Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 772/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-12-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Hyla, Sędziowie Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.), Sędzia WSA Paweł Mierzejewski, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi H. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 29 czerwca 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 8 marca 2021 r. (nr [...]) Wójt Gminy L. – działając na podstawie art. 104 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. – dalej jako "k.p.a."), art. 1 ust. 2 pkt 1 i ust. 3, art. 2 pkt 2, art. 3, art. 17 ust. 1, ust. 1b i ust. 5, art. 20, art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. – dalej jako "u.ś.r."), art. 15o ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.) oraz rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie maja być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466) – odmówił przyznania H. P. (dalej zwanemu również "stroną", "wnioskodawcą", "skarżącym") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – R. P.

W uzasadnieniu organ wskazał, że wnioskiem z dnia 12 lutego 2021 r. H. P. wystąpił do organu o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wraz z wnioskiem o uchylenie decyzji przyznającej specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym R. P. Nadto wniósł o przeprowadzenie wywiadu rodzinnego na okoliczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, a ponadto przedstawiona została argumentacja na poparcie wniosku. Do przedmiotowego wniosku dołączono m.in.: wykaz czynności wykonywanych podczas opieki; oświadczenie wnioskodawcy dotyczące rezygnacji ze specjalnego zasiłku opiekuńczego; kopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności (nr [...]) z dnia 14 listopada 2018 r.; kopię decyzji przyznającej specjalny zasiłek opiekuńczy nr [...] z dnia 26 listopada 2020 r.; kopię zaświadczenia lekarskiego z dnia 10 września 2018 r.; kopię odpisu skróconego aktu zgonu małżonka R. P. Nr [...] z dnia 20 listopada 2017 r. oraz kopię orzeczenia J. P. (Nr [...]) z dnia 24 października 2016 r. (ważne do 31.10.2018 r.) i kopię orzeczenia L. P. (nr [...]) z dnia 18 stycznia 2018 r.

Działając na podstawie art. 15o ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.) w dniu 25 lutego 2021 r. pracownik socjalny przeprowadził rozmowę telefoniczną z wnioskodawcą w celu weryfikacji okoliczności sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Organ przywołał art. 17 ust. 1, ust. 1b i ust. 5 u.ś.r. stwierdzając, że przesłanki określone w ww. przepisie art. 17 ust. 1 i ust. 1b u.ś.r. są przesłankami kumulatywnymi, co oznacza, iż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione zostało od ich łącznego spełnienia. Nadto, nie może wystąpić żadna z przesłanek określonych w art. 17 ust. 5 u.ś.r., który został przywołany w dalszej części uzasadnienia decyzji. W przypadku nie spełniania którejkolwiek z wymienionych przesłanek z ust. 1 albo wystąpienia jakiejkolwiek przesłanki z ust. 5, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje, co z kolei oznacza, iż organ zobligowany jest do wydania decyzji odmownej w zakresie przyznania stronie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego.

Odnosząc się do pierwszej z przesłanek organ wskazał, że świadczeniobiorcą może być jedynie osoba na jakiej ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby niepełnosprawnej. Powyższe wynika wprost z brzmienia przepisu art. 17 u.ś.r., który ustalając zakres podmiotowy i przedmiotowy tego pojęcia odsyła do art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z dnia 25 lutego 1964 r. (dalej w skrócie "k.r.o."), zgodnie z którym obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Organ stwierdził, że osoba niepełnosprawna - R. P. jest wdową; jej rodzice nie żyją. Poza wnioskodawcą do jej alimentacji zobowiązani są: córka L. P. zamieszkała w K., która jest osobą niepełnosprawną, nie pracuje, wychowuje córkę; syn Z. P. zamieszkały w K., pracuje zawodowo oraz syn J. P. zamieszkały w L., jest osobą niepełnoprawną i otrzymuje rentę chorobową. Osoba wymagająca opieki R. P. posiada również dwóch braci i dwie siostry: E. H., A. H., M. B. oraz J. M., a także posiada siedmioro dorosłych wnuków.

W związku z powyższym wskazano, że skoro wnioskodawca (syn) jest spokrewniony w pierwszym stopniu z niepełnosprawną R. P. (matka), to na wnioskodawcy ciąży świadczenie obowiązku alimentacyjnego na rzecz matki.

Dalej organ stwierdził, że analizując materiał dowodowy pod kątem kolejnej przesłanki rozstrzygnąć należy, czy wnioskodawca nie podjął zatrudnienia lub zrezygnował z zatrudnienia albo innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności. Poprzez zatrudnienie lub inną pracę zarobkową należy rozumieć wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowę o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 3 pkt 22 u.ś.r.).

Stwierdzono, że ostatnie zatrudnienie strony miało miejsce w okresie od 1 czerwca 2001 r. do dnia 31 maja 2002 r. na umowę o pracę w firmie Usługi Ogólnobudowlane R. B. [...] . - murarz-posadzkarz. W wywiadzie przeprowadzonym w dniu 15 lutego 2021 r. wnioskodawca oświadczył, że od śmierci ojca tj. od listopada 2017 r. podjął się opieki nad matką R. P. Z kolei z dołączonej do akt sprawy kopii orzeczenia o niepełnosprawności matki R. P. z dnia 14 listopada 2018 r. wynika, iż ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 19 września 2018 r.

Mając to na uwadze organ stwierdził, że stan zdrowia matki i konieczność opieki nie były przyczyną rezygnacji od dnia 31 maja 2002 r. z zatrudnienia przez wnioskodawcę, bowiem nie podejmował on zatrudnienia od ponad 15 lat przed ustaleniem stopnia niepełnosprawności matki R. P. Zatem brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rozwiązaniem umowy o pracę oraz datą ustalenia stopnia niepełnosprawności matki. Organ nie neguje zakresu opieki jakiej wymaga osoba niepełnosprawna - R. P., natomiast jego zadaniem jest ustalenie czy zakres sprawowanej opieki przez wnioskodawcę rzeczywiście wymaga od niego zaprzestania lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zdaniem organu, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia oraz datą ustalenia stopnia niepełnosprawności matki. Nie każda bowiem rezygnacja z zatrudnienia lub zaniechanie podjęcia pracy będzie podstawą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, lecz wyłącznie takie, których celem jest sprawowanie opieki (zob. wyroki NSA: sygn. akt I OSK 64/14 z dnia 28.03.2014 r.; sygn. akt I OSK 2950/17 z dnia 6.04.2017 r.; sygn. akt I OSK 1549/19 z dnia 7.11.2019 r.). Przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego polegająca na "niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny" powinna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas osobie sprawującej opiekę, że nie jest ona w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową. Dlatego konieczne jest określenie, jakie czynności opiekuńcze związane z osobą chorego wykonuje wnioskodawca i ile czasu te czynności zajmują. Opieka ta związana musi być z opieką chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego (sprzątanie, gotowanie).

W ocenie organu wnioskodawca nie zrezygnował z pracy zarobkowej, ale ewentualnie jej nie podejmuje w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką R. P., bowiem strona wskazała w oświadczeniu z dnia 14 października 2020 r., że nie pracuje, gdyż opiekuje się matką - R. P.

Organ stwierdził, że strona mieszka pod tym samym adresem co matka - R. P. tj. osoba wymagająca opieki. Wraz z nimi, w tym samym domu zamieszkuje również brat wnioskodawcy - J. P., który jest na rencie chorobowej z uwagi na własną niepełnosprawność oraz wnuczka R. P. - S. P. wraz z dzieckiem.

Z informacji zawartych w wywiadzie wynika, iż matka R. P. choruje na cukrzycę, nadciśnienie, miażdżycę, tarczycę oraz zaćmę. Przeszła wylew a w skutek rozwarstwienia siatkówki lewego oka przeszła operację. Ponadto przeszła zabieg usunięcia guza w prawej nerce oraz usunięcie woreczka żółciowego. Z powodu ww. schorzeń przyjmuje leki na stałe. R. P. jest pod kontrolą lekarza rodzinnego. Sprawowana opieka, jak wynika z wywiadu przeprowadzonego dnia 27 października 2020 r. w celu ustalenia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, oświadczenia z dnia 12 lutego 2021 r. oraz rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 25 lutego 2021 r. polega na: pomocy w higienie osobistej; kąpieli; obcinaniu paznokci; strzyżeniu włosów - wizyta w salonie; moczeniu nóg; smarowaniu kremami przeciwbólowymi; przygotowywaniu ubrań, ubieraniu - pomoc; ćwiczeniach fizycznych, spacerach, 3 razy dziennie; mierzeniu ciśnienia, 2 razy dziennie; mierzeniu poziomu cukru, podaniu insuliny, 2 razy dziennie; podawaniu leków, 3 razy dziennie; przygotowywaniu i podawaniu posiłków; sprzątaniu, praniu; wizytach lekarskich; opłacaniu rachunków; robieniu zakupów, realizacji recept; załatwianiu spraw urzędowych; wyjściach do kościoła, potrzebach religijnych; wyjściach na spacery, wiosną i latem przed dom; przygotowywaniu i przynoszeniu opału, paleniu w piecu; odśnieżaniu; czynnościach ogrodniczych; ćwiczeniach rozwijających mowę, a także czytanie, pisanie, myślenie; masażach i oklepywaniu według potrzeb; czuwaniu podczas snu w razie potrzeby.

Organ stwierdził, że w treści przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca ustanowił przesłanki, które muszą zostać spełnione łącznie, aby wnioskodawca mógł otrzymać ww. świadczenie. Przesłanką w nim wskazaną jest po pierwsze sprawowanie rzeczywistej, osobistej, stałej i bezpośredniej opieki nad osobą niepełnosprawną; po drugie zaś rezygnacja z pracy zarobkowej bądź jej niepodejmowanie spowodowane musi być koniecznością sprawowania opieki. Pomiędzy tymi dwoma przesłankami musi zaistnieć związek przyczynowo-skutkowy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania stałej opieki. Świadczenie pielęgnacyjne ma w ten sposób zrekompensować utratę uzyskiwanego lub potencjalnego dochodu osobie, która podejmuje się opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania. Rozmiar tej opieki musi być na tyle duży, aby całkowicie uniemożliwiał on podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej.

Uwzględniając zakres opieki organ uznał, iż nie jest on tak szeroki, by można uznać go za stałą opiekę, która uniemożliwia podjęcie pracy, choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Matka strony jest osobą w dużym stopniu samodzielną. Prowadzenie gospodarstwa domowego w tym sprzątanie, pranie, palenie w piecu, zakupy, opłacanie rachunków, wizyty lekarskie, załatwianie spraw urzędowych - nie stanowią czynności o charakterze nadzwyczajnym a raczej incydentalnym, niewymagającym rezygnacji z aktywności zawodowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną. Stanowią codzienną rutynę osób, w tym takich, które również pracują zawodowo. Również czynności związane z opieką nad matką wnioskodawcy ograniczają się do pomocy w kąpieli, odprowadzaniu do toalety, ubieraniu czy przygotowywaniu tylko dla niej posiłków - nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Czynności higieniczne natomiast ograniczają się do pomocy a nie są wykonywane przez wnioskującego samodzielnie. Zgodnie z oświadczeniem strony zawartym w wywiadzie z dnia 25 lutego 2021 r. matka - R. P. wymaga na co dzień pomocy - "w przypadku gorszego samopoczucia potrzebuje asysty przy wstawaniu, pójściu do toalety". Wnioskodawca oświadczył również, iż matka zostaje sama w domu, w czasie gdy on musi np. zrobić zakupy i w razie potrzeby pójścia do toalety pomaga jej drugi syn zamieszkujący wspólnie z wnioskodawcą oraz matką - J. P. (przebywający na rencie chorobowej). Posiłki R. P. spożywa samodzielnie natomiast przy poruszaniu wspomaga się kulą ortopedyczną.

Intencją ustawodawcy przy wprowadzeniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. była pomoc osobom sprawującym długotrwałą opiekę lub niosącym długotrwałą pomoc osobom niepełnosprawnym, które przez tę okoliczność znajdują się w życiowej sytuacji zmuszającej ich do rezygnacji z pracy zarobkowej, pomimo istniejących na rynku pracy miejsc pracy i zdolności oraz gotowości do podjęcia zatrudnienia.

Matka wnioskodawcy nie jest osobą leżącą, wymagającą z tego tytułu całkowitej, całodobowej opieki (np. mycia, karmienia, przebierania, zakładania pampersów, przeciwdziałania odleżynom). Należy podkreślić, że wnioskodawca nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, gdyż R. P. nie wymaga leczenia odleżyn, ran, nie wymaga pielęgnacji przetok czy stomii. Ponadto nie wymaga leczenia przez sondę, nie używa cewnika, nie używa pampersów czy też pieluchomajtek. Organ przyjął, że normalną rzeczą jest pomoc członkowi najbliższej rodziny w podeszłym wieku. Pomoc taka byłaby zapewne przez stronę świadczona R. P. z racji jej wieku i chorób, nawet w sytuacji, gdyby nie legitymowała się ona orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Mając to na uwadze wskazano, że rozmiar opieki - której organ nie kwestionuje - nie jest na tyle duży, aby całkowicie uniemożliwiał stronie podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej choćby w niewielkim wymiarze czasu pracy. Natomiast sama okoliczność wykonywania wyżej wskazanych czynności wynika z ogólnego obowiązku alimentacyjnego wobec rodziców, jaki płynie z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Organ podkreślił też, że niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., to sytuacja, w której wnioskodawca z własnej woli zaprzestaje wykonywania czynności zarobkowych wymienionych w art. 3 pkt 22 u.ś.r. Jednocześnie zakończenie stosunku prawnego zatrudnienia lub innego stanu pracy zarobkowej powinno być podyktowane zamiarem sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, związaną z ubiegającym się o świadczenie, węzłem obowiązku alimentacyjnego. Ponadto stan zdrowia osoby, nad którą opieka ma być sprawowana sprawia, że osoba ta bezwzględnie wymaga opieki.

W wywiadzie z dnia 25 lutego 2021 r. wnioskodawca oświadczył, iż rodzeństwo: L. i Z. P. zrzekli się praw do domu na rzecz H. i J. P., którzy wspólnie zamieszkują z matką. Tym samym uznać należy, że nie wystąpił związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem pracy, a koniecznością sprawowania opieki nad matką R. P. w związku z czym przesłanka ta nie została spełniona.

Z kolei zgodnie z kopią orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. (nr [...]) z dnia 14 listopada 2018 r. ustalony znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki matki - R. P. datuje się od 19 września 2018 r., a od kiedy istnieje niepełnosprawność "nie da się ustalić". Mając to na uwadze organ wskazał, że aby uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego niepełnosprawność osoby wymagającej opieki musi powstać - zgodnie z przepisem art. 17 ust. 1b u.ś.r. - nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Organ przy tym zaznaczył, że stanowisko sądów w tym zakresie jest jednolite, zgodnie z którym stwierdzenie niepełnosprawności oraz daty jej powstania powinno być zawarte w orzeczeniu wydanym w innym postępowaniu, poprzedzającym postępowanie w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji organ rozpatrując wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest kompetentny do ustalenia we własnym zakresie daty powstania niepełnosprawności, ponieważ związany jest co do daty powstania niepełnosprawności i co do jej stopnia, orzeczeniem wydanym przez uprawnioną do tego jednostkę (por. wyrok WSA w Warszawie z 16 października 2014 r., sygn. akt VIII SA/Wa4/14). Jednocześnie też organ wskazał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 maja 2020 r. (sygn. akt III SA/Gd 154/20) wskazał, iż "Trybunał Konstytucyjny w punkcie drugim sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r.; sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443; publ. OTK-A 2014/9/104) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z Konstytucją wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności. Innymi słowy, skutkiem wydanego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku. Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy - art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako konstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie - nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów.

Natomiast w akapicie czwartym punktu 8 uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego znajdują się rozważania dotyczące skutku wyroku dla stanu prawnego i sytuacji prawnej adresatów przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. -"skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy w ocenie Trybunału wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien dokonać tego bez zbędnej zwłoki. Podzielając powyższe stanowisko stwierdzić należy, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego odniósł bezpośredni skutek, to zadaniem sądu administracyjnego, realizującego ustrojową funkcję gwaranta praw i wolności obywatelskich jest ustalenie możliwości jego zastosowania zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. Zawarta w sentencji wyroku Trybunału derogacja nie powoduje bowiem powstania luki konstrukcyjnej, a modyfikowany przepis 17 ust. 1b ustawy; w dopełnieniu z ust. 1 tego artykułu, może być stosowany" (por. wyroki WSA w Gdańsku: z dnia 15 listopada 2018 r., sygn. akt III SA/Gd 611/18; z dnia 21 listopada 2019 r., sygn. akt III SA/Gd 546/19; z dnia 12 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Gd 782/19). Tym samym organ stwierdził, że przesłanka ta została spełniona.

Dalej organ przywołał treść art. 17 ust. 5 u.ś.r., stwierdzając, że z uwagi na powyższe oraz na oświadczenie złożone przez stronę w części II pouczenia i oświadczenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, uznać należy, iż nie występuje żadna z przesłanek negatywnych o których mowa w art. 17 ust. 5 u.ś.r., a z uwagi na odmowę przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, organ nie uchylił decyzji w sprawie przyznania specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego.

Biorąc pod uwagę wyżej przywołane przepisy oraz ustalony stan faktyczny bezspornym i jednocześnie wykluczającym możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt, iż nie została spełniona przesłanka pozytywna z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r tj. brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy a koniecznością sprawowania opieki nad matką R. P. Wypełnienie ustawowego obowiązku alimentacyjnego nie łączy się z uzyskaniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem świadczenie to przysługuje tylko w takim wypadku, gdy konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną jest sprawowana w takim wymiarze, który uniemożliwia podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia i nie ma możliwości podziału obowiązków w zakresie opieki z innymi osobami, zobowiązanymi przede wszystkim do sprawowania opieki. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest rekompensata utraconych dochodów a nie sposób na uzyskanie źródła zarobkowania. Zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez stronę opieką nad matką a rezygnacją przez nią z pracy nie istnieje taki związek. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego nie wynika, aby matka wnioskodawcy była niesamodzielna w większości sfer życia. Z powyższych przyczyn nie sposób przyjąć, aby wnioskodawca z uwagi na zakres czynności, jakie wykonuje opiekując się matką, rzeczywiście nie mógł podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Wskazane przez niego czynności, które podejmuje w ramach opieki nad niepełnosprawną matką są bowiem zwykłymi czynnościami życia codziennego.

W związku z powyższym, nie kwestionując złego stanu zdrowia matki strony i konieczności pomocy przez syna (do czego wnioskodawca jako syn jest zobowiązana zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym), organ stwierdził, że w okolicznościach sprawy samo orzeczenie o niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji, jak również konieczność sprawowania opieki, nie stanowią w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne przewidziane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przysługuje osobie, która sprawuje opiekę nad osobą tego wymagającą, która spełnia przesłanki wskazane w tym przepisie. Przepis ten stanowi, że opieka ma być sprawowana nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długoterminowej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością egzystencji oraz stałego współdziałania na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w słowniku wyjaśnień ustawowych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale już z jej art. 17 ust. 1 wynika, iż aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała, lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, a zatem sporadycznie.

Dlatego kończąc organ również dodatkowo wskazał, że w jego ocenie, skoro żyją poza wnioskodawcą jego bracia i siostra, a także siedmioro dorosłych wnucząt (co wynika z wywiadu przeprowadzonego w dniu 25 lutego 2021 r.) to - aktualizując obowiązek alimentacyjny jaki na nich spoczywa - istnieje możliwość takiego, zorganizowania opieki (np. podział czasowy, partycypowanie w kosztach opiekunki, itp.), aby możliwym było podjęcie zatrudnienia przez wnioskodawcę, choćby w niepełnym wymiarze.

Decyzją z dnia 29 czerwca 2021 r. (nr [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...]utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył treść art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b oraz ust. 5 u.ś.r., stwierdzając, że z przedłożonych akt administracyjnych wynika, że R. P. (ur. [...] 1943 r.) legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 14 listopada 2018 r. (nr [...]) wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W., z którego wynika, że została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, a jako przyczyny niepełnosprawności wskazano schorzenia oznaczone jako 07-S (choroby układu oddechowego i krążenia) i 05-R (upośledzenie narządu ruchu); nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 19 września 2018 r. W orzeczeniu wskazano na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji chorego.

Z ustaleń przeprowadzonego w dniu 25 lutego 2021 r. w trybie zdalnym rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że wnioskodawca po śmierci ojca w 2017 r. podjął się opieki nad matką; po raz ostatni był zatrudniony w 2002 r., a później pracował głównie w branży budowlanej, ale nigdzie nie był zatrudniony - wówczas figurował w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. R. P. choruje na cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, miażdżycę, tarczycę, zaćmę. Jest po wylewie, miała operacje na skutek rozwarstwienia siatkówki lewego oka. Przeszła zabieg usunięcia guza w lewej nerce i usunięcia woreczka żółciowego. Przyjmuje stałe leki. Obecnie jest pod kontrolą lekarza rodzinnego. Wnioskodawca oświadczył, że matka wymaga codziennie pomocy w wielu czynnościach, a w przypadku gorszego samopoczucia potrzebuje asysty; korzysta z kuli ortopedycznej, gdyż poruszanie się sprawia jej coraz większe trudności. Wnioskodawca pomaga matce ubrać się i odprowadza ją do łazienki. Zajmuje się wszelkimi czynnościami związanym z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego m.in. robi zakupy, sprząta w mieszkaniu i wokół domu; ponadto troszczy się o zdrowie i higienę matki. Wykupuje recepty, mierzy ciśnienie i bada poziom cukru we krwi; dba o utrzymanie sprawności matki poprzez wspólne wyjście do ogrodu czy ćwiczenia fizyczne; pomaga przy kąpieli i w razie potrzeby czuwa przy matce, gdy ta śpi. Z powodu nietrzymania moczu kilkukrotnie w ciągu nocy odprowadza matkę do łazienki. Matka strony samodzielnie spożywa posiłki. Zostaje sama w domu, gdy syn go opuszcza. Gdy potrzebuje pójść do toalety odprowadza ją drugi syn - J. P., który zamieszkuje w tym samym domu i sam jest osobą niepełnosprawną. Z relacji wnioskodawcy wynika, że rodzeństwo które nie zamieszkuje wspólnie z matką nie angażuje się w opiekę nad nią i rzadko ją odwiedza. Rodzeństwo wnioskodawcy zrzekło się praw do domu na rzecz wnioskodawcy i jego brata. Pod tym samym adresem co wnioskodawca zamieszkuje dorosła wnuczka R. P., która pracuje zawodowo i samotnie wychowuje dziecko. Wnioskodawca oświadczył, że nie angażuje się ona w opiekę nad babcią. Opieka sprawowana przez syna ma charakter stały i uniemożliwia mu podjęcie aktywności zarobkowej. R. P. jest w podeszłym wieku, cierpi na liczne schorzenia a jej stan zdrowia pogarsza się.

Po zapoznaniu się z przedstawionymi aktami sprawy Kolegium stwierdziło, że podziela stanowisko organu I instancji, iż w badanej sprawie nie sposób mówić o istnieniu związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki i zaniechaniem przez stronę aktywności zarobkowej. Obszerne uzasadnienie zaskarżonej decyzji zostało sporządzone w sposób szczegółowy, wyczerpujący i przekonywujący.

Kolegium stwierdziło, że aktywność zawodowa wnioskodawcy ustała w 2002 r. Wówczas był zatrudniony po raz ostatni, zaś później podejmował prace dorywcze ale nigdy nie był zatrudniony. Okoliczności te nie zostały jednak potwierdzone jakimkolwiek dowodem. Wnioskodawca oświadczył, że po śmierci ojca w 2017 r. podjął się opieki nad matką.

Mając to na uwadze Kolegium w całości podzieliło przekonanie organu I instancji co do tego, że okres 15 lat pomiędzy ostatnim zatrudnieniem skarżącego a podjęciem przez niego opieki nad matką nie pozwala na przyjęcie, że zrezygnował on z zatrudnienia w celu sprawowania tej opieki.

Kolegium zwróciło uwagę na utrwalony w orzecznictwie sadów administracyjnych pogląd, że jeżeli sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną nie koliduje z wykonywaniem pracy lub potencjalnym podjęciem zatrudnienia, a także w sytuacji, gdy rezygnacja z zatrudnienia nie ma faktycznego związku ze sprawowaniem opieki, bądź osoba sprawująca opiekę nie podejmowała zatrudnienia z innych przyczyn, takich jak np. brak pracy, kwalifikacji czy swój stan zdrowia, to świadczenie takie nie będzie przysługiwało. W świetle powyższego, nie każda zatem rezygnacja z zatrudnienia lub zaniechanie podjęcia pracy będzie podstawą do przyznania świadczenia, a jedynie takie, których celem jest sprawowanie opieki (por. wyroki NSA: z dnia 5 czerwca 2007 r., sygn. akt I OSK 1411/06; z dnia 27 lipca 2011 r., sygn. akt I OSK 558/11; z dnia 12 lipca 2012 r., sygn. akt I OSK 101/12).

Odnosząc te rozważania do przedmiotowej sprawy w ocenie Kolegium zgromadzony przez organ I instancji materiał dowodowy nie pozwala na przyjęcie, że strona zrezygnowała z zarobkowania w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Kolegium stwierdziło, że w istocie bezsporny i niezmienny rozmiar i zakres opieki nie wymuszał na niej rezygnacji z podjęcia pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Utrwalony w aktach sprawy stan zdrowia i samodzielności osoby wymagającej opieki i zakres czynności wchodzących w zakres deklarowanej przez stronę opieki pozwolił na określenie tego jakie czynności musiały zostać przy chorej codziennie wykonane, w jakich odstępach czasu oraz ile one trwają w ciągu dnia. Kolegium stwierdziło, że z akt sprawy nie wynika aby matka skarżącej była osobą leżącą na stałe, zupełnie niesprawną ruchowo, o zaburzeniach świadomości związanych z wiekiem, niekontrolującą potrzeb fizjologicznych, pampersowaną lub cewnikowaną, wymagającą karmienia i pojenia. Wynika nich, że z uwagi na wiek 78 lat i stan zdrowia istotnie R. P. wymaga wsparcia w codziennym funkcjonowaniu. Z okoliczności sprawy wynika, że jakkolwiek z trudem, to porusza się samodzielnie przy pomocy kul, korzysta samodzielnie z toalety (wedle oświadczenia strony jest do niej odprowadzana), spożywa posiłki, wymaga pomocy przy kąpieli i przyjmowaniu leków. Z okoliczności sprawy wynika, że cierpi na schorzenia typowe dla swojego wieku i funkcjonuje z bardzo typowymi dla niego ograniczeniami, które wymagają wsparcia ze strony najbliższych. Z akt sprawy wynika, ze strona zamieszkuje z matką w jednym domu, a R. P. może w nim pozostać sama bez nadzoru. W domu tym zamieszkują również inni członkowie rodziny co oznacza, że w razie potrzeby i możliwości (obecność) mogą oni choćby w niewielkim zakresie udzielać jej pomocy. Z akt sprawy wynika, że w ramach opieki nad matką wnioskodawca przede wszystkim podaje w stałych, ustalonych godzinach leki, mierzy ciśnienie i poziom cukru we krwi, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe (sprząta, dba o czystość w domu i wokół niego, pierze, gotuje, robi zakupy, umawia matkę na wizyty lekarskie), pomaga przy toalecie i załatwianiu sprawy urzędowych, spędza czas z mamą.

W ocenie Kolegium z przedstawionego powyżej opisu wynika, że czynności stricte opiekuńcze związane tylko z osobistą opieką nad chorą nie zajmują takiej ilości czasu w ciągu dnia, aby wnioskodawca przy należytej organizacji tej opieki nie mógł podjąć pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze. Prowadzenie gospodarstwa domowego, przygotowanie posiłków i lekarstw na cały dzień, ewentualna pomoc w ubraniu odzieży wierzchniej, podawanie leków czy pomoc w zachowaniu higieny nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia. Wielu czynności związanych z szeroko rozumianym prowadzeniem gospodarstwa domowego nie wykonuje się codziennie. Ponadto czynności te mogą być w znacznej części wykonywane w godzinach rannych i wieczornych. Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącego w związku ze stanem zdrowia w większości codziennych czynności (jedzenie, chodzenie, korzystanie z toalety, czynności higieniczne) jest osobą względnie samodzielną i wymaga wyłącznie pomocy i ewentualnego nadzoru ze strony osób trzecich. Część dnia, która zwyczajowo wypełniana jest obowiązkami zawodowymi, poświęcana była przez wnioskodawcę przede wszystkim na prowadzenie gospodarstwa domowego w ramach domu, w którym również zamieszkuje i spędzanie czasu z matką. Czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, w którym wnioskodawca mieszka na stałe w ocenie Kolegium nie kolidują z podjęciem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, podobnie jak zakupy czy wizyty u lekarza - osoby pracujące również prowadzą własne gospodarstwa domowe, wychowują dzieci, chodzą na zakupy, spacery, do lekarza i kościoła, opiekują się w różnym zakresie swoimi rodzicami, którzy z uwagi na wiek i stan zdrowia nie powinni wykonywać pewnych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Taki zakres opieki, który polega na pracach w gospodarstwie domowym, towarzyszeniu w wizytach lekarskich, robieniu zakupów, wspólnych spacerach czy załatwianiu spraw urzędowych nie wymusza na osobie sprawującej opiekę rezygnacji z podjęcia pracy zarobkowej. Nie można zatem na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego obiektywnie ocenić, że istnieje związek przyczynowy pomiędzy brakiem zatrudnienia strony a sprawowaniem przez nią opieki nad matką. Czynności dnia codziennego, takie jak: pranie, sprzątanie czy gotowanie są wykonywane również przez osoby pracujące, które wykonują je we wczesnych godzinach porannych czy późnych godzinach wieczornych i nierzadko dotyczy to osób, które jednocześnie pracują zawodowo i opiekują się domownikami wymagającymi wsparcia i opieki (np. dziećmi). Przy sprawnej organizacji czasu, możliwe byłoby pogodzenie obowiązków zawodowych i domowych, szczególnie w przypadku podjęcia pracy w niepełnym wymiarze czasu.

Kolegium podkreśliło, że w żadnej mierze nie neguje tego, iż strona wspiera swoją mamę w codziennym funkcjonowaniu, która z racji wieku i stanu zdrowia oczywiście takiego wsparcia potrzebuje. Jak wskazano powyżej, z powodu uznania za niekonstytucyjną przesłanki wieku powstania niepełnosprawności, postępowanie w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego powinno być prowadzone z jej pominięciem. Nie oznacza to jednakże zupełnego automatyzmu. Skutkuje natomiast koniecznością szczególnie starannego badania, dokumentowania i oceny istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

W ocenie Kolegium pierwszoinstancyjna decyzja jest pod tym względem prawidłowa, bowiem skarżący już na wiele lat przed deklarowanym podjęciem się opieki nad matką nie pracował, zaś zakres deklarowanej opieki oraz stopień samodzielności jego matki nie pozwala na przyjęcie, że zrezygnował z aktywności zarobkowej w celu sprawowania tej opieki. Co więcej, we wspólnym domu zamieszkują również inne pełnoletnie osoby które pod nieobecność skarżącego mogłyby przynajmniej częściowo wykonywać deklarowane przez niego czynności opiekuńcze lub związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego.

H. P. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] wnosząc o jej uchylenie oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy L. z dnia 8 marca 2021 r. i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych oraz skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przywołanej normy prawa wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która to opieka nie musi mieć charakteru całodobowego. Tym bardziej, że przed podjęciem opieki nad niepełnosprawną matką skarżący pracował dorywczo, a podejmowanie prac dorywczych przez niego uniemożliwiła skarżącemu właśnie opieka nad matką.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie, i rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej w skrócie jako: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie bowiem z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

W wyniku przeprowadzonej kontroli legalności zaskarżonej decyzji Sąd nie stwierdził naruszeń prawa, które uzasadniałyby wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Postępowanie w sprawie zostało przeprowadzone przez organy z zachowaniem przepisów prawa procesowego a rozstrzygnięciu podjętemu w zaskarżonej decyzji, tj. odmowie przyznania wnioskowanego przez stronę skarżącą świadczenia, nie można skutecznie postawić zarzutu wydania go z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, dlatego Sąd uznał, że złożona skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej powoływanej w skrócie jako: "u.ś.r."), a w szczególności art. 17 tej ustawy, w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z powołanego unormowania wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18).

Omawiane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia powodowane koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie wykonuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) z uwagi wyłącznie na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze (zakresie), który wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19).

W tej sytuacji obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu było ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Do oceny w tym zakresie konieczne było stwierdzenie, czy istotnie powodem (celem) rezygnacji lub nie podejmowania zatrudnienia przez skarżącego była konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (tutaj: matką skarżącego – R. P.), a jeżeli tak to ustalenie również, czy - co do zasady - wymiar faktycznie sprawowanej przez skarżącego i koniecznej w związku z niepełnosprawnością matki opieki nad nią rzeczywiście wyklucza możliwość podjęcia przez skarżącego jakiegokolwiek – choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy - zatrudnienia.

W toku postępowania wyjaśniającego ustalono, że skarżący H. P. legitymował się ostatnim zatrudnieniem w 2002 r., zaś po tej dacie, nie będąc zatrudnionym, pracował głównie w branży budowlanej i figurował w rejestrze bezrobotnych jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Od śmierci ojca – jak wskazał - tj. od listopada 2017 r. podjął się opieki nad matką R. P. (ur. w 1943 r.). Z załączonego do akt orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia 14 listopada 2018 r. (nr [...]) wynika, że R. P. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, a jako przyczyny niepełnosprawności wskazano schorzenia oznaczone jako 07-S (choroby układu oddechowego i krążenia) i 05-R (upośledzenie narządu ruchu); nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 19 września 2018 r. W orzeczeniu wskazano na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji chorego. Matka skarżącego R. P. – co wynika ze sporządzonego w formie telefonicznej wywiadu środowiskowego – choruje na cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, miażdżycę, tarczycę, zaćmę; jest po wylewie; miała operacje na skutek rozwarstwienia siatkówki lewego oka; przeszła zabieg usunięcia guza w lewej nerce i usunięcia woreczka żółciowego; przyjmuje stałe leki, a obecnie jest pod kontrolą lekarza rodzinnego. Skarżący oświadczył, że matka wymaga codziennie pomocy w wielu czynnościach, a w przypadku gorszego samopoczucia potrzebuje asysty; korzysta z kuli ortopedycznej, gdyż poruszanie się sprawia jej coraz większe trudności. Pomaga ubierać się matce i odprowadza ją do łazienki. Zajmuje się wszelkimi czynnościami związanym z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego m.in. robi zakupy, sprząta w mieszkaniu i wokół domu; ponadto troszczy się o zdrowie i higienę matki; wykupuje recepty, mierzy ciśnienie i bada poziom cukru we krwi; dba o utrzymanie sprawności matki poprzez wspólne wyjścia do ogrodu czy ćwiczenia fizyczne; pomaga przy kąpieli i w razie potrzeby czuwa przy matce, gdy ta śpi. Z powodu nietrzymania moczu kilkukrotnie w ciągu nocy odprowadza matkę do łazienki. Jednocześnie z wywiadu wynikało także, że matka skarżącego samodzielnie spożywa posiłki; zostaje sama w domu, gdy syn go opuszcza, przy czym gdy potrzebuje wtedy pójść do toalety odprowadza ją drugi syn - J. P., który zamieszkuje w tym samym domu co skarżący z matką i sam jest osobą niepełnosprawną. Pozostałe rodzeństwo zamieszkuje oddzielnie i nie angażuje się w opiekę nad matką oraz rzadko ją odwiedza. Rodzeństwo to zrzekło się praw do domu na rzecz skarżącego i mieszkającego wraz z nim i matką jego brata. Ponadto z wywiadu środowiskowego wynikało także, że pod tym samym adresem co skarżący zamieszkuje również dorosła wnuczka R. P., która pracuje zawodowo i samotnie wychowuje dziecko, która jednak – jak wynikało z oświadczenia skarżącego - nie angażuje się w opiekę nad babcią.

W ocenie Sądu organy orzekające w niniejszej sprawie w sposób prawidłowy zgromadziły a następnie oceniły materiał dowodowy pod kątem istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy opieką sprawowaną przez skarżącego nad matką, w tym zakresem tej opieki z uwagi na "specyfikę" niepełnosprawności matki, a koniecznością rezygnacji/nie podejmowania przez skarżącego aktywności zawodowej z tego powodu, stwierdzając, że w istocie całokształt okoliczności faktycznych sprawy wskazuje, iż nie zachodzi sytuacja, w której można by przyjąć, że skarżący sprawujący opiekę nad swoją matką zrezygnował, a w istocie w rzeczywistości nie podejmuje zatrudnienia, mając na celu sprawowanie nad nią opieki. W ocenie Sądu podzielić należy stanowisko organów, że w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy zasadne jest przyjęcie, iż powodem braku jakiejkolwiek aktywności zawodowej skarżącego nie może być uznany fakt sprawowania przez niego – w wykonywanym rozmiarze - opieki nad matką.

Podkreślić należy, że okoliczność, iż w treści orzeczenia o niepełnosprawności znajduje się zapis, zgodnie z którym matka skarżącego wymaga stałej lub długotrwałej pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, nie przesądza automatycznie, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką zostanie przez organ uznany za wykluczający rzeczywistą możliwość jego zatrudnienia. Nie zawsze bowiem osoba zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, będzie wymagać tej opieki, która pozostawać będzie w stopniu wykluczającym podjęcie przez osobę bliską zatrudnienia. Rolą organów jest ustalenie, czy osoba która ubiega się o przyznanie świadczenia sprawuje opiekę w takim wymiarze, który uniemożliwia realne podjęcie zatrudnienia.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez małą część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyroki NSA: z dnia 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20; z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11 oraz z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15).

Z ustalonego stanu faktycznego sprawy wynika, że sprawowana przez skarżącego opieka nad matką, z uwagi na czas i zakres wykonywania koniecznych czynności wspomagających matkę w jej codziennym funkcjonowaniu, nie spełnia wymogów opieki, o jakiej jest mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego matka skarżącego (lat 78) nie jest osobą leżącą, a zatem – jak przyjęły organy – wymagającą z tego tytułu całkowitej i całodobowej opieki (obejmującej konieczność np. karmienia, pojenia, pamersowania, cewnikowania itp.). Z akt sprawy wynika, że jakkolwiek z trudem, to jednak porusza się samodzielnie przy pomocy kul; korzysta samodzielnie z toalety (wg oświadczenia skarżącego jest do niej odprowadzana), samodzielnie spożywa posiłki, wymaga pomocy przy kąpieli i przyjmowaniu leków. Z okoliczności sprawy wynika, że cierpi na schorzenia typowe dla swojego wieku i funkcjonuje z bardzo typowymi dla niego ograniczeniami, które co oczywiste wymagają wsparcia ze strony najbliższych. Skarżący zamieszkuje wraz z matką w jednym domu, a R. P. może w nim pozostać sama bez nadzoru. W domu tym wraz z R. P. zamieszkują również inni członkowie rodziny (jej drugi syn oraz wnuczka), co – jak należy zgodzić się z organami – wskazuje na to, że w razie potrzeby mogą, a wręcz powinni z uwagi na obowiązek alimentacyjny, także partycypować w opiece nad matką/babcią udzielając pomocy w pewnym zakresie (tym samym wspomagać skarżącego w opiece). Z akt sprawy wynika, że z powodu niepełnosprawności matki i w ramach opieki nad nią skarżący przede wszystkim podaje w stałych, ustalonych godzinach leki, mierzy ciśnienie i poziom cukru we krwi, a także – prowadząc, co podkreślić należy, wspólnie gospodarstwo domowe - sprząta, dba o czystość w domu i wokół niego, pierze, gotuje, robi zakupy, umawia matkę na wizyty lekarskie, pomaga przy toalecie i załatwianiu sprawy urzędowych oraz spędza czas z mamą.

Stwierdzić zatem należy, że na ogół czynności skarżącego związanych z opieką nad matką w znacznym zakresie składa się szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego czyli zbiór czynności, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu - sprzątanie, prasowanie, pranie, opłacanie rachunków, robienie zakupów, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych to czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, w którym zamieszkuje zarówno matka skarżącego, jak i skarżący oraz pozostali wskazani członkowie rodziny. Jeżeli zaś chodzi o czynności związane z pielęgnacją matki to są to: kąpiel, mycie włosów, obcinanie paznokci, moczenie nóg, pomoc przy ubieraniu jednak tylko w sytuacji konieczności spowodowanej gorszym samopoczuciem matki, mierzenie ciśnienia - dwa razy dziennie, mierzenie poziomu cukru – dwa razy dziennie, podawanie leków oraz posiłków od trzech do czterech razy dziennie. Zgodzić się zatem należy ze stanowiskiem organów, że wymienione czynności opiekuńcze związane z osobistą opieką nad chorą matką są realizowane w pewnych odstępach czasu, a ich realizacja nie świadczy o stałym, długotrwałym i tak dużym zaangażowaniu wnioskodawcy wykonującego opiekę nad niepełnosprawną matką, by nie można było pogodzić ich wykonywania z podjęciem przez niego aktywności zawodowej. Należy w pełni zaaprobować stanowisko, że w istocie czynności opiekuńcze związane tylko z osobistą opieką nad chorą nie zajmują takiej ilości czasu w ciągu dnia, aby wnioskodawca przy należytej organizacji tej opieki nie mógł podjąć pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze. Zgodzić należy się bowiem, że prowadzenie gospodarstwa domowego, przygotowanie posiłków czy lekarstw na cały dzień, ewentualna pomoc w ubraniu odzieży wierzchniej, podawanie leków czy pomoc w zachowaniu higieny nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia. Wielu czynności związanych z szeroko rozumianym prowadzeniem gospodarstwa domowego nie wykonuje się codziennie. Ponadto czynności te mogą być w znacznej części wykonywane w godzinach rannych i wieczornych. Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącego w związku ze stanem zdrowia w większości codziennych czynności (jedzenie, chodzenie, korzystanie z toalety, czynności higieniczne) jest osobą względnie samodzielną i wymaga wyłącznie pomocy i ewentualnego nadzoru ze strony osób trzecich. Organy słusznie stwierdziły, że część dnia, która zwyczajowo wypełniana jest obowiązkami zawodowymi, poświęcana była przez wnioskodawcę przede wszystkim na prowadzenie gospodarstwa domowego w ramach domu, w którym zresztą również zamieszkuje. Czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, w którym wnioskodawca mieszka na stałe nie mogą być zasadniczo uznane za kolidujące z podjęciem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, podobnie jak zakupy czy wizyty u lekarza, gdyż przecież osoby pracujące również prowadzą własne gospodarstwa domowe, wychowują dzieci, chodzą na zakupy, spacery, do lekarza i kościoła, opiekują się w różnym zakresie swoimi rodzicami, którzy z uwagi na wiek i stan zdrowia nie powinni wykonywać pewnych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Taki zakres opieki, który polega na pracach w gospodarstwie domowym, towarzyszeniu w wizytach lekarskich, robieniu zakupów, wspólnych spacerach czy załatwianiu spraw urzędowych nie wymusza na osobie sprawującej opiekę rezygnacji z podjęcia pracy zarobkowej. Nie można zatem na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego obiektywnie ocenić, że istnieje związek przyczynowy pomiędzy brakiem podejmowania zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem przez niego opieki nad matką. Czynności dnia codziennego, takie jak: pranie, sprzątanie czy gotowanie są wykonywane również przez osoby pracujące, które wykonują je we wczesnych godzinach porannych czy późnych godzinach wieczornych i nierzadko dotyczy to osób, które jednocześnie pracują zawodowo i opiekują się domownikami wymagającymi wsparcia i opieki (np. dziećmi). Przy sprawnej organizacji czasu, możliwe byłoby zatem pogodzenie obowiązków zawodowych i domowych, szczególnie w przypadku podjęcia pracy w niepełnym wymiarze czasu. Opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a jej zakres wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, tak więc związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowana opieką musi być realny i bezpośredni.

W ocenie Sądu, mając na uwadze czasowy i przedmiotowy rozmiar sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką związany z jej niepełnosprawnością, przyjąć należy, że organy w sposób prawidłowy uznały, iż zakres tej opieki jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasowym, tym bardziej, że – jak wynika z ustalonych okoliczności – skarżący przy realizacji opieki nad matką nie jest zdany tylko na siebie, bowiem w tej kwestii jak należy przyjąć na podstawie doświadczenia życiowego może także liczyć na wsparcie pozostałych domowników, tj. syna i wnuczki niepełnosprawnej matki skarżącego. Zgodzić należy się zatem z konstatacją organów w niniejszej sprawie, że w istocie zakres deklarowanej opieki oraz stopień samodzielności matki skarżącego nie pozwala na przyjęcie, że skarżący zrezygnował z aktywności zarobkowej w celu sprawowania tej opieki, a w istocie, że zakres wykonywanej faktycznie i w zależności do potrzeb opieki nad matką wyklucza podjęcie przez niego jakiejkolwiek i choćby w niepełnym zakresie czasu pracy aktywności zawodowej, tym bardziej w sytuacji, gdy we wspólnym domu zamieszkują również inne pełnoletnie osoby, które pod nieobecność skarżącego mogłyby -przynajmniej częściowo - wykonywać deklarowane przez niego czynności opiekuńcze lub związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego.

Raz jeszcze należy podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane w sytuacji, gdy czas poświęcony na czynności opiekuńcze absorbuje jedynie część dnia i umożliwia podjęcie zatrudnienia. Nie zachodzi bowiem wówczas wymagana ustawą przesłanka przyznania świadczenia, jaką jest rezygnacja z pracy lub niepodejmowanie pracy w uwagi na konieczność sprawowania opieki. W niniejszej sprawie organy prawidłowo zatem oceniły, że zakres realizowanych przez skarżącego czynności opiekuńczych, co do zasady, nie wykluczałby możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia (innej pracy zarobkowej). Abstrahując więc od tego, że skarżący w istocie od kilkunastu lat nie wykazuje aktywności zawodowej, to nawet gdyby przyjąć, że wykazał realny zamiar podjęcia zatrudnienia, to okoliczność, że może je pogodzić ze sprawowaniem opieki nad matką, wykluczałaby możliwość przyznania mu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając to na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku - na podstawie art. 151 p.p.s.a. – orzekł, jak w sentencji wyroku.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).