Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 136/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2014-11-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6559
Hasła tematyczne: Środki unijne
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 § 1 pkt. 1, art. 152, art. 200
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 145a § 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2, art. 18, art. 32, art. 190
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: art. 1, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1, art. 12 ust. 4, art. 13 ust. 1, art. 13 ust. 2
journal: Dz.U. 2012 poz 86
law: Ustawa z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o  przyznanie płatności - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 20 listopada 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Lorych - Olszanowska Sędziowie WSA Marzenna Kosewska WSA Szymon Widłak (spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 listopada 2014 roku przy udziale sprawy ze skargi K. W. na decyzję Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wpisu do ewidencji producentów i nadania numeru identyfikacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w K. z dnia [...] października 2013r. nr [...], II. zasądza od Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. na rzecz skarżącej kwotę [...],- zł ([...]) tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r., nr [...], Dyrektor Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. (dalej: "ARiMR"), po rozpatrzeniu odwołania K. W. od decyzji Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w K. z dnia [...] października 2013 r., nr [...], w sprawie wpisu do ewidencji producentów, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym.

W dniu [...] września 2013 r. K. W. złożyła wniosek o wpis do ewidencji producentów. Na wezwanie organu, wnioskodawczyni w dniu [...] października 2013 r. złożyła korektę danych zawartych we wniosku i wyjaśniła, że numer producenta nadano jej małżonkowi przed zawarciem związku małżeńskiego, a także że posiadają oni rozdzielność majątkową i prowadzone przez nich gospodarstwa są od siebie niezależne funkcjonalnie, organizacyjnie i ekonomicznie.

Decyzją z dnia [...] października 2013 r. Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w K. odmówił K. W. wpisu do ewidencji producentów i nadania jej numeru identyfikacyjnego, wskazując na to, że współmałżonek wnioskodawczyni jest od dnia [...] kwietnia 2004 r. zarejestrowany w systemie jako producent o numerze [...].

W odwołaniu od powyższej decyzji, wnioskodawczyni zarzuciła organowi: 1) naruszenie art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 86, dalej: "u.k.s.e.p.") w zw. z art. 51 i art. 511 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.), a także w zw. z art. 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm., dalej: "K.p.a."), poprzez niewłaściwe zastosowanie powyższych przepisów, polegające na uznaniu, że względem małżonków, którzy umownie ustanowili rozdzielność majątkową, posiadających i prowadzących oddzielne gospodarstwa rolne, jako ich majątek odrębny, zastosowanie znajdzie art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., 2) naruszenie art. 13 ust. 1 u.k.s.e.p. w zw. z art. 6 K.p.a., poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że odwołującej został nadany numer identyfikacyjny, o którym mowa w art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., 3) naruszenie art. 32 ust. 1 i ust. 2 Konstytucji w zw. z art. 6 K.p.a., poprzez zróżnicowanie i nierówne traktowanie odwołującej.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. Dyrektor Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w P. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ odwoławczy podniósł, że art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. nie różnicuje sytuacji małżonków, którzy posiadają odrębne gospodarstwa rolne, niezwiązane ze sobą funkcjonalnie, organizacyjnie i ekonomicznie. Przepis ten obliguje, w ocenie organu, do nadania numeru identyfikacyjnego jednemu ze współmałżonków, niezależnie od małżeńskiego ustroju majątkowego. Zatem nawet posiadanie odrębnego gospodarstwa rolnego ze strony współmałżonka producenta rolnego, który wpisany jest do ewidencji producentów i legitymuje się numerem identyfikacyjnym, nie uprawnia tego współmałżonka do ubiegania się o wpis do ewidencji producentów i nadania numeru identyfikacyjnego. Ustawa nie przewiduje wyjątków od reguły określonej w powyższym przepisie. Na potrzeby przyznania małżonkom tylko jednego numeru identyfikacyjnego rozstrzygające znaczenie ma fakt istnienia związku małżeńskiego.

Zdaniem organu odwoławczego istotnym zdarzeniem w rozpoznawanej sprawie jest fakt wystąpienia męża odwołującej z wnioskiem o nadanie numeru identyfikacyjnego do Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w K. Powyższy wniosek został pozytywnie rozpatrzony przez organ, a w konsekwencji M. W. został nadany numer identyfikacyjny. Okoliczność ta bezpośrednio wpływa na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy.

Organ stwierdził jednocześnie, że przynależność producenta rolnego w programach pomocowych w ramach Unii Europejskiej nie jest obligatoryjna. Uczestnictwo w tych programach wymaga akceptacji ze strony zainteresowanego producenta rolnego. Może to nastąpić czy to poprzez złożenie przez rolnika odpowiedniego wniosku o wpis do ewidencji producentów, czy też pozostawania w związku małżeńskim z osobą, która ma przyznane takie prawo. Jeżeli producent rolny zdecydował się być uczestnikiem wspomnianych programów pomocowych, choćby w wyniku pozostawania w związku małżeńskim z osobą, która ma przyznane wspomniane prawo, kwestię statusu producenta rolnego, jego prawa i obowiązki normują obowiązujące przepisy prawa wspólnotowego i prawa krajowego.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wywiodła K. W., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zarzucając w szczególności: 1) naruszenie art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., poprzez uznanie, że przepis ten znajdzie zastosowanie względem małżonków, którzy umownie ustanowili rozdzielność majątkową, posiadających i prowadzących oddzielne gospodarstwa rolne, jako ich majątek odrębny, 2) naruszenie art. 13 ust. 1 u.k.s.e.p., poprzez uznanie, że stronie skarżącej został nadany numer identyfikacyjny, o którym mowa w art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., 3) naruszeniem art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji, poprzez zróżnicowanie sytuacji skarżącej, to jest takiej, w której istnieje pomiędzy stroną a jej małżonkiem rozdzielność majątkowa i posiadają oni odrębne gospodarstwa rolne, od sytuacji innych podmiotów.

W uzasadnieniu skargi, strona skarżąca podniosła, że nie jest wraz z małżonkiem współposiadaczem gospodarstwa rolnego. Prowadzą oni oddzielne, niezależne względem siebie gospodarstwa, które nie są ze sobą związane funkcjonalnie, organizacyjnie czy ekonomicznie. Przed zawarciem związku małżeńskiego, wraz z małżonkiem, skarżąca ustanowiła rozdzielność majątkową. Małżonek skarżącej dnia [...] kwietnia 2004 r., a więc jeszcze przed zawarciem małżeństwa, posiadając gospodarstwo ogrodnicze został, zarejestrowany jako producent o numerze [...]. Natomiast art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. przewiduje dyspozycję do nadania jednego numeru identyfikacyjnego w sytuacji, w której wniosek o nadanie przedmiotowego numeru został złożony przez małżonków lub przez jednego z nich, to jest już po zawarciu przez nich małżeństwa. Ponadto, zgodnie z wykładnią funkcjonalną tego przepisu, nie sposób interpretować go rozszerzająco, przenosząc jego zastosowanie na małżonków, gdzie jeden z nich jeszcze przed zawarciem małżeństwa uzyskał numer identyfikacyjny producenta, bowiem drugi z małżonków nie może wyrazić następczo pisemnej zgody na nadanie numeru. Do skargi strona załączyła umowę o ustanowieniu rozdzielności majątkowej.

Dyrektor Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w P., w odpowiedzi na skargę, wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna.

Kontrola legalności zaskarżonej decyzji z dnia [...] grudnia 2013 r. Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w P., utrzymującej w mocy decyzję z dnia [...] października 2013 r. Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w K., prowadzi do wniosku, że nie odpowiada ona prawu z uwagi na zaistnienie przesłanki wznowienia postępowania administracyjnego, o której mowa w art. 145a § 1 K.p.a., co skutkuje koniecznością jej uchylenia na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. b ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "P.p.s.a.").

W rozpoznawanej sprawie nie znajduje zastosowania przepis prawa materialnego, na podstawie którego organ podjął kontrolowane rozstrzygnięcie, w zakresie w jakim jest on niezgodny z Konstytucją RP. Kontrolowana decyzja, jako wydana na podstawie niekonstytucyjnego przepisu, naruszyła zatem Konstytucję RP, wobec czego podlega ona uchyleniu także na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a.

Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia w przedmiocie odmowy wpisu do ewidencji producentów oraz nadania numeru identyfikacyjnego na rzecz strony skarżącej stanowiły przepisy ustawy o krajowym systemie ewidencji producentów rolnych, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, która określa zasady tworzenia i prowadzenia, zakres oraz przeznaczenie krajowego systemu ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (art. 1). Przepis art. 11 ust. 1 u.k.s.e.p. stanowi, że wpis do ewidencji producentów dokonywany jest na wniosek producenta złożony na stosownym formularzu. Zgodnie z art. 12 ust. 1 u.k.s.e.p. jednocześnie z wpisem nadawany jest numer identyfikacyjny, co do którego, w myśl art. 13 ust. 2 ustawy kierownik biura powiatowego ARiMR wydaje podmiotom wpisanym do ewidencji zaświadczenie o jego nadaniu. Na podstawie art. 13 ust. 1 omawianej ustawy organ odmawia, w drodze decyzji administracyjnej, wpisu do ewidencji producentów, jeżeli wnioskodawca nie jest producentem lub został mu już uprzednio nadany numer identyfikacyjny, o którym mowa w art. 12. Stosownie natomiast do art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. w przypadku małżonków oraz podmiotów będących współposiadaczami gospodarstwa rolnego nadaje się jeden numer identyfikacyjny; numer identyfikacyjny nadaje się temu z małżonków lub współposiadaczy, co do którego współmałżonek lub współposiadacz wyrazili pisemną zgodę.

Z niespornych okoliczności faktycznych sprawy wynika, że M. W., współmałżonek skarżącej, został zarejestrowany w ewidencji producentów oraz został mu nadany numer identyfikacyjny, przed zawarciem związku małżeńskiego. Skarżąca, wnioskiem złożonym w dniu [...] września 2013 r., wystąpiła o wpis do ewidencji producentów, wskazując że pozostaje w związku małżeńskim. Zarówno na etapie postępowania administracyjnego, jak i w skardze do tutejszego Sądu, skarżąca wskazywała także, że wraz ze współmałżonkiem posiadają rozdzielność majątkową, a prowadzone przez nich gospodarstwa są od siebie niezależne funkcjonalnie, organizacyjnie i ekonomicznie.

W dacie wydania kontrolowanych decyzji, wbrew zarzutom skargi, organ dokonał prawidłowej wykładni przepisu art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., przyjmując, że małżonkowie mogą posiadać tylko jeden numer identyfikacyjny bez względu na to, czy posiadają oddzielne gospodarstwa rolne oraz niezależnie od tego jaki ustrój majątkowy ich obowiązuje. Ustawodawca nie rozróżnił bowiem sytuacji małżonków, którzy wspólnie prowadzą gospodarstwo rolne od tych małżonków, którzy posiadają odrębne gospodarstwa rolne niezwiązane ze sobą funkcjonalnie, organizacyjnie i ekonomicznie. Za zasadniczy w kwestii wpisu przyjął natomiast fakt pozostawania w związku małżeńskim. Z treści przepisu art. 12 ust. 4 ustawy nie wynika przy tym, aby odwoływał się on w swej regulacji do stosunków majątkowych istniejących między małżonkami (por. wyroki NSA z dnia 3 lipca 2012 r., sygn. akt II GSK 886/11, z dnia 25 stycznia 2011 r., sygn. akt 94/10, z dnia 30 września 2010 r., sygn. akt II GSK 802/09, z dnia 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt II GSK 23/09, z dnia 8 lipca 2009 r., sygn. akt II GSK 1092/08, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Aby uczynić zadość regulacji art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., konieczne zatem było wydanie w niniejszej sprawie, odpowiednio na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy, decyzji w przedmiocie odmowy wpisu skarżącej do ewidencji producentów oraz nadania jej numeru identyfikacyjnego. Wydając w niniejszej sprawie zaskarżoną decyzję, organ działał na podstawie oraz w zgodzie z obowiązującymi przepisami prawa.

Jednakże Sąd rozpoznając sprawę zauważa, że w odniesieniu do sytuacji, gdy małżonkowie posiadają rozdzielność majątkową i prowadzą osobne gospodarstwa, powstała kontrowersja dotycząca konstytucyjności przepisu art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. W ramach kontrolowanej sprawy, skarżąca podnosi natomiast, że zawarła ze współmałżonkiem małżeńską umowę majątkową, na mocy której ustanowiona została pomiędzy nimi rozdzielność majątkowa, a nadto, że prowadzi odrębne gospodarstwo rolne wobec gospodarstwa małżonka. Z tego też powodu, dla oceny legalności zaskarżonej decyzji, a także decyzji utrzymanej przez nią w mocy, zasadnicze znaczenie ma wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 grudnia 2013 r., sygn. akt P 40/12 (Dz. U. z dnia 13 grudnia 2013 r., poz. 1537). W wyroku tym Trybunał orzekł bowiem, że art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji RP.

Wskazany wyrok stwierdza niekonstytucyjność przepisu, na podstawie którego organ wydał zaskarżoną decyzję, przy czym jego niekonstytucyjność odnosi się do sytuacji, gdy między małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa i posiadają oni odrębne gospodarstwa rolne. Tymczasem, skarżąca wskazywała na okoliczności dotyczące rozdzielności majątkowej istniejącej w jej małżeństwie oraz posiadania przez małżonków odrębnych gospodarstw rolnych. Uznać tym samym należy, że w zakresie, w jakim Trybunał uznał niekonstytucyjność art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., przepis ten odnosi się do okoliczności faktycznych, na które wskazywała skarżąca, a które nie zostały – z przyczyn omówionych wcześniej - wyjaśnione przez organ. Już w tym miejscu należy zauważyć, że czynienie w tym zakresie samodzielnych ustaleń faktycznych przez Sąd, wobec braku stosownych ustaleń organu, jest niedopuszczalne.

Zgodnie z treścią art. 145a § 1 K.p.a., orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja, stanowi podstawę wznowienia postępowania. Regulacja ta jest wyrazem realizacji określonej w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP zasady wzruszalności orzeczeń i aktów, zgodnie z którą orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Przyjąć tym samym należy, że jakkolwiek w art. 145a § 1 K.p.a. mowa jest o niekonstytucyjności "aktu normatywnego", ze względu na obiektywny porządek prawny, przesłanka określona w tym przepisie będzie spełniona również w przypadku orzeczenia o niezgodności z Konstytucją konkretnego przepisu prawa, na podstawie którego wydano decyzję.

Przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a. przewiduje natomiast, że sąd uwzględniając skargę uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Zaistnienie przesłanki wznowienia z art. 145a § 1 K.p.a. niewątpliwie wiąże się z naruszeniem prawa. Jej stwierdzenie skutkuje uchyleniem decyzji wydanej na podstawie wadliwego, niekonstytucyjnego przepisu prawa, niezależnie od tego, czy występujące naruszenie prawa miało wpływ na wynik sprawy, czy też nie.

Wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego stanowi zatem podstawę do uznania, że zaskarżona decyzja, jako wydana na podstawie przepisu prawnego, którego niezgodność z Konstytucją stwierdził Trybunał, podjęta została z naruszeniem przepisów prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania. Tym samym w niniejszej sprawie zaistniały warunki do zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a. Jednocześnie, na zasadzie art. 135 P.p.s.a., uwagę tę odnieść należy w równym stopniu do decyzji organu I instancji, która jako wydana w oparciu o art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., obciążona jest tą samą wadą prawną.

Wskazać należy, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego wywiera skutki nie tylko w zakresie istnienia podstaw do uchylenia kontrolowanych decyzji ale także w odniesieniu do dalszego postępowania administracyjnego. Organy administracji związane są bowiem stanem prawnym obowiązującym w dniu wydania decyzji. W rezultacie ponownie rozpoznając sprawę związane są także orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, które zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP ma moc powszechnie obowiązującą i jest ostateczne.

Skutkiem wskazanego wyroku stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. nie jest jednak utrata mocy obowiązującej przepisu prawa, w zakresie w jakim jest wadliwy, od dnia ogłoszenia wyroku. O ile bowiem, zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, to na mocy tego przepisu Trybunał może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego, który gdy chodzi o ustawę nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy. Korzystając z takiej możliwości, w pkt II przywołanego wyroku z dnia 3 grudnia 2013 r., sygn. akt P 40/12, Trybunał orzekł o tym, że przepis art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne, traci moc obowiązującą z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw.

Stosownie do art. 190 ust. 3 Konstytucji RP powyższy wyrok Trybunału wszedł w życie z dniem jego ogłoszenia, to jest z dniem 13 grudnia 2013 r. Z tym dniem przepis art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. nie utracił mocy obowiązującej w zakresie, w jakim Trybunał orzekł o jego niezgodność z Konstytucją RP. Istotne znaczenie co do następstw wyroku Trybunału dla dalszego postępowania administracyjnego w rozpoznawanej sprawie ma zatem kwestia skutków prawnych powyższego wyroku, w sytuacji odroczenia utraty mocy obowiązującej wadliwej regulacji prawnej.

Należy podzielić pogląd wyrażany w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz w doktrynie, że skorzystanie przez Trybunał Konstytucyjny z możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego nie zawsze oznacza obowiązek stosowania tego aktu przez sąd do czasu upływu terminu ustalonego przez Trybunał w wyroku. W odniesieniu do stanów faktycznych powstałych przed ogłoszeniem wyroku Trybunału stwierdzić przyjdzie, że art. 190 ust. 4 Konstytucji RP wskazuje na wyraźną wolę ustawodawcy, aby sprawa ostatecznie rozstrzygnięta na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją była rozstrzygnięta w zgodzie z wartościami i zasadami konstytucyjnymi. Podstawowym argumentem przemawiającym za wstecznym działaniem orzeczeń Trybunału jest funkcjonalność prawa. Dysfunkcjonalne byłoby natomiast domaganie się stosowania prawa, co do którego Trybunał stwierdził sprzeczność z Konstytucją, po to tylko, aby po utracie jego mocy obowiązującej wznawiać postępowanie na podstawie procedur, o których mowa w art. 190 ust. 4 Konstytucji. W zakresie interpretacji art. 190 ust. 3 Konstytucji należy rozróżnić kwestie obowiązywania aktu od jego stosowania oraz utraty domniemania konstytucyjności aktu, o którym Trybunał orzekł o niekonstytucyjności, choć pozostawił go w obrocie prawnym (por. R. Hauser i J. Trzciński, "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego", wyd. LexisNexis, Warszawa 2010, s. 95-107).

W związku z regulacją zawartą w art. 190 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji RP akt normatywny (przepis prawny) uznany za niekonstytucyjny musi być kwalifikowany jako mający moc obowiązującą do dnia ogłoszenia wyroku Trybunału, jednak nie powinien być zastosowany przez sąd w konkretnej sprawie ze względu na fakt wiążącego wszystkich adresatów (art. 190 ust. 1) uznania przez Trybunał Konstytucyjny, że pozostaje on w sprzeczności z Konstytucją RP, gdyż sprzeczność ta z reguły istnieje od samego początku, to jest od daty wydania danego aktu normatywnego bądź wejścia w życie przepisu prawnego, których domniemanie konstytucyjności zostało przez Trybunał obalone. W takim kontekście przyjąć należy, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w zakresie obowiązywania prawa materialnego wywiera skutki na przyszłość, lecz w zakresie stosowania odnosi skutek retroaktywny (wsteczny) wpływając na ocenę prawną stanów faktycznych powstałych w okresie poprzedzającym wejście w życie orzeczenia Trybunału. Związane jest to z tym, że po pierwsze, w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP zawarta jest zasada wyłączenia z obrotu prawnego niekonstytucyjnego przepisu ustawy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego tę niekonstytucyjność, a po drugie, skoro według art. 190 ust. 4 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału jest podstawą do wznowienia postępowania w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wydaną przy zastosowaniu przepisu ustawy uznanego za niekonstytucyjny (art. 145a K.p.a.) i do uchylenia przez wojewódzki sąd administracyjny takiej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a.) oraz do wznowienia postępowania w sprawie prawomocnie rozstrzygniętej wyrokiem sądu administracyjnego w oparciu o taki przepis ustawy (art. 272 § 1 P.p.s.a.), to także w toczącym się postępowaniu przepis taki nie może mieć już (od daty urzędowej publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego) zastosowania. Z tych też względów uznać można, że w świetle przepisów art. 190 ust. 3 i ust. 4 Konstytucji RP wyrok Trybunału Konstytucyjnego stwierdzający niezgodność określonego przepisu ustawy z Konstytucją, wprowadza z dniem ogłoszenia tego wyroku w trybie art. 190 ust. 2 Konstytucji zakaz stosowania niekonstytucyjnego przepisu ustawy także w postępowaniu sądowoadministracyjnym wszczętym i niezakończonym prawomocnie przed ogłoszeniem tego wyroku. Zasadniczym skutkiem prawnym ogłoszenia wyroku Trybunału stwierdzającego niekonstytucyjność jest obalenie domniemania zgodności z Konstytucją wadliwej normy. Wymieniony skutek następuje w dniu ogłoszenia wyroku niezależnie od tego, czy Trybunał zawarł w nim klauzulę odraczającą utratę mocy obowiązującej niekonstytucyjnej normy. Zgodnie natomiast z art. 190 ust. 3 Konstytucji odroczenie odnosi się wyłącznie do utraty mocy obowiązującej przepisu prawnego, a nie do obalenia domniemania konstytucyjności normy prawnej uznanej przez Trybunał za niegodną z Konstytucją. Okoliczność tę powinny uwzględnić w swojej działalności sądy administracyjne i organy administracji publicznej. W konsekwencji zatem sądy administracyjne, w zależności od okoliczności konkretnej sprawy, mają kompetencję do odmowy zastosowania niekonstytucyjnej normy, niezależnie od tego, że przepis który był przedmiotem wyroku Trybunału, formalnie pozostaje elementem sytemu prawa. Określenie innego terminu utraty mocy obowiązującej nie modyfikuje bowiem podstawowego skutku prawnego wyroku polegającego na obaleniu domniemania konstytucyjności. W takiej sytuacji po stronie sądów administracyjnych istnieje obowiązek dokonania oceny, na tle okoliczności konkretnej sprawy, czy konieczność ochrony wartości konstytucyjnych (w szczególności zasad wynikających z klauzuli demokratycznego państwa prawnego, a także wolności lub praw człowieka i obywatela) przemawia za zastosowaniem, czy też za odmową zastosowania w danej sprawie przepisu, którego domniemanie konstytucyjności zostało obalone (por. wyroki NSA z dnia 23 czerwca 2008 r., I OSK 1007/07; z dnia 16 kwietnia 2009 r., I OSK 586/08 i z dnia 7 czerwca 2013 r., I OSK 1178/12, CBOSA).

Należy tym samym przyjąć, że w zależności od rodzaju rozstrzygnięcia kontrolowanego przez sąd, a także charakteru podmiotu skarżącego, sąd w indywidualnej sprawie podejmować powinien incydentalne rozstrzygnięcie kierując się dobrem adresata decyzji, jak również powinien brać pod uwagę przedmiot regulacji objętej niekonstytucyjnym przepisem, przyczyny naruszenia i znaczenie wartości konstytucyjnych naruszonych takim przepisem, powody dla których Trybunał odroczył termin utraty mocy obowiązującej niekonstytucyjnego przepisu, a także okoliczności rozpoznawanej przez sąd sprawy i konsekwencje stosowania lub odmowy stosowania niekonstytucyjnego przepisu (por. R. Hauser i J. Trzciński, op.cit., s. 105-106).

Mając na uwadze powyższe, oceniając skutki wyroku Trybunału z dnia 3 grudnia 2013 r., sygn. akt P 40/12, dla rozpoznania niniejszej sprawy, Sąd uznał, że przepis art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim został uznany za niekonstytucyjny, nie będzie miał zastosowania w niniejszej sprawie.

Jak wynika z uzasadnienia powyższego wyroku, punktem wyjścia dla uznania przez Trybunał, że przepis art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. w zakresie w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji, było stwierdzenie, że w przepisie tym ustawodawca w sposób generalny zrównał sytuację małżonków z sytuacją współposiadaczy gospodarstwa rolnego, dopuszczając uzyskanie przez nich jednego numeru identyfikacyjnego i tym samym wyłączając możliwość ubiegania się o przyznanie dwóch odrębnych numerów. Ustawodawca założył więc, że małżonkowie zawsze są współposiadaczami gospodarstwa. Jak wskazał Trybunał, założenie to jednak nie w pełni odpowiada rzeczywistości. Niewątpliwie w przeważającej liczbie przypadków małżonkowie są współposiadaczami gospodarstwa rolnego, które wspólnie prowadzą. Nie można jednak wykluczyć sytuacji, gdy każde z nich posiada i prowadzi odrębne gospodarstwo rolne. Tymczasem kwestionowana regulacja umożliwia wpisanie do rejestru producentów i nadanie numeru identyfikacyjnego tylko jednemu z małżonków. Dokonując oceny co do niezgodności wskazanego przepisu z art. 32 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji RP Trybunał stwierdził, że w sytuacji, gdy małżonkowie prowadzą odrębne gospodarstwa rolne, każde z małżonków spełnia wymagania przewidziane zarówno w prawie unijnym, jak i w prawie polskim, do uznania go za rolnika (producenta rolnego uprawnionego do otrzymania numeru identyfikacyjnego w wyniku wpisu do ewidencji i otrzymania wsparcia finansowego, por. art. 2 lit. a rozporządzenia nr 73/2009, art. 3 pkt 3 lit. a u.k.s.e.p.). Prawo unijne i polskie normujące wpisy do ewidencji wiąże przy tym status producenta rolnego z posiadaniem gospodarstwa rolnego, nie zaś z charakterem przysługujących praw do nieruchomości. Należy więc oddzielić kwestię posiadania i prowadzenia gospodarstwa rolnego przez oboje małżonków od ustroju majątkowego między nimi (wspólność albo rozłączność majątkowa). Rozłączność majątkowa między małżonkami nie wyklucza jednak tego, że gospodarstwo znajduje się w posiadaniu obojga małżonków. Trybunał dostrzegł, że przepis art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. różnicuje sytuację posiadaczy gospodarstw rolnych, którzy pozostają w związku małżeńskim, i posiadaczy, którzy nie pozostają w związku małżeńskim, a także różnicuje sytuację samych małżonków, z których tylko jedno jest wpisane do ewidencji producentów. Zróżnicowanie wynikające z obowiązywania tego przepisu nie pozostaje jednak w bezpośrednim związku z celem przepisów, w których zawarta jest kontrolowana norma. W sytuacji gdy w świetle art. 15 ust. 1 lit. f rozporządzenia nr 73/2009, art. 5 rozporządzenia nr 1122/2009 oraz art. 4 rozporządzenia nr 65/2011, oboje małżonkowie spełniają kryteria uznania ich za rolników prowadzących działalność rolniczą w posiadanych przez nich gospodarstwach rolnych, odmowa wpisu do ewidencji jednego z małżonków wykracza poza cel, jaki mają realizować przepisy ustawy o systemie ewidencji. Zaskarżona regulacja nie spełnia wymagań proporcjonalności, skoro efektem obowiązywania kwestionowanego przepisu jest wyłączenie pewnej grupy podmiotów z systemów wsparcia przewidzianych dla rolników. Trybunał nie dostrzegł również wartości konstytucyjnej, której miałoby służyć zróżnicowanie wprowadzone przez kwestionowany przepis, a nawet przeciwnie, jest on niezgodny z wartościami wyrażonymi w art. 18 Konstytucji. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Trybunał stwierdził, że zróżnicowanie podmiotów podobnych w wyniku obowiązywania przepisu art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. nie jest usprawiedliwione.

Uzasadniając rozstrzygnięcie w przedmiocie odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim pozostaje niezgodny z Konstytucją, Trybunał wskazał natomiast, że samo wyeliminowanie z porządku prawnego art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim jest niekonstytucyjny, nie jest wystarczające do przywrócenia stanu zgodności z Konstytucją. Stwierdził, że niezbędna jest interwencja ustawodawcy. Za konieczne, oprócz nadania nowego brzmienia art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. (z uwzględnieniem wyroku), Trybunał uznał zamieszczenie w ustawie przepisów, które będą przeciwdziałać nadużyciom, polegającym na pozornych lub sztucznych podziałach gospodarstw rolnych dla uzyskania nienależnych lub wyższych płatności. Zaznaczając, że na wnioskodawcach - małżonkach występujących z wnioskiem o osobne wpisy do ewidencji - spoczywa ciężar wykazania, że posiadają i prowadzą odrębne gospodarstwa rolne, jako konieczne wskazał ustawowe określenie przesłanek ustalenia, że taka sytuacja rzeczywiście występuje. Ponadto Trybunał zwrócił uwagę na obowiązek sprawowania kontroli służącej ochronie interesów gospodarczych Unii Europejskiej oraz odzyskiwania kwot nienależnie wypłaconych beneficjentom, spoczywający na właściwych organach polskich na podstawie aktów prawnych prawa unijnego i zaznaczył, że dokonywanie płatności niezgodnie z prawem unijnym pociąga za sobą negatywne konsekwencje nie tylko dla zainteresowanych podmiotów (beneficjentów), ale także dla państw członkowskich.

Uwzględniając motywy, jakimi kierował się Trybunał wydając wyrok z dnia 3 grudnia 2013 r., dostrzec trzeba, że powody dla których odroczony został termin utraty mocy obowiązującej przepisu art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim jest on niekonstytucyjny, nie uzasadniają stosowania w niniejszej sprawie niekonstytucyjnej normy prawnej. W szczególności Trybunał nie wskazał na żadne wartości konstytucyjne z uwagi na które konieczne jest dalsze stosowanie niekonstytucyjnej normy prawnej. Jak natomiast zauważył sam Trybunał w uzasadnieniu analizowanego wyroku, wpis do ewidencji producentów jest warunkiem uzyskania płatności z funduszy w ramach wspólnej polityki rolnej (por. m.in. art. 7 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 26 stycznia 2007 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 1164 ze zm., czy też § 2 pkt. 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Wspieranie gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW)" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013, Dz. U. z 2009 r. Nr 40, poz. 329 ze zm.).

Wprawdzie organ stwierdził, że kwestie związane z funkcjonowaniem gospodarstwa skarżącej i jej współmałżonka nie mają w sprawie istotnego znaczenia, a w konsekwencji kwestii tych nie badał, niemniej jednak w świetle uznania przez Trybunał, że istnienie rozdzielności majątkowej oraz posiadanie odrębnych gospodarstw rolnych ma znaczenie dla stosowania przepisu art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., przyjąć należy, że uznanie obowiązywania w niniejszej sprawie tej regulacji prowadziłoby do arbitralnego rozstrzygnięcia o odmowie wpisu skarżącej do ewidencji producentów oraz nadania jej numeru identyfikacyjnego. Z twierdzeń podnoszonych przez skarżącą wynika natomiast, że w sprawie mogą zachodzić okoliczności, których zaistnienie powodowałoby, że odmowa wpisu skarżącej do ewidencji producentów, na podstawie art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., stosownie do wyroku Trybunału, mogłaby prowadzić do naruszenia art. 32 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji. Jednocześnie, odmowa taka, wiążąca się z nie nadaniem numeru identyfikacyjnego, skutkowałoby utratą możliwości ewentualnego ubiegania się o płatności przez skarżącą. Takie konsekwencje byłyby nie do pogodzenia z określoną w art. 2 Konstytucji RP zasadą demokratycznego państwa prawnego. Dopuszczenie stosowania w niniejszej sprawie przepisu art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim jest on niekonstytucyjny, prowadziłoby do tego, że nawet w przypadku jednoznacznego i bezspornego ustalenia przez organ w ponownym postępowaniu, że pomiędzy skarżącą i jej współmałżonkiem istnieje rozdzielność majątkowa, a nadto że posiadają oni odrębne gospodarstwa rolne, skarżąca pozbawiona zostałaby praw związanych z wpisem do ewidencji producentów i to pomimo tego, że rozstrzygnięcie takie naruszałoby art. 32 Konstytucji RP. Dostrzec też trzeba, że określona w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasada równości wobec prawa, której naruszenie stwierdził Trybunał, stanowi jedno z podstawowych praw jednostki w demokratycznym państwie prawnym. Od zasady równości Konstytucja nie zna żadnych odstępstw i wyjątków. Natomiast odstępstwo od wynikającej z art. 32 ust. 2 Konstytucji zasady równego traktowania, jest możliwe tylko wówczas, gdy jest to zgodne z zasadą sprawiedliwości społecznej, a także innymi zasadami konstytucyjnymi. Zastosowanie w niniejszej sprawie art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim jest niezgodny z Konstytucją, nie pozostawałoby w zgodzie z zasadami sprawiedliwości społecznej i nie służyłoby urzeczywistnieniu tych zasad. Także inne zasady konstytucyjne nie przemawiają za zastosowaniem przepisu, co do którego domniemanie konstytucyjności zostało obalone przez Trybunał.

Stosownie do powyższego wskazać przyjdzie, że odstępując od stosowania w niniejszej sprawie art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim jest on niekonstytucyjny, Sąd rozważył powody, dla których Trybunał zastosował odroczenie. Na obecnym etapie postępowania, Sąd nie znalazł jednak podstaw do uznania, że niestosowanie niekonstytucyjnego przepisu może prowadzić w rozpoznawanej sprawie do nadużycia w zakresie uzyskania nienależnych lub wyższych płatności lub stać w sprzeczności z wartościami konstytucyjnymi.

Kierując się dobrem skarżącej, poszanowaniem jej praw oraz wartości konstytucyjnych Sąd stwierdził zatem, że przepis art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. nie ma w sprawie zastosowania w zakresie w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne. To z kolei uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej przez nią w mocy decyzji organu I instancji (art. 135 P.p.s.a.), jako naruszających przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Kontrolowane akty wydane zostały bowiem na podstawie art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., przy czym przepis ten został zastosowany w sprawie w takim zakresie, w jakim uznany został za niekonstytucyjny.

Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz lit. b P.p.s.a. w punkcie I. sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie w kwestii wykonalności zaskarżonej decyzji uzasadnia przepis art. 152 P.p.s.a. (punkt III. sentencji wyroku). O kosztach postępowania orzeczono zgodnie z dyspozycją art. 200 P.p.s.a. (punkt II. sentencji wyroku).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji powinny przyjąć, że norma z art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., która nie dopuszcza nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, nie znajdzie w sprawie zastosowania w sytuacji, gdy pomiędzy skarżącą i jej współmałżonkiem istnieje rozdzielność majątkowa i posiadają oni odrębne gospodarstwa rolne. W sytuacji jednak, gdyby do czasu rozpoznania sprawy przez organy, w konsekwencji wyroku Trybunału, weszły w życie nowe uregulowania prawne znajdujące zastosowanie do ustalonego w sprawie stanu faktycznego, organy zobowiązane będą orzekać na podstawie obowiązującego stanu prawnego.