Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2487/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-10-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 156  par. 1,  art. 77  par. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Żmich Sędziowie: WSA Marta Kołtun-Kulik WSA Tomasz Szmydt (spr.) Protokolant specjalista Joanna Pleszczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 października 2015 r. sprawy ze skargi J.P., L.S., E.S., I.H., J.P., L.R., Z.P. i K.P. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] czerwca 2013 r. znak [...]; 2. zasądza od Ministra Gospodarki na rzecz skarżących J.P., L.S., E.S., I.H., J.P., L.R., Z.P. i K.P. solidarnie kwotę 576 (pięćset siedemdziesiąt sześć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

J.P., L.S., E.S., I.H., J.P., L.R., Z.P. i K.P. złożyli skargę na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] maja 2014 r. (nr [...]), utrzymującą w mocy decyzję tegoż Ministra z dnia [...] czerwca 2013 r. ([...]), niestwierdzającą nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] sierpnia 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej Fabryki [...] w W.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Pismem dnia 8 sierpnia 1991 r. adwokat [...] działająca w imieniu L.R., K.P. i Z.P. wystąpiła do Ministra Przemysłu (poprzednika prawnego Ministra Gospodarki), zgłaszając "wszystkie: obecne i jakie zaistnieją w przyszłości roszczenia i prawa w związku z pozbawieniem ich (mocodawców) prawa własności fabryki "[...]" przez władze komunistyczne".

Minister Przemysłu, mając na uwadze art. 7 k.p.a. potraktował ww. pismo z dnia 8 sierpnia 1991 r. jako wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] sierpnia 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. Fabryka [...] W., ul. [...].

Po rozpatrzeniu tego wniosku, Minister Gospodarki, decyzją z dnia [...] lipca 2009r., nr [...], na podstawie art. 105 § 1 w związku z art. 107 § 1 k.p.a., umorzył postępowanie podnosząc, że nie istniała podstawa prawna i faktyczna do merytorycznego rozpatrzenia sprawy, wobec niewykazania przez wnioskodawców interesu prawnego, zwłaszcza w zakresie legitymacji prawnej potwierdzającej prawo własności do znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. W postępowaniu nie zostało wykazane, że spółka jawna będąca właścicielem tego przedsiębiorstwa została zlikwidowana, a zatem przymiot strony w rozumieniu art. 28 kpa w tym postępowaniu posiada tylko ta spółka. Decyzja z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...], została utrzymana w mocy decyzją Ministra Gospodarki z dnia [...] września 2009 r., nr [...].

Po rozpatrzeniu skargi na tę decyzję, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 1987/09, uchylił decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] września 2009 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] lipca 2009 r. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zgodził się z Ministrem Gospodarki, iż w przedmiotowej sprawie zasadnicze znaczenie ma załączony przez stronę skarżącą dopiero na etapie postępowania sądowego (wniesienia skargi do Sądu), a wcześniej nieujawniony i nieznany organowi prowadzącemu postępowanie administracyjne, odpis postanowienia Sądu Powiatowego w [...] z dnia [...] czerwca 1952 r. informujący o dokonaniu wpisu w rejestrze handlowym [...], prowadzonym dla firmy Fabryka [...] - Spółka firmowa, iż "firma została wykreślona z urzędu wobec nieprowadzenia przedsiębiorstwa". Pojawienie się zatem, na etapie postępowania sądowego, kluczowego dowodu pozwalającego uznać, iż to nie spółka (która na mocy postanowienia Sądu Powiatowego została wykreślona z rejestru już w dniu [...] czerwca 1952 r.), a skarżący są osobami legitymowanymi do występowania w postępowaniu administracyjnym w charakterze stron, doprowadzić musiała do uchylenia zarówno zaskarżonej decyzji Ministra Gospodarki, jak i utrzymanej nią w mocy decyzji z dnia [...] lipca 2009 r. Postępowanie administracyjne w przedmiotowej sprawie musi zatem zostać przeprowadzone ponownie przy udziale wszystkich stron postępowania, tj. właścicieli wykreślonej z rejestru Spółki oraz ich następców prawnych".

Po rozpatrzeniu skargi kasacyjnej Ministra Gospodarki od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 1987/09, Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 31 marca 2011 r., sygn. akt I OSK 799/10, oddalił tę skargę, w wyniku czego wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 stycznia 2010 r., stał się prawomocny.

Rozpoznając ponownie sprawę, Minister Gospodarki stwierdził, że na podstawie art. 28 kpa, stroną postępowania administracyjnego jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo, kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Oznacza to, że treścią pojęcia "interes prawny" jest prawo podmiotowe, rozumiane jako przyznanie danej osobie przez przepis prawa konkretnych uprawnień, które może ona realizować w postępowaniu administracyjnym. Taki interes w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnej posiada właściciel znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, lub jego następcy prawni, po udokumentowaniu prawa własności do tego mienia w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, tj. w dniu 5 lutego 1946 r.

Organ wskazał, że legitymacja prawna L.R., K.P. i Z.P. oraz pozostałych stron postępowania, którymi obok ww. wnioskodawców są: J.P., L.S., E.S., E.Z., J.K., K.K., I.P., J.P., M.W., wynika z szeregu dokumentów.

W odniesieniu do kwestii zbycia przez E.Z. na rzecz J.P., L.S., E.S., udziałów "w wierzytelności wobec Skarbu Państwa z tytułu bezprawnego przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstwa Fabryki na mocy orzeczenia", "w Fabryce" oraz "w prawie do firmy Fabryki", organ wskazał, że powyższe nie wywołało skutku w postaci utraty przez E.Z. przymiotu strony w tym postępowaniu. Kodeks postępowania administracyjnego nie reguluje kwestii przelewu prawa do żądania wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie utwierdzenia nieważności decyzji. Zbycie statusu strony dla potrzeb postępowania nadzorczego nie jest możliwe, gdyż przysługujące stronie żądanie dokonania oceny legalności orzeczenia administracyjnego nie ma charakteru majątkowego, lecz jest wyłącznie nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 12 kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Gd 942/11, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 stycznia 2000 r., sygn. akt I SA 311/99; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lutego 2000 r., sygn. akt I SA 310/99/).

Tym samym, w ocenie organu, E.Z. posiada przymiot strony w tym postępowaniu.

Organ ustalił, że Przedsiębiorstwo Fabryka [...]- W., ul. [...] - stanowiło własność spółki jawnej zarejestrowanej pierwotnie w rejestrze handlowym [...], której wspólnikami byli: G.P., O.P. oraz spadkobiercy zmarłego wspólnika F.P., tj. J.P., Z.P., R.P. i H.P. Następnie, wpisy w [...], zostały przeniesione do rejestru handlowego pod kolejny numer działu A [...]. W przedmiotowym rejestrze ujawnione zostało, iż wspólnikami spółki firmowej Fabryka [...], byli: G.P., O.P., H.P., J.P., R.P., Z.K., L.P. i S.P. Z postanowienia Sądu Powiatowego w [...] z dnia [...] czerwca 1952 r. wynika, że firma Fabryka [...] - Spółka firmowa, została wykreślona z urzędu wobec nieprowadzenia przedsiębiorstwa. Wobec ustania bytu prawnego tej spółki interes prawny w tym postępowaniu mają żyjący wspólnicy i spadkobiercy zmarłych wspólników.

Nieruchomości, na których zorganizowane było ww. przedsiębiorstwo zostały objęte działaniem przepisów dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279) Z tego względu nie były one przedmiotem przejścia na własność Państwa wraz z ww. przedsiębiorstwem na podstawie wskazanej powyżej decyzji administracyjnej i dlatego też nie się one przedmiotem niniejszego postępowania. Zgodnie z treścią art. 3 ust 6 ustawy nacjonalizacyjnej, orzeczenie o przejęciu przedsiębiorstwa na rzecz Państwa może nastąpić tylko wówczas, jeżeli przed dniem 31 marca 1947 r. zostało wszczęte postępowanie o przejęciu danego przedsiębiorstwa na własność Państwa.

Organ wskazał, że w aktach sprawy znajduje się pismo z dnia 14 listopada 1946r. Ministerstwa Przemysłu - Centralnego Zarządu Przemysłu [...] do Biura Prawnego Ministerstwa Przemysłu przesyłające według załączonego wykazu (obejmującego ww. przedsiębiorstwo) powtórnie opracowane wnioski dotyczące przedsiębiorstw podlegających przejęciu na własność Państwa na podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., co potwierdza wszczęcie przedmiotowego postępowania nacjonalizacyjnego przed dniem [...] marca 1947 r. Na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw przy Zarządzie Miejskim w W. omawiane przedsiębiorstwo zostało umieszczone w czwartym wykazie przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa, na zasadzie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej. Zarządzenie to, wraz z ww. wykazem, zostało ogłoszone w Dzienniku Urzędowym Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego W. Nr [...] z dnia [...] marca 1947 r. W dniu [...] sierpnia 1948 r. Minister Przemysłu i Handlu, na podstawie art. 3 ust. 1 i 5 oraz, art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej oraz § 65 ust. 1 pkt d i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r., wydał orzeczenie Nr [...], mocą którego przeszło na własność Państwa m.in. przedmiotowe przedsiębiorstwo. Protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia [...] grudnia 1948 r. przedsiębiorstwo to zostało przekazane Z. [...] w W.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. przewidywało obok orzeczenia właściwego ministra o przejęciu bądź przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa, wydanie orzeczenia właściwego ministra o zatwierdzeniu protokołu zdawczo- odbiorczego tego przedsiębiorstwa, konkretyzującego jego składniki majątkowe. Podstawę prawną takiego orzeczenia stanowił § 75a ww. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r., stanowiący, że osoba lub organizacja gospodarcza wyznaczona do sporządzenia protokołu zdawczo-odbiorczego winna przedstawić właściwemu ministrowi do zatwierdzenia protokół zdawczo-odbiorczy wraz ze zgłoszonymi uwagami i zarzutami. Zgodnie z pkt 2 ww. §, zatwierdzając protokół zdawczo-odbiorczy, właściwy Minister zobowiązany był do rozpatrzenia zgłoszonych uwag i zarzutów oraz ustalenia, które składniki majątkowe objęte tym protokołem stanowią część składową przedsiębiorstwa i przechodzą lub zostają przejęte wraz z nim na własność Państwa albo osób prawnych prawa publicznego. W odniesieniu do przedmiotowego przedsiębiorstwa, takie orzeczenie nie zostało odnalezione.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...], Minister Gospodarki, działając na podstawie art. 158 § 1 w związku z art. 157 § 1 i 2 k.p.a., nie stwierdził nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] sierpnia 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa Fabryka [...]- W., ul. [...].

W uzasadnieniu ww. decyzji z dnia [...] czerwca 2013 r., Minister Gospodarki stwierdził, że przedsiębiorstwo Fabryka [...] – W., ul. [...] spełniało kryteria upaństwowienia przedsiębiorstw, wskazane w przepisach ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 3, poz. 17, z późn. zm.), gdyż zdolność zatrudnienia w tym przedsiębiorstwie w dniu 5 lutego 1946 r. przekraczała 100 pracowników na jedną zmianę.

Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 1 lipca 2013 r., z zachowaniem ustawowego terminu, o którym mowa w art. 129 § 2 k.p.a., do Ministra Gospodarki złożyli J.P., L.S., E.S., I.H., J.P., M.W., L.R., Z.P. i K.P. - reprezentowani przez adwokata [...].

Skarżący wnosili o uchylenie decyzji Ministra Gospodarki za dnia [...] czerwca 2013 r. oraz stwierdzenie nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] sierpnia 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. Fabryka [...] – W., ul. [...], ewentualnie stwierdzenie wydania ww. decyzji nacjonalizacyjnej z naruszeniem prawa. Jednocześnie, na podstawie art. 75 § 1 w zw. z art. 78 k.p.a., adwokat [...] ponowił wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego na okoliczność rzeczywistej zdolności zatrudnienia w Fabryce [...] – W., ul. [...] pracowników bezpośrednio przy produkcji na jedną zmianę w dniu 5 lutego 1946 r.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Minister Gospodarki, utrzymał na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w mocy decyzję własną z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...], nie znajdując podstaw do jej uchylenia.

Organ wskazał, że zgodnie z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która została wydana bez podstawy prawnej, bądź z rażącym naruszeniem prawa. Ostatnia ze wskazanych przesłanek zachodzi wówczas, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej sprzeczności z treścią przepisu prawa oraz gdy charakter tego naruszenia powoduje, że owa decyzja nie może być akceptowana, jako akt wydany przez organ praworządnego państwa. Wada będąca przesłanką stwierdzenia nieważności decyzji powinna przy tym tkwić w samej decyzji (wyrok NSA z dnia 27 października 1998 r., sygn. akt II SA 1202/980 i z dnia 8 października 1999 r" sygn. akt IV SA 1646/97).

W związku z tym, w ramach postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] sierpnia 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. Fabryka [...] – W., ul. [...], konieczne było ustalenie, czy omawiane przedsiębiorstwo spełniało kryteria upaństwowienia przedsiębiorstw, wskazane w przepisach ustawy nacjonalizacyjnej.

Dyspozycja art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej przewiduje, iż przechodzą na własność państwa przedsiębiorstwa przemysłowe, które nie zostały wymienione pod lit. A, a są zdolne zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej, niż 50 pracowników. Spod działania tego przepisu wyłącza się przedsiębiorstwa robót budowlanych oraz instalacyjnych bez względu na ilość pracowników, którą zdolne są zatrudnić. Rozporządzenie Rady Ministrów może podwyższyć dolną granicę 50-ciu pracowników w przemyśle wyrobów niepowszedniego użytku, bądź mało zmechanizowanym, bądź o charakterze pionierskim lub sezonowym.

Rada Ministrów wydała rozporządzenie z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność państwa przedsiębiorstw W przemysłach wyrobów niepowszedniego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym (Dz. U. z 1947 r., Nr 2, poz. 7). Zgodnie z § 1 lit. A pkt 4 tego rozporządzenia dolną granicę zdolności zatrudnienia przewidzianą w art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej podwyższa się w wytwórniach [...] - do 100 pracowników na 1 zmianę.

Organ wskazał, że z "Rocznego sprawozdania zakładu za okres od dnia [...] stycznia 1946 r. do dnia [...] grudnia 1946r. wynika, że przedmiotem produkcji omawianego przedsiębiorstwa były [...]. Z uwagi na fakt, że w przedsiębiorstwie odbywała się produkcja wyrobów, które zostały wprost wymienione w ww. rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r., o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszedniego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym, należało rozważyć zdolność zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę powyżej 100 pracowników.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowo-administracyjnym, mając na uwadze, iż ustawa nacjonalizacyjna weszła w życie w dniu 5 lutego 1946 r. (art. 11 ustawy), okoliczności prawne i faktyczne z tej daty należy brać pod uwagę przy ocenianiu, czy w odniesieniu do danego przedsiębiorstwa zachodziłyby ustawowe przesłanki do jego przejścia lub przejęcia na własność państwa (tak WSA w Warszawie w wyroku z dnia 23 kwietnia 2004 r., sygn. akt IV SA 487-488/03). Ponadto, przez pojęcie "zdolność zatrudnienia", o którym stanowi art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej, należy przyjąć "rzeczywistą zdolność zatrudnienia" w danym przedsiębiorstwie w dniu 5 lutego 1946 r., przy uwzględnieniu pełnego parku maszynowego, znajdującego się na wyposażeniu tego przedsiębiorstwa w tej dacie, niezależnie od tytułu własności do niego (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 5 listopada 2004 r., sygn. akt IV SA/Wa 253/04).

Organ wskazał, że w toku postępowania wyjaśniającego pozyskano źródłowy materiał dowodowy wskazujący na zdolność zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej oraz w okresie zbliżonym do tej daty, tj.:

1. Kwestionariusz (bez daty), znak: [...], gdzie wskazano, że zdolność zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianę wynosi 133 osoby;

2. Roczne sprawozdanie zakładu za okres od dnia 1 stycznia 1946 r. do dnia 31 grudnia 1946 r. Głównego Urzędu Statystycznego, w którym zawarte zostały dane dotyczące zatrudnienia w omawianym przedsiębiorstwie. W tym okresie

przedsiębiorstwo zatrudniało - 84 "robotników oddziałów zatrudnionych bezpośrednio przy produkcji", 8 "robotników gospodarczych", 30 "robotników nie zatrudnionych przy produkcji", 1 pracownika inżynieryjno - technicznego, 14 pracowników biurowych, razem - 137 pracowników. W grudniu 1946 r. zakład zatrudniał 127 pracowników fizycznych, w tym 27 wykwalifikowanych, 81 przyuczonych, 19 niewykwalifikowanych oraz 16 pracowników umysłowych. Wskazano również najwyższą możliwą liczbę robotników, którą zakład mógłby zatrudnić przy dzisiejszym stanie urządzeń, maszyn i aparatury na jednej zmianie - 143 pracowników (w tym 80 przy produkcji);

3. Formularze Głównego Urzędu Statystycznego, zawierające dane dotyczące zatrudnienia w omawianym przedsiębiorstwie za poszczególne miesiące, w których wskazano, że w styczniu 1946 r. przedsiębiorstwo zatrudniało 87 "robotników oddziałów zatrudnionych bezpośrednio przy produkcji", 8 "robotników gospodarczych", 32 "robotników nie zatrudnionych przy produkcji", 1 pracownika inżynieryjno - technicznego, 15 pracowników biurowych; w lutym 1946 r. przedsiębiorstwo zatrudniało 87 "robotników oddziałów zatrudnionych bezpośrednio przy produkcji", 9 "robotników gospodarczych", 31 "robotników nie zatrudnionych przy produkcji", 1 pracownika inżynieryjno - technicznego, 14 pracowników biurowych; w marcu 1946 r. przedsiębiorstwo zatrudniało 87 "robotników oddziałów zatrudnionych bezpośrednio przy produkcji", 9 "robotników gospodarczych", 30 "robotników nie zatrudnionych przy produkcji", 1 pracownika inżynieryjno - technicznego, 14 pracowników biurowych;

4. Protokół zdawczo - odbiorczy z przejęcia przedmiotowego przedsiębiorstwa z dnia [...] grudnia 1948 r., w którym znajduje się wzmianka, że w 1939 roku fabryka zatrudniała 320 pracowników, a w sezonie produkcji [...] - ponad 600, obecnie zatrudnia 140 pracowników;

5. Arkusz rejestracyjny dla przedsiębiorstw państwowych Fabryki [...] spółka firmowa, w którym znajdują się dane dotyczące przeciętnego zatrudnienia w 1946 r. W przedsiębiorstwie zatrudnionych było 146 pracowników, w tym wykwalifikowanych - 81, niewykwalifikowanych 43 i 2 uczniów, z tego jak podano przy produkcji 81 pracowników;

6. Protokół badania rachunkowości przedsiębiorstwa za rok podatkowy 1946 r., w którym znajduje się wzmianka, że "firma zatrudniała średnio 127 pracowników fizycznych";

7. Wykaz pracowników firmy "[...], obejmujący listę pracowników przedsiębiorstwa na dzień 24 stycznia 1946 r., na której widnieją 143 osoby, a także listy pracowników zatrudnionych w poszczególnych działach i wykonujących szczegółowo określone obowiązki. W [...] zatrudnionych było 55 osób, w [...] 5 osób, w dziale "[...]" - 21 osób, przy ekspedycji 4 osoby, w [...] 1 osoba, w [...] - 1 osoba, [...] - 1, [...] - 1, przy remoncie urządzeń - 9 osób, przy [...] - 4 osoby, w kuchni -3 osoby, w magazynach - 4 osoby, palacze - 2 osoby, placowi i porządkowi - 7 osób, straż fabryczna 5 osób, dział gospodarczy 2 osoby, szoferzy 2 osoby, woźny i goniec - 2 osoby, pracownicy umysłowi 14 osób.

8. Sprawozdanie za IV - ty kwartał 1946 r., z którego wynika, że w tym okresie w przedsiębiorstwie zatrudnionych było 81 pracowników fizycznych, zatrudnionych przy produkcji i 44 w działach ogólnych - poza produkcją oraz 16 pracowników umysłowych. W [...] zatrudnionych było 39 osób, w [...] - 5 osób, w [...] - 8 osób, w dziale "[...]" - 15 osób, przy [...] - 2 osoby, w [...] - 1 osoba, w [...] - 5 osób, [...] - 1 osoba, w [...] - 3 osoby, przy [...] - 2 osoby, w garażu - 7 osób, w dziale mechanicznym - 3 osoby, w [...] - 2 osoby, straż fabryczna - 5 osób, pracownicy placowi - 5 osób, przy [...] - 3 osoby, w magazynach - 6 osób, w kuchni - 3 osoby, w dziale gospodarczym - 4 osoby, woźni - 4 osoby, w ambulatorium-1 osoba.

Organ wskazał, że dokumentem wskazującym na zdolność zatrudnienia jest przytoczony wyżej kwestionariusz, niemniej dokument ten nie zasługuje na walor wiarygodności dowodowej. Podaje on wprawdzie zdolność zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianę – 133 osób, jednakże wskazana liczba nie została poparta logicznym wyliczeniem opartym na rzeczywistym stanie zamaszynowienia. Poza tym, dokument ten został sporządzony w toku wstępnego "kwalifikowania" fabryki do postępowania nacjonalizacyjnego, na co wskazuje zapis "art. 2 ustawy z 3. I. 46 r.". Wzmianka dotycząca zdolności zatrudnienia pracowników na jedną zmianę w tym przedsiębiorstwie zawarta jest również w "Rocznym sprawozdaniu zakładu za okres od dnia 1 stycznia 1946 r. do dnia 31 grudnia 1946 r." Głównego Urzędu Statystycznego, gdzie podano, iż najwyższą możliwą liczbę robotników, którą zakład mógłby zatrudnić przy dzisiejszym stanie urządzeń, maszyn i aparatury na jednej zmianie to 143 pracowników. Organ oceniał, że jest to szacunkowe określenie zdolności zatrudnienia, bez jakiegokolwiek bliższego uzasadnienia. Z tych względów nie stanowi wystarczającego dowodu na okoliczność spełniania przez ww. przedsiębiorstwo kryterium upaństwowienia, może jednak stanowić dowód o charakterze poglądowym i porównawczym.

Pozostałe dokumenty, tj.: "Roczne sprawozdanie zakładu za okres od dnia 1 stycznia 1946 r. do dnia 31 grudnia 1946 r." (w pozostałym przytoczonym wyżej zakresie), formularze Głównego Urzędu Statystycznego, zawierające dane dotyczące zatrudnienia w omawianym przedsiębiorstwie za poszczególne miesiące, w tym za luty 1946 r., protokół zdawczo – odbiorczy z przejęcia przedmiotowego przedsiębiorstwa z dnia [...] grudnia 1948 r., arkusz rejestracyjny dla przedsiębiorstw państwowych Fabryki [...] spółka firmowa, protokół badania rachunkowości, wykaz pracowników firmy "[...]" W., ul. [...], obejmujący listę pracowników przedsiębiorstwa na dzień 24 stycznia 1946 r. oraz sprawozdanie za IV - ty kwartał i, zawierają dane dotyczące faktycznego zatrudnienia w omawianym przedsiębiorstwie.

W ocenie organu, za prawdziwością danych zawartych w większości z tych dokumentów przemawia fakt, że pochodzą one głównie z formularzy i sprawozdań sporządzanych dla Głównego Urzędu Statystycznego czy Izby Przemysłowo - Handlowej w W. przez pracowników spółki i opatrzone są pieczęcią spółki. Ponadto dane zawarte w poszczególnych dokumentach z tego samego okresu są ze sobą zbieżne albo występują niewielkie różnice w ilości faktycznie i minionych pracowników, mogące wynikać ze zmian w stanie zatrudnienia w omawianym przedsiębiorstwie.

Oceniając dowody dotyczące faktycznego zatrudnienia w omawianym przedsiębiorstwie oraz ich znaczenie dla ustalenia czy omawiane przedsiębiorstwo spełniało kryterium upaństwowienia określone w przepisach ustawy nacjonalizacyjnej, organ stwierdził, że zdolność zatrudnienia jest wartością, co najwyżej równą faktycznemu zatrudnieniu lub wyższą, w żadnym wypadku jednak rzeczywista zdolność zatrudnienia nie może być niższa niż stan faktyczny zatrudnienia w danym okresie. A zatem, ustalenie, na podstawie dokumentów źródłowych, że faktyczne zatrudnienie pracowników w tym przedsiębiorstwie na jedną zmianę przy produkcji w dacie nacjonalizacji, tj. w dniu 5 lutego 1946 r. kształtowało się na poziomie powyżej 100 pracowników, będzie tym samym świadczyć o tym, że zdolność zatrudnienia w ww. przedsiębiorstwie nie mogła być niższa od kryterium jego nacjonalizacji, tj. 100 pracowników zatrudnionych przy produkcji na jedną zmianę.

Za dokument najbardziej przydatny do określenia wielkości faktycznego zatrudnienia pracowników w tym przedsiębiorstwie, w dacie 5 lutego 1946 r., organ uznał wykaz pracowników firmy "[...]" W., ul. [...], obejmujący listę pracowników przedsiębiorstwa na dzień 24 stycznia 1946 r., czyli w dacie bardzo zbliżonej do daty wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej. Wartość dowodową tego dokumentu zwiększa zawarta w nim lista pracowników zatrudnionych w poszczególnych działach i wykonujących szczegółowo określone obowiązki. W dokumencie tym, podobnie jak w większości ww. dokumentów, wskazano ilu pracowników zatrudnionych było w działach produkcyjnych, a ilu w działach ogólnych - nie przy produkcji. W tym miejscu należy zaznaczyć, że uznanie poszczególnych pracowników za zatrudnionych przy produkcji przez spółkę będącą właścicielem znacjonalizowanego przedsiębiorstwa nie stanowi dla organu wiarygodnego dowodu w tej kwestii, gdyż jak wynika z zestawienia pracowników zatrudnionych w poszczególnych działach i przy poszczególnych czynnościach, osoby wypełniające formularze, sprawozdania i wykazy pracowników zawężały pojęcie "pracowników zatrudnionych przy produkcji".

Przyjęta przez Ministra Gospodarki wykładnia pojęcia "pracowników zatrudnionych przy produkcji" zawartego w art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej uwzględniała aktualne orzecznictwo sądowo-administracyjne dotyczące tej kwestii, w którym wyrażony został pogląd, że za pracowników produkcyjnych należy uznać osoby wprost związane z bezpośrednią produkcją a także osoby bez współpracy, których prawidłowe funkcjonowanie linii produkcyjnej byłoby niemożliwe, np. kierownika technicznego, pracowników transportu międzyoperacyjnego oraz magazynierów (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 października 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 1381/10). Organ podkreślał, że prawidłowe funkcjonowanie przedsiębiorstwa i prowadzenie produkcji wymaga udziału nie tylko robotników obsługujących linie produkcyjne, ale również takich, bez których produkcja byłaby niemożliwa, np. pracowników zajmujących się wsparciem technicznym, nadzorem produkcyjnym, naprawą maszyn, magazynierów pracowników obsługujących kotły oraz tzw. "pracowników placowych" zajmujących się załadunkiem i rozładunkiem. Bez tych wszystkich pracowników niemożliwa byłaby produkcja, a zatem wszyscy oni powinni być wliczani przy obliczeniu zdolności zatrudnienia pracowników zatrudnionych przy produkcji na jedną zmianę roboczą.

W świetle tak dokonanej wykładni pojęcia "pracowników zatrudnionych przy produkcji", organ dokonał analizy ww. dokumentu aktualnego na dzień 24 stycznia 1946r., pod względem zawartych w nim danych dotyczących ilości pracowników zajmujących się poszczególnymi czynnościami. Za pracowników zatrudnionych przy produkcji spośród pracowników wymienionych w tym dokumencie uznano pracowników: [...] - 55 osób, [...] - 5 osób, działu "[...]" - 21 osób, [...] - 1 osoba, [...] - 1 osoba, palacza kotła - 1, inżyniera [...] pracowników zatrudnionych przy remoncie urządzeń 9 osób, przy [...] - 4 osoby, w magazynach - 4 osoby, placowych i porządkowych - 7 osób. Razem - 109 pracowników.

Natomiast nie można uznać za pracowników zatrudnionych przy produkcji osób zatrudnionych w kuchni - 3 osoby, palaczy - 2 osoby, ekspedycji - 4 osoby, straży fabrycznej 5 osób, działu gospodarczego - 2 osoby, szoferów - 2 osoby, woźnego i gońca - 2 osoby i pracowników umysłowych - 14 osób. Razem - 34 pracowników zatrudnionych poza produkcją.

Organ podkreślał, że chybiony jest zarzut adwokata [...], że Minister Gospodarki po analizie "Wykazu pracowników Fabryki na dzień 24.01.1946 r." błędnie zakwalifikował część pracowników zatrudnionych w działach niezwiązanych z produkcją do kategorii osób ją wykonujących, tj.: placowych i porządkowych - 7 osób, pracowników zatrudnionych przy [...] - 4 osoby, palacza kotła, remontujących urządzenia - 9 osób. Pracownikami zatrudnionymi przy produkcji byli bowiem również tzw. pracownicy "placowi" zajmujący się, m.in. rozładunkiem surowców i załadunkiem produktów oraz "porządkowi" na placu, dbający o porządek i organizację pracy, gdyż pracownicy ci byli niezbędni dla prawidłowego funkcjonowania zakładu produkcyjnego. Wobec faktu, że jednym z ostatnich etapów produkcji było pakowanie wyrobów, nieuzasadniony jest również zarzut błędnego zakwalifikowania do pracy "przy produkcji" pracowników zatrudnionych przy [...]. Z uwagi na to, że w linii produkcyjnej przedsiębiorstwa znajdowały się kotły, to również pracownik obsługujący kotły, tzw. "palacz kotła" powinien być uznany za pracującego "przy produkcji". Należy zauważyć, że w ww. wykazie pracowników firmy "[...] W., ul. [...], obejmującym listę pracowników przedsiębiorstwa na dzień 24 stycznia 1946 r., osobno zostali wyliczeni palacze (2 osoby), którzy nie zostali przez organ prowadzący sprawę uznani za pracowników zatrudnionych "przy produkcji".

Zdaniem organu, nie można przyjąć za słuszne twierdzenia adw. [...], że Minister Gospodarki w sposób nieuprawniony zakwalifikował pracowników zatrudnionych przy remoncie urządzeń, jako związanych z produkcją - wykonywane przez te osoby czynności nic pozostawały, bowiem bez wpływu dla normalnego toku produkcji przedsiębiorstwa. Należy podnieść, że zadania tych pracowników nie ograniczały się do przywrócenia sprawności maszyn i urządzeń, które uległy uszkodzeniu w wyniku działań wojennych. Czynności remontowo-konserwatorskie były niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania linii produkcyjnej. Do pracowników produkcyjnych organ zaliczył ponadto pracowników laboratorium, [...] oraz inżyniera chemika przyjmując, że działalność produkcyjna wymaga udziału nie tylko pracowników obsługujących linie produkcyjne, ale również pracowników wykonujących czynności, bez których produkcja byłaby niemożliwa.

Organ wskazał, że obok wykazu pracowników firmy "[...]" W., ul. [...], obejmującego listę pracowników przedsiębiorstwa na dzień 24 stycznia 1946 r., równie szczegółowe w zakresie określenia liczby pracowników zatrudnionych przy poszczególnych czynnościach jest "sprawozdanie za IV - ty kwartał 1946 r." jednak z uwagi na fakt, że wykaz pracowników firmy "[...]" W., ul. [...] aktualny na dzień 24 stycznia 1946 r. dotyczy okresu bliższego dacie nacjonalizacji, przy ustalaniu faktycznego zatrudnienia w tej dacie organ oparł się na danych z tego właśnie dokumentu. Aktualność tych danych potwierdza także ww. formularz Głównego Urzędu Statystycznego za luty 1946 r., w którym wskazana została ilość wszystkich zatrudnionych pracowników - tożsama z danymi zawartymi w ww. dokumencie aktualnym na dzień 24 stycznia 1946 r. Oba dokumenty wskazują na faktyczne zatrudnienie 143 pracowników. Również dokładnie taka ilość pracowników, jako "najwyższa możliwa liczba robotników, którą zakład mógłby zatrudnić przy dzisiejszym stanie urządzeń, maszyn i aparatury na jednej zmianie została wskazana w "Rocznym sprawozdaniu zakładu za okres od dnia 1 stycznia 1946 r. do dnia 31 grudnia 1946 r." Głównego Urzędu Statystycznego, który został sporządzony przez spółkę właścicielem znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Zdaniem spółki taka ilość pracowników mogła być zatrudniona na jednej zmianie roboczej. Biorąc pod uwagę zbieżność danych oraz zakładając dobrą znajomość procesu produkcji właściciela przedsiębiorstwa, przytoczone wyżej dane dotyczące faktycznego zatrudnienia odnieść należy także do jednej zmiany roboczej.

Na podstawie ww. dokumentów źródłowych organ ustalił, że faktyczne zatrudnienie pracowników w tym przedsiębiorstwie na jedną zmianę przy produkcji w dacie nacjonalizacji, tj, dnia 5 lutego 1946 r. kształtowało się na poziomie 109 pracowników, a zatem wynosiła powyżej kryterium nacjonalizacji, (tj. 100 pracowników zatrudnionych przy produkcji na jedną zmianę).

J.P., L.S., E.S., I.H., J.P., L.R., Z.P. i K.P. złożyli skargę na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] maja 2014 r. (nr [...]), utrzymującą w mocy decyzję tegoż Ministra z dnia [...] czerwca 2013 r. ([...]), niestwierdzającą nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] sierpnia 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej Fabryki [...] w W.

Skarżący zarzucał:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 7, z późn.zm.) w związku z § 1 ust. A pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym (Dz.U. Nr 2, poz. 7), poprzez błędną wykładnię tychże przepisów;

2) naruszenie przepisów dotyczących postępowania w sprawie, w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- przepisy art. 7, art. 77, art. 80 i art. 89 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego - poprzez brak wyjaśnienia wszelkich okoliczności sprawy oraz wszechstronnego wyjaśnienia całego materiału dowodowego;

- przepis art. 75 § 1 w związku z art. 78 Kodeksu postępowania administracyjnego - poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłego rzeczoznawcy na okoliczność wystąpienia przesłanki zastosowania powołanych przepisów prawa materialnego, tj. zdolności zatrudnienia w fabryce spółki "[...]" pracowników przy produkcji na jedną zmianę.

Skarżący wnosili zatem o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] czerwca 2013 r.

W odpowiedzi na skargę Minister Gospodarki podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego. Oznacza to, że kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy organ administracji wydając zaskarżony akt nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji jest samodzielnym postępowaniem administracyjnym, zarówno w stosunku do toczącego się w trybie zwyczajnym, jak również wobec innych postępowań nadzwyczajnych, którego istotą jest ustalenie, czy decyzja podlegająca kontroli jest dotknięta jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a. Jest to instytucja procesowa stanowiąca wyjątek od statuowanej w art. 16 § 1 k.p.a. ogólnej zasady trwałości decyzji ostatecznej i z tych względów stwierdzenie nieważności decyzji może nastąpić tylko wówczas, gdy zostanie bezspornie ustalone wystąpienie przyczyny nieważności określonej w art. 156 § 1 k.p.a.

Wątpliwości budziło w doktrynie oraz orzecznictwie, jakiego rodzaju przepisy muszą być w sposób rażący naruszone, aby możliwe było zastosowanie tak radykalnego rygoru, jakim jest wyeliminowanie decyzji administracyjnej poprzez stwierdzenie jej nieważności.

W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, że bezspornie takimi normami są przepisy prawa materialnego. W niniejszej sprawie kwestia ta sprowadza się do prawidłowości zastosowania przepisu art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.).

Dyspozycja art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej przewiduje, iż przechodzą na własność Państwa przedsiębiorstwa przemysłowe, które nie zostały wymienione pod lit. A, a są zdolne zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej, niż 50 pracowników. Spod działania tego przepisu wyłącza się przedsiębiorstwa robót budowlanych oraz instalacyjnych bez względu na ilość pracowników, którą zdolne są zatrudnić. Rozporządzenie Rady Ministrów może podwyższyć dolną granicę 50-ciu pracowników w przemyśle wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanym, bądź o charakterze pionierskim lub sezonowym.

Rada Ministrów wydała rozporządzenie z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym (Dz. U. z 1947 r., Nr 2, poz. 7). Zgodnie z § 1 lit. A pkt 4, tego rozporządzenia dolną granicę zdolności zatrudnienia przewidzianą w art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej podwyższa się w wytwórniach [...] - do 100 pracowników na 1 zmianę.

Jak wynikało z "Rocznego sprawozdania zakładu za okres od dnia 1 stycznia 1946 r. do dniu 31 grudnia 1946 r.", przedmiotem produkcji Fabryki [...] były [...]. Z uwagi mi fakt, że w przedsiębiorstwie odbywała się produkcja wyrobów, które zostały wprost wymienione w ww. rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r., należało rozważyć zdolność zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę powyżej 100 pracowników.

Prawidłowo organ przyjął, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowo-administracyjnym, mając na uwadze, iż ustawa nacjonalizacyjna weszła w życie w dniu 5 lutego 1946 r. (art. 11 ustawy), okoliczności prawne i faktyczne z tej daty należy brać pod uwagę przy ocenianiu, czy w odniesieniu do danego przedsiębiorstwa zachodziłyby ustawowe przesłanki do jego przejścia lub przejęcia na własność Państwa (WSA w Warszawie w wyroku z dnia 8 czerwca 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 977/04, a także m. in. WSA w Warszawie w wyroku z dnia 23 kwietnia 2004 r., sygn. akl IV SA 487-488/03).

Ponadto, przez pojęcie "zdolność zatrudnienia", o którym stanowi art. 1 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej, należy przyjąć "rzeczywistą zdolność zatrudnienia" w danym przedsiębiorstwie w dniu 5 lutego 1946 r., przy uwzględnieniu pełnego parku maszynowego, znajdującego się na wyposażeniu tego przedsiębiorstwa w tej dacie, niezależnie od tytułu własności do niego (wyrok WSA w Warszawie z dnia 5 listopada 2004 r., sygn. akt IV SA/Wa 253/04).

Konieczne było zatem dokonanie oceny, czy nie doszło do rażącego naruszenia przepisów materialnych przy przejmowaniu przedmiotowego przedsiębiorstwa.

Praktyka orzecznicza organów i sądów administracyjnych wskazuje, że w celu zbadania, czy została spełniona przesłanka zatrudnienia, o której mowa w art. 3 ust. 1 lit. B ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, nierzadko konieczne jest powołanie biegłego. Wbrew stanowisku organów, powołanie biegłego w niektórych tego rodzaju sprawach jest wręcz wymagane przez sądownictwo administracyjne (przykładowo: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2010r., sygn. akt IV SA/Wa 1381/10, wyrok WSA z dnia 14 lipca 2011r., sygn. akt IV SA/Wa 841/11, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2011r. sygn., akt I OSK 1090/10).

Organ w toku postępowania wyjaśniającego pozyskał źródłowy materiał dowodowy w postaci dokumentów, wskazujący na zdolność zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej oraz w okresie zbliżonym do tej daty. Dokumentami tymi są: kwestionariusz (bez daty), znak: [...], Roczne sprawozdanie zakładu za okres od dnia [...] stycznia 1946 r. do dnia [...] grudnia 1946 r. Głównego Urzędu Statystycznego, Formularze Głównego Urzędu Statystycznego, zawierające dane dotyczące zatrudnienia w omawianym przedsiębiorstwie za poszczególne miesiące, Protokół zdawczo - odbiorczy z przejęcia przedmiotowego przedsiębiorstwa z dnia [...] grudnia 1948 r., Arkusz rejestracyjny dla przedsiębiorstw państwowych Fabryki [...] spółka firmowa, Protokół badania rachunkowości przedsiębiorstwa za rok podatkowy 1946 r., Wykaz pracowników firmy "[...]" W., ul. [...], obejmujący listę pracowników przedsiębiorstwa na dzień 24 stycznia 1946 r., Sprawozdanie za IV - ty kwartał 1946 r.

Organ przyjął, że dokumentem wskazującym na zdolność zatrudnienia jest przytoczony wyżej kwestionariusz, niemniej dokument ten nie zasługuje na walor wiarygodności dowodowej. Podaje on wprawdzie zdolność zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianę – 133 osób, jednakże wskazana liczba nie została poparta logicznym wyliczeniem opartym na rzeczywistym stanie zamaszynowienia. Poza tym, dokument ten został sporządzony w toku wstępnego "kwalifikowania" fabryki do postępowania nacjonalizacyjnego, na co wskazuje zapis "art. 2 ustawy z 3. I. 46 r.".

Wzmianka dotycząca zdolności zatrudnienia pracowników na jedną zmianę w tym przedsiębiorstwie zawarta jest również w "Rocznym sprawozdaniu zakładu za okres od dnia 1 stycznia 1946 r. do dnia 31 grudnia 1946 r." Głównego Urzędu Statystycznego, gdzie podano, iż najwyższą możliwą liczbę robotników, którą zakład mógłby zatrudnić przy dzisiejszym stanie urządzeń, maszyn i aparatury na jednej zmianie to 143 pracowników. Organ oceniał, że jest to szacunkowe określenie zdolności zatrudnienia, bez jakiegokolwiek bliższego uzasadnienia. Z tych względów nie stanowi wystarczającego dowodu na okoliczność spełniania przez ww. przedsiębiorstwo kryterium upaństwowienia, może jednak stanowić dowód o charakterze poglądowym i porównawczym.

Pozostałe dokumenty, tj.: "Roczne sprawozdanie zakładu za okres od dnia [...] stycznia 1946 r. do dnia [...] grudnia 1946 r." (w pozostałym przytoczonym wyżej zakresie), formularze Głównego Urzędu Statystycznego, zawierające dane dotyczące zatrudnienia w omawianym przedsiębiorstwie za poszczególne miesiące, w tym za luty 1946 r., protokół zdawczo – odbiorczy z przejęcia przedmiotowego przedsiębiorstwa z dnia [...] grudnia 1948 r., arkusz rejestracyjny dla przedsiębiorstw państwowych Fabryki [...] spółka firmowa, protokół badania rachunkowości, wykaz pracowników firmy "[...]" W., ul. [...], obejmujący listę pracowników przedsiębiorstwa na dzień 24 stycznia 1946 r. oraz sprawozdanie za IV - ty kwartał i, zawierają dane dotyczące faktycznego zatrudnienia w omawianym przedsiębiorstwie.

W ocenie organu, za prawdziwością danych zawartych w większości z tych dokumentów przemawia fakt, że pochodzą one głównie z formularzy i sprawozdań sporządzanych dla Głównego Urzędu Statystycznego czy Izby Przemysłowo - Handlowej w W. przez pracowników spółki i opatrzone są pieczęcią spółki. Ponadto dane zawarte w poszczególnych dokumentach z tego samego okresu są ze sobą zbieżne albo występują niewielkie różnice w ilości faktycznie i minionych pracowników, mogące wynikać ze zmian w stanie zatrudnienia w omawianym przedsiębiorstwie.

Oceniając dowody dotyczące faktycznego zatrudnienia w omawianym przedsiębiorstwie oraz ich znaczenie dla ustalenia czy omawiane przedsiębiorstwo spełniało kryterium upaństwowienia określone w przepisach ustawy nacjonalizacyjnej, organ stwierdził, że zdolność zatrudnienia jest wartością, co najwyżej równą faktycznemu zatrudnieniu lub wyższą, w żadnym wypadku jednak rzeczywista zdolność zatrudnienia nie może być niższa niż stan faktyczny zatrudnienia w danym okresie.

A zatem, ustalenie, na podstawie dokumentów źródłowych, że faktyczne zatrudnienie pracowników w tym przedsiębiorstwie na jedną zmianę przy produkcji w dacie nacjonalizacji, tj. w dniu 5 lutego 1946 r. kształtowało się na poziomie powyżej 100 pracowników, będzie tym samym świadczyć o tym, że zdolność zatrudnienia w ww. przedsiębiorstwie nie mogła być niższa od kryterium jego nacjonalizacji, tj. 100 pracowników zatrudnionych przy produkcji na jedną zmianę.

Za dokument najbardziej przydatny do określenia wielkości faktycznego zatrudnienia pracowników w tym przedsiębiorstwie, w dacie 5 lutego 1946 r., organ uznał wykaz pracowników firmy "[...]" W., ul. [...], obejmujący listę pracowników przedsiębiorstwa na dzień 24 stycznia 1946 r., czyli w dacie bardzo zbliżonej do daty wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej. Wartość dowodową tego dokumentu zwiększa zawarta w nim lista pracowników zatrudnionych w poszczególnych działach i wykonujących szczegółowo określone obowiązki.

Przyjęta przez Ministra Gospodarki wykładnia pojęcia "pracowników zatrudnionych przy produkcji" zawartego w art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej była prawidłowa i uwzględniała aktualne orzecznictwo sądowo-administracyjne dotyczące tej kwestii, w którym wyrażony został pogląd, że za pracowników produkcyjnych należy uznać osoby wprost związane z bezpośrednią produkcją a także osoby bez współpracy, których prawidłowe funkcjonowanie linii produkcyjnej byłoby niemożliwe, np. kierownika technicznego, pracowników transportu międzyoperacyjnego oraz magazynierów (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 października 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 1381/10).

W świetle tak dokonanej wykładni pojęcia "pracowników zatrudnionych przy produkcji", organ dokonał analizy ww. dokumentu aktualnego na dzień 24 stycznia 1946r., pod względem zawartych w nim danych dotyczących ilości pracowników zajmujących się poszczególnymi czynnościami. Za pracowników zatrudnionych przy produkcji spośród pracowników wymienionych w tym dokumencie uznano pracowników: [...] - 55 osób, [...] - 5 osób, działu "[...]" - 21 osób, [...] - 1 osoba, [...] - 1 osoba, palacza kotła - 1, inżyniera [...] -1, pracowników zatrudnionych przy remoncie urządzeń 9 osób, przy [...] - 4 osoby, w magazynach - 4 osoby, placowych i porządkowych - 7 osób. Razem - 109 pracowników.

Natomiast organ nie uznał za pracowników zatrudnionych przy produkcji osób zatrudnionych w kuchni - 3 osoby, palaczy - 2 osoby, ekspedycji - 4 osoby, straży fabrycznej 5 osób, działu gospodarczego - 2 osoby, szoferów - 2 osoby, woźnego i gońca - 2 osoby i pracowników umysłowych - 14 osób. Razem - 34 pracowników zatrudnionych poza produkcją.

Organ podkreślał, że chybiony jest zarzut adwokata [...], że Minister Gospodarki po analizie "Wykazu pracowników Fabryki na dzień 24.01.1946 r." błędnie zakwalifikował część pracowników zatrudnionych w działach niezwiązanych z produkcją do kategorii osób ją wykonujących, tj.: placowych i porządkowych - 7 osób, pracowników zatrudnionych przy [...] - 4 osoby, palacza kotła, remontujących urządzenia - 9 osób. Pracownikami zatrudnionymi przy produkcji byli bowiem również tzw. pracownicy "placowi" zajmujący się, m.in. rozładunkiem surowców i załadunkiem produktów oraz "porządkowi" na placu, dbający o porządek i organizację pracy, gdyż pracownicy ci byli niezbędni dla prawidłowego funkcjonowania zakładu produkcyjnego. Wobec faktu, że jednym z ostatnich etapów produkcji było pakowanie wyrobów, nieuzasadniony jest również zarzut błędnego zakwalifikowania do pracy "przy produkcji" pracowników zatrudnionych przy [...]. Z uwagi na to, że w linii produkcyjnej przedsiębiorstwa znajdowały się kotły, to również pracownik obsługujący kotły, tzw. "palacz kotła" powinien być uznany za pracującego "przy produkcji". Należy zauważyć, że w ww. wykazie pracowników firmy "[...]" W., ul. [...], obejmującym listę pracowników przedsiębiorstwa na dzień 24 stycznia 1946 r., osobno zostali wyliczeni palacze (2 osoby), którzy nie zostali przez organ prowadzący sprawę uznani za pracowników zatrudnionych "przy produkcji".

Zdaniem organu, nie można przyjąć za słuszne twierdzenia adw. [...], że Minister Gospodarki w sposób nieuprawniony zakwalifikował pracowników zatrudnionych przy remoncie urządzeń, jako związanych z produkcją - wykonywane przez te osoby czynności nic pozostawały, bowiem bez wpływu dla normalnego toku produkcji przedsiębiorstwa. Należy podnieść, że zadania tych pracowników nie ograniczały się do przywrócenia sprawności maszyn i urządzeń, które uległy uszkodzeniu w wyniku działań wojennych. Czynności remontowo-konserwatorskie były niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania linii produkcyjnej. Do pracowników produkcyjnych organ zaliczył ponadto pracowników laboratorium, [...] oraz inżyniera [...]. Działalność produkcyjna wymaga udziału nie tylko pracowników obsługujących linie produkcyjne, ale również pracowników wykonujących czynności, bez których produkcja byłaby niemożliwa.

Ocena dokonana przez organ, w tym miejscu wkracza w sferę wymagającą wiedzy specjalistycznej, obarczona jest przez to bardzo dużym marginesem błędu. Należy wskazać, chociażby na dokument archiwalny w postaci "Protokołu badania rachunkowości przedsiębiorstwa rok podatkowy 1946", gdzie między innymi mowa jest o zamaszynowieniu przedsiębiorstwa. W dokumencie tym czytamy: " Produkcja (...) odbywa się ręcznie, ponieważ wszystkie maszyny podczas wojny zostały zdewastowane. Firma jedynie posiada 7 maszyn pomocniczych, a mian.: [...], [...], [...], [...], nożyce ręczne, rycówka i maszyna do wyrobu [...]. Maszyny powyższe w 1946r. dopiero zostały wyremontowane i do użytku oddane w 1947r.". Inne dokumenty archiwalne również potwierdzają brak maszyn w przedsiębiorstwie i oparcie produkcji w zasadzie na pracy ręcznej, manufakturowej. Widoczny jest brak zmechanizowanej linii produkcyjnej, przy tym nielogicznym jest argument organu o tym aby przyjąć 9 pracowników zatrudnionych przy remoncie maszyn, jako pracowników bezpośrednio związanych z produkcją. Produkcja, jak wynika bowiem z dokumentów źródłowych nie była zmechanizowana. Siedem maszyn o prostej konstrukcji oddano do użytku w 1947r., zatem w lutym 1946r. było one najprawdopodobniej niesprawne. Znak zapytania można przy tym postawić również przy osobach zatrudnionych w [...], inżynierze [...], osobach zatrudnionych przy [...], osób zatrudnionych przy magazynach, placowych i porządkowych, jako przyporządkowanych w sposób pośredni (zgodnie z przedstawiona wykładnią) produkcji.

Do momentu gdy biegły nie wyjaśni struktury organizacyjnej przedsiębiorstwa, tego jak odbywała się produkcja, na ile była zmechanizowana, jakie było zamaszynowienie, organ porusza się jedynie w sferze domniemań nie popartych wiedzą fachową oraz rzetelną (jak wykazano wyżej) analizą materiału dowodowego. Przy ocenie kryterium zdolności zatrudnienia, należy przy tym uwzględnić, w szczególności stan techniczny maszyn, którymi przedsiębiorstwo dysponowało i realia jego funkcjonowania, wpływające na wielkość zatrudnienia pracowników, pracujących bezpośrednio przy produkcji, na dzień wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, tj. 5 lutego 1946 r.

Należy podkreślić, że do pracowników zatrudnionych przy produkcji należy zaliczyć pracowników, którzy zapewniali ciągłe funkcjonowanie linii produkcyjnych. Nie można przyjąć, że pojęcie to dotyczy tylko pracowników bezpośrednio związanych z produkcją. Prawidłowa wykładnia wskazuje, że należy do tej kategorii zaliczyć również całe "zaplecze" bezpośrednio związane z produkcją, które pozwalało na prawidłowe funkcjonowanie produkcji.

Ponadto, wobec rozbieżności w dokumentach źródłowych w przedmiocie jednoznacznego określenia zdolności zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianę w dacie 5 lutego 1946r., stosownie do dyspozycji art. 77 § 1 k.p.a. należało dopuścić dowód z opinii biegłego, w przedmiocie obliczenia zdolności zatrudnienia przy uwzględnieniu pełnego parku maszynowego oraz jego stanu technicznego znajdującego się na wyposażeniu przedsiębiorstwa w dniu 5 lutego 1946r.

Podstawą przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa był art. 3 lit. b ust. 1 i 5 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.) w związku z § 1 pkt 6 lit. a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym (Dz. U. Nr 2, poz. 7), pozwalający na przejęcie przez państwo określonych przedsiębiorstw przemysłowych, jeżeli zdolne były zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 100 pracowników. Tym samym decydujące znaczenie w sprawie miało jednoznaczne wyjaśnienie czy w dacie 5 lutego 1946 r. przedmiotowe przedsiębiorstwo było zdolne zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 100 pracowników.

Jednakże tej zasadniczej okoliczności nie wyjaśniono w tej sprawie w zgodzie z regułami procedury administracyjnej, co zasadnie zostało podniesione w skardze a konstatacja ta stanowiła podstawę uchylenia zaskarżonych decyzji w trybie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.

Organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy winien zwrócić się do biegłego właściwej specjalności celem ustalenia struktury organizacyjnej przedsiębiorstwa, tego jak odbywała się produkcja, na ile była zmechanizowana, jakie było zamaszynowienie. Uwzględniając te dane oraz stan maszyn biegły ustali możliwość zatrudnienia na jednej zmianie pracowników produkcyjnych lub bezpośrednio związanych z produkcja – bez których produkcja nie mogła by się odbywać (zgodnie z podaną w sprawie wykładnią). Ustalenia te maja odnosić się do daty wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, tj. 5 lutego 1946r. Należy przy tym nadmienić, że ze wszystkich dokumentów archiwalnych wynika, że praca w przedmiotowym przedsiębiorstwie odbywała się na jedną zmianę.

Sąd w przedmiotowej sprawie nie podziela również stanowiska organu, że zbycie przez E.Z. na rzecz J.P., L.S., E.S., udziałów "w wierzytelności wobec Skarbu Państwa z tytułu bezprawnego przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstwa Fabryki na mocy orzeczenia", "w Fabryce" oraz "w prawie do firmy Fabryki", nie wywołało skutku w postaci utraty przez E.Z. przymiotu strony w tym postępowaniu.

Nie mamy tu do czynienia z przelewem prawa do żądania wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie utwierdzenia nieważności decyzji lecz, ze zbyciem wystarczająco skonkretyzowanych praw, umożliwiających nabywcy wstąpienie do ww. sprawy w charakterze strony (art. 28 kpa). Podobne czynności prawne dokonywane są np. w sprawach związanych z gruntami warszawskimi, co do których miał zastosowanie dekret z dnia 26 października 1945r.o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz.U, Nr 50, poz.279) i nie budzą żadnych wątpliwości, co do możliwości występowania nabywców praw w postępowaniach administracyjnych toczących się na tle ww. dekretu

Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270) orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 powołanej ustawy.