Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 881/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2022-01-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne: Zabytki
Skarżony organ: Wojewódzki Konserwator Zabytków
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 3 pkt 1 i art. 7
journal: Dz.U. 2021 poz 710
law: Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.), Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, sędzia WSA Marek Leszczyński, Protokolant referent stażysta Natalia Paulina Kielak, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 25 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi M. C. na czynność P. Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w B. z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wyłączenia z wojewódzkiej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej zabytku architektury i budownictwa oddala skargę


UZASADNIENIE

Skarga została wywiedziona na tle następujących zdarzeń.

Pismem z [...] października 2021r. (oznaczonym numerem [...]) P. Wojewódzki Konserwator Zabytków w B. odpowiadając na wniosek skarżącej M. C. z [...] czerwca 2021r., poinformował wnioskodawczynię, że odmawia z przyczyn merytorycznych wyłączenia z wojewódzkiej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej zabytku architektury i budownictwa: D., kamienica, ul. plac [...], Ł.. Stwierdził bowiem, że dowody zebrane w sprawie jednoznacznie wskazują, że obiekt zarówno w chwili włączenia go do wojewódzkiej ewidencji zabytków jak i obecnie jest nośnikiem wartości określonych w art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Wskazał, że kartę ewidencyjną przedmiotowego domu mieszkalnego opracował w lipcu 2000r. dr K. J. Z karty wynika, że budynek został wybudowany w 1926r. przez T. i A. Z. a oficjalne oddanie kamienicy do użytku nastąpiło w 1938r. Organ opisał szczegółowo wygląd kamienicy wskazując, że jest przykładem budynku o zwartej bryle i uproszczonych podziałach architektonicznych elewacji, charakterystycznych dla budownictwa pierwszej połowy XX wieku. Podkreślił dobry stan zachowania kamienicy i stwierdził, ze jest ona obiektem, który ze względu na swoje wartości zasługuje na zachowanie. Utrzymany został historyczny kształt bryły budynku, podziały elewacji oraz ich wystrój architektoniczny a także tradycyjna handlowo-usługowa funkcja kamienicy. Budynek jako jeden z nielicznych w pierzei zachodniej przetrwał działania wojenne w 1939r. Tym samym zachował swoją pierwotną formę (bryła nie uległa zmianie również w okresie powojennym) i substancję zabytkową, która jest nośnikiem wartości historycznych i naukowych. Zmiany jakie zaszły tj. przemurowania otworów okiennych i drzwiowych, wymiana okien i pokrycia dachowego, kompleksowy remont mieszkań, adaptacja poddasza, usunięcie pieców kaflowych, nie wpłynęło znacząco na obecny wygląd budynku, przy czym prace budowlane w budynku zostały przeprowadzone zgodnie z pozwoleniami konserwatora zabytków. Organ wskazał, że w trakcie postępowania do materiału dowodowego włączona została karta ewidencyjna zabytku oraz opinia Narodowego Instytutu Dziedzictwa z [...] sierpnia 2021r. dotycząca wyłączenia z wojewódzkiej ewidencji zabytków przedmiotowej kamienicy a ponadto przeprowadzone zostały oględziny obiektu, podczas których sporządzona została dokumentacja fotograficzna. Zdaniem P. Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków przedmiotowa kamienica nie utraciła wartości zabytkowych i stanowi istotny element historycznego układu urbanistycznego miasta Ł. współtworząc jako historyczny obiekt wschodnią pierzeję [...], jednego z najważniejszych wnętrz urbanistycznych w mieście.

Skargę do sadu administracyjnego na opisaną wyżej czynność z zakresu administracji publicznej wniosła M. C. wnioskująca o wyłączenie kamienicy z ewidencji zabytków. Zarzuciła czynności naruszenie:

1) art. 3 pkt 1 ustawy z 23 lipca 2003r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami poprzez jego błędną wykładnię a w konsekwencji uznanie, iż wskazany w czynności obiekt jest zabytkiem w rozumieniu powołanego przepisu w sytuacji, gdy nie spełnione zostały przesłanki do uznania go za zabytek, gdyż obiekt oddany do użytku w 1938r. nie jest wpisany do rejestru zabytków, nie posiada indywidualnych cech zabytku i nie powinien być ujęty w ewidencji, a ponadto nie uzasadnia tego interes społeczny, który w zakresie urbanistycznym jest już chroniony przez decyzję Prezydium WRN z [...] stycznia 1957r. (nr [...]) wpisującą układ urbanistyczny Ł. do rejestru zabytków, co dodatkowo stanowi uchybienie zaskarżonego aktu w kontekście konstytucyjnej zasady proporcjonalności, a ponadto świadczy o tym, że organ w sposób nieuzasadniony przedkłada interes społeczny nad interes indywidualny;

2) art. 21 ustawy z 23 lipca 2003r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami poprzez błędne uznanie wojewódzkiej ewidencji zabytków za formę ochrony zabytków, co jest sprzeczne z celem ewidencji wskazanym w tym artykule i uznanie w zaskarżonym akcie przez organ, że "włączenie karty ewidencyjnej do wojewódzkiej ewidencji zabytków jest potwierdzeniem posiadania wartości zabytkowych oraz aktem uznania danego obiektu za zabytek", co bezpodstawnie konstytuuje materialnotechniczną czynność włączenia do ewidencji jako czynność kreującą prawa i obowiązki przy jednoczesnym braku stosowania przez organ ustawowych indywidualnych form ochrony zabytków wynikających z art. 7 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, których dopiero ewentualnym następstwem w obecnym stanie prawnym powinno być włączenie obiektu do wojewódzkiej ewidencji zabytków;

3) art. 7 ustawy z 23 lipca 2003r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami poprzez uznanie wojewódzkiej ewidencji zabytków za prawną formę ochrony zabytków a ponadto uznanie, że do ochrony ładu architektonicznego [...] w Ł. konieczne jest włączenie i utrzymanie w ewidencji zabytków budynku znajdującego się pod adresem: [...] w Ł. przy jednoczesnej ochronie zabytkowego układu urbanistycznego tego placu, wynikającej z decyzji Prezydium WRN z [...] stycznia 1957r., wpisującej układ urbanistyczny Ł. do rejestru zabytków;

4) art. 6 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji uznanie, że zamiast dokonać doprecyzowania wpisu do rejestru zabytków układu urbanistycznego Ł. do wojewódzkiej ewidencji zabytków, można włączyć i utrzymywać w tej ewidencji obiekt niewpisany indywidualnie do rejestru zabytków nieruchomych w celu ochrony wartości urbanistycznych takich jak wskazane w zaskarżonym akcie – to jest "wyglądu budynku", "bryły budynku", "podziału elewacji" "wystroju architektonicznego elewacji" – przy jednoczesnym przyznaniu przez prawo kompetencji organowi do załatwienia sprawy we właściwej formie – ten sam organ prowadzi ww. rejestr i ewidencję i nie ma przeszkód do ewentualnego stosowania właściwych form ochrony zabytków, które są poddane kontroli instancyjnej i sądowoadministracyjnej;

5) art. 22 ust. 2 ww. ustawy w związku z par. 14 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminne ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem poprzez jego niewłaściwe zastosowane i włączenie do wojewódzkiej ewidencji zabytków karty dotyczącej obiektu, którego dane nie są wyczerpujące ani zgodne ze stanem faktycznym i które nie dają przesłanek do uznania obiektu jako zabytek indywidualny w rozumieniu ustawy o zabytkach oraz utrzymywanie w ewidencji tego obiektu;

6) art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 Konstytucji RP poprzez ich niezastosowanie albowiem w ocenie strony utrzymywanie obiektu w ewidencji oraz odmowa jego wyłączenia z PWKZ w sposób nieuprawniony narusza jej prawo własności;

7) art. 7 Konstytucji RP poprzez brak rozróżniania rejestru zabytków od wojewódzkiej ewidencji zabytków, dowolną ocenę materiału dowodowego, co jest wynikiem między innymi niepowiadomienia strony o zakończeniu postępowania dowodowego przed podjęciem zaskarżonej czynności, przeprowadzenie postepowania dowodowego w sposób szczątkowy, nieudostępnienie protokołu oględzin stronie, brak odniesienia się do wniosków dowodowych zgłoszonych przez stronę, nieustalenie stron postępowania (skarżąca jest współwłaścicielem budynku a nie wyłącznym właścicielem);

8) art. 31 ust. 2 Konstytucji RP, naruszenie konstytucyjnej zasady proporcjonalności, rzetelności i sprawności działania administracji publicznej, naruszenie zasad postępowania przed organem administracji publicznej poprzez nieproporcjonalne nakładanie ograniczeń na właściciela obiektu poprzez wpis do wojewódzkiej ewidencji zabytków przy jednoczesnym zapewnieniu ochrony poprzez wpis układu urbanistycznego Ł. do rejestru zabytków a ponadto:

- brak wszechstronnego i wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego i niepodjęcie wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego a następnie poprzez dokonanie całkowicie dowolnej oceny materiału dowodowego prowadzącej do przyjęcia, że obiekt stanowi zabytek i istnieje konieczność jego utrzymania w wojewódzkiej ewidencji zabytków (art. 7, 77 par. 1 i 80 K.p.a.);

- rażące naruszenie zasad wyrażonych w art. 6, 7, 8, 9, 10 i 11 K.pa. poprzez ich niezastosowanie, w tym naruszenie zasady prawdy obiektywnej poprzez niezgodne z naukowymi poglądami arbitralne i dowolne uznanie w zaskarżonej czynności, że elewacja budynku jest wersją "wielkiego porządku" i nawiązuje do "architektury modernistycznej, ponadto brak jakiegokolwiek wyjaśnienia zasadności przesłanek przyjętych do uznania obiektu za zabytek, w tym przesłanki interesu społecznego wynikającej z definicji zabytku;

- całkowite pominięcie stanowiska przedstawionego przez stronę skarżącą i nie odniesienie się do problemu zbędności wpisu do ewidencji w sytuacji występowania wpisu urbanistycznego układu do rejestru zabytków;

- brak uwzględnienia wniosków dowodowych strony skarżącej w przedmiocie uwzględnienia współczesnej substancji obiektu w ocenie jego indywidualnych cech w kontekście ustawowej definicji zabytku;

- brak odniesienia się do znajdującej się w aktach sprawy opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa, która pomija cel opinii wskazany przez organ i zamiast się skupiać na wartościach zabytkowych obiektu lub ich braku, udowadnia zabytkowe walory miasta Ł., której układ urbanistyczny jest chroniony decyzją z 1957r. i dowodu na tę okoliczność w tym postępowaniu nie potrzeba, co świadczy o błędzie NID co do celu opinii NID i nieuwzględnieniu zakresu opinii wskazanej przez organ.

9) par. 10 Rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminne ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem, poprzez brak nanoszenia informacji o zmianach, o współczesnej substancji zabytku w karcie ewidencyjnej ;

10) par. 14 a ww. Rozporządzenia poprzez jego niezastosowanie, w tym brak stwierdzenia konieczności zastąpienia danych niezgodnych ze stanem faktycznym lub prawnym w karcie ewidencyjnej zabytku włączonej do wojewódzkiej ewidencji zabytków;

11) par. 16 ww. rozporządzenia poprzez niewyłączenie budynku znajdującego się pod adresem: Pl. Niepodległości 13 w Ł. z wojewódzkiej ewidencji zabytków w sytuacji, w której ani interes społeczny, ani przesłanka świadectwa minionej epoki, ani też inne poszczególne przesłanki ustawowe (wartość naukowa, artystyczna, historyczna) nie występują.

Podnosząc powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej czynności oraz zobowiązanie P. Wojewódzkiego Inspektora Zabytków do doprowadzenia istniejącego stanu do stanu zgodnego z prawem poprzez wyłączenie z wojewódzkiej ewidencji zabytków obiektu, który nie jest indywidualnie wpisany do rejestru zabytków i nie posiada cech zabytkowych. Uzasadnienie zarzutów skargi zostało przedstawione na 18 stronach.

P. Wojewódzki Konserwator zabytków w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje;

Skarga podlegała oddaleniu.

Przede wszystkim sąd stwierdza, że trafiają w próżnię wszystkie zarzuty skargi naruszenia przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, w tym zasad prowadzenia administracyjnego postępowania wedle reguł wynikających z Kodeksu postępowania administracyjnego. Organ prowadzący ewidencję zabytków nie jest bowiem – w świetle przepisów ustawy z dnia 23 lipca 2003r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2021r., poz. 710 ze zm.) - zobowiązany do przeprowadzania jurysdykcyjnego postępowania administracyjnego ani w przedmiocie włączenia karty danego obiektu do ewidencji zabytków ani w przedmiocie rozpatrywania wniosków o wyłączenie karty danego obiektu z ewidencji zabytków. Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami nie przewiduje obowiązku organu w zakresie informowania stron, w tym przede wszystkim właścicieli nieruchomości, o podjętych czynnościach zmierzających do włączenia karty zabytku do ewidencji ani nawet o samym dokonaniu takiego włączenia. Działania wojewódzkiego konserwatora zabytków w opisanym wyżej przedmiocie nie są działaniami jurysdykcyjnymi o zorganizowanym ciągu czynności proceduralnych a w konsekwencji kontrola legalności działań organu w opisanym przedmiocie sprowadza się do badania ich zgodności z przepisami administracyjnego prawa materialnego. Ujęcie obiektu w ewidencji zabytków i wyłączenie obiektu z ewidencji zabytków nie następują w związku ze stosowaniem przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Brak jednakże sformalizowanych reguł postępowania wiążącego się z włączeniem karty zabytku do ewidencji, nie oznacza, że dokonanie tych czynności może nastąpić bez analizy przyczyn uzasadniających ich dokonanie, jak też udokumentowania czynności chociażby w uproszczonej formie.

W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone i jednolite jest stanowisko, że w postępowaniu przed sądem administracyjnym, wszczętym na skutek skargi na czynność wojewódzkiego konserwatora zabytków polegającą na włączeniu (czy odmowie wyłączenia zabytku) do (z) wojewódzkiej ewidencji zabytków, ocenie podlega kwestia, czy organ administracji miał usprawiedliwione okolicznościami sprawy podstawy włączenia (wyłączenia) zabytku do ewidencji, czy też czynność ta nie była niczym uzasadniona (vide, między innymi, wyroki NSA: z dnia 29 kwietnia 2020r. sygn. II OSK 2116/19, z 6 listopada 2020r. sygn. II OSK 3996/19, z 29 listopada 2018r. sygn. II OSK 2225/18 i z 8 maja 2018r. sygn. II OSK 1926/17).

W nawiązaniu do zarzutów skargi odnoszących się do naruszenia przepisów prawa materialnego, sąd zauważa, co następuje;

Mimo, że ewidencja zabytków nie została wymieniona wśród form ochrony zabytków określonych w art. 7 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, stanowi jednak instrument prawny ochrony zabytków. Jest podstawą do sporządzania programów opieki nad zabytkami przez województwa, powiaty i gminy a włączenie zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków i następnie do gminnej ewidencji zabytków powoduje obowiązek uzgadniania z wojewódzkim konserwatorem zabytków decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o ustaleniu warunków zabudowy, decyzji o pozwoleniu na budowę dla inwestycji planowanych na obszarach lub w odniesieniu do budynków ujętych w ewidencji zabytków (vide: art. 53 ust. 4 pkt 2 i art. 64 ustawy z 27 marca 2003r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym i art. 39 ust. 3 ustawy z 7 lipca 1994r. – Prawo budowlane). Z chwilą włączenia zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków organ administracji publicznej zobowiązany jest do uwzględnienia ochrony takiego zabytku w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego oraz w uchwale określającej zasady i warunki sytuowania obiektów małej architektury, tablic i urządzeń reklamowych oraz ogrodzeń (vide: wyrok WSA w Krakowie z 11 sierpnia 2020r. sygn. II SA/Kr 637/20).

Jak wynika z dokumentacji aktowej, włączenie do wojewódzkiej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej zabytku architektury i budownictwa: D., kamienica, ul. [...] w Ł. nie nastąpiło dowolnie ale w oparciu o ocenę wartości historycznych, naukowych i artystycznych samego obiektu w kontekście jego usytuowania na obszarze układu urbanistycznego miasta Ł. wpisanego do rejestru zabytków (decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w B. z dnia [...] stycznia 1957r.). Włączenie spornej kamienicy jako zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków nastąpiło w oparciu o opracowanie dr K. J. z lipca 2000r. Na etapie zaś rozpatrywania wniosku skarżącej o wyłączenie karty ewidencyjnej kamienicy z wojewódzkiej ewidencji zabytków organ decyzyjny zasięgnął opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa, który ponownie przeanalizował czy sporna kamienica utraciła wartości historyczne, artystyczne lub naukowe w stopniu pozwalającym na stwierdzenie, że przestała stanowić zabytek w rozumieniu tego pojęcia zdefiniowanym art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Opinię swoją Narodowy Instytut Dziedzictwa opracował w oparciu o dostępną dokumentację archiwalną oraz naukową literaturę. Instytut zwrócił uwagę na uwarunkowania prawne ujęcia spornej kamienicy w wojewódzkiej ewidencji zabytków tj. następcze ujęcie kamienicy w gminnej ewidencji zabytków i ochronę wynikającą z treści miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego śródmieścia miasta Ł. z 24 czerwca 2015r. (położenie w strefie ochrony konserwatorskiej "B") oraz pierwotne wpisanie do rejestru zabytków decyzją z [...] stycznia 1957r. obszaru, na którym kamienica jest usytuowana jako zabytkowego układu urbanistycznego miasta Ł.. W opinii swojej Narodowy Instytut Dziedzictwa podkreślił, że opiniowana kamienica należy do zespołu historycznej zabudowy [...], wzniesionej jako ostatnia z zachowanych w tej pierzei. Zabudowa [...] (kamienice nr 1, 1a, 3, 9, 10, 11 oraz 13 a także biskupie hale targowe) została wymieniona w studium historyczno - urbanistycznym Ł. wśród najcenniejszych obiektów zabytkowych. Wartości zabytkowych domu nr [...] nie należy zatem rozpatrywać poza kontekstem, którym są dla niego pozostałe kamienice wschodniej pierzei [...]. W krajobrazie Ł. ten kompleks jest o tyle istotny, że jest jedynym zachowanym w tym mieście zespołem historycznej zabudowy placu miejskiego. We wnioskach końcowych swojej opinii Narodowy Instytut Dziedzictwa jednoznacznie stwierdził, że "nie istnieją przesłanki do wyłączenia domu mieszkalnego (kamienicy) przy [...] z ewidencji zabytków. Opiniowany obiekt nie uległ znaczącym przekształceniom nie tylko od momentu, kiedy został włączony do ewidencji zabytków, ale również od czasu budowy. Utrzymany został kształt bryły budynku, podziały elewacji oraz ich wystrój architektoniczny, a także tradycyjna, handlowo – mieszkalna funkcja kamienicy. Budynek, zachowując swą pierwotną formę i oryginalną substancję zabytkową, wciąż pełni ważną rolę jako historyczny obiekt współtworzący wschodnią pierzeję [...], jednego z ważniejszych wnętrz urbanistycznych w mieście".

Zarzuty skargi skutecznie nie podważyły wiarygodności opracowania Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Strona skarżąca bez wzmocnienia swojej argumentacji opracowaniem naukowym, który podważyłby wnioski końcowe opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa, dezawuuje samoistne walory zabytkowe kamienicy. Pomija przy tym, że wpisanie do rejestru zabytków układu urbanistycznego ma na celu zachowanie najcenniejszych elementów historycznego rozplanowania oraz kompozycji przestrzennej zespołu miejskiego. Oznacza to między innymi zachowanie w niezmienionym kształcie rozplanowania placów i ulic, ich przebiegu, szerokości i przekroju, a także zachowanie gabarytów zabudowy i zasadniczych proporcji wysokościowych kształtujących ten zespół. Wpisanie do rejestru zabytków układu urbanistycznego jest wpisem obszarowym a nie indywidualnym, co nie oznacza jednak, że obiekty znajdujące się na tym obszarze nie podlegają ochronie przewidzianej dla zabytków. W przypadku wpisu obszarowego, jakim jest wpis do rejestru zabytków historycznego układu urbanistycznego, za kluczową wartość uznaje się spójną ich całość składające się na zabytkowy ład przestrzenny. Powoduje to, że styl architektoniczny fasad poszczególnych budynków a także ich zdobienia i inne detale takich budynków, mogą nie stanowić kluczowego przedmiotu ochrony konserwatorskiej, jakkolwiek stan ich zachowania nie pozostaje obojętny dla przedmiotu ochrony. Założenia przestrzenne, które stanowią historycznie ukształtowaną przestrzeń miejską, niejednokrotnie nie tworzą jednorodnej, konceptualnej całości, a często przegląd różnych stylów architektonicznych przeplatających się w toku rozwoju powstającej zabudowy. Indywidualnym przedmiotem dokonywanych przez organ rozważań powinno każdorazowo pozostawać ustalenie, na ile te zewnętrzne elementy poszczególnych obiektów i ich cechy tworzą łącznie substancję zabytkową i mają wpływ na zachowanie zabytkowych wartości całego historycznego układu (vide, między innymi, rozważania sądów administracyjnych zawarte w uzasadnieniach wyroków: NSA z 3 lipca 2018r. sygn. II OSK 1937/16, NSA z 7 marca 2018r. sygn. II OSK 1187/16, WSA w Warszawie z 14 listopada 2019r. sygn. VII SA/Wa 1136/19)

Zdaniem sądu, P. Wojewódzki Konserwator Zabytków odmawiając wyłączenia karty ewidencyjnej zabytku architektury i budownictwa: D., kamienica, ul. [...] w Ł. z wojewódzkiej ewidencji zabytków miał usprawiedliwione podstawy do podjęcia takiej czynności. W świetle bowiem opinii Narodowego Instytutu Dziedzictw, skutecznie nie podważonej przez skarżącą, sporna kamienica nie utraciła cech zabytku definiowanego jako dzieło człowieka stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. W świetle orzecznictwa sądów administracyjnych na wartość obiektu w zakresie objęcia ochroną konserwatorską składa się wiele różnych aspektów, takich jak: wartość historyczna, estetyczna, krajobrazowa, emocjonalna, użytkowa, autentyczność substancji, wyjątkowość czy typowość zabytku. W niektórych przypadkach istnienie jednej z wartości ma tak ważkie znaczenie, że samo w sobie wystarcza, aby uzasadnić konieczność objęcia ochroną nawet wówczas, gdy obiekt utracił już wartości estetyczne czy architektoniczne (vide: wyrok WSA w Warszawie z 15 stycznia 2020r. sygn. VII Sa/Wa 1856/119). Wartość historyczna obiektu jest oceniana poprzez pryzmat jego walorów dokumentacyjnych dla określonych zdarzeń historycznych – im ważniejsza jest kwestia, którą dokumentuje dany przedmiot, tym większa jest jego wartość historyczna. Wartość artystyczna obiektu jest oceniana natomiast przez ustalenie, czy obiekt stanowi dzieło sztuki, czyli oprócz funkcji użytkowych zawiera w sobie element piękna postrzegany przez odbiorcę. Wartość naukowa to z kolei kryterium aktualnej naukowej oceny obiekt. Za pewnego rodzaju klauzulę generalną, podlegającą ocenie w ramach swobodnego uznania organu, traktuje się wymienioną w art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, przesłankę interesu społecznego, akcentującą zbiorowy wymiar chronionej wartości. Interes społeczny stanowi zatem korzyść, jaka społeczeństwu może przynieść zachowanie zabytku nieruchomego co najmniej w aktualnym stanie (vide: wyrok WSA w Warszawie z 16 stycznia 2019r. sygn. VII SA/Wa 1076/18).

Podsumowując, organ odmowy wyłączenia z ewidencji zabytków karty ewidencyjnej spornej kamienicy nie oparł na błędnej wykładni definicji zabytku albowiem wziął pod uwagę indywidualne cechy obiektu w kontekście jego usytuowania na obszarze historycznego układu urbanistycznego miasta oceniając je poprzez pryzmat społecznej potrzeby zachowania dla przyszłych pokoleń zabytkowych wartości całego historycznego układu. Wbrew zarzutom skargi organ należycie ocenił charakter ewidencji zabytków i wyprowadził właściwe konsekwencje prawne z faktu umieszczenia w ewidencji karty ewidencyjnej spornej kamienicy. Prawdą jest, że wpisanie do rejestru zabytków historycznego układu urbanistycznego lub ruralistycznego czy historycznego zespołu budowlanego nie oznacza, że wszystkie budowle, nieruchomości czy inne obiekty są z mocy wpisu zabytkami. Zgodnie bowiem z art. 9 ust. 3 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, wpis do rejestru historycznego układu urbanistycznego, ruralistycznego lub historycznego zespołu budowlanego, nie wyłącza możliwości wydania decyzji o wpisie do rejestru wchodzących w skład tych układów lub zespołu zabytków nieruchomych. W przypadku wpisania do rejestru zabytków układu urbanistycznego lub ruralistycznego czy zespołu budowlanego, jego elementami są budynki i inne obiekty (w szczególności zieleń) tworzące ten układ czy zespół. To, że każdy z obiektów (elementów) wchodzących w skład układu urbanistycznego lub ruralistycznego albo zespołu budowlanego, wpisanego do rejestru zabytków może być wpisany także odrębnie do rejestru zabytków (art. 9 ust. 3 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami), nie oznacza, że niewpisanie do rejestru zabytków takiego obiektu powoduje, iż obiekt ten nie jest objęty ochroną wynikającą z wpisu do rejestru zabytków zespołu budowlanego czy układu urbanistycznego lub ruralistycznego. Jedynie zakres i formy ochrony poszczególnych obiektów wchodzących w skład zespołu budowlanego, układu urbanistycznego, czy też ruralistycznego wpisanego do rejestru zabytków są inne niż w przypadku, gdy do rejestru zabytków zostanie wpisany dodatkowo także ten obiekt jako zabytek nieruchomy w formie wpisu "indywidualnego". W przypadku wpisania do rejestru zabytków układu urbanistycznego czy ruralistycznego przedmiotem ochrony jest ten układ, który tworzą wchodzące w jego skład obiekty, ze względu na wyróżniające cechy układu (art. 3 pkt 12 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami), natomiast w razie wpisania do rejestru zabytków dodatkowo takiego obiektu (nieruchomości), który wchodzi w skład układu, przedmiotem ochrony dodatkowej jest sam obiekt ze względu na jego jednostkowe cechy zabytkowe. Wpisanie do rejestru zabytków układu urbanistycznego, ruralistycznego czy zespołu budynków stanowi w rozumieniu ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami wpisanie do rejestru zabytku nieruchomego, którym w przypadku tego typu zabytku jest najczęściej zespół nieruchomości (por. wyrok WSA w Warszawie z 17 stycznia 2018r. sygn. VII SA/Wa 662/17).

Zarzuty naruszenia przepisów Konstytucji RP są także niezasadne. W świetle art. 5 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska strzeże dziedzictwa narodowego a w art. 6 stanowi o równym dostępie do dóbr kultury, będącej źródłem tożsamości narodu polskiego, jego trwania i rozwoju. Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami stanowi konkretyzację konstytucyjnej ochrony dziedzictwa narodowego. Wpis do rejestru zabytków czy włączenie karty ewidencyjnej obiektu do ewidencji zabytków stanowią jedną z form ograniczenia prawa własności, o jakiej mowa w art. 64 ust. 3 Konstytucji RP, zgodnie z którym własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności. Ustanowienie formy ochrony zabytków wiąże się w sposób oczywisty z ograniczeniem wykonywania uprawnień właścicielskich wobec chronionego zabytkowo obiektu, które muszą ustąpić wartości historycznej, artystycznej lub naukowej, sprawiającej – stosownie do art. 3 pkt 1 ustawy - że zachowanie zabytku leży w interesie społecznym.

Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł o oddaleniu skargi (art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).