepisem prawa, który gminne organy właściwe realizujące świadczenia rodzinne, mają obowiązek stosować.

W odwołaniu od powyższej decyzji, skarżąca – B. F. domagała się przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką, którą sprawuje nad matką Z. O., powołując się na sentencję wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21.10.2014r. (sygn. akt K 38/13).

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z [...] października 2019 r., nr [...], na podstawie art. 17 ust.1, art. 17 a pkt 1, 2 i 3 u.ś.r. oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Organ odwoławczy powyższe rozstrzygnięcie oparł o następujące ustalenia i rozważania:

Skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką. Do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w/w dołączyła orzeczenie o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespole ds. Orzekania o Niepełnosprawności w B. z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...] stwierdzające, iż matka skarżącej została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności do [...] lutego 2020 r. Niepełnosprawność datuje się od 47 roku życia, a niepełnosprawność w stopniu znacznym datuje się od [...] stycznia 2019 r. tj. od daty złożenia wniosku.

Spór w niniejszej sprawie dotyczy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce opiekującej się niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, w sytuacji, gdy nie ma innych osób lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim.

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Bezspornie małżonek należy do tego kręgu. Wynika to jednoznacznie z treści art. 130 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa, na podstawie art. 27 kodeksu (wyrok WSA w Olsztynie z dnia 18 sierpnia 2011 r., sygn. akt III SA/Ol 456/11, opubl. LEX nr 989608, Wspólnota 2011/37/38).

Jest niewątpliwym, że małżonek jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego wymienioną w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., albowiem jest, poza wymienionymi w 1-3 art. 17 ust. 1 (matką, ojcem, opiekunem faktycznym dziecka, rodziną zastępczą) - inną osobą, na której, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny. Ustawa o świadczeniach rodzinnych, poza wyłączeniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego małżonka będącego osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności (zgodnie z treścią przytoczonego wyżej art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.), nie wymienia żadnych innych przesłanek w stosunku do małżonka poza ogólnymi przesłankami dotyczącymi wszystkich uprawnionych.

Wobec powyższego w pierwszej kolejności, po spełnieniu wymaganych przesłanek, jest mąż osoby niepełnosprawnej.

Rzeczony obowiązek nie musi się sprowadzać do osobistej opieki i udzielania wsparcia chorej żonie, może być to forma finansowego wsparcia ze strony męża w/w, aby pokryć koszty tej pomocy.

Zatem odwołująca nie nabyła uprawnień do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze złożonej do Sądu, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...].10.2019 r. i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta B. z dnia [...].09.2019 r., jak też o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1/ naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., poprzez błędną wykładnię, ponieważ na skutek postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 01.06.2010 r., P 38/09, pozbawienie innych członków rodziny możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że osoba jest w związku małżeńskim, zostało uznane za naruszenie konstytucyjnej zasady ochrony rodziny i pozostawania małżonków w gorszej sytuacji niż osoby niebędące w tym związku;

b) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 1 ust. 17 ust. 1 a, u.ś.r., poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się skarżącej, faktycznie sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawną, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez osoby spokrewnione w linii prostej w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia;

2/ naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 77 § 1 i art. 7 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przez przyjęcie, że sama okoliczność, iż skarżąca nie jest spokrewniona z osobą wymagającą opieki w linii prostej w pierwszym stopniu, a także okoliczność, że mąż niepełnosprawnej wymagającej opieki nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, skutkuje brakiem jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

W uzasadnieniu skargi, podniesiono, co następuje:

Zgodnie ze stanowiskiem orzecznictwa, pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego, gdy współmałżonek nie jest w stanie tej opieki sprawować. Wywodzi się to interpretując art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a, u.ś.r., łącznie z art. 23, 27 i 130 k.r.o.

Pozostawanie w związku małżeńskim nie może być przesłanką odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 13.04.2012 r, sygn. II SA/Rz 121/12, wyrok WSA we Wrocławiu z 8.03.2012 r., sygn. IV SA/Wr 848/11, wyrok WSA w Poznaniu z 13.06.2012 r., sygn. II SA/Po 242/12).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z dnia 24.04.2019 r., sygn. II SA/Bd 153/19 orzekł, iż "negatywna przesłanka w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r., rozumiana w sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Otóż, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie mają również obowiązek - sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby, gdyby taki związek małżeński nie istniał. Tak rozumiany przepis oznacza pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art 18 Konstytucji RP. Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są wstanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich".

Organy przy podjęciu przedmiotowej decyzji nie podjęły żadnych czynności zmierzających do ustalenia okoliczności, czy maż niepełnosprawnej jest w stanie podjąć się opieki. Organ tym samym nie wyjaśnił wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Literalna interpretacja art. 17 ust. 1 i 1 a u.ś.r., jest niewystarczająca, albowiem celem wprowadzenia w/w przepisów przez ustawodawcę było realne wsparcie opiekunów osób niepełnosprawnych z kręgu rodziny. W tej sytuacji literalna wykładnia przepisów jest sprzeczna z wynikami wykładni celowościowej, która ma umocowanie w przepisach Konstytucji RP (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12.05.2017 r., I OSK 328/16).

Rozstrzygniecie zarówno organu I jak i II instancji w sposób oczywisty i rażący narusza przepisy art. 7 i 77 § 1 kp.a., albowiem niedostatecznie wnikliwie ustalono i przeanalizowano wszystkie okoliczności sprawy. Nie ulega wątpliwości, że organy te oparły się wyłącznie o założenie, że w przedmiotowej sprawie osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Organy jednakże nie dokonały ustaleń, czy mąż niepełnosprawnej ma obiektywną możliwość opiekowania się niepełnosprawną żoną, chociażby przez przeprowadzenie stosownego wywiadu przez pracownika socjalnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna.

Ocena zaskarżonej decyzji przeprowadzona w zakresie wynikającym z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej zwaną: "p.p.s.a.", doprowadziła Sąd do stanowiska, że w toku postępowania administracyjnego uchybiono prawu procesowemu, jak i materialnemu, w sposób uzasadniający uchylenie zaskarżonej decyzji.

Świadczenie pielęgnacyjne, o którego przyznanie zwróciła się skarżąca, uregulowane zostało w art. 17 u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W art. 17 ust. 5 ww. ustawy, ustawodawca wymienił przesłanki negatywne otrzymania tego świadczenia - zachodzące zarówno po stronie osoby sprawującej opiekę, jak i osoby wymagającej opieki. M.in. w pkt 2 lit. a tego przepisu wskazał, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W rozpoznawanej przez Sąd sprawie bezspornym jest, że matka skarżącej, nad którą sprawowana jest opieka, jest zamężna, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Organ pierwszej instancji odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką ze względu na niespełnienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność matki skarżącej istnieje od 47-go roku życia.

Organ odwoławczy w jakikolwiek sposób nie zajął stanowiska co do prawidłowości zastosowania przez organ I instancji ww. przepisu. Nie jest więc wiadomym, czy pogląd organu pierwszoinstancyjnego uznał za słuszny, czy też nie, w sytuacji kiedy uznał, że z innych przyczyn brak jest warunków do ustalenia prawa do wnioskowanego świadczenia.

W sytuacji przemilczenia tej okoliczności, należy więc stwierdzić, że brak jest możliwości rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o niekonstytucyjny przepis, co skutkuje obowiązkiem pominięcia art. 17 ust. 1b u.ś.r. z uwagi na treść przytoczonego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21.10.2014r. (K 38/13).

Oceniając natomiast, w ramach badania legalności, podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia przyjętą w zaskarżonej decyzji, należy przypomnieć, że organ odwoławczy stwierdził, po pierwsze, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, a bezspornie małżonek należy do tego kręgu osób, co wynika z treści art. 130 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a po drugie, iż w pierwszej kolejności, do spełnienia obowiązku alimentacyjnego względem matki skarżącej jest jej mąż, który nie musi sprawować osobistej opieki i udzielać wsparcia chorej żonie, lecz może zastąpić to finansową formą wsparcia, aby pokryć koszty tej pomocy.

Niewątpliwie należy zgodzić się z organem, że biorąc pod uwagę regulację Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w pierwszej kolejności do świadczeń alimentacyjnych wobec niepełnosprawnej matki skarżącej jest zobowiązany jej mąż, co wynika z art. 130 w zw. z art. 27 i 28 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jednakże za tym ustaleniem, organ odwoławczy przyjął – niejako automatycznie – że nie istnieją jakiekolwiek okoliczności wyłączające możliwość sprawowania przez męża pieczy nad żoną lub alimentowania jej kwotami pieniężnymi, które pozwoliłyby zastąpić jego osobiste sprawowanie opieki nad nią.

Biorąc pod uwagę powyższe zaniechanie w ustaleniach faktycznych sprawy, należy przyznać uwzględnić zarzut skargi w zakresie braku poczynienia wyczerpujących ustaleń faktycznych i naruszenia art. 77 § 1 i art. 7 kp.a. w zw. z art. 80 k.p.a. (zarzut trzeci skargi).

Zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 1 ust. 17 ust. 1 a, u.ś.r., (zarzut drugi skargi) jest niezrozumiały, albowiem w u.ś.r., brak jest przepisu art. 1 ust. 17 ust. 1 a. Natomiast przepis art. 17 ust. 1 a ww. ustawy, nie dotyczy skarżącej, skoro jest spokrewniona ze swą matką w pierwszym stopniu pokrewieństwa. Przepis ten natomiast dotyczy innych osób, niż te, które są spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki.

Zarzut naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., (zarzut pierwszy skargi) należało uznać za zasadny. Jakkolwiek żaden z organów nie stosował tego przepisu i przepis ten nie był podstawą rozstrzygnięcia, to jednak organ odwoławczy powołał się w uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia na okoliczność wyłączającą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla małżonka będącego osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Co prawda uwagę tę poczyniono w kontekście omawiania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., to jednak oznacza to przyjęcie przez organ, że ustalony znaczny stopień niepełnosprawności małżonka eliminuje go z grona osób mogących domagać się świadczenia pielęgnacyjnego, co otwiera dopiero drogę osobom zobowiązanym alimentacyjnie w dalszej kolejności do domagania się tego świadczenia.

Wskazany przepis wymaga więc omówienia, albowiem stanowi o przesłance wyłączającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, na którą powoływał się organ odwoławczy. Jak już wskazano, przepis ten stanowi, że świadczenie to nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W pierwotnym brzmieniu art. 17 ust. 1 ustawy przewidywał przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem - jego rodzicom albo opiekunowi faktycznemu. Odczytywany razem z nim art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy (dodany z dniem 1 września 2005 r.) wskazywał jednocześnie, że jeżeli dziecko, wymagające opieki pozostaje w związku małżeńskim, to świadczenie pielęgnacyjne należne wyłącznie matce lub ojcu albo opiekunowi faktycznemu dziecka, nie przysługuje. W takiej sytuacji bowiem tworzy się nowa rodzina i obowiązek opieki, pomocy i wsparcia przechodzi z rodziców na współmałżonka.

Rozumienie wskazanych regulacji przestało być jednak tak oczywiste po wydaniu przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07, OTK-A 2008/6/107, uznającego, że art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W wyroku tym Trybunał stwierdził, że w art. 17 ust. 1 mamy do czynienia z pominięciem legislacyjnym, zawężającym - w sposób niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji - krąg osób uprawnionych do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego. Nawiązując do obowiązku alimentacyjnego Trybunał uznał, że skoro członek rodziny wywiązuje się ze swoich obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta winna w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. W ocenie Trybunału wybranie spośród osób zobowiązanych do alimentacji jedynie rodziców i przyznanie wyłącznie tej grupie prawa do świadczenia narusza konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej, godząc również w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną oraz pomocy rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 18 i art. 71 Konstytucji).

Trybunał Konstytucyjny zwrócił również uwagę, że wprawdzie orzeczenie o niekonstytucyjności dotyczy wyłącznie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jednakże do organów stosujących przepisy tej ustawy należeć będzie ocena skutków stwierdzenia niekonstytucyjności tego przepisu w konfrontacji z innymi przesłankami określającymi prawo do świadczenia pielęgnacyjnego (tu Trybunał wskazał w szczególności na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Trybunał Konstytucyjny dał tym samym bezpośrednią wskazówkę, że to organ, orzekając w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na opiekę nad współmałżonkiem, musi ocenić skutek stwierdzenia niekonstytucyjności art. 17 ust. 1 cyt. ustawy w dawnym brzmieniu (por. też wyrok NSA z dnia 30 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 115/10, LEX Nr 594927).

Na skutek tego wyroku Trybunału Konstytucyjnego ustawodawca znowelizował art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, rozszerzając krąg osób uprawnionych do świadczenia na "osoby, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny", a w dalszej kolejności dodał do tej ustawy art. 17 ust. 1a, który stanowi, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1.

W ten sposób poszerzony został krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże w dalszym ciągu nie dokonano zmiany art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, który eliminował możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w każdej sytuacji, gdy podlegający opiece pozostawał w związku małżeńskim; z uwagi na to Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z dnia 1 czerwca 2010 r., sygn. akt S 1/10, OTK-A 2010/5/54, przedstawił Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasadom przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego.

W wyniku podjęcia tych działań w dniu 19 sierpnia 2011 r. uchwalona została zmiana art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy poprzez dodanie w ww. przepisie wyrazów: "chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności". Zmiana ta zawarta została w art. 1 pkt 6 lit. b ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212) i weszła w życie w dniu 14 października 2011 r., obowiązując nadal.

Biorąc pod uwagę dotychczas wyrażane w orzecznictwie poglądy oraz stanowisko Trybunału Konstytucyjnego stwierdzić należy, że dokonana zmiana nie urzeczywistnia w pełni norm, zasad i wartości konstytucyjnych.

Wykładnia literalna ww. przepisu w ocenie Sądu prowadzi do irracjonalnych skutków. W wyniku przyjętej wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi, który sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli takiemu, który faktycznej opieki nie może sprawować z uwagi na swoją własną niepełnosprawność (zwrócił na to uwagę również WSA w Rzeszowie m.in. w wyrokach o sygnaturach akt: II SA/Rz 283/12, II SA/Rz 387/12, II SA/Rz 208/13, II SA/Rz 247/12 - dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Takiej wykładni nie sposób więc zaakceptować mając na względzie założenie racjonalności prawodawcy.

Powyższe wskazuje, że konieczne jest odwołanie się do wykładni systemowej i celowościowej tego przepisu. Uwzględnia ona konstytucyjne zasady równości wobec prawa (art. 32 Konstytucji RP) i ochrony rodziny (art. 18), a także nakazy zapewnienia rodzinie w uzasadnionych wypadkach prawa do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych (art. 71) oraz pomocy osobom niepełnosprawnym w zabezpieczeniu egzystencji (art. 69), a także zasadniczy cel świadczenia pielęgnacyjnego jakim jest rekompensata ze strony państwa faktu niemożności wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawnymi członkami rodziny i tym samym wyręczenie państwa z obowiązku opieki nad swoim obywatelem.

Sąd kieruje się przy tym wyrażoną w art. 178 ust. 1 i art. 8 Konstytucji RP zasadą podległości sędziów Konstytucji RP, rozumianą w ten sposób, że interpretując przepisy ustaw sędziowie zobowiązani są wziąć pod uwagę nie tylko ich literalną treść, ale także przepisy Konstytucji RP, a w sytuacji, w której wykładnia ustawy nie daje jednoznacznego rezultatu, należy wybrać taką wykładnię, która w sposób najpełniejszy umożliwia realizację norm i wartości konstytucyjnych (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2000 r. sygn. akt I KZP 14/00, Wokanda 2000/9/16 oraz postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 5 listopada 2001 r. sygn. akt T 33/01, OTK - B 2002/1/47).

Przyjęcie wskazanych wyżej metod wykładni prowadzi do wniosku, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jego współmałżonek, poprzez osobiste czynności lub wykorzystując możliwości finansowe, a nie wyłącznie od ustalenia, że matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim i nie jest niepełnosprawna w stopniu znacznym.

Zastosowana przez Sąd wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest powszechnie prezentowana w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dotyczącym spraw o podobnym stanie faktycznym i prawnym jak w niniejszej sprawie. Przekonywującą argumentację przedstawił w tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1200/14 (LEX Nr 1989819), stwierdzając co następuje: "Negatywna przesłanka w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., rozumiana w sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Otóż, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie mają również obowiązek - sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby, gdyby taki związek małżeński nie istniał. Tak rozumiany przepis oznacza pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP. Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich".

Z wyjaśnionych wyżej powodów Sąd uznał że omawiany przepis nie stanowi automatycznej przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji nielegitymowania się przez męża niepełnosprawnej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Racjonalność omawianego uregulowania wymaga by organ dokonał ustaleń faktycznych na okoliczność możliwości sprawowania opieki nad matką skarżącej przez jej męża. Ustalenia te są konieczne, gdyż jedynie w przypadku braku możliwości sprawowania opieki przez męża istniałaby możliwość przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego córce.

Oczywistym jest, że organ nie ma narzędzi do ustalenia i wypowiadania się w sposób szczegółowy o stanie zdrowia męża niepełnosprawnej i jego wpływu na możliwość sprawowania opieki nad współmałżonką, zwłaszcza w sytuacjach, w których nie sposób wyciągnąć właściwych wniosków bez specjalistycznej wiedzy medycznej. Nie dotyczy to jednak okoliczności, które bez jakichkolwiek wątpliwości wskazują na faktyczną niemożność sprawowania opieki. Przykładowo dotyczy to sytuacji, w których np. małżonek niepełnosprawnej osoby znajduje się z przyczyn od siebie niezależnych w miejscu lub sytuacji uniemożliwiającej opiekę (długotrwały pobyt w placówce leczniczej, czy domu pomocy społecznej), a stan jego finansów, nie pozwala mu alimentować współmałżonka.

W przedmiotowej sprawie nie dokonano jakichkolwiek ustaleń w omawianym zakresie.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy wezmą pod uwagę zaprezentowaną przez Sąd wykładnię art. 17 ust. 1 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i przeprowadzą niezbędne czynności wyjaśniające, wynikające wprost z treści niniejszego uzasadnienia.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w pkt 1 wyroku. O zwrocie kosztów wynagrodzenia pełnomocnika, w tym uiszczonej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.