Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 805/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-11-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 3 § 2 pkt 1, art. 134 § 1, art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c, art. 153
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 3 pkt 22, art. 16 ust. 1 i 2 pkt 3, art. 17 ust. 1, 1b i  5 pkt 2 lit. a, art. 23 ust. 4aa i 4b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 1 § 1 i 2
journal: Dz.U. 2021 poz 137
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
article: art. 15 zzs(4) ust. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 1842
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych - t.j.
article: art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Józef Maleszewski Sędzia WSA Tomasz Grossmann (spr.) Asesor sądowy WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 listopada 2021 r. sprawy ze skargi D. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza G. z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...]


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] lipca 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako "SKO" lub "organ II instancji"), po rozpoznaniu odwołania D. S., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza G. z [...] czerwca 2021 r. nr [...] o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżona decyzja zapadła, jak wynika z jej uzasadnienia, w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

W dniu [...] maja 2021 r. D. S. (dalej też jako "wnioskodawczyni" lub "skarżąca") zwróciła się do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w G. (dalej w skrócie "MGOPS") z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem, H. P., dołączając do wniosku niezbędne dokumenty, m.in. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności ojca z [...] października 2014 r. zaliczające go do znacznego stopnia niepełnosprawności, gdzie ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] września 2014 r., a orzeczenie wydaje się na stałe. Ponadto w aktach sprawy znalazły się takie dokumenty, jak:

- oświadczenie J. P. – żony H. P. – z [...] maja 2021 r., w którym wskazuje, że ze względu na stan zdrowia nie może sprawować opieki nad mężem;

- oświadczenia wnioskodawczyni, w których wskazuje, że sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem oraz że nie podejmuje żadnego zatrudnienia, ponieważ musi opiekować się chorym ojcem;

- oświadczenie wnioskodawczyni, w którym podaje, że nie jest zarejestrowana w PUP G., nie uzyskuje żadnego dochodu z pracy dorywczej oraz że nie ma przepracowanych 20 lat pracy, dlatego prosi o objęcie ubezpieczeniem;

- świadectwo pracy z "S. w G., w której wnioskodawczyni w okresie od [...] września 1985 r. do [...] sierpnia 1998 r. była zatrudniona na stanowisku księgowej.

Przywołaną wyżej decyzją z [...] czerwca 2021 r. Burmistrz G. (dalej jako "Burmistrz" lub "organ I instancji") odmówił przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (w skrócie "u.ś.r."), tj. niepełnosprawność H. P. nie powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Od decyzji organu I instancji wnioskodawczyni odwołała się w ustawowo zakreślonym terminie, wskazując, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją oraz że jest jedyną osobą sprawującą od kilkunastu lat opiekę nad jej niepełnosprawnym ojcem.

Utrzymując w mocy kwestionowaną decyzję Burmistrza – przywołaną na wstępie decyzją z [...] lipca 2021 r. – SKO wyjaśniło, że w rozpatrywanej sprawie wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożyła D. S. – córka – w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem, H. P.. Osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z J. P., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie SKO okoliczność zaistnienia rzeczywistej i stale sprawowanej przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym ojcem nie jest kwestionowana, jednakże dopóki skarżąca nie wykaże, że małżonka H. P. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to samo realne wypełnianie obowiązków w formie opieki nad ojcem, nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Przepis ten mówi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. H. P. pozostaje w związku małżeńskim z J. P., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec tego przyznanie wnioskowanego świadczenia nie jest możliwe.

Dalej SKO stwierdziło, że w niniejszej sprawie nie została spełniona jeszcze jedna zasadnicza przesłanka, a mianowicie brak rezygnacji z zatrudnienia – art. 17 ust. 1 u.ś.r. Na gruncie tego przepisu musi istnieć związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna (niepodejmowaniem przez niego pracy), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazanym w art. 17 u.ś.r. Ten związek jest istotą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem SKO w rozpatrywanej sprawie taki związek przyczynowy nie zachodzi. Skarżąca ostatnie zatrudnienie podejmowała w okresie od [...] września 1985 r. do [...] sierpnia 1998 r., natomiast H. P. orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności uzyskał od [...] września 2014 r. Ponadto skarżąca w oświadczeniu wskazała, że nie jest zarejestrowana w PUP G., nie uzyskuje żadnego dochodu z pracy dorywczej oraz że nie ma przepracowanych 20 lat pracy, dlatego prosi o objęcie ubezpieczeniem – a zatem podejmując opiekę nad ojcem nie zrezygnowała z zatrudnienia.

SKO nie podzieliło natomiast stanowiska organu I instancji, że na przeszkodzie przyznaniu wnioskowanego świadczenia stoi regulacja art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż przepis ten w zakresie przewidzianego w nim kryterium momentu powstania niepełnosprawności zostało uznane za niezgodne z art. 32 Konstytucji RP, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13.

W konkluzji SKO stwierdziło, że brak było podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawnego ojca, gdy ten pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolejnym powodem odmowy przyznania prawa do tego świadczenie jest brak bezpośredniego i ścisłego związku między rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na opisaną decyzję SKO D. S. wniosła o "ponowne rozpatrzenie jej wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego". Wyjaśniła, że pierwsze orzeczenie o niepełnosprawności jej ojca, H. P., zostało wydane w roku 2006, na czas określony w stopniu znacznym. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się na dzień [...] marca 2003 r., a daty powstania nie da się ustalić. Drugie orzeczenie zostało wydane w roku 2007, w stopniu umiarkowanym na stałe. Trzecie orzeczenie zostało wydane w roku 2009, w stopniu znacznym na stałe oraz czwarte, które przywołuje SKO, w roku 2014, w stopniu znacznym na stałe. Matka skarżącej, J. P., posiada orzeczenia lekarskie z KRUS z adnotacją o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Od czasu przyznania orzeczenia jej stan zdrowia się pogorszył. Skarżąca zaznaczyła, że kiedy składała wniosek o świadczenie pielęgnacyjne, orzeczenie z KRUS zostało zaakceptowane przez pracowników MGOPS jako wystarczające poświadczenie stanu zdrowia jej matki. Obecnie orzeczenia lekarskie z KRUS oraz aktualne zaświadczenie o stanie zdrowia wydane przez lekarza rodzinnego, mającego wgląd w pełną dokumentację medyczną, zostały złożone do Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w G., w celu wydania orzeczenia o niepełnosprawności, które ma zostać rozpatrzone na posiedzeniu w dniu [...] sierpnia 2021 r. Skarżąca zadeklarowała, że niezwłocznie po jego otrzymaniu prześle je wraz z orzeczeniami lekarskimi z KRUS do SKO. Dalej Skarżąca wyjaśniła, że w roku 1992 urodziła pierwsze dziecko, które zmarło zaraz po porodzie. W roku 1994 urodziła syna i w roku 1995 córkę z wadą serca. Konieczna była operacja, następnie częste wyjazdy na kontrole do szpitala w Łodzi. W roku 1998 zakład pracy z powodu likwidacji rozwiązał ze Skarżącą umowę. Później zaczął chorować syn, w roku 2003 zdiagnozowano u niego wrzodziejące zapalenia jelita grubego. Były rzuty choroby, które wiązały się z koniecznością pobytów w szpitalu w P., ścisłą dietą oraz nauczaniem indywidualnym. Skarżąca zadeklarowała, że w razie potrzeby może udostępnić dokumentację medyczną do wglądu. Mąż sam dużo pracował, a Skarżąca nie była w tamtym czasie w stanie podjąć ponownego zatrudnienia z powodu pełnienia opieki nad dziećmi. W międzyczasie zaczęły się również pogłębiać problemy zdrowotne jej rodziców, którym również udzielała pomocy.

W odpowiedzi na skargę, SKO wniosło o jej oddalenie, przytaczając in extenso treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Odnosząc się natomiast do zarzutu skargi dotyczącego orzeczenia lekarskiego z KRUS z adnotacją o niezdolności do samodzielnej egzystencji J. P., SKO wskazało, że w aktach sprawy brak takiego dokumentu, jak również skarżąca nie przedstawiła go wnosząc skargę. Ponadto skarżąca dalej w treści skargi wskazuje, że dokumenty dotyczące wydania orzeczenia o niepełnosprawności matki zostały dopiero złożone w Powiatowym Zespole do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w G. i oczekuje na jego rozpatrzenie. Tak więc na dzień wydania decyzji przez SKO, matka skarżącej nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niemniej jednak w przypadku wnioskodawczyni brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

Przy piśmie procesowym z [...] września 2021 r. skarżąca nadesłała wzmiankowane wcześniej dokumenty stwierdzające niepełnosprawność jej matki w stopniu znacznym oraz niezdolność do samodzielnej egzystencji.

Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału IV tut. Sądu z 15 września 2021 r. sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.), o czym strony zostały powiadomione pismami z 17 września 2021 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.), w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania ww. zarządzenia Przewodniczącego Wydziału.

Przystępując do rozpoznania sprawy w tym trybie, Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Przedmiotem tak sprawowanej kontroli sądowej jest w niniejszej sprawie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] lipca 2021 r. ([...]), utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza G. z [...] czerwca 2021 r. (DZS.ZŚS.5112.00012.2021) odmawiającą przyznania D. S. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem, H. P..

SKO w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie podzieliło stanowiska organu I instancji, jakoby na przeszkodzie przyznaniu wnioskowanego świadczenia stał art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, z późn. zm.; w skrócie "u.ś.r.") – w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne przysługuje jedynie wtedy, gdy niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: (1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub (2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia – oraz okoliczność, że ze złożonej dokumentacji wynika, iż niepełnosprawność ojca skarżącej powstała po 25. roku życia.

Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela tę ocenę prawną wyrażoną przez SKO – o niemożności upatrywania w treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. bezwzględnej przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, jako córce dorosłej osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki. W tym zakresie organ II instancji trafnie powołał się na wyrok z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13 (OTK-A 2014, nr 9, poz. 104), w którym Trybunał Konstytucyjny orzekł m.in., że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W świetle tego orzeczenia organy administracji publicznej nie powinny brać pod uwagę tego, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki została stwierdzona dopiero w dorosłym życiu (po upływie okresów wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Sąd w niniejszym składzie akceptuje, obecnie praktycznie jednolitą linię orzeczniczą sądów administracyjnych, pojmujących konsekwencje prawne zakresowej niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako niemożność upatrywania w treści tego przepisu przeszkody dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi dorosłej osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność stwierdzona została po ukończeniu 18. czy 25. roku życia. Zróżnicowanie wiekowe wprowadzone w art. 17 ust. 1b u.ś.r. godziło w normatywnie określoną zasadę równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Honorowanie przepisu w dotychczasowym brzmieniu byłoby nie do pogodzenia z modelem i funkcją ochrony praw jednostki, realizowaną przez sądy administracyjne, którym przyznaje się kompetencje do bezpośredniego stosowania Konstytucji RP w przypadku usunięcia z porządku prawnego fragmentu przepisu. Zasygnalizowanie w uzasadnieniu wyroku TK potrzeby działań legislacyjnych ma charakter postulatywny, a nie normatywny (wiąże sentencja wyroku). Jeśli sądy administracyjne, kierując się sugestią Trybunału Konstytucyjnego zawartą w pkt 8 uzasadnienia jego wyroku, stosowałyby przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w dotychczasowym brzmieniu, a ustawodawca nadal nie wykonywałby zaleceń TK – co notabene ma miejsce po dziś dzień – jednostki, których prawa zostały naruszone treścią przepisu, zostałyby pozbawione efektywnej ochrony (por. wyrok WSA z 05.02.2020 r., II SA/Gl 1373/19, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; w skrócie "CBOSA").

Natomiast niezasadnie, zdaniem Sądu, SKO powołało w zaskarżonej decyzji dwie inne przesłanki mające, zdaniem tego organu, przemawiać za brakiem podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia, bazujące na stwierdzeniu, że:

a) w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie jest dopuszczalne przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawnego ojca, gdy ten pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

b) brak jest w rozpoznawanej sprawie – wymaganego zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. – bezpośredniego i ścisłego związku między rezygnacją z (niepodejmowaniem) zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

Ad a) W myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, "jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności".

Należy podkreślić, że w praktyce istotne kontrowersje budzi kwestia właściwego sposób wykładni cytowanego przepisu: czy mianowicie należy go odczytywać literalnie, zgodnie z jego dosłownym brzmieniem – jak czyni to organ II instancji – czy w oparciu na pozajęzykowych metodach wykładni, w szczególności z odwołaniem się do reguł wykładni celowościowej i systemowej.

W orzecznictwie sądów administracyjnych kwestia ta nie była – i nadal nie jest – rozstrzygana jednolicie (por. przykładowe wyliczenie orzeczeń opowiadających się za jedną albo drugą z powyższych opcji, zamieszczone w uzasadnieniu wyroku NSA z 11.08.2020 r., I OSK 599/20, CBOSA). Jednakże godzi się zauważyć, że w najnowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaczyna już, jak się wydaje, przeważać pogląd bazujący na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. (por. np. wyroki NSA: z 23.01.2020 r., I OSK 2462/19; z 11.08.2020 r., I OSK 599/20; z 25.09.2020 r., I OSK 960/20; z 20.01.2021 r., I OSK 2031/20; z 24.02.2021 r., I OSK 2391/20; z 24.02.2021 r., I OSK 2422/20; z 19.05.2021 r., I OSK 229/21 – dostępne w CBOSA; odmiennie: wyrok NSA z 25.01.2021 r., I OSK 2103/20, CBOSA).

Mimo to Sąd w niniejszym składzie dostrzega i dopuszcza możliwość wystąpienia w praktyce wyjątkowych sytuacji, w których specyficzne okoliczności stanu faktycznego sprawy oraz rysująca się kolizja z innymi, niż pewność prawa, wartościami prawnie (a zwłaszcza konstytucyjnie) chronionymi, mogą przemawiać za koniecznością odstąpienia w konkretnym, szczególnym przypadku od literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Przykładów takich sytuacji dostarcza orzecznictwo – por. np. specyficzny stan faktyczny, na kanwie którego zapadł prawomocny wyrok WSA w Poznaniu z 02 czerwca 2021 r. o sygn. akt II SA/Po 73/21 (CBOSA) oraz wyrażoną w tym orzeczeniu bardziej ogólną myśl, że choć relacje między małżonkami nie wyłączają literalnie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., "nie oznacza to, że przepis ten powinno się bezrefleksyjnie wykładać tak, że powinien mieć on zastosowanie w każdej sytuacji pozostawania osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim".

Zdaniem Sądu w niniejszym składzie za tak rozumianą sytuację wyjątkową (szczególną), uzasadniającą odstąpienie od reguły stosowania wykładni literalnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., może uchodzić również sytuacja, gdy pomimo braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, niemożność sprawowania opieki przez współmałżonka osoby niepełnosprawnej (której dotyczy wnioskowane świadczenie) z uwagi na wiek lub stan zdrowia tego współmałżonka – oceniany również przez pryzmat niezbędnych w danym przypadku czynności opiekuńczych – ma charakter tak ewidentny, iż ocena tej okoliczności nie wymaga wiadomości specjalnych (którymi przecież ani organy administracji, ani sądy administracyjne nie dysponują). Chodzi tu zatem o takie przypadki, gdy brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie odzwierciedla rzeczywistego stanu zdrowia małżonka, który jest na tyle zły, iż jest jasne, że sam małżonek ma znacznie ograniczoną możliwość samodzielnej egzystencji, a więc tym bardziej nie jest w stanie sprawować opieki nad inną osobą (por. np. wyrok NSA z 18.10.2016 r., I OSK 1171/15, CBOSA).

W ocenie Sądu z taką sytuacją mamy do czynienia w kontrolowanej sprawie. Z jednej strony jest w niej bowiem poza sporem, że – jak podniesiono w odpowiedzi na skargę – na dzień wydania zaskarżonej decyzji żona wymagającego opieki H. P., a matka skarżącej, J. P., nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z drugiej strony nie może uchodzić z pola widzenia fakt, że na wniosek złożony krótko po doręczeniu zaskarżonej decyzji, bo w dniu [...] sierpnia 2021 r., takie orzeczenie ona uzyskała – wydane dnia [...] sierpnia 2021 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w G. (nr [...]; nadesłane przy piśmie skarżącej z [...].09.2021 r., dołączone przez Sąd do akt adm. sprawy). Wprawdzie w tym orzeczeniu wpisano, że ustalony (znaczny) stopień niepełnosprawności datuje się od [...] sierpnia 2020 r. (a daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić), ale, jak podpowiada doświadczenie życiowe, ów stopień niepełnosprawności nie "pojawił się" dopiero w tym dniu, lecz istniał już wcześniej, i to znacznie, a wskazanie akurat tego dnia wynika jedynie z faktu, że wówczas to został złożony wniosek o wydanie ww. orzeczenia. Poprawność takiego wnioskowania potwierdzają dokumenty wymienione w uzasadnieniu ww. orzeczenia, na których oparto jego rozstrzygnięcie, a które zostały dosłane przez skarżącą przy piśmie z [...] września 2021 r. W szczególności chodzi o wypisy, wzmiankowanych w skardze, orzeczeń Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z [...] marca 1999 r. i z [...] lutego 2000 r. (dołączonych przez Sąd do akt adm. sprawy), z których wynika, że już w dacie wydawania tych orzeczeń matka skarżącej była niezdolna nie tylko do pracy w gospodarstwie rolnym, ale także do samodzielnej egzystencji.

Wszystko to uprawnia do wniosku, że J. P. ze względów obiektywnych, tj. z uwagi na swój udokumentowany w powyższy sposób zły stan zdrowia oraz, zauważmy, zaawansowany wiek (ur. [...].06.1944 r.) – przekraczający w dniu wydania zaskarżonej decyzji [...] lat – nie mogła sprawować opieki nad mężem jeszcze przed uzyskaniem przez nią orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, tj. w czasie, gdy D. S. ubiegała się o przedmiotowe świadczenie pielęgnacyjne na ojca. Niepozbawiona znaczenia w tym przypadku pozostaje również okoliczność, że sam ustawodawca przyjmuje swoiste domniemanie – dające się wyczytać z poświęconej zasiłkowi pielęgnacyjnemu regulacji art. 16 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 16 ust. 1 u.ś.r. – że osoba, która ukończyła 75 lat, sama wymaga opieki ze strony innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (zob. szerzej wyrok NSA z 13.11.2015 r., I OSK 1230/14; a także wyroki WSA: z 23.04.2015 r., II SA/Po 122/15; z 06.08.2020 r., IV SA/Po 798/20 – CBOSA).

Dlatego, zdaniem Sądu, wbrew stanowisku SKO, w okolicznościach kontrolowanej sprawy unormowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie mogło stanowić uzasadnionej przeszkody w przyznaniu skarżącej wnioskowanego świadczenia.

Ad b) W myśl art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom [niż wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 1-3 u.ś.r.], na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy tym pod użytym w cytowanym przepisie pojęciem "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" należy rozumieć "wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej" (art. 3 pkt 22 u.ś.r.).

SKO w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podkreśliło, że na gruncie cytowanego art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. musi istnieć związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna (niepodejmowaniem przez niego pracy), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazanym w art. 17 u.ś.r. Ten związek jest istotą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie SKO w rozpatrywanej sprawie taki związek przyczynowy nie zachodzi, gdyż skarżąca ostatnie zatrudnienie podejmowała w okresie od [...] września 1985 r. do [...] sierpnia 1998 r., natomiast H. P. orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności uzyskał od [...] września 2014 r. Ponadto skarżąca w załączonym do wniosku oświadczeniu wskazała, że nie jest zarejestrowana w PUP G., nie uzyskuje żadnego dochodu z pracy dorywczej oraz nie ma przepracowanych [...] lat pracy, dlatego prosi o objęcie ubezpieczeniem społecznym przez MGOPS – a zatem, jak uznało SKO, podejmując opiekę nad ojcem nie zrezygnowała z zatrudnienia.

W ocenie Sądu powyższa ocena organu II instancji nie jest prawidłowa. I to nawet pominąwszy wytkniętą w skardze okoliczność, że – wbrew ustaleniom SKO – znaczna niepełnosprawność ojca skarżącej występowała już przed rokiem 2014 (jej znaczny stopień został stwierdzony, najpierw czasowo, już w roku 2006), co zresztą potwierdzają załączone do wniosku dokumenty.

Nie ulega wątpliwości, że ustawodawca – poprzestając na wprowadzeniu w art. 3 pkt 22 u.ś.r. wyżej przywołanej definicji "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" – nie zdefiniował już pojęć "niepodejmowania" ani "rezygnacji z" tak rozumianego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Nie może jednak uchodzić z pola widzenia okoliczność, że "niepodejmowanie" zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w rozumieniu art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. – w odróżnieniu od użytego w tym przepisie pojęcia "rezygnacji" z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) – nie jest zdarzeniem, które zachodzi w określonym momencie, lecz stanem trwającym przez jakiś (w praktyce zwykle: dłuższy) czas. Z biegiem tego czasu powody niepodejmowania zatrudnienia mogą się zmieniać – początkowo mogą one wiązać się np. z koniecznością opieki nad małoletnimi dziećmi, albo z własną długotrwałą niedyspozycją zdrowotną, by następnie, z upływem miesięcy lub nawet lat i w związku ze zmianą sytuacji osobisto-rodzinnej, przybrać postać np. konieczności opieki nad coraz bardziej niesprawnymi (czy wręcz niepełnosprawnymi) rodzicami.

Dlatego – inaczej niż przy przesłance "rezygnacji z zatrudnienia" – dla oceny istnienia prawnie relewantnego związku pomiędzy (dalszym) "niepodejmowaniem zatrudnienia", a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym krewnym (tu: ojcem), istotne znaczenie ma nie to, z jakiego powodu zakończył się ostatni okres zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) opiekuna i od kiedy nie pozostaje on już w zatrudnieniu, lecz to, z jakiego powodu ów opiekun nadal nie podejmuje zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w czasie sprawowania opieki na niepełnosprawnym podopiecznym i ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne – czy właśnie w związku ze sprawowaniem tej opieki, czy może z innej przyczyny. Ustawodawca nie określił bowiem, jaki czas może upłynąć (maksymalnie) od "popadnięcia" w stan "niepodejmowania zatrudnienia" do momentu rozpoczęcia opieki nad niepełnosprawnym rodzicem (por. wyrok WSA z 11.03.2020 r., III SA/Kr 3/20, CBOSA). Z przedstawionych wyżej względów takie "zaniechanie" ustawodawcy jawi się jako w pełni racjonalne.

Wobec tego należy podzielić pogląd, w myśl którego z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wynika, że istotną cechą osób będących adresatami zawartej tam normy prawnej określającej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związana z tym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, przy czym na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Zaprzestanie, bądź niepodejmowanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane potrzebą wykonywania opieki, którą należy rozumieć jako wystąpienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją, bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki. O istnieniu wskazanego związku przesądza to, jaki jest rzeczywisty zakres tej opieki i jednocześnie, jakie są potrzeby danej osoby niepełnosprawnej, wynikające z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń (zob. wyrok WSA z 04.03.2021 r., III SA/Gd 1197/20, CBOSA).

W konsekwencji, zdaniem Sądu w niniejszym składzie, dla oceny istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką nie powinna mieć istotnego znaczenia okoliczność, kiedy ostatnio i jaką aktywność zawodową wykazywał opiekun przed podjęciem się sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym. Liczy się bowiem to, czy sprawowana opieka – z uwagi na jest rzeczywisty zakres, kształtowany potrzebami osoby niepełnosprawnej wynikającymi z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń, a przede wszystkim ze wskazań zawartych w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności – aktualnie obiektywnie uniemożliwia opiekunowi podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W świetle powyższych uwag, wbrew stanowisku organu II instancji, nie mógł mieć w kontrolowanej sprawie rozstrzygającego znaczenia fakt, że ostatnie zatrudnienie skarżącej ustało w sierpniu 1998 r., ani to, że obecnie nie jest ona zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba poszukująca pracy. Tym bardziej, że od osoby sprawującej absorbującą, całodobową opiekę nad niepełnosprawnym, nie sposób racjonalnie oczekiwać jednoczesnego deklarowania gotowości do podjęcia pracy – która to gotowość, obok zdolności do pracy, jest immanentną cechą formalnego statusu osoby bezrobotnej.

Organy obu instancji zaś nie kwestionowały, że skarżąca taką opiekę nad swym ojcem sprawuje. Przeciwnie, organ I instancji expressis verbis stwierdził, że "nie kwestionuje faktu sprawowania przez Panią D. S. opieki na Panem H. P. (...)". Podobnie SKO w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przyznało, że "[o]koliczność zaistnienia rzeczywistej i stale sprawowanej przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym ojcem nie jest kwestionowana (...)". Ubocznie wypada zauważyć, że ustaleń tych dokonano zapewne w oparciu o załączone do wniosku oświadczenia skarżącej, gdyż w aktach sprawy brak środków dowodowych, o których mowa w art. 23 ust. 4aa lub ust. 4b u.ś.r., tj. odpowiednio: rodzinnego wywiadu środowiskowego lub informacji o okolicznościach dotyczących sprawowania opieki.

Jest przy tym jasne, w świetle zasad doświadczenia życiowego, że potrzeba podjęcia się przez skarżącą sprawowania takiej opieki nad ojcem nie pojawiła się dopiero z chwilą uzyskania przez niego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (i to najwcześniejszego: z [...] lipca 2006 r.; k. 28 akt adm. I inst.), ani nawet w ustalonej w tym orzeczeniu dacie zaistnienia ustalonego stopnia niepełnosprawności (od [...] marca 2003 r.), lecz że musiała wystąpić już wcześniej. Z jakich zaś powodów skarżąca nie podejmowała zatrudnienia jeszcze wcześniej – a w szczególności, czy np. w związku z podnoszonymi w skardze okolicznościami związanymi z opieką nad chorującymi dziećmi – nie może mieć rozstrzygającego znaczenia w tej sprawie, z wyżej opisanych względów.

Skoro zatem ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne skarżąca, mając – co nie jest w tej sprawie kwestionowane – przynajmniej potencjalną możliwość podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, nie podejmowała zatrudnienia (innej pracy zarobkowej), sprawując jednocześnie opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem, to nie ma, w ocenie Sądu, dostatecznych podstaw do twierdzenia o braku wymaganego w świetle art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią ww. opieki.

Mając wszystko to na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Ponownie rozpoznając sprawę w warunkach związania oceną prawną i wskazaniami wyrażonymi w niniejszym uzasadnieniu wyroku (art. 153 p.p.s.a.), organ I instancji uzna, że w tej sprawie nie zachodzą przeszkody do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego dotychczas wywodzone przez ten organ z przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., a przez SKO – z przepisów art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W efekcie, w ramach ponownie prowadzonego postępowania wyjaśniającego, ograniczy się do sprawdzenia występowanie w tej sprawie pozostałych ustawowych przesłanek (pozytywnych, ewentualnie także negatywnych) warunkujących przyznanie wnioskowanego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i stosownie do poczynionych ustaleń podejmie właściwe rozstrzygnięcie, należycie je uzasadniając, jak tego wymaga art. 107 § 3 k.p.a.