Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 140/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2022-04-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 7 ust. 1, ust. 5 pkt 2a
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 23, 128
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Pauter Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi N.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 735; dalej jako k.p.a.), art. 3, art. 17, art. 23 ust. 1 - 4, art. 24, art. 26 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.; aktualny tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej jako u.ś.r.), Burmistrz odmówił przyznania N.W. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką W.W.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że dnia 16 września 2021 r. N.W. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką W.W. legitymującą się orzeczeniem z dnia [...] stycznia 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności wraz z wymogiem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Organ na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego ustalił, że wnioskodawczyni jest córką W.W., sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, nie podejmuje zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej, aby móc zapewnić niepełnosprawnej matce właściwą opiekę, ojciec wnioskodawczyni nie stara się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad żoną, ponieważ jest jedynym żywicielem rodziny, a praca zawodowa nie pozwala mu na opiekę nad osobą niepełnosprawną. Ponadto wnioskodawczyni ma również siostrę, która ze względu na zamieszkanie poza [...] nie sprawuje opieki nad niepełnosprawną matką. N.W. nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Ponadto wnioskodawczyni nie ma ustalonego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego. Nie ma też ustalonego prawa do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów.

Dalej organ przytoczył treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub, 2) w trakcie nauki

w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia,

a następnie wskazał, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt 38/13, odniósł się do art. 17 ust. 1b u.ś.r. stwierdził, że przepis ten

w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W ocenie organu skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy. Do dnia wydania decyzji ustawodawca nie dokonał jednak nowelizacji art. 17 u.ś.r., a organ wydając przedmiotową decyzję jest zobowiązany orzekać na podstawie aktualnie obowiązujących przepisów prawa.

W kontekście powyższego - zdaniem Burmistrza – N.W. nie spełnia warunków ustawowych do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie zostały bowiem spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ W.W. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności od chwili, gdy ukończyła 42 lata. Przy czym – co należy podkreślić - z powyższego orzeczenia w rzeczywistości wynika, iż stwierdzona w nim niepełnosprawność powstała w 36 roku życia matki wnioskodawczyni.

N.W. – reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika – wniosła odwołanie od powyższej decyzji, zarzucając jej naruszenie przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. i niezasadne uznanie, że niepełnosprawność W.W. powstała po 18. roku życia i w związku z tym skarżącej jako jej opiekunowi nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne oraz pominięcie okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13, został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez co narusza to art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

Na podstawie tak sformułowanych zarzutów skarżąca wniosła o uchylenie

w całości zaskarżonej decyzji organu I instancji oraz orzeczenie co do istoty sprawy przez ustalenie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez organ odwoławczy.

Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze, powołując się na art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1a i art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. wydało w dniu [...] stycznia 2022 r. decyzję nr [...], którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy stwierdził, iż dokonana przez organ I instancji wykładnia art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niewłaściwa. Powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne wskazał, że Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Skutkiem tego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku. Omawiany przepis - jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie - nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego zmienił sytuację prawną opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, w ten sposób, że ocena spełniania przesłanek uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego musi być dokonywana z pominięciem kryterium czasu powstania niepełnosprawności. Niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. zgodnie ze stanowiskiem TK powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków

o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 u.ś.r., która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. W związku z tym Kolegium uznało, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest w tej części błędne, gdyż zapadło z pominięciem wpływu wyroku Trybunału na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r., co doprowadziło do jego błędnego zastosowania.

Nie uzasadniało to jednak uchylenia zaskarżonej decyzji, gdyż w ocenie Kolegium w sprawie zaistniała inna przesłanka odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny

i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie natomiast z przepisem art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom,

o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Kolegium stwierdziło, iż istnieją podstawy do odmowa przyznania N.W. świadczenia pielęgnacyjnego w świetle powyższego przepisu. Zgodnie z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 1359, dalej jako k.r.o.) oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Ponadto,

w myśl art. 23 k.r.o. są oni obowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli, a zgodnie z art. 130 k.r.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka i to nawet po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji. Mając na uwadze powyższe przepisy Kolegium uznało, że niezasadne byłoby ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz innych - poza małżonkiem - osób wówczas, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, lecz współmałżonek nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności

i jest osobą na tyle zdrową, że może zająć się osobą niepełnosprawną w pierwszej kolejności.

W przeprowadzonym w dniu [...] października 2021 r. rodzinnym wywiadzie środowiskowym wskazano, że W.W. mieszka z córką N.W. oraz mężem P.W. Mąż W.W. pracuje zawodowo, w związku z czym nie ma możliwości opiekowania się żoną. Fakt wykonywania pracy zawodowej potwierdza zatem, że obowiązek alimentacyjny męża W.W. wyprzedza obowiązek alimentacyjny wnioskodawczyni (córki osoby niepełnosprawnej). W orzecznictwie przyjmuje się bowiem, że wyjątkowo obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby uprawnione w pierwszej kolejności z osobą jej wymagającą, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie uprawnionej w dalszej kolejności. Przyjmuje się, że pozbawienie krewnych wyższego stopnia świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy z udokumentowanych i obiektywnych powodów opieki takiej nie mogą sprawować osoby bliżej spokrewnione, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, naruszałoby konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji). Małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Małżeństwo jest zatem podstawową komórką społeczną, która staje się "rodziną" bliższą niż krewni związani węzłami krwi. Ponadto Kolegium podkreśliło, że zgodnie art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Tym samym obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, rezygnując z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych.

Z przytoczonych regulacji - zdaniem Kolegium - wynika, że uzyskanie uprawnienia do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności - gdy takiej osoby w ogóle nie ma lub gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem świadczeniem przeznaczonym wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. Wobec tego Kolegium uznało, że organ I instancji zasadnie stwierdził brak podstaw do przyznania N.W. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką W.W.

N.W., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na decyzję SKO, w której zarzuciła naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnię, które miało wpływ na wynik sprawy:

- art. 128 k.r.o. oraz art. 23 k.r.o. i art. 27 k.r.o. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz 1a u.ś.r. przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że córce, na której spoczywa obowiązek alimentacyjny, rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego,

- art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1a u.ś.r. i niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnej W.W. nie jest uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad nią, ponieważ jej mąż żyje i to na nim spoczywa obowiązek alimentacyjny w stosunku do żony,

- art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., polegające na pominięciu celów ustawy

i przyjęciu, że okoliczność, iż osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, stanowi negatywną przesłankę do przyznania N.W. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Na podstawie tak sformułowanych zarzutów skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i ustalenie na jej rzecz świadczenia pielęgnacyjnego

od dnia [...] września 2021 r. na czas nieokreślony, a także o zwrot kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przedmiotem kontroli sądowoadminstracyjnej pod względem legalności przeprowadzonej w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym zgodnie

z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.) była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza odmawiającą przyznania N.W. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na matkę W.W.

Podstawę materialną powyższych decyzji stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy

z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny,

z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W przedmiotowej sprawie niesporne jest, że z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na W.W. wystąpiła jej córka N.W., która nie podejmuje pracy w związku z opieką nad matką. Z akt sprawy wynika ponadto, że W.W. mieszka wraz z wnioskodawczynią oraz mężem P.W., który pracuje zawodowo, a konieczność wykonywania pracy wskazano jako jedyną okoliczność uniemożliwiającą mu opiekowanie się żoną. Zarówno postępowaniu przed organami administracyjnymi, jak i w postępowaniu przed sądem administracyjnym strona nie powoływała się, aby jej ojciec legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W.W. legitymuje się orzeczeniem stwierdzającym znaczny stopień niepełnosprawności, który powstał w 36 roku jej życia i wymaga w związku z tym stałej opieki lub pomocy innych osób.

Trafnie organ odwoławczy – w przeciwieństwie do organu I instancji - pominął

w sprawie art. 17 ust.1b u.ś.r., nie czyniąc go podstawą odmowy przyznania świadczenia. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Przepis ten bowiem wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13,

w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym

w orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność została stwierdzona powyższym wyrokiem (por. wyrok NSA z 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, wyrok WSA w Rzeszowie z 11 kwietnia 2018 r.,II SA/Rz 298/18, wyrok WSA w Szczecinie

z 19 czerwca 2019 r., II SA/Sz 450/19, wyrok WSA w Łodzi z 16 czerwca 2020 r., II SA/Łd 303/20).

Kolegium uznało natomiast, iż brak było podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej ze względu na to, iż uwzględniając przepisy u.ś.r. oraz k.r.o. - prawo do tego świadczenia nie przysługuje na rzecz innych osób zobowiązanych do alimentacji, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, lecz współmałżonek nie legitymuje się orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności i do tego jest osobą na tyle zdrową, że może zająć się osobą niepełnosprawną w pierwszej kolejności.

Uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego zostały oparte na konstrukcji obowiązków alimentacyjnych. Niewątpliwie N.W. jest w świetle art. 128 k.r.o. osobą, na której – co do zasady - ciąży obowiązek alimentacyjny względem W.W. Zgodnie z tym przepisem obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Podkreślić należy, iż przepisy u.ś.r. określają kolejność osób uprawnionych do uzyskania wspomnianego świadczenia. Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, że obowiązek opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem, z którego wynika prawo do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wyprzedza ten sam obowiązek ciążący nad innymi osobami, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki (por. wyroki NSA z 14 października 2021 r., I OSK 627/21, z 18 stycznia 2021 r., I OSK 2164/20). Zauważyć przy tym należy, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wskazujący osoby uprawnione do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne nie określa kolejności uprawnień do tego świadczenia uznając wszystkie osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki, za jednakowo uprawnione do uzyskania wspomnianego świadczenia. Tym samym przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., jako wprowadzający wyjątek od zasady równego uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez wskazanie, że uprawnionym w pierwszej kolejności do tego świadczenia jest małżonek osoby wymagającej opieki, ma charakter wyjątku od zasady wynikającej z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr. Zgodnie bowiem z paremią exceptiones non sunt extendendae, wyjątków nie należy interpretować rozszerzająco (por. wyrok NSA z 24 lutego 2022 r., I OSK 1059/21)

W tej sytuacji uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez wnioskodawcę, na którym ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki, niebędącego małżonkiem tej osoby wymaga wykazania, że małżonek niepełnosprawnego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. wyroki NSA z 23 stycznia 2020 r., I OSK 2462/19,

z 14 października 2021 r., I OSK 635/21, z 24 lutego 2021 r., I OSK 2422/20,

z 11 sierpnia 2020 r., I OSK 599/20). Stwierdzić jednocześnie należy, że organy administracji orzekające o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego nie mają możliwości samodzielnego ustalania czy małżonek osoby wymagającej opieki ma rzeczywiste możliwości świadczenia opieki (por. wyrok NSA z 24 lutego 2021 r.,

I OSK 2391/20). Dokonanie takich ustaleń wymagałoby bowiem od organu wiadomości specjalnych. Z kolei posłużenie się w toku postępowania administracyjnego biegłym posiadającym wiedzę umożliwiającą stwierdzenie tych okoliczności, co do zasady sprowadzałoby się do uzyskania orzeczenia

o legitymowaniu się przez małżonka osoby podlegającej opiece o znacznym stopniu niepełnosprawności wykluczającym samodzielne sprawowanie opieki. Odnotować także należy, że obowiązujące przepisy nie wymagają od małżonka osoby wymagającej opieki sprawowania osobistej opieki. Realizacja tego obowiązku może zatem przybrać formę zarówno świadczeń osobistych lub też może mieć wymiar finansowy poprzez finansowanie osoby, która w miejsce małżonka będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem (por. wyrok NSA

z 19 maja 2021 r., I OSK 229/21).

W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z art. 23 k.r.o. wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Podkreślenia wymaga, że nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 k.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 k.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń

w sferze opiekuńczej (np. wyroki NSA z: 23 stycznia 2020 r., I OSK 2462/19;

z 19 maja 2021 r., I OSK 229/21; wyrok NSA z: 2 lutego 2022 r., I OSK 997/21).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, iż analiza akt sprawy wykazała, że mąż W.W. żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a tym samym za odmową przyznania świadczenia przemawia treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.

Sądowi znany jest pogląd prezentowany w orzecznictwie o konieczności zastosowania wykładni celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., zgodnie

z którym okoliczność, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie przesądza o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Istnieją bowiem sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. A mianowicie byłoby to dopuszczalne wówczas, gdyby małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie,

z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie był zdolny do sprawowania nad nią opieki. Zgodnie z powyższym poglądem przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli (por. wyrok NSA z 19 stycznia 2017 r. I OSK 1622/15). Nawet gdyby podzielić powyższy pogląd, to niewątpliwie nie mamy do czynienia z taką sytuacją w kontrolowanej sprawie. Za taką obiektywną przyczynę nie można bowiem uznać wykonywania pracy zawodowej przez małżonka, skoro świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r. jest przyznawane właśnie z powodu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Jego celem jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku

z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z 30 listopada 2020 r., I OSK 1334/20).

Mając na uwadze powyższe Sąd, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.