Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 1046/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-05-31 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6143 Sprawy kandydatów na studia i studentów
Hasła tematyczne: Szkolnictwo wyższe
Skarżony organ: Minister Edukacji i Nauki
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 199 c ust. 1
journal: Dz.U. 2017 poz 2183
law: Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Masternak - Kubiak Sędziowie Sędzia NSA Rafał Stasikowski Sędzia del. WSA Ireneusz Dukiel (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Rafał Kopania po rozpoznaniu w dniu 31 maja 2022 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 grudnia 2018 r. sygn. akt II SA/Wa 757/18 w sprawie ze skargi Ł.C. na decyzję Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia [...] 2018 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia wygaśnięcia decyzji w sprawie przyznania stypendium ministra za wybitne osiągnięcia za rok akademicki 2017/2018 I. oddala skargę kasacyjną; II. zasądza od Ministra Edukacji i Nauki na rzecz Ł.C. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 12 grudnia 2018 r., sygn. akt II SA/Wa 757/18, uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego (zwanego dalej Ministrem lub organem) z dnia [...] 2018r., nr [...], w przedmiocie stwierdzenia wygaśnięcia decyzji w sprawie przyznania stypendium ministra za wybitne osiągnięcia za rok akademicki 2017/2018 i umorzył postępowanie administracyjne.

Wskazany wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Rektor Uniwersytetu [...] w K. (zwany dalej Rektorem) w piśmie z dnia [...] 2017 r. zwrócił się do Ministra o przyznanie Ł.C. (zwanego dalej stroną lub skarżącym) - doktorantowi IV roku studiów doktoranckich w dziedzinie nauk biologicznych - stypendium za wybitne osiągnięcia naukowe na rok akademicki 2017/2018. Wnioskodawca podał, że skarżący zaliczył trzeci rok studiów doktoranckich i uzyskał wpis na rok czwarty. Planowany termin ukończenia studiów doktoranckich to [...] 2018 r. Do wniosku dołączył opinię rady Uczelni oraz wykaz wybitnych osiągnięć naukowych doktoranta.

Minister decyzją z dnia [...] 2017 r., nr [...], działając na podstawie art. 199c ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (t. jedn. Dz.U. z 2017 r., poz. 2183, zwanej dalej p.s.w.) przyznał stronie stypendium za wybitne osiągnięcia na rok akademicki 2017/2018 w wysokości [...] zł.

W piśmie z dnia [...] 2018 r. Uczelnia poinformowała organ, że w dniu [...] 2017 r. strona ukończyła studia doktoranckie i otrzymała stopień naukowy doktora nauk biologicznych. W związku z tym przyznane jej w dniu [...] 2017 r. stypendium nie zostało wypłacone.

W tak zakreślonych okolicznościach faktycznych i prawnych Minister postanowieniem z dnia [...] 2018 r., nr [...], wydanym na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. wznowił z urzędu postępowanie w sprawie zakończonej decyzją z dnia [...] 2017 r. i na podstawie art. 152 § 1 k.p.a., wstrzymał jej wykonanie. Organ podał, że w rozpoznawanej sprawie wyszyły na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne, istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję (w dacie wydania decyzji strona nie posiadała statusu doktoranta).

Następnie decyzją z dnia [...] 2018 r. Minister, działając na podstawie art. 162 § 3 w zw. z art. 162 § 1 pkt 1 k.p.a., stwierdził wygaśnięcie decyzji własnej z dnia [...] 2017 r. o przyznaniu stronie stypendium naukowego. W uzasadnieniu podniósł, że stypendium ministra za wybitne osiągnięcia w nauce jest jedną z form pomocy materialnej przyznawanej doktorantom (art. 199 ust. 1 p.s.w.).

Organ podał, że z art. 199 ust. 4 p.s.w. wynika, że do przyznania stypendium za wybitne osiągnięcia w nauce stosuje się odpowiednio przepisy o pomocy materialnej dla studentów, natomiast stosownie do art. 181 ust. 2 p.s.w., stypendium może być przyznane doktorantowi.

Zgodnie z § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 17 lipca 2015 r. w sprawie stypendium ministra za wybitne osiągnięcia przyznawane doktorantom (Dz. U. z 2015 r., poz. 1051, zwane dalej rozporządzeniem), stypendium za dany rok akademicki może być przyznane doktorantowi, który zaliczył rok studiów doktoranckich w poprzednim roku akademickimi i uzyskał w danym roku akademickim wpis na kolejny rok studiów doktoranckich przewidziany w programie tych studiów oraz uzyskał w okresie studiów doktoranckich wybitne osiągnięcia naukowe związane z daną dziedziną nauki i dyscypliną naukową.

Zdaniem organu stwierdzenie wygaśnięcia decyzji leży w interesie społecznym, ponieważ podstawowym celem pomocy materialnej dla doktorantów finansowanej ze środków przeznaczonych na ten cel w budżecie państwa jest wspieranie osób posiadających znaczące osiągnięcia naukowe i tym samym motywowanie ich do dalszej pracy naukowej oraz uzyskiwania wysokich wyników w procesie kształcenia. Przyznawane stypendium ma wspierać kształcenie do momentu ukończenia studiów trzeciego stopnia i uzyskania przez doktoranta kwalifikacji trzeciego stopnia (tytułu doktora). Osoba, która ukończyła studia trzeciego stopnia nie uczestniczy już w procesie dydaktycznym. Zatem decyzja z dnia [...] 2017 r. stała się bezprzedmiotowa.

Strona nie zgadzając się z powyższą decyzją nie skorzystała z prawa do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, ale wystąpiła ze skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając:

1. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 199c ust. 1 p.s.w. i § 2 ust. 1 rozporządzenia przez ich błędną wykładnię i w konsekwencji nieuzasadnione przyjęcie, że stypendium może być przyznane tylko osobie, która w chwili wydania decyzji formalnie posiada status doktoranta. Zdaniem skarżącego, stypendium jest przyznawane za wybitne osiągnięcia naukowe uzyskane w okresie studiów doktoranckich, zatem ocena przesłanek (wybitnych osiągnięć naukowych) dokonywana jest post factum;

2. naruszenie art. 162 § 1 pkt 1 k.p.a. przez jego błędne zastosowanie i w konsekwencji niezasadne wygaszenie decyzji o przyznaniu stypendium za wybitne osiągnięcia naukowe w sytuacji gdy w sprawie nie wystąpił warunek niezbędny dla stwierdzenia wygaśnięcia decyzji, tj. jej bezprzedmiotowość, jak również stwierdzenie wygaśnięcia decyzji nie leży w interesie społecznym, ani w interesie strony.

W obszernym uzasadnieniu skarżący podniósł, że z przepisów art. 199 § 1 pkt 5 i art. 199c ust. 1 p.s.w. oraz § 2 ust. 1 rozporządzenia wynika, że stypendium stanowi nagrodę dla osoby, która w toku studiów doktoranckich (w rozumieniu § 2 ust. 3 rozporządzenia) wyróżniała się szczególnymi osiągnięciami w dziedzinie nauki. Ocena tych osiągnieć jest dokonywana ex post i dotyczy okresu, w którym wnioskujący o stypendium pozostawał doktorantem. Innymi słowy, ocenie stypendialnej komisji kwalifikacyjnej podlegają osiągnięcia naukowe osoby ubiegającej się o stypendium, uzyskane w okresie poprzedzającym złożenie kandydatury (w toku studiów doktoranckich). Zatem nie jest prawidłowe stanowisko organu, zaprezentowane w zaskarżonej decyzji, że osoba ubiegająca się o stypendium musi posiadać status doktoranta w chwili wydania decyzji o przyznaniu stypendium. Prowadziłoby to do paradoksalnej sytuacji, gdy uzyskanie tytułu naukowego w przyśpieszonym trybie, w nieodległej perspektywie od uzyskania wpisu na ostatni rok studiów doktoranckich tj. dwa miesiące po rozpoczęciu roku akademickiego (co nota bene dodatkowo uwypukla szczególne uzdolnienia doktoranta) niweczyłoby wszelkie starania kandydata, poczynione w toku studiów doktoranckich. Jest to nie do pogodzenia z istotą i celem stypendium przyznawanego za wybitne osiągnięcia uzyskane w toku studiów doktoranckich.

Skarżący dodał, że stypendium ministra za wybitne osiągnięcia naukowe odróżnić należy od pozostałych form pomocy materialnej dla doktorantów, wymienionych w art. 199 ust. 1 p.s.w. Po pierwsze dlatego, że wniosek o jego przyznanie jest rozpoznawany przez Ministra (a nie Rektora uczelni) i jest finansowane z budżetu państwa. Po drugie, stypendium nie ma celu socjalnego, a jest "czymś więcej" od stypendium dla najlepszych doktorantów i może być przyznane niezależnie od tego, jeżeli doktorant uzyskuje wybitne osiągnięcia naukowe (artystyczne, w sporcie).

W konkluzji skarżący podniósł, że spełnił wszystkie przesłanki przyznania stypendium: zaliczył rok studiów doktoranckich w poprzednim roku akademickim, uzyskał wpis na kolejny rok studiów oraz uzyskał w okresie studiów wybitne osiągnięcia naukowe.

W uzasadnieniu drugiego zarzutu skarżący wywiódł, że w rozpoznawanej sprawie nie mamy do czynienia z bezprzedmiotowością decyzji, ponieważ nie przestał istnieć przedmiot stosunku prawnego. To, że skarżący w dniu wydania decyzji nie był doktorantem, ale doktorem jest irrelewantne dla tej sprawy. Skarżący dodał, że nie jest prawidłowe zapatrywanie organu, że wygaszenie decyzji o przyznaniu stypendium za wybitne osiągnięcia w nauce leży w interesie społecznym, z uwagi na to, że stypendium na wspierać osoby posiadające osiągnięcia naukowe i motywować je do dalszej pracy naukowej. Tak rozumiany "interes" polegać miałby, w istocie na odebraniu zdolnemu młodemu człowiekowi gratyfikacji pieniężnej za ciężką pracę w toku studiów doktoranckich, którą z całą pewnością przeznaczyłby na swój dalszy rozwój naukowy.

Na zakończenie skarżący podniósł, że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała przesłanka wznowieniowa, o której mowa w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., ponieważ to, że uzyskał on tytuł doktora nie ma znaczenia w sprawie.

Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz umorzenie postępowania.

W odpowiedzi na skargę Minister wniósł o jej oddalenie wywodząc, że z art. 199c ust. 1 p.s.w. oraz § 2 ust. 1 rozporządzenia jednoznacznie wynika, że stypendium za wybitne osiągnięcia może być przyznane doktorantowi. Podzielając zaś tok rozumowania skarżącego, należałoby przyjąć, że prawo ubiegania się o stypendium przysługiwałoby wszystkim absolwentom studiów doktoranckich, którzy uzyskali w okresie kształcenia wybitne osiągnięcia, po pozytywnym zaopiniowaniu ich wniosku przez radę wydziału ich byłej uczelni macierzystej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznając skargę uznał, że zasługuje ona na uwzględnienie.

Sąd pierwszej instancji podzielił wyrażony w skardze pogląd, że stypendium ministra, o którym mowa w art. 199 § 1 pkt 5 i art. 199c p.s.w., może być przyznane osobie, która ukończyła studia doktoranckie (uzyskała tytuł doktora), jeżeli uzyskała w okresie odbywania tych studiów wybitne osiągnięcia naukowe. W tym kontekście Sąd Wojewódzki wyjaśnił, że określone w § 2 ust. 1 rozporządzenia przesłanki przyznania stypendium za wybitne osiągnięcia naukowe nie obejmują wymagania, aby osoba, która ubiega się o stypendium musiała uczestniczyć w studiach doktoranckich w chwili wydania decyzji o stypendium. Potwierdza to § 2 ust. 3 rozporządzenia, który stanowi, że okres studiów doktoranckich (w którym dana osoba uzyskała wybitne osiągnięcia naukowe) obejmuje okres od dnia rozpoczęcia tych studiów (a w przypadku doktoranta, który uzyskał stypendium w poprzednich latach, od dnia [...] roku akademickiego, w którym otrzymała ostatnie stypendium), do dnia [...] roku akademickiego, w którym przedstawił swoją kandydaturę do przyznania stypendium. Oznacza to, że do dnia [...] 2018 r. (koniec roku akademickiego 2017/2018 r.) skarżący pozostaje "w okresie studiów doktoranckich" (mimo że faktycznie wcześniej, w [...] 2017 r. uzyskał tytuł doktora).

Sąd pierwszej instancji zauważył, że stypendium za wybitne osiągnięcia naukowe jest nagrodą za uzyskane, w okresie studiów doktoranckich, wyniki w nauce, a więc kryterium przyznania stanowią osiągnięcia sprzed podjęcia (złożenia) wniosku o stypendium. W ocenie Sądu zapatrywanie wyrażone przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji prowadzi do tego, że stypendium nie mogłoby być przyznane za wybitne osiągnięcia naukowe uzyskane w ostatnim roku studiów doktoranckich (a więc w okresie studiów doktoranckich), jeżeli wniosek w ten sprawie został załatwiony już po uzyskaniu przez doktoranta tytułu naukowego doktora. Zatem przyznanie stypendium mogłoby być uzależnione od terminu załatwienia wniosku o jego przyznanie, a więc np. ewentualna zwłoka organu w jego rozpoznaniu prowadziłaby do odmowy przyznania nagrody.

W tych okolicznościach Sąd pierwszej instancji uznał, że zaskarżona decyzja o wygaśnięciu, na podstawie art. 162 § 1 k.p.a., decyzji Ministra z dnia [...] 2017 r. o przyznaniu skarżącemu stypendium za wybitne osiągnięcia na rok akademicki 2017/2018 została wydana z naruszeniem powołanych w skardze przepisów. Natomiast okoliczność faktyczna, na którą powołuje się organ i która miałaby stanowić o bezprzedmiotowości decyzji, jest irrelewantna dla tego postępowania, gdyż zdobycie przez skarżącego tytułu doktora przed wydaniem decyzji o przyznaniu stypendium, w świetle powołanych przepisów rozporządzenia, nie pozbawia go prawa do otrzymania tej nagrody, jeżeli spełnił przesłanki określone w powołanych przepisach.

Mając powyższe na uwadze Sąd Wojewódzki uznając, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, orzekł o jej uchyleniu, a stwierdzając podstawy z art. 145 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, zwanej dalej u.p.p.s.a.) umorzył postępowanie administracyjne.

Z wydanym wyrokiem nie zgodził się Minister, który w wywiedzionej skardze kasacyjnej zakwestionował go w całości, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię, tj.:

1. art. 2 ust. 1 pkt 181 w zw. z art. 199 ust. 1 pkt 5 i art. 199c ust. 1 p.s.w. oraz § 2 ust. 1 rozporządzenia przez uznanie, że osoba, która ubiega się o stypendium ministra za wybitne osiągnięcia nie musi uczestniczyć w studiach doktoranckich w chwili wydania decyzji o przyznaniu stypendium, podczas gdy przepisy jednoznacznie wskazują, iż stypendium ministra za wybitne osiągnięcia może być przyznane jedynie osobie posiadającej status doktoranta;

2. art. 2 ust. 1 pkt 10 i 18h, art. 199c ust. 1 p.s.w. w zw. z § 2 ust. 3 i § 9 rozporządzenia przez uznanie, że skarżący pozostawał "w okresie studiów doktoranckich" do dnia [...] 2018 r. mimo, że w dniu [...] 2017 r. uzyskał stopień naukowy doktora, podczas gdy z powyższych przepisów wynika, że studia doktoranckie kończą się wraz z uzyskaniem kwalifikacji trzeciego stopnia, tj. uzyskaniem stopnia naukowego doktora;

3. art. 199 ust. 1 pkt 5 p.s.w. przez uznanie, że stypendium ministra za wybitne osiągnięcia jest nagrodą za uzyskane, w okresie studiów doktoranckich, wyniki w nauce, ponieważ kryterium przyznawania stanowią osiągnięcia sprzed podjęcia (złożenia) wniosku o stypendium podczas, gdy ww. przepis jednoznacznie wskazuje, iż przedmiotowe stypendium jest formą pomocy materialnej i ma na celu wspieranie kształcenia prowadzącego do ukończenia studiów trzeciego stopnia i uzyskania kwalifikacji trzeciego stopnia.

Rozwijając sformułowane zarzuty Minister wskazał, że brzmienia art. 199c ust. 1 p.s.w. oraz § 2 ust. 1 rozporządzenia jednoznacznie wskazują, że stypendium ministra za wybitne osiągnięcia może być przyznane jedynie osobie, która spełnia jednocześnie warunek formalny, czyli posiada "status doktoranta", który zaliczył rok studiów doktoranckich w poprzednim roku akademickim i uzyskała w danym roku akademickim wpis na kolejny rok studiów doktoranckich przewidziany w programie tych studiów oraz warunek merytoryczny, czyli uzyskała w okresie tych studiów wybitne osiągnięcia naukowe, artystyczne lub osiągnięcia w sporcie, zdefiniowane w przepisach ww. rozporządzenia.

Doktorantem jest uczestnik studiów doktoranckich (art. 2 ust. 1 pkt 18l p.s.w.), a decyzja o przyznaniu stypendium jest kierowana do osoby uprawnionej, czyli doktoranta. W myśl wyroku NSA z dnia 26 września 2018 r., sygn. akt I OSK 2585/16, "Tak długo zatem jak strona skarżąca pozostawała uczestnikiem studiów doktoranckich, miała ona możliwość ubiegania się o przyznawanie uprawnień związanych z organizacją i tokiem studiów. W sytuacji natomiast, gdy status skarżącej uległ zmianie poprzez skreślenie jej z listy uczestników studiów doktoranckich, strona nie mogła - choćby nawet chciała - dążyć do merytorycznego rozpoznania jej żądania. Wydana bowiem pozytywna decyzja merytoryczna, wywołująca skutki dopiero od momentu jej wejścia do obrotu prawnego, prowadziłaby do przyznania stronie oczekiwanego uprawnienia pomimo tego, że przestała ona być już doktorantką". Stąd zdaniem Ministra trzeba przyjąć, że w momencie uzyskania stopnia doktora przez skarżącego, zniknął podmiot stosunku prawnego i decyzja stała się bezprzedmiotowa. Nadto, wydanie decyzji z dnia [...] 2018 r. leżało również w interesie społecznym, bowiem podstawowym celem pomocy materialnej dla doktorantów finansowanej ze środków przeznaczonych na ten cel w budżecie państwa jest wspieranie osób posiadających znaczące osiągnięcia naukowe i tym samym motywowanie ich do dalszej pracy naukowej w okresie odbywania studiów oraz uzyskiwania wysokich wyników w procesie kształcenia.

Dalej skarżący kasacyjnie podniósł, że nawet jeśli przyjąć, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, to podstawą jej uchylenia nie może być stwierdzenie, że "zdobycie przez Skarżącego tytułu doktora przed wydaniem decyzji o przyznaniu stypendium, w świetle powołanych przepisów rozporządzenia, nie pozbawia go prawa do otrzymania tej nagrody, jeżeli spełnił przesłanki określone w powołanych przepisach". Okoliczność faktyczna, tzn. uzyskanie przez skarżącego tytułu doktora przed wydaniem decyzji o przyznaniu stypendium, wbrew temu co twierdzi Sąd pierwszej instancji, nie jest irrelewantna dla tego postępowania, a ma zasadnicze znaczenie w sprawie. Cel stypendium ministra za wybitne osiągnięcia, czyli wspieranie kształcenia prowadzącego do ukończenia studiów trzeciego stopnia i uzyskania przez te osoby kwalifikacji trzeciego stopnia zostaje osiągnięty i zakończony z momentem uzyskania stopnia doktora. Doktor, czyli osoba, która ukończyła studia trzeciego stopnia, nie uczestniczy już w procesie dydaktycznym. W omawianej sprawie, osoba, której przyznane zostało stypendium za wybitne osiągnięcia, utraciła status doktoranta i tym samym utraciła prawo do otrzymania stypendium.

Kolejno Minister wywiódł, że nie można zgodzić się ze stwierdzeniem Sądu pierwszej instancji, że doktorant, który przedstawił swoją kandydaturę do przyznania stypendium na rok akademicki 2017/2018 i w niespełna dwa miesiące po rozpoczęciu roku akademickiego (tj. w [...] 2017 r.) uzyskał stopień naukowy doktora, nadal pozostaje "w okresie studiów doktoranckich" do dnia [...] 2018 r. Dla absolwenta studiów wyższych lub studiów doktoranckich kształcenie na studiach zostaje bowiem zakończone z dniem uzyskania tytułu zawodowego albo nadania stopnia naukowego doktora lub stopnia doktora w zakresie sztuki i z tym dniem traci on prawo do otrzymywania wszystkich rodzajów świadczeń pomocy materialnej, w tym również do stypendium ministra za wybitne osiągnięcia. W takich przypadkach określony w przepisach prawa formalny termin zakończenia roku akademickiego nie ma znaczenia.

Wobec powyższego, nie można uznać, że skarżący pozostawał "w okresie studiów doktoranckich" do dnia [...] 2018 r. mimo, że w dniu [...] 2017 r. uzyskał stopień naukowy doktora. Ta przesłanka była również niekwestionowana i jasna dla Rektora, który poinformował Ministra, że uczelnia nie wypłaciła skarżącemu przyznanego stypendium.

Wreszcie Minister podniósł, że Sąd pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni uznając, że stypendium za wybitne osiągnięcia jest nagrodą za osiągnięcia uzyskane w okresie studiów doktoranckich. Jest bowiem formą pomocy materialnej, co wynika też z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 5 listopada 2013 r., sygn. akt 40/12. Ponadto, jest przyznawane na dany rok akademicki osobom studiującym na podstawie uzyskanych osiągnięć i ma na celu wspieranie kształcenia prowadzącego do ukończenia studiów trzeciego stopnia i uzyskania przez te osoby kwalifikacji trzeciego stopnia. Z tego właśnie powodu nie są brane pod uwagę osiągnięcia uzyskane przez doktoranta w ostatnim (z reguły IV) roku studiów, ponieważ istotą tego świadczenia jest wspieranie najlepszych doktorantów w okresie odbywania studiów, a nie absolwentów po ukończeniu studiów doktoranckich. Stąd nieuprawnionym jest utożsamianie przez Sąd stypendium przyznawanego doktorantom na podstawie uzyskanych przez nich osiągnięć naukowych (artystycznych lub sportowych) na dany rok akademicki z nagrodą. Są to dwa różne świadczenia, które wywołują inne skutki, np. podatkowe. Nagrody dla studentów i doktorantów nie są zwolnione z podatku, natomiast stypendia i zapomogi są wolne od podatku dochodowego. Ponadto, gdyby intencją ustawodawcy było przyznawanie doktorantom nagród za wybitne osiągnięcia, wówczas w przepisach ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym uwzględniony zostałby ten rodzaj wsparcia finansowego, analogicznie jak w przypadku nagród przyznawanych przez Ministra nauczycielom akademickim na postawie art. 155 ust. 1 p.s.w.

Biorąc powyższe pod uwagę, na podstawie art. 176 § 1 pkt 3 u.p.p.s.a., Minister wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W piśmie z dnia [...] 2019 r. oznaczonym jako uzupełnienie skargi kasacyjnej Minister sformułował dodatkowe zarzuty naruszenia:

1. przepisów postępowania, gdyż uchybienia te miały istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), art. 141 § 4 zdanie pierwsze i art. 133 § 1 u.p.p.s.a. w zw. z § 2 ust. 3 rozporządzenia przez wydanie rozstrzygnięcia w oparciu o błędnie ustalony stan faktyczny, pominięcie okoliczności wynikających z akt sprawy oraz przyjęcie za podstawę orzekania stanu faktycznego niewynikającego z akt sprawy, czego skutkiem było uwzględnienie skargi;

2. prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie; tj. § 2 ust. 3 rozporządzenia, poprzez wykazanie, że potwierdza on, iż osoba, która ubiega się o stypendium ministra nie musi uczestniczyć w studiach doktoranckich w chwili wydania decyzji, podczas gdy przepis ten odnosi się wyłącznie do określenia ram czasowych wybitnych osiągnięć naukowych branych pod uwagę przy przyznawaniu stypendiów.

W ocenie Ministra wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji z brzmienia § 2 ust. 3 rozporządzenia w realiach niniejszej sprawy nie można było wyprowadzić wniosku, że skarżący do dnia [...] 2018 r. pozostawał "w okresie studiów doktoranckich". Okoliczność posiadania statusu doktoranta, wynikająca z niekwestionowanego oświadczenia uczelni, ustalona powinna być na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 10 i 18h p.s.w. oraz uchwalonego na podstawie art. 196 ust. 6 p.s.w. regulaminu studiów doktoranckich. Zgodnie z § 18 ust. 1 Uchwały nr [...] Senatu Uniwersytetu [...] z dnia [...] 2015 r. w sprawie Regulaminu studiów doktoranckich studia doktoranckie kończą się uzyskaniem kwalifikacji trzeciego stopnia, tj. uzyskaniem, w drodze przewodu doktorskiego przeprowadzonego na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 14 marca 2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki (Dz. U. z 2014 r., poz. 1852, dalej zwanej u.s.n.t.n.), stopnia naukowego doktora w określonej dziedzinie nauki w zakresie dyscypliny nauki, potwierdzonym odpowiednim dyplomem. Osoba, która ukończyła studia, traci status doktoranta, chyba że przepisy pozwalają na utrzymanie tego statusu w określonym czasie (np. art. 167 ust. 2a p.s.w.) lub dla określonych celów (§ 15 ust. 5 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów doktoranckich - Dz.U. z 2017 r., poz. 1696).

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona wniosła o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu nie zgodziła się z twierdzeniem organu, że stypendium ministra za wybitne osiągnięcia może być przyznane jedynie osobie, która posiada status doktoranta.

Poddając zaś analizie charakter stypendium za wybitne osiągnięcia, strona zauważyła, że można dostrzec szereg cech odróżniających je od form materialnej pomocy na rzecz studentów studiów doktoranckich i nie zmienia powyższego eksponowana w uzasadnieniu skargi okoliczność, iż stypendium stanowi "ważny składnik budżetu studenta", skoro podstawą dla jego przyznania jest nie status bytowy czy finansowy studenta, a - całokształt jego osiągnięć w dziedzinie nauki i to w całym okresie studiów doktoranckich. Bezsprzecznym jest zatem, iż główną funkcją omawianego stypendium - choć oczywiście nie jedyną - jest właśnie funkcja motywacyjna.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie zauważyć należy, że niniejsza sprawa została rozpoznana na rozprawie przeprowadzonej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku.

Zgodnie z art. 174 u.p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, a także

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Co istotne - zgodnie z art. 176 u.p.p.s.a. - strona skarżąca kasacyjnie ma obowiązek przytoczyć podstawy skargi kasacyjnej wnoszonej od wyroku Sądu pierwszej instancji i szczegółowo je uzasadnić wskazując, które przepisy ustawy zostały naruszone, na czym to naruszenie polegało i jaki miało wpływ na wynik sprawy. Obowiązek powołania przez autora skargi kasacyjnej skonkretyzowanej podstawy zaskarżenia związany jest z ograniczoną kognicją Naczelnego Sądu Administracyjnego, który dokonuje kontroli rozstrzygnięcia pierwszoinstancyjnego wyłącznie przez pryzmat sformułowanych zarzutów kasacyjnych z wyjątkiem przypadku nieważności postępowania. Stosownie bowiem do treści art. 183 § 1 u.p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec niestwierdzenia żadnej z wad wymienionych w art. 183 § 2 u.p.p.s.a., a nadto w związku z niezaistnieniem przesłanek, o których mowa w art. 189 u.p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny dokonał kontroli zaskarżonego wyroku jedynie w zakresie wyznaczonym podstawami kasacyjnymi, dochodząc do przekonania, że nie są one usprawiedliwione.

Skarga kasacyjna złożona w niniejszej sprawie została oparta na obydwu podstawach wskazanych w art. 174 u.p.p.s.a. W sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Dopiero gdy postawiony zarzut natury procesowej zostanie uznany za nieusprawiedliwiony, Naczelny Sąd Administracyjny może przystąpić do oceny zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego, przy czym ocenia je w oparciu o ustalony wcześniej w sprawie stan faktyczny.

Kierując się tym schematem kontroli zaskarżonego orzeczenia w pierwszej kolejności należy ocenić zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), art. 141 § 4 zdanie pierwsze i art. 133 § 1 u.p.p.s.a. w zw. z § 2 ust. 3 rozporządzenia polegający na przyjęciu w treści uzasadnienia tego orzeczenia, że skarżący do dnia 30 września 2018 r. pozostawał "w okresie studiów doktoranckich". W tym zakresie przede wszystkim trzeba zauważyć, że jakkolwiek skarżący kasacyjnie wskazał na naruszenie przepisów prawa procesowego, to jednak poza przywołaniem art. 141 § 4 u.p.p.s.a. i art. 133 § 1 u.p.p.s.a. nie wymienił żadnych innych norm proceduralnych. Co więcej – nawet względem ostatniego z wymienionych przepisów nie wskazał w czym upatruje jego naruszenie. Lakonicznie i ogólnikowo podał, że naruszenie polega na wydaniu orzeczenia "w oparciu o błędnie ustalony stan faktyczny, pominięcie okoliczności wynikających z akt sprawy oraz przyjęcie za podstawę orzekania stanu faktycznego niewynikającego z akt sprawy, czego skutkiem było uwzględnienie skargi". Z kolei z uzasadnienia sformułowanego zarzutu wynika, iż autor skargi kasacyjnej zarzuca de facto naruszenie przepisów prawa materialnego polegające na błędnej wykładni, a w konsekwencji niewłaściwym zastosowaniu § 2 ust. 3 rozporządzenia.

Poza tym trzeba zauważyć, że samo sporządzenie uzasadnienia jest czynnością następczą w stosunku do podjętego rozstrzygnięcia, stąd też tylko w nielicznych sytuacjach naruszenie tej normy prawnej może stanowić skuteczną podstawę skargi kasacyjnej. Usprawiedliwiony będzie zarzut naruszenia art. 141 § 4 u.p.p.s.a wówczas, gdy pomiędzy tym uchybieniem a wynikiem postępowania sądowoadministracyjnego będzie istniał potencjalny związek przyczynowy. Do sytuacji, w której wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej należy zaliczyć tę, gdy uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia bądź uzasadnienie zaskarżonego wyroku zostało sporządzone w sposób uniemożliwiający przeprowadzenie jego kontroli instancyjnej. W realiach badanej sprawy takie zaś okoliczności nie wystąpiły.

Z przywołanych względów postawiony zarzut natury procesowej nie zasługiwał na uwzględnienie.

Odnosząc się zaś do zarzuconych uchybień o charakterze materialnym to przede wszystkim należy zauważyć, że oscylują one wokół trzech kluczowych aspektów: po pierwsze- błędnego uznania, że osoba, która ubiega się o stypendium ministra za wybitne osiągnięcia nie musi uczestniczyć w studiach doktoranckich; po drugie- wadliwego przyjęcia, że w myśl § 2 ust. 3 rozporządzenia skarżący pozostawał "w okresie studiów doktoranckich" do dnia [...] 2018 r.; i po trzecie - błędnego uznania, że stypendium ministra jest nagrodą za wybitne osiągnięcia uzyskane w okresie studiów doktoranckich.

Pierwsze zagadnienie wypełnia treść zarzutu nr 1 skargi kasacyjnej, w którym zarzucono zaskarżonemu wyrokowi naruszenie art. 2 ust. 1 pkt 18l w zw. z art. 199 ust. 1 pkt 5 i art. 199c ust. 1 p.s.w. i § 2 ust. 1 rozporządzenia oraz zarzutu nr 2 sformułowanego w piśmie z dnia [...] 2019 r. Przywołane regulacje określają, że doktorant może otrzymać pomoc materialną m.in. w formie stypendium ministra za wybitne osiągnięcia (art. 199 ust. 1 pkt 5 p.s.w.), a przyznawane jest ono doktorantom przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego na wniosek rektora uczelni zaopiniowany przez radę podstawowej jednostki organizacyjnej, a w przypadku uczelni nieposiadającej podstawowej jednostki organizacyjnej - przez senat uczelni (art. 199c ust. 1 p.s.w.).

Zgodnie z § 2 ust. 1 rozporządzenia stypendium na dany rok akademicki może być przyznane doktorantowi, który zaliczył rok studiów doktoranckich w poprzednim roku akademickim i uzyskał w danym roku akademickim wpis na kolejny rok studiów doktoranckich przewidziany w programie tych studiów oraz uzyskał w okresie studiów doktoranckich:

1) wybitne osiągnięcia naukowe lub artystyczne związane z dziedziną nauki i dyscypliną naukową albo dziedziną sztuki i dyscypliną artystyczną, w których zostały utworzone odbywane przez niego studia doktoranckie, lub

2) wybitne osiągnięcia w sporcie.

Spełnienie warunku zaliczenia roku studiów doktoranckich w poprzednim roku akademickim, o którym mowa w ust. 1, nie jest wymagane, jeżeli doktorant jest wpisany w danym roku akademickim na rok studiów doktoranckich przewidziany w programie tych studiów, a przyczyną niezaliczenia roku studiów w poprzednim roku akademickim było zwolnienie z obowiązku uczestniczenia w zajęciach udzielone w związku ze stanem jego zdrowia lub z narodzinami dziecka" (§ 2 ust. 2).

Natomiast § 2 ust. 3 rozporządzenia określa, że okres studiów doktoranckich, o którym mowa w ust. 1, obejmuje okres od dnia rozpoczęcia tych studiów, a w przypadku doktoranta, który otrzymał stypendium w poprzednich latach - od dnia [...] roku, w którym otrzymał ostatnie stypendium, do dnia [...] roku, w którym przedstawia swoją kandydaturę do przyznania stypendium.

Przywołane regulacje określają przesłanki warunkujące uzyskanie spornego stypendium, tj.: zaliczenie roku studiów doktoranckich, uzyskanie wpisu na kolejny rok studiów doktoranckich oraz uzyskanie wybitnych osiągnięć naukowych, artystycznych, sportowych. Przytoczone przepisy nie obejmują jednak wymogu aby w dniu przyznania stypendium - co też ma miejsce w drodze decyzji ministra – strona musiała uczestniczyć w studiach doktoranckich. Próżno szukać takiej przesłanki nie tylko na gruncie przywołanego rozporządzenia, ale również w treści całego p.s.w. Stąd podzielenie stanowisko strony skarżącej kasacyjnie nie znajduje uzasadnienia w regulacjach prawnych obowiązujących na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Nie można bowiem w drodze pozaprawnej wyprowadzać dodatkowych przesłanek limitujących dostęp do określonych form pomocy doktorantom.

Poza tym trzeba również zauważyć, że określona w przepisach prawnych procedura przyznania stypendium ma charakter dość lakoniczny i co istotne – nie zakreśla w żaden sposób do kiedy powinna zostać wydana decyzja przyznająca takie stypendium. Z treści rozporządzenia można wywnioskować, że z pewnością jest wydawana po rozpoczęciu nowego roku akademickiego skoro same wnioski należy złożyć do dnia 15 października (6 ust. 4 rozporządzenia), a nadto, że jest wydawana na dany (bieżący) rok akademicki, chociaż już w trakcie jego trwania. Stąd uzależnianie przyznania stypendium od daty wydania samej decyzji i okoliczności czy w dacie tej skarżący był jeszcze słuchaczem studiów doktoranckich jest nieprawidłowe. Nie można bowiem w realiach niniejszej sprawy uzależniać wypłaty niniejszego stypendium od chwili wydania decyzji w sytuacji, gdy sam termin jej podjęcia nie został w jakikolwiek sposób określony. Przyjęcie stanowiska przeciwnego wiązałoby się de facto z pozbawieniem beneficjenta przysługującego mu stypendium w sytuacji gdy wcześniej niż przed wydaniem decyzji obronił pracę doktorską czyniąc to jednakże w tym samym roku akademickim, w którym był słuchaczem studiów doktoranckich. W realiach badanej sprawy skarżący w momencie wystąpienia z wnioskiem był doktorantem, zaliczył trzeci rok studiów doktoranckich i uzyskał wpis na rok czwarty, tj. kolejny rok akademicki (2017/2018), w którym to roku akademickim planowany jest termin ukończenia studiów trzeciego stopnia. Niniejsze wynika wprost z treści pisma Rektora z dnia [...] 2017 r. Stąd w rozpoczętym przez skarżącego roku akademickim był uprawniony do uzyskania tego stypendium. Sama zaś okoliczność wydania decyzji przyznającej sporne stypendium po uzyskaniu kwalifikacji trzeciego stopnia - tj. uzyskania, w drodze przewodu doktorskiego, przeprowadzonego na podstawie art. 11 ust. 1 u.s.n.t.n., stopnia naukowego doktora w określonej dziedzinie nauki w zakresie dyscypliny nauki lub doktora sztuki określonej dziedziny sztuki w zakresie dyscypliny artystycznej, potwierdzonego odpowiednim dyplomem (art. 2 art. 2 ust. 1 pkt 18h p.s.w.) – pozostaje de facto irrelewantna. Stąd sformułowany w tym zakresie zarzut nie zasługiwał na uwzględnienie.

Odnosząc się zaś do drugiego zagadnienia objętego zarzutem naruszenia art. 2 ust. 1 pkt 10 i 18h, art. 199c ust. 1 p.s.w. w zw. z § 2 ust. 3 i § 9 rozporządzenia przez przyjęcie w uzasadnieniu, że skarżący pozostawał "w okresie studiów doktoranckich" do dnia [...] 2018 r. mimo, że w dniu [...] 2017 r. uzyskał stopień naukowy doktora, trzeba zauważyć, że istotnie przyjęte w tym zakresie przez Sąd pierwszej instancji stanowisko jest wadliwe. Bezspornie już samo literalne brzmienie pozwala na konstatację, że przyjęty w § 2 ust. 3 rozporządzenia termin "okres studiów doktoranckich" należy odnosić do oceny wybitnych osiągnięć, o których mowa w § 2 ust. 1 pkt 1 i pkt 2, od których spełnienia uwarunkowano przyznanie stypendium. Przyjęty więc przez Sąd Wojewódzki pogląd nie znajduje uzasadnienia, ale wadliwość ta nie miała istotnego wpływu na wynik sprawy w kontekście przyjętego przez Naczelny Sąd Administracyjny stanowiska względem zarzutu kasacyjnego nr 1. Jak bowiem zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 6 czerwca 2017 r., sygn. akt II OSK 2521/15 (dostępny w centralnej bazie orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl), w świetle art. 184 in fine u.p.p.s.a. sama wadliwość uzasadnienia zaskarżonego wyroku, przy jednoczesnej zgodności z prawem jego rozstrzygnięcia (o ile oczywiście wadliwość uzasadnienia nie jest tego rodzaju, że uniemożliwia dokonanie oceny w tym zakresie), zwykle nie prowadzi do uwzględnienia skargi kasacyjnej, ale za to w takim przypadku skutkuje dokonaniem stosownej korekty błędnego uzasadnienia sądu pierwszej instancji przez Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu jego wyroku oddalającego skargę kasacyjną.

Ostatni zarzut skargi kasacyjnej dotyczy naruszenia art. 199 ust. 1 pkt 5 p.s.w. przez uznanie, że stypendium ministra za wybitne osiągnięcia jest nagrodą za uzyskane, w okresie studiów doktoranckich, wyniki w nauce, ponieważ kryterium przyznawania stanowią osiągnięcia sprzed podjęcia (złożenia) wniosku o stypendium podczas, gdy ww. przepis jednoznacznie wskazuje, iż przedmiotowe stypendium jest formą pomocy materialnej i ma na celu wspieranie kształcenia prowadzącego do ukończenia studiów trzeciego stopnia i uzyskania kwalifikacji trzeciego stopnia.

Istotnie z art. 199 ust. 1 pkt 5 p.s.w. wynika, że doktorant może otrzymać pomoc materialną m.in. w formie stypendium ministra za wybitne osiągnięcia. Trzeba jednak zauważyć, że przyznawane przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego stypendium ma charakter szczególny nie tylko z tego względu, że jest ograniczone co do ilości (zgodnie z § 8 rozporządzenia nie więcej niż 84 w danym roku akademickim), ale również dlatego, że podobnie jak stypendium rektora dla najlepszych doktorantów nie ma charakteru socjalnego, lecz jego zadaniem jest zmotywowanie doktoranta do wzmożenia działań w tej sferze, w której prowadzi badania (por. S. Nitecki [w:] Prawo o szkolnictwie wyższym. Komentarz., P. Chmielnicki, P. Stec (red.), LEX/el. 2017). Również Trybunał Konstytucyjny w przywołanym przez skarżącą kasacyjnie wyroku z dnia 5 listopada 2013 r., sygn. akt 40/12, przyjął, że stypendium ministra stanowi pomoc finansową o charakterze motywacyjnym. Tak zakreślony charakter niniejszego stypendium nie sprzeciwia się jednak temu, aby jego beneficjantem mógł zostać skarżący skoro w niniejszej sprawie w roku akademickim 2017/2018 (na który zostało przyznane stypendium) był słuchaczem studiów trzeciego stopnia, tyle tylko, że przez okres niespełna 2 miesięcy. To zaś, a nie sam w sobie charakter nagrody, jest kluczowe z punktu widzenia prawidłowości wydanego wyroku. Obowiązujące regulacje przedmiotowe stypendium czynią bowiem formą pomocy jednorazowej i nie przewidują możliwości jego proporcjonalnego podziału w zależności od czasookresu pozostawania doktorantem. Stąd wadliwie przyjęty w uzasadnieniu wyroku charakter stypendium pozostawał bez wpływu na treść wydanego rozstrzygnięcia.

Skoro zatem niniejsza skarga kasacyjna nie zawierała usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany był do jej oddalenia, o czym na podstawie art. 184 u.p.p.s.a. orzeczono jak w pkt I sentencji wyroku.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono zaś w pkt II sentencji wyroku na podstawie art. 204 pkt 2 u.p.p.s.a.