Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 945/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-04-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1-1b, art. 17 ust. 5
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski (spr.) Sędzia WSA Agata Sobieszek-Krzywicka Asesor WSA Tomasz Porczyński po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi S. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. B.A.


UZASADNIENIE

II SA/Łd 945/21

Uzasadnienie

Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wpłynęła skarga S.B., reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika, na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z [...] r. (znak [...]) utrzymującą w mocy decyzję z [...] r. (znak [...]) wydaną z upoważnienia Wójta Gminy R. przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w R., w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na męża H.B.

Z akt sprawy wynika, że S.B. 31 maja 2021 r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem H. B. Odmawiając skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia organ I instancji w uzasadnieniu decyzji wskazał, że strona prowadzi gospodarstwo domowe wraz mężem – H. B., który jest osobą niepełnosprawną ruchowo, na skutek przebytego udaru, z tego względu został zaliczony do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym (orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z [...].03.2019 r.). S. B. nie pracuje zarobkowo, pobiera emeryturę. Pomaga mężowi przy ubieraniu się, przygotowuje i podaje posiłki, które mąż spożywa samodzielnie, cztery razy w ciągu dnia podaje leki, pomaga przy kąpieli, sprząta, pierze, umawia wizyty lekarskie. Maż skarżącej porusza się przy pomocy balkonika, może pozostać sam w mieszkaniu jedynie przez godzinę. Samodzielnie wykonuje podstawowe czynności higieniczne (umyje twarz, skorzysta z toalety). Dzieci Państwa B. (A.K., L. L. i G. B.) nie są zaangażowane w opiekę nad niepełnosprawnym ojcem ze względu na obowiązki zawodowe, rodzinne i czasowe odizolowanie, nie są także w stanie pomagać rodzicom finansowo. W ocenie organu I instancji opieka sprawowana jest prawidłowo, w pełni zaspokaja potrzeby męża skarżącej, jednak jej cykliczność nie stanowi poważnej przeszkody w organizacji czasu pracy opiekuna. Zakres czynności wykonywanych przez skarżącą ogranicza się jedynie do pomocy w życiu codziennym małżonka i do czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego i nie wykracza poza normy funkcjonowania przeciętnej rodziny, w której członkiem jest osoba z niepełnosprawnością.

W ocenie organu w sprawie nie została także spełniona przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) [dalej: ustawa o świadczeniach rodzinnych], ponieważ skarżąca pobiera emeryturę oraz z art. 17 ust. 1b ww. powoływanej ustawy, bowiem niepełnosprawność męża skarżącej powstała w wieku 72 lat.

Ponadto organ I instancji wskazał, że na małżonku jako osobie niespokrewnionej nie ciąży obwiązek alimentacyjny. W kodeksie rodzinnym i opiekuńczym został uregulowany jedynie obowiązek pomiędzy małżonkami rozwiedzionymi oraz w stosunku do małżonków, do których orzeczono separację. W trakcie małżeństwa, zdaniem organu, nie istnieje obowiązek alimentacyjny, co ma miejsce w niniejszej sprawie. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności. W analizowanym przypadku nie zachodzi konieczność ustalania zobowiązania w dalszej kolejności, ponieważ mąż skarżącej ma zstępnych zobowiązanych do alimentacji. W myśl przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co nie zostało także spełnione w przedmiotowej sprawie.

Od wyżej wymienionej decyzji S. B. wniosła odwołanie.

Strona zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię:

- art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z pominięciem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13,

- art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 23 i art. 27 k.r.io. poprzez błędną interpretację i niezasadne uznanie, że małżonkowi, na którym spoczywa obowiązek alimentacyjny, rezygnującemu z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad współmałżonkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego,

- art. 17 ust. 1 pkt 4 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że skarżąca nie jest uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne ze względu na opiekę nad niepełnosprawnym mężem, ponieważ są osoby spokrewnione z nim w pierwszym stopniu, na których ciąży obowiązek alimentacyjny,

- art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że pobieranie przez skarżącą świadczenia emerytalnego wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wspomnianą na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. utrzymało w mocy zakwestionowane rozstrzygnięcie.

Organ odwoławczy stwierdził, że w analizowanej sprawie, pomimo błędnej wykładni przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a oraz art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ I instancji zasadnie odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W niniejszej sprawie nie została bowiem spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1 powoływanej ustawy. Kolegium podniosło, że negatywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określone są w art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zarówno w odniesieniu do osoby sprawującej opiekę, jak i osoby wymagającej opieki, w tym pkt 1 lit. a tego przepisu stanowi, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone m.in. prawo do emerytury.

Organ zauważył, że z akt sprawy wynika, iż skarżąca ma przyznane prawo do emerytury - decyzja o waloryzacji emerytury z [...] marca 2021 r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T.. Kwota emerytury do wypłaty wynosi 1.551,00 zł.

Odnosząc się do przesłanek odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego organ wskazał iż w orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażany jest pogląd, "że narusza zasadę równości taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, która pozbawia w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mające ustalone prawo do emerytury w wysokości niższej niż to świadczenie.

Organ zauważył, że w przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych, ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną. Zbieg uprawnień do świadczeń uregulowany jest w art. 95 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tj. Dz.U. z 2021 r. poz. 291 ze zm.), zgodnie z którym w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie, wypłaca się jedno z tych świadczeń - wyższe lub wybrane przez zainteresowanego. Osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie emerytury. Wybór może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Zdaniem organu w przedmiotowej sprawie pomimo istnienia możliwości zawieszenia emerytury, nie jest jednak możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej bowiem nie spełnione są przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Należy wskazać, że na gruncie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej (lub jej niepodejmowanie) spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia: stała lub długoterminowa, wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Nie zawsze bowiem ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że rozmiar sprawowanej nad osobą niepełnosprawną opieki uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. O ile bowiem konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie, czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.

Kolegium wskazało, że z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego wynika, że skarżąca mieszka i prowadzi gospodarstwo domowe razem z mężem H. B., który jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym (stan po przebytym udarze). Porusza się przy pomocy balkonika tylko w obrębie mieszkania. Jest osobą świadomą. Skarżąca robi zakupy, przygotowuje posiłki (mąż nie wymaga karmienia), cztery razy dziennie podaje leki, pomaga przy wejściu do kabiny prysznicowej, ubieraniu się, sprząta w mieszkaniu, umawia wizyty u lekarzy, wykupuje leki. Maż samodzielnie korzysta z toalety. W ocenie Kolegium zakres sprawowanej opieki nad mężem nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącą chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Czynności, które skarżąca wykonuje, tj. sprzątanie, robienie zakupów, przygotowywanie posiłków nie są związane ze sprawowaniem opieki, lecz sprowadzają się do prowadzenia gospodarstwa domowego i wykonywane są w każdej rodzinie, również przez osoby pracujące.

W ocenie Kolegium opieka świadczona przez skarżącą nad mężem jest opieką codzienną, ale świadczoną tylko przez część doby, brak jest więc bezpośredniego i ścisłego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną przez nią opieki nad mężem. W konsekwencji nie została spełniona pozytywna przesłanka przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych).

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi S. B., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzuciła naruszenie przepisów:

- prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, iż żona niepełnosprawnego H. B. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczny nie wyklucza możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia oraz brak jest związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem,

- postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. z [...] marca 2019 r., że niepełnosprawny H. B. pomimo orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności nie wymaga stałej opieki żony, która nie musi rezygnować z zatrudnienia.

Wskazując na powyższe zarzuty strona wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i przyznanie S. B. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od 1 maja 2021 r., a także zwrot kosztów przedmiotowego postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz o rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym.

W skardze strona podtrzymała dotychczasowe stanowisko. Zdaniem skarżącej organy dokonały błędnej, "dowolnej" oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego czasookresu opieki, której wymaga jej niepełnosprawny mąż oraz możliwości podjęcia pracy zawodowej przez skarżącą. Z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wynika, że mąż skarżącej wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Dokument ten jest dokumentem urzędowym wydawanym przez Powiatowy Zespół Orzekania o Niepełnosprawności składający się z lekarzy specjalistów, którzy posiadają fachową wiedzę.

Strona zarzuciła, iż organy obu instancji nieprawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy. Nie są one bowiem kompetentne do ustalania we własnym zakresie daty powstania niepełnosprawności, ponieważ związane są co do daty powstania niepełnosprawności oraz jej stopnia orzeczeniem wydanym przez uprawnioną do tego jednostkę, w tym przez lekarza orzecznika ZUS.

Strona także podniosła, że organy I i II instancji wyszły poza zakres swoich kompetencji i wbrew orzeczeniu specjalistów, którzy posiadają fachową wiedzę, uznali, że podopieczny niepełnosprawny, nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki swojej żony. Ponadto dokonując oceny zakresu sprawowanej opieki winny wziąć pod uwagę, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego została spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy także rozumieć sytuację, w której oprócz sprawowanej opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy w dzień, jak i w nocy. Konsekwencją błędnej oceny zakresu opieki nad H. B. było niezasadne uznanie, że skarżąca nie musi rezygnować z pracy, aby zajmować się mężem.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2022 r., poz. 329 z późn. zm.) [dalej: ustawa p.p.s.a.], zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy zgodne wnioski w tym przedmiocie zostały złożone przez stronę skarżącą w skardze, a przez organ administracji w odpowiedzi na skargę.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W zakresie swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania.

W wyniku takiej kontroli decyzja (postanowienie) może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) ustawy p.p.s.a.).

Dokonując kontroli Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, powinien jednak rozstrzygać w granicach danej sprawy, co wynika wprost z treści art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a.

W rozpoznawanej sprawie Sąd, dokonując - w zakreślonych wyżej granicach -kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem decyzja ta nie narusza przepisów prawa materialnego, ani przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji stanowił przepis art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2020 r., poz. 111) [dalej: ustawa o świadczeniach rodzinnych]. Przepis art. 17 ust. 1 ww. ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Podkreślić na wstępie należy, iż na pełną aprobatę zasługuje stanowisko Kolegium uwzględniające treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13, w którym Trybunał orzekł, iż art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Organ odwoławczy powołując się na treść powyższego wyroku Trybunału uznał, że moment powstania u męża skarżącej niepełnosprawności nie może stanowić negatywnej przesłanki przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

W pełni zagrodzić się też należy z twierdzeniami Kolegium co do wykładni art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Trafnie organ odwoławczy skonstatował, że wykładnia art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych musi uwzględniać konstytucyjne zasady, w tym wyrażoną w art. 18 zasadę ochrony małżeństwa i rodziny oraz w art. 32 ust. 1 zasadę równości. W konsekwencji trudno byłoby wskazać ratio legis dla ograniczeń w przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego małżonkowi osoby wymagającej opieki. Tym samym sąd w pełni zgadza się, że w niniejszej sprawie oznacza to, że art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych w stosunku do małżonka nie ma zastosowania i spełnia on warunki do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego. Pogląd ten został ugruntowany w orzecznictwie NSA (zob. m.in. wyroki z 21 grudnia 2018 r., I OSK 2167/18, z 20 września 2013 r., I OSK 262312).

Jednak, jak słusznie wskazał organ II instancji, zasadniczą przeszkodą do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego był brak podstaw do uznania, aby w przedmiotowej sprawie zachodził związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z pracy oraz niepodejmowaniem innego zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.

Zdaniem Sądu, organ odwoławczy prawidłowo uznał, że w przedmiotowej sprawie skarżąca nie wypełniła przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki. Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie budzi wątpliwości Sądu fakt, że organ prawidłowo ustalił, że z materiału dowodowego sprawy nie wynika, aby opieka nad niepełnosprawnym mężem sprawowana przez skarżącą wykluczała podjęcie przez nią jakiejkolwiek pracy zarobkowej.

Skarżąca wskazała, że pomoc mężowi stanowią następujące czynności: przygotowywanie posiłków, podawanie leków (cztery razy dziennie), pomoc przy wejściu do kabiny prysznicowej, ubieraniu się. Ponadto skarżąca sprząta w mieszkaniu, umawia wizyty u lekarzy, robi zakupy.

W ocenie Sądu tak zakreślony zakres sprawowanej opieki nad mężem nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącą chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Takie czynności, jak przygotowanie posiłków i ich podawanie, sprzątanie, umawianie wizyt lekarskich, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu (zob. m.in. wyrok NSA z 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21). Natomiast czynności związane z opieką nad mężem, polegające na pomocy w codziennej higienie osobistej, myciu, czy podaniu leków, oraz pomocy w dostaniu się do lekarza nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu (zob. np. wyrok NSA z 16 kwietnia 2021 r., I OSK 2859/20).

W ocenie Sądu z powyższego bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawnym mężem jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem przez nią zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym.

Dalej zwrócić należy uwagę, co szczególnie istotne dla ustalenia zakresu sprawowanej opieki, a co za tym idzie ustalenia tzw. związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, czy rezygnacją z pracy a opieką nad niepełnosprawnym mężem, zaopiekowany nie wymaga karmienia, samodzielnie spożywa posiłki, samodzielnie korzysta też z toalety. Z wywiadu środowiskowego wynika również , że mąż skarżącej nie jest osobą leżącą i wymagającą z tego tytułu całkowitej i całodobowej opieki (obejmującej choćby konieczność np. karmienia, pojenia, cewnikowania, pamersowania itp.). Przy użyciu balkonika porusza się samodzielnie w obrębie mieszkania. Nie sposób zatem stwierdzić, żeby skarżąca wykonywała przy mężu czynności pielęgnacyjnych ściśle związanych z jego osobą, wymagające ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych (fizjologicznych), gdyż zaopiekowany nie będąc osobą leżącą, nie wymaga szczególnej pielęgnacji, tak jak osoba, która nie jest w stanie wykonać samodzielnie żadnych czynności.

Wobec powyższego nie można twierdzić, że opieka sprawowana przez skarżącą nad mężem wyklucza podjęcie przez nią zatrudnienia lub pracy zarobkowej w jakiejkolwiek formie, wskazanej w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Przypomnieć zatem w tym miejsc należy, iż system świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy. Zdaniem Sądu, zebrany materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad mężem, a rezygnacją przez nią z podjęcia zatrudnienia nie istnieje taki związek.

Zauważyć też należy, że z ustaleń pracownika socjalnego ujętych w wywiadzie środowiskowym wynika, iż zaopiekowany ma troje dzieci. Okoliczność, że są inne osoby zobowiązane do alimentacji względem zaopiekowanego nie jest bez znaczenia dla rozpoznania sprawy. Obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ciąży w równym stopniu na wszystkich dzieciach. Przy czym sprawowanie opieki nad rodzicem przez dzieci nie musi być wykonywane przez wszystkie dzieci bezpośrednio. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podzielany jest pogląd, że dopuszczalna jest każda postać świadczeń alimentacyjnych. Z tego powodu okoliczność, że np. osoba zobowiązana mieszka w innej miejscowości, czy też pozostaje w zatrudnieniu nie oznacza niemożności wykonania analizowanego obowiązku, jeśli może on być spełniony przez wypłatę niezbędnych środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym na opiekę, nie tylko przez osobiste świadczenie.

Sąd nie kwestionuje przy tym ustalonego stanu zdrowia męża skarżącej i konieczności pomocy w opiece przez jego żonę, należy jednak podkreślić za organami, które nie negują również faktu należytego sprawowania opieki przez skarżącą, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Słusznie, w ocenie Sądu, organ drugiej instancji stwierdził, że ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13).

Zaznaczyć należy również, odnosząc się w tym miejscu do tak postawionego zarzutu skargi, że ustalenia związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenie wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy, nie można utożsamiać z oceną wskazań, dotyczących osoby niepełnosprawnej wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Ocena spełnienia przesłanki związku przyczynowo - skutkowego w danym przypadku wymaga ustalenia czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia wynikającego z treści orzeczenia o niepełnosprawności (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2021, I OSK 2859/20, z 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21, z 7 maja 2020 r., I OSK 1049/19).

We wskazanych orzeczeniach oraz szeregu innych Naczelny Sąd Administracyjny stwierdzał, że ustaleń faktycznych dotyczących ustalenia wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy nie można jednak utożsamiać z oceną wskazań, dotyczących osoby niepełnosprawnej wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Poza sporem, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, pozostaje, że w przypadku osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, w rozumieniu art. 3 pkt 21 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie podlega badaniu, w toku innego postępowania administracyjnego, czy w odniesieniu do takiej osoby zachodzi konieczność sprawowania opieki i konieczność udzielania jej pomocy w sposób określony w stosownych przepisach. O ile bowiem konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest jednak ustalenie właśnie - na co wskazano już uprzednio w ramach niniejszego uzasadniania - czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia. Z tego powodu skoro w toku postępowania w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie podlegają ocenie, wynikające z orzeczenia o niepełnosprawności wskazania dotyczące osoby niepełnosprawnej (w kontekście ustalenia zakresu sprawowania rzeczywistej opieki nad taką osobą), to tym samym nie ma podstaw ku temu, aby dla ustalenia charakteru i wymiaru sprawowanej opieki organ miał obowiązek przeprowadzenia przeciwdowodu przeciw treści tego orzeczenia.

W rezultacie zaakceptowanie rozumienia przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w formie proponowanej (wskazywanej) przez pełnomocnika w skardze, prowadziłoby do przyjęcia, iż sam fakt sprawowania opieki przez osobę niepodejmującą zatrudnienia nad niepełnosprawnym członkiem rodziny o wymaganym stopniu niepełnosprawności - o ile nie przeprowadzi się przeciwdowodu przeciw treści tego orzeczenia - jest decydujący dla ustalenia prawa do omawianego świadczenia i nie ma tu żadnego znaczenia rzeczywisty charakter oraz wymiar tej opieki, a co stanowi niedozwoloną interpretację ww. przepisu. Tymczasem legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą. Tak też wypowiadał się Naczelny Sąd Administracyjny we wskazywanych powyżej wyrokach.

Odnosząc się w dalszej kolejności do zarzutów naruszenia przepisów prawa procesowego, w pierwszym rzędzie podnieść należy, iż zarówno petitum skargi jak i jej uzasadnienie w tym zakresie w zasadzie odnosi się do zakwestionowania, że wbrew treści orzeczenia o niepełnosprawności organy niezasadnie stwierdziły, że skarżąca - celem opieki nad mężem - nie musi rezygnować z zatrudnienia.

Zdaniem Sądu organy orzekające w niniejszej sprawie nie naruszyły reguł postępowania dowodowego. Postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone z uwzględnieniem zasad wynikających z art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i 80 kpa. W świetle tych zasad organ administracji publicznej ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w taki sposób, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Zasada prawdy obiektywnej została skonkretyzowana w art. 77 § 1 kpa., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Natomiast zgodnie z art. 80 kpa. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Należy zatem wskazać, że uchybienie przez organy normom zawartym w przepisach art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., ma miejsce jedynie wówczas, gdy wbrew obowiązkowi należytego wyjaśnienia sprawy nie ustalają one faktów czy zdarzeń, które mają znaczenie dla załatwienia sprawy, czyli mają znaczenie dla zastosowania określonej normy prawa materialnego, przyznającej stronie konkretne uprawnienie lub przewidującej jej obowiązek publicznoprawny (tak m.in.: wyrok NSA z 27 kwietnia 2020 r., II OSK 445/19). Tymczasem Kolegium w niniejszej sprawie bezspornie ustaliło faktyczny zakres opieki skarżącej nad mężem w oparciu o złożone przez skarżącą oświadczenie oraz treść wywiadu środowiskowego. Zaznaczyć także należy, że skarżąca nie kwestionowała w toku postępowania wskazanego przez siebie zakresu opieki.

Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało zatem oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad mężem. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Nie został również naruszony art. 107 § 3 k.p.a., określający wymogi konstrukcyjne decyzji administracyjnej, z tego tylko powodu, że nie uwzględnia poglądów przedstawionych przez skarżącą. Zaskarżona decyzja zawiera wszystkie wymagane prawem elementy, a Kolegium w jej uzasadnieniu szczegółowo odniosło się do wszelkich zarzutów skarżacej. Tylko na marginesie Sąd wskazuje, iż naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. może tylko w wyjątkowych sytuacjach skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji. Decyzja może być bowiem uchylona w przypadku takich naruszeń prawa procesowego, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy. Podsumowując, zasadniczo naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. może być skuteczne wówczas, jeżeli uzasadnienie uniemożliwia prześledzenie toku rozumowania organu, ustalonego przez niego stanu faktycznego. Nie można zwalczać na podstawie art. 107 § 3 k.p.a. ustaleń faktycznych poczynionych przez organ, z którymi skarżący się nie zgadza, tym bardziej, że w niniejszej sprawie ustalenia te są prawidłowe. Zarzut naruszenia art. 107 § 3 k.p.a. uznać zatem należy za bezzasadny. Organ wyjaśnił przy tym zasadność swojego rozstrzygnięcia, nie naruszając zasady przekonywania z art. 11 k.p.a.

Należy jeszcze końcowo wyjaśnić, że sąd administracyjny, oceniając zasadność skargi, bada zaskarżony akt pod względem jego zgodności z przepisami prawa, nie może natomiast rozpoznać sprawy kierując się kryteriami słuszności czy sprawiedliwości społecznej. Powyższe wynika wprost z przytoczonych na początku niniejszego uzasadnienia zasad, jakie wiążą sąd administracyjny w procesie dokonywanej przezeń kontroli. Dostrzegając zatem i nie kwestionując trudnej sytuacji skarżącej Sąd wyjaśnia, że o ile państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny, a rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP), to nie każdy wniosek o udzielenie pomocy rodzinie znajdującej się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej powinien być zaspokojony. Państwo może określać warunki udzielania pomocy, w tym przesłanki odmowy jej udzielenia. Zróżnicowanie uprawnień do pomocy ze strony państwa nie stanowi przy tym naruszenia zasady równości, o której mowa w art. 32 Konstytucji RP ani też zasady niedyskryminacji, określonej w art. 18 ustawy zasadniczej.

Cechą wspólną osób, które w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych mają otrzymywać wsparcie w postaci świadczenia pielęgnacyjnego jest to, że rezygnują one z dochodu osiąganego tytułu działalności zarobkowej. Konieczność sprawowania opieki musi zatem wiązać się z utratą uzyskiwanych dochodów, a to w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Wnioskowane świadczenie stanowić ma ekwiwalent za utracony dochód z tytułu działalności zarobkowej, z którego osoba opiekująca się niepełnosprawnym członkiem rodziny zmuszona jest zrezygnować. Mylnie zdaje się zakładać skarżąca, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje bezwzględnie z tego tytułu, że jeden z członków jej rodziny jest niepełnosprawny w stopniu znacznym i wymaga w związku z tym stałej opieki. Nie akceptuje przy tym jasnych warunków uzyskania powyższego świadczenia, a w zasadzie warunków samej możliwości ubiegania się o nie. Wnioskowana forma pomocy państwa, jak wielokrotnie podkreślono, przysługuje pod konkretnymi warunkami i sama konieczność wypełniania obowiązków alimentacyjnych, nawet w poszerzonym zakresie z racji na niepełnosprawność, nie aktualizuje w żadnym wypadku bezwarunkowej zasadności jej przyznania.

Jedynie na marginesie Sąd, odnosząc się do wniosków profesjonalnego pełnomocnika skarżącego zawartych w skardze pragnie zauważyć, iż sąd administracyjny nie jest kolejną instancją w postępowaniu zainicjowanym przed organami administracji publicznej i nie rozstrzyga sprawy merytorycznie. Z tych względów niemożliwe było uwzględnienie wniosku skargi o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie w sprawie poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności decyzji administracyjnej.

Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uznał, że organ odwoławczy rozpoznając sprawę w sposób prawidłowy dokonał wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z tych też względów, działając na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę oddalił jako bezzasadną.

dc