Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 414/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2011-05-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: 137 ust. 1
journal: Dz.U. 2004 nr 261 poz 2603
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jedn.
article: art. 97 par. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 182
journal: Dz.U. 1990 nr 65 poz 385
law: Ustawa z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym.
article: art. 256 ust. 1
journal: Dz.U. 2005 nr 164 poz 1365
law: Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie WSA Donata Starosta WSA Izabela Bąk - Marciniak Protokolant st. sekr. sąd. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 maja 2011 r. sprawy ze skargi Uniwersytetu im. "A" w P. na decyzję Wojewody W. z dnia [...] kwietnia [...] r., nr [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z [...] września [...] r. nr [...], 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana, 3. zasądza od Wojewody W. na rzecz Uniwersytetu im. "A" w P. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] września 2009 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] września 2009 r.), Dyrektor Zarządu Geodezji i Katastru Miejskiego GEOPOZ działając z upoważnienia Prezydenta Miasta P. (dalej Dyrektor GEOPOZ albo organ I instancji) na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. 2000 r., nr 98. poz. 1071 ze zm., dalej kpa), art. 136 ust. 3. art. 137 ust. 1, art. 139, art. 140 ust. 1, 2 i 3, art. 141 ust. 4 i art. 142 ust. 1 w związku z art. 4 pkt 9 b1, art. 216, art. 217 ust. 2 i art. 227 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. 2004 r., nr 261, poz. 2603 ze zm., dalej ugn, obecnie t.j. Dz.U. 2010 r., nr 102, poz. 651 ze zm.) orzekł o zwrocie na rzecz Cz. J. części nieruchomości, zapisanej w księdze wieczystej nr [...] jako własność Skarbu Państwa w zarządzie i użytkowaniu Uniwersytetu im. "A" w P., położonej w P. przy ul. [...], oznaczonej w ewidencji gruntów: obręb N., arkusz mapy [...], działki nr: [...] o powierzchni [...] m2, nr [...] o powierzchni [...] m2, nr [...] o powierzchni [...] m2 i [...] o powierzchni [...] m2, odpowiadającą dawnym nieruchomościom z ksiąg wieczystych KW nr [...] i KW nr [...], zbytym na rzecz Skarbu Państwa w [...] r. (pkt I decyzji), zobowiązując jednocześnie Cz. J. do zwrotu na rzecz Skarbu Państwa kwoty [...] zł, stanowiącej zwaloryzowane odszkodowanie wypłacone w [...] r. za zbyte nieruchomości (pkt II decyzji).

Ustalając stan faktyczny sprawy organ I instancji wskazał, że Cz. J. zbył Skarbowi Państwa - Uniwersytetowi "A" w P., nieruchomość z księgi wieczystej KW nr [...], stanowiącą działki nr [...] i [...] o powierzchni łącznej [...] m2 i nieruchomość z księgi wieczystej KW nr [...], stanowiącą działki nr [...] i [...] o powierzchni łącznej [...] m2, wszystkie działki z arkusza mapy nr [...] obrębu N., położone w P. przy ul. [...] i rowie [...]. Umowę sprzedaży nieruchomości zawarto w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości ([j.t.] Dz.U. 1974 r., nr 10, poz. 64 ze zm., dalej ustawa z 1958 r.) aktem notarialnym z dnia [...] czerwca [...] r., rep. [...]. Nieruchomości stanowiące rolę i łąkę nabyto pod realizację inwestycji budowy miasteczka uniwersyteckiego "A" w M. Na podstawie § 2 umowy z dnia 2 czerwca [...] r. ustalono, że inwestycja ta zlokalizowana została decyzją Naczelnika Powiatu w P. z dnia [...] kwietnia 1975 r. nr [...], a plan realizacyjny inwestycji zatwierdzono decyzją tego organu z dnia [...] maja 1975 r. nr [...].

Na podstawie ewidencji gruntów i odpisu księgi wieczystej ustalono, że działki nr: [...] o powierzchni [...] m2, [...] o powierzchni [...] m2, [...] o powierzchni [...] m2 i [...] o powierzchni [...] m2, wszystkie z arkusza mapy [...] obrębu N., położone w P. przy ul. [...], stanowią część nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej nr [...] jako własność Skarbu Państwa w zarządzie i użytkowaniu Uniwersytetu "A" w P. (dalej Uniwersytet bądź UAM).

Zgodnie z planem generalnym zagospodarowania terenu "A" z 1975 r., działki nr [...],[...],[...] i [...] w całości znajdowały się poza granicami terenów przewidzianych pod inwestycję "A". Położone były w pasie zieleni izolacyjnej między terenami PKP (tranzytowa linia kolejowa) i terenami przeznaczonymi pod budowę ulic klasy P i N, stanowiących trasy komunikacyjne, które zgodnie z tym planem miały okalać tereny "A". Trasy komunikacyjne oddzielały nieruchomość od planowanych obiektów zaplecza miasteczka uniwersyteckiego: magazynu głównego i bazy transportowej (obiekt nr [...] w planie realizacyjnym), warsztatów mechanicznych (obiekt nr [...]) i kuchni centralnej (obiekt nr [...]). Ulica [...] w liniach rozgraniczających istniejących w dniu nabycia nieruchomości, nie była przewidziana w planie.

Działki nr [...],[...],[...] i [...] znajdują się poza granicami planu realizacyjnego I etapu inwestycji (dalej Plan), zatwierdzonego decyzją Naczelnika Powiatu w P. z dnia [...] maja 1975 r. nr [...]. Plan przewidywał usytuowanie w północnej części działki nr [...] sieci elektrycznej kablowej SN-15 kV, sieci energetycznej NN, wodociągu dla potrzeb budowy, kolektora głównego kanalizacji deszczowej i kanału sanitarnego. Kolektor główny kanalizacji deszczowej przewidziany był również na działce nr [...], a kanał sanitarny - w południowej części działki nr [...]. Między działkami nr [...] i [...] (na sąsiednich działkach nr [...] i [...]) planowano budowę tymczasowej oczyszczalni ścieków. Na północ od nabytych nieruchomości planowano realizację trasy komunikacyjnej oznaczonej symbolem "PI", a za nią obiekty zaplecza miasteczka uniwersyteckiego - magazyn główny (obiekt nr [...]), bunkry paliwowe (obiekt nr [...]) i bazę transportu. Realizacja magazynu głównego i bunkrów paliwowych określona została jako I przedsięwzięcie I etapu budowy. Z mapy realizacyjnego planu zagospodarowania I etapu budowy "A", sporządzonego w skali 1:1000 wynika, że południowe części działek nr [...] i [...] nie były przewidziane pod jakiekolwiek inwestycje.

Oględziny nieruchomości przeprowadzone dnia [...] marca 2007 r. wykazały, że działki nr [...],[...],[...] i [...] z arkusza mapy [...] obrębu N. i działki sąsiednie znajdują się na terenie niezagospodarowanym, i stanowią ugór porośnięty samosiewami drzew i krzewów. Ulica [...] jest drogą gruntową.

Na podstawie mapy zasadniczej ustalono, że na działkach nr [...],[...],[...] i [...] nie ma żadnych podziemnych urządzeń infrastruktury technicznej. W związku ze stwierdzeniem, że na działkach sąsiadujących z przedmiotowymi znajdują się podziemne urządzenia przesyłowe, pismem z [...] kwietnia 2007 r. nr [...] zwrócono się do gestora sieci o wyjaśnienie, kiedy i na jakiej podstawie zrealizowano, i co obsługują: kolektor kanalizacji sanitarnej ks800, zlokalizowany na działce nr [...] z arkusza mapy [...] obrębu N.; kolektor kanalizacji sanitarnej ks300, zlokalizowany na działce nr [...] z arkusza mapy [...] obrębu N. "A" SA z siedzibą w P. (dalej Spółka) w piśmie z [...] lipca 2007 r. nr [...] poinformowała, że kanalizacja sanitarna o średnicy 0,80 m, przebiegająca przez działkę nr [...] znajduje się w eksploatacji Spółki. Jest to kolektor "U" - Etap I, przebiegający w ulicach: [...],[...],[...] i [...] - gdzie znajduje się punkt włączenia istniejącej kanalizacji sanitarnej o średnicy 0,30 m z terenów "A". Kolektor wybudowano w 2002 r., a odebrano przez Spółkę protokołem odbioru końcowego inwestycji z dnia [...] marca 2003 r. Na podstawie nadesłanej przez Wydział Urbanistyki i Architektury Urzędu Miasta P. przy piśmie z [...] lipca 2007 r. nr [...], uwierzytelnionej kopii decyzji Prezydenta Miasta P. nr [...] z dnia [...] listopada 2001 r., nr [...] ustalono, że organ ten zatwierdził projekt budowlany i wydał pozwolenie na budowę dla P. Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. (poprzednika prawnego Spółki) inwestycji obejmującej 1 etap sanitarnego kolektora "U" Ø 0,80 m w P., m. in. w ulicy [...] od studni S20 do studni S28, stanowiącej punkt włączenia istniejącej kanalizacji sanitarnej Ø 0.30 m z terenów "A". W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że projekt był zgodny z miejscowym planem ogólnym zagospodarowania przestrzennego miasta P., zatwierdzonym uchwałą Rady Miasta P. z dnia [...] grudnia 1994 r. nr [...] i decyzją nr [...] Prezydenta Miasta P. z dnia [...] stycznia 2001 r. nr [...] o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu. Uniwersytet nie był inwestorem budowy kolektora sanitarnego, nie był również stroną tego postępowania.

Organ prowadzący postępowanie pismem z dnia [...] kwietnia 2007 r., nr [...] zwrócił się do Uniwersytetu o wyjaśnienie, czy na działkach nr [...],[...],[...] i [...] z arkusza mapy [...] obrębu N. rozpoczęto prace związane z realizacją budowy miasteczka uniwersyteckiego im. "A" w M. zlokalizowanego decyzją Naczelnika Powiatu w P. z [...] kwietnia 1975 r. nr [...] i czy Uniwersytet posiada ważne decyzje dotyczące realizacji inwestycji na tych działkach.

Pismem z [...] czerwca 2007 r. L.dz. [...], Kanclerz Uniwersytetu poinformował, że Uniwersytet od wielu lat prowadzi prace związane z realizacją budowy Kampusu na M. i że jest to ogromne przedsięwzięcie inwestycyjne wymagające bardzo dużych nakładów finansowych. W związku z tym realizowane jest ono w miarę pozyskiwania środków finansowych na ten cel. Systematycznie przenoszone są do Kampusu M. poszczególne wydziały Uczelni. Obecnie mieszczą się tam: Wydział Fizyki. Wydział Biologii, Wydział Matematyki i Informatyki, Wydział Nauk Geograficznych i Geologicznych. W chwili obecnej Uniwersytet nie posiada decyzji dotyczących realizacji inwestycji na działkach nr [...],[...],[...] i [...]. Jednocześnie stwierdził, że nie ulega wątpliwości, że inwestycja budowy Kampusu na M., z racji swych rozmiarów, oceniana być musi kompleksowo jako inwestycja trwająca na całym terenie obejmującym lokalizację Kampusu, a więc także na wyżej wymienionych działkach.

Na podstawie dokumentów uzyskanych od Uniwersytetu ustalono przebieg inwestycji budowy miasteczka uniwersyteckiego w rejonie działek nr [...],[...],[...] i [...]. Wojewoda P. decyzją z [...] października 1977 r. nr [...], udzielił pozwolenia na budowę uzbrojenia terenu dla I etapu budowy "A" i na budowę tymczasowej linii średniego napięcia SN, zasilającej plac budowy na terenach położonych w P.-M. Wobec braku jakichkolwiek urządzeń na działkach objętych niniejszym postępowaniem należy stwierdzić, że decyzja ta nie dotyczyła przedmiotowej nieruchomości. Działki nr [...],[...],[...] i [...] z arkusza mapy [...] obrębu Naramowice nie zostały wymienione w decyzji Naczelnika Gminy S. L. z dnia [...] października 1979 r. nr [...] o przekazaniu terenów Skarbu Państwa w użytkowanie inwestorowi zastępczemu uczelni - Zarządowi Inwestycji Szkół Wyższych w P. Na podstawie planu generalnego "A" M. - aktualizacja z 1997 r. ustalono, że działki nr [...],[...],[...] i [...] znalazły się ponownie poza granicą obszaru objętego inwestycją "A". W opracowaniu roboczym projektu planu zagospodarowania przestrzennego "A" – M. z [...] maja 2001 r. na działkach nr [...] i [...] przewidziano zieleń wysoką, natomiast w południowych częściach działek nr [...] i [...] - ulicę łączącą ulicę Dz. z ulicą N. Odnośnie pozostałych części tych działek nie przewidziano żadnego sposobu zagospodarowania.

Nieruchomości z ksiąg wieczystych KW nr [...] i KW nr [...], stanowiące działki nr [...] i [...] oraz działki nr [...] i [...], nabyte zostały na rzecz Skarbu Państwa dnia [...] czerwca 1976 r. na cele budowy miasteczka uniwersyteckiego "A" w M. Zgodnie z umową sprzedaży sposób zagospodarowania działek wynikał z planu generalnego zagospodarowania terenu "A" z 1975 r. i planu realizacyjnego I etapu inwestycji, zatwierdzonego decyzją z [...] maja 1975 r. W toku postępowania ustalono, że działki nr [...],[...],[...] i [...], znajdowały się poza granicami wyżej powołanych planów i nie przewidziano na nich budowy jakichkolwiek obiektów miasteczka uniwersyteckiego. Budowa tras komunikacyjnych wokół terenów "A", zlokalizowanych na północ od działek nr [...],[...],[...] i [...], pozostała bądź na etapie koncepcji (trasa klasy "P"), bądź została przerwana w połowie lat 70 (trasa klasy "N III"). Nigdy nie zostały zrealizowane obiekty: magazyn główny i baza transportowa, warsztaty mechaniczne i kuchnia centralna. Nie został urządzony pas zieleni izolacyjnej przewidziany między planowanymi trasami komunikacyjnymi, a istniejącą linią kolejową. Planowane podziemne urządzenia infrastruktury technicznej, przewidziane do obsługi miasteczka uniwersyteckiego, także nie zostały zrealizowane na nabytych działkach.

Przeprowadzone postępowanie wykazało, że mimo upływu 7 lat od dnia nabycia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, na działkach nr [...],[...],[...] i [...] nie rozpoczęto prac związanych z realizacją celu nabycia oraz że cel ten nie został zrealizowany mimo upływu 10 lat od dnia nabycia. W tych okolicznościach spełnione zostały przesłanki zbędności określone w przepisie art. 137 ust. 1 ugn. Wobec dokonanych ustaleń orzeczono o zwrocie nieruchomości na rzecz Cz. J. jako poprzedniego właściciela.

Poddając analizie obowiązek ustalenia oraz zwrotu przez Cz. J. ustalonego w decyzji o wywłaszczeniu odszkodowania, organ I instancji opierając się na opinii biegłego z [...] lipca 2009 r. ustalił, że wartość nieruchomości stanowiącej działki nr [...],[...],[...] i [...] o łącznej powierzchni [...] m2, zarówno według stanu z dnia nabycia, jak i według stanu aktualnego bez uwzględnienia skutków wynikających ze zmiany przeznaczenia w planie miejscowym i zmian w otoczeniu nieruchomości, wynosi [...] zł. Z opinii wynika, że wartość nieruchomości nie zmieniła się po jej nabyciu na rzecz Skarbu Państwa. W tych okolicznościach zwrotowi podlega zwaloryzowane odszkodowanie ustalone w umowie sprzedaży na kwotę [...] zł. Odszkodowanie to po waloryzacji przy zastosowaniu wskaźnika za okres od [...] r. do [...] lipca 2009 r. - [...] - wynosi [...] zł. Zgodnie z opinią z [...] lipca 2009 r., aktualna wartość rynkowa działek nr [...],[...],[...] i [...], z uwzględnieniem wszystkich atrybutów mających wpływ na tę wartość, wynosi [...] zł. Wynika stąd, że zwaloryzowana kwota odszkodowania nie jest większa niż 50 % aktualnej wartości rynkowej zwracanej nieruchomości (k. 1-7 akt administracyjnych [...]).

Odwołanie od decyzji z [...] września 2009 r. pismem z dnia 14 października 2009 r., nr L.dz. [...] złożył Rektor Uniwersytetu "A" (dalej Rektor).

W uzasadnieniu Rektor wskazał, że zgodnie z księgą wieczystą nr [...] przedmiotowy grunt od 1976 r. jest własnością Skarbu Państwa i znajduje się w zarządzie i użytkowaniu Uniwersytetu "A" w P. Zgodnie z art. 182 ust. 1 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. 1990 r., nr 65, poz. 385 ze zm., dalej ustawa z 1990 r.) z dniem jej wejścia w życie (tj. z dniem 27 września 1990 r.):

1. grunty państwowe pozostające w zarządzie uczelni stają się przedmiotem użytkowania wieczystego uczelni,

2. budynki i urządzenia związane trwale z gruntami państwowymi pozostającymi w zarządzie uczelni państwowej stają się jej własnością

3. pozostałe składniki mienia uczelni państwowej stają się jej własnością.

Z powyższego wynika, że przedmiotowy grunt stał się przedmiotem użytkowania wieczystego "A" z mocy prawa z dniem [...] września 1990 r.

Ponieważ w dniu wejścia w życie obecnie obowiązującej ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. 2005 r., nr 164, poz. 1365 ze zm., dalej ustawa z 2005 r.) tj. w dniu [...] września 2005 r. ów grunt znajdował się w użytkowaniu wieczystym "A", z tym też dniem stał się on z mocy prawa własnością Uczelni, zgodnie z art. 256 ust. 1 ustawy z 2005 r. Nie ulega żadnej wątpliwości, że wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nieruchomości będącej własnością Uniwersytetu "A" w P. jest niedopuszczalne.

Nie można zgodzić się z twierdzeniami organu wydającego decyzję o zbędności przedmiotowej nieruchomości na cele określone w decyzji o wywłaszczeniu (umowie sprzedaży). Na części owej nieruchomości planowana jest budowa ulicy łączącej ulicę Dz. z ulicą N., a pozostała część nieruchomości ma stanowić pas zieleni izolacyjnej między trasami komunikacyjnymi a istniejącą linią kolejową, które już zgodnie z planem generalnym z 1975 r. miały okalać tereny "A" stanowiąc dla uniwersyteckiego kampusu naturalną otulinę zieleni.

Z całą mocą należy podkreślić, że Uniwersytet od wielu lat prowadzi prace związane z realizacją budowy Kampusu na M. Jest to ogromne przedsięwzięcie inwestycyjne wymagające bardzo dużych nakładów finansowych. W związku z tym realizowane jest ono w miarę pozyskiwania środków finansowych na ten cel. Systematycznie przenoszone są do Kampusu M. poszczególne wydziały Uczelni. Obecnie mieszczą się tam; Wydział Fizyki, Wydział Biologii, Wydział Matematyki i Informatyki, Wydział Nauk Geograficznych i Geologicznych, Wydział Nauk Politycznych i Dziennikarstwa. W Kampusie na M. prowadzona jest obecnie budowa Wydziału Chemii, hali sportowej, a w najbliższym czasie planowane jest rozpoczęcie budowy Wielkopolskiego Centrum Zaawansowanych Technologii i Międzyuczelnianego Centrum NanoBioMedycznego.

W związku z powyższym, zdaniem Rektora, inwestycja budowy Kampusu na M., z racji swych rozmiarów, oceniana winna być kompleksowo, jako inwestycja trwająca od wielu lat na całym terenie obejmującym lokalizację Kampusu, a więc także na wskazanych działkach, a co za tym idzie, nie można podzielić zdania organu prowadzącego postępowanie zwrotowe o zbędności tej nieruchomości na cel wywłaszczenia (k. 10-12 akt administracyjnych [...]).

Decyzją z [...] kwietnia 2010 r. nr [...], Wojewoda W. (dalej Wojewoda albo organ II instancji) utrzymał w mocy decyzję z [...] września 2009 r.

W uzasadnieniu Wojewoda wskazał, że celem wywłaszczenia dokonanego w 1975 r. była realizacja inwestycji budowlanych "miasteczka uniwersyteckiego "A" w M.". Cel ten określono bardzo ogólnie i mieści w sobie nie tylko rozbudowę uczelni w znaczeniu wzniesienia nowych budynków i budowli mających służyć bezpośrednio realizacji jej celów naukowo-dydaktycznych, ale również w znaczeniu stworzenia koniecznej infrastruktury - niezbędnej do prawidłowego funkcjonowania uczelni, zajmującej obszerny kompleks dydaktyczny, w tym ciągów pieszych i komunikacyjnych, terenów rekreacyjnych (zieleni), a nawet obiektów sportowych. Na nieruchomościach będących przedmiotem niniejszego postępowania nie rozpoczęto żadnych prac w terminie 7 lat od daty wywłaszczenia, a tym bardziej nie zrealizowano na tej nieruchomości celu na jaki została ona wywłaszczona.

Z dokumentacji zebranej w sprawie wynika, że Uniwersytet nie legitymuje się decyzją administracyjną stwierdzającą ustanowienie na jego rzecz albo nabycie przezeń z mocy ustawy prawa użytkowania wieczystego przedmiotowej nieruchomości, jak również nie dysponuje orzeczeniem Sądu (w szczególności dokonanym przez Sąd wieczystoksięgowy wpisem do księgi wieczystej prawa użytkowania wieczystego). Oznacza to, że nie jest ujawnione w księdze wieczystej - i nigdy nie było - jego prawo użytkowania wieczystego w odniesieniu do tej nieruchomości. Rektor dopiero wnioskiem z [...] października 2009 r. L.dz. [...], zwrócił się do Wojewody o wydanie, na podstawie art. 256 ustawy z 2005 r., decyzji stwierdzającej nabycie z mocy prawa z dniem 1 września 2005 r., prawa własności, między innymi działek nr [...],[...],[...] i [...]. W chwili obecnej prowadzone jest przed Wojewodą postępowanie pod sygnaturą [...].

Z powyższego wynika, że Uniwersytet, dopiero w ostatnim czasie podjął działania mające na celu zabezpieczenie i ochronę jego praw, które wynikały z art. 182 ustawy z 1990 r. W rozpoznawanej sprawie zostały spełnione przesłanki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości poprzedniemu właścicielowi, zarówno te obowiązujące na gruncie ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (t.j. Dz.U. 1991 r., nr 30, poz. 127 ze zm., dalej ustawą z 1985 r.), wyrażone w jej art. 69 ust. 1, jak również spełniły się przesłanki zawarte w art. 136 ust. 3 i art. 137 ugn.

Od daty wywłaszczenia owej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, nie podjęto na niej żadnych prac zmierzających do realizacji celu na jaki ta nieruchomość została wywłaszczona. Od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, tj.: od 1 stycznia 1998 r. upłynęły terminy, o których mowa w art. 137 ugn, które pod rządami nowych przepisów warunkują uznanie nieruchomości za zbędne na cele, na które dana nieruchomość została wywłaszczona.

W rozpoznawanej sprawie istnieją podstawy faktyczne i prawne do oceny, że Uniwersytet nie nabył z mocy prawa na podstawie art. 182 ust. 1 ustawy z 1990 r. użytkowania wieczystego działek nr [...],[...],[...] i [...], ponieważ stały temu na przeszkodzie uprawnienia osób trzecich, o których stanowi art. 182 ust. 2 ustawy z 1990 r., a mianowicie roszczenie Cz. J. o zwrot na jego rzecz wywłaszczonej nieruchomości na podstawie zarówno art. 69 ust. 1 ustawy z 1985 r., jak i art. 136 ust. 3 i art. 137 ugn. Cz. J. nabył to roszczenie przed dniem [...] września 1990 r., to jest przed dniem wejścia w życie ustawy z 1990 r., przy czym zaktualizowało się ono także pod rządami ustawy z 1997 r.

Odnosząc się do wysokości ustalonego odszkodowania, podlegającego zwrotowi przez Cz. J. Wojewoda wskazał, że w celu określenia wartości rynkowej części przedmiotowej nieruchomości - działek oznaczonych ewidencyjnie nr [...],[...],[...],[...] - według stanu prawnego i technicznego na dzień [...] czerwca 1976 r. (dzień przejęcia przez Skarb Państwa) przyjęto notowania z zawartych transakcji z obszaru rynku lokalnego, czyli miasta Poznania i miejscowości graniczących z miastem od północnej strony, które były przedmiotem obrotu rynkowego dla nieruchomości podobnych, tzn. położonych w rejonie o podobnej funkcji wyznaczonej dla niej w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego - usługi. Do analizy przyjęto 11 transakcji kupna-sprzedaży nieruchomości o podobnym charakterze w latach 2007-2008. Organ odwoławczy stwierdził, że transakcje wymienione w operacie szacunkowym we wskazanym okresie są miarodajne, a ich liczba jest wystarczająca dla prawidłowego procesu wyceny.

Mając na uwadze powyższe rzeczoznawca majątkowy określił wartość nieruchomości: a) według stanu prawnego i technicznego nieruchomości na dzień [...] czerwca 1976 r. (przeznaczenie nieruchomości z [...] czerwca 1976 r. i aktualne ceny) - [...] zł; b) według aktualnego stanu bez uwzględnienia skutków wynikających ze zmiany przeznaczenia w planie miejscowym i zmian otoczenia nieruchomości - [...] zł; c) według stanu prawnego i technicznego nieruchomości na dzień wyceny (aktualne przeznaczenie nieruchomości oraz ceny) - [...] zł.

Umową z [...] czerwca 1976 r. ustalono cenę za tę nieruchomość w wysokości [...] zł. W niniejszej sprawie waloryzacja powyższej kwoty została dokonana w decyzji z [...] września 2009 r. - na podstawie wykorzystywanych do waloryzacji kwot wskaźników cen towarów i usług konsumpcyjnych, obowiązujących oraz aktualnych na dzień wydania tej decyzji - i wyniosła po denominacji [...] zł. Zwaloryzowane odszkodowanie nie jest większe niż 50 % aktualnej wartości nieruchomości. Organ I instancji prawidłowo zobowiązał osobę uprawnioną do zwrotu nieruchomości - do zwrotu na rzecz Skarbu Państwa zwaloryzowanego odszkodowania ([...] zł). Mając na uwadze powyższe organ II instancji stwierdził, że z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, że wysokość podlegającego zwrotowi odszkodowania naliczono prawidłowo, zgodnie z treścią przepisów ugn (k. 23-29 akt administracyjnych [...]).

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. (dalej WSA) na powyższą decyzję Wojewody wywiódł pismem z dnia [...] maja 2010 r. Rektor, wnosząc o uchylenie zarówno decyzji Dyrektora, jak i Wojewody.

W uzasadnieniu Rektor wskazał, że zgodnie z księgą wieczystą nr [...] przedmiotowy grunt od 1976 r. jest własnością Skarbu Państwa i znajduje się w zarządzie i użytkowaniu Uniwersytetu. Stosownie do art. 182 ust. 1 ustawy z 1990 r. z dniem jej wejścia w życie (tj. z dniem 27 września 1990 r.) ów grunt stał się przedmiotem użytkowania wieczystego "A" z mocy prawa z dniem [...] września 1990 r. Przekształcenie prawa zarządu i użytkowania w prawo użytkowania wieczystego nastąpiło z mocy prawa i nie wymagało dokonania wpisu do księgi wieczystej. Ponieważ w dniu wejścia w życie obecnie obowiązującej ustawy z 2005 r., tj. w dniu [...] września 2005 r. przedmiotowy grunt znajdował się w użytkowaniu wieczystym "A", z tym też dniem stał się on z mocy prawa własnością Uniwersytetu (art. 256 ust. 1 ustawy z 2005 r.). Nie ulega żadnej wątpliwości, że wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nieruchomości będącej własnością Uniwersytetu jest niedopuszczalne.

Nie można zgodzić się z twierdzeniami organu wydającego decyzję o zbędności przedmiotowej nieruchomości na cele określone w decyzji o wywłaszczeniu (umowie sprzedaży). Na części tej nieruchomości planowana jest budowa ulicy łączącej ulicę [...] z ulicą [...], a pozostała część nieruchomości ma stanowić pas zieleni izolacyjnej między trasami komunikacyjnymi a istniejącą linią kolejową, które już zgodnie z planem generalnym z 1975 r. miały okalać tereny "A" stanowiąc dla uniwersyteckiego kampusu naturalną otulinę zieleni.

Z całą mocą należy podkreślić, że Uniwersytet w P. od wielu lat prowadzi prace związane z realizacją budowy Kampusu na M. Jest to ogromne przedsięwzięcie inwestycyjne wymagające bardzo dużych nakładów finansowych. W związku z tym realizowane jest ono w miarę pozyskiwania środków finansowych na ten cel. Systematycznie przenoszone są do Kampusu M. poszczególne wydziały Uczelni. Obecnie mieszczą się tam; Wydział Fizyki, Wydział Biologii, Wydział Matematyki i Informatyki, Wydział Nauk Geograficznych i Geologicznych, Wydział Nauk Politycznych i Dziennikarstwa. W Kampusie na M. prowadzona jest obecnie budowa budynku Wydziału Chemii, hali sportowej i Międzyuczelnianego Centrum NanoBioMedycznego, a w najbliższym czasie planowane jest rozpoczęcie budowy Wielkopolskiego Centrum Zaawansowanych Technologii.

W związku z powyższym nie ulega wątpliwości, że inwestycja budowy Kampusu na M., z racji swych rozmiarów, oceniana być musi kompleksowo, jako inwestycja trwająca od wielu lat na całym terenie obejmującym lokalizację Kampusu, a więc także na ww. działkach, a co za tym idzie, nie można podzielić zdania organu prowadzącego postępowanie zwrotowe o zbędności tej nieruchomości na cel wywłaszczenia (k. 3-7 akt sądowych).

Odpowiadając na skargę pismem z dnia [...] maja 2010 r. nr [...], Wojewoda wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumentację przedstawioną w uzasadnieniu decyzji z [...] kwietnia 2010 r. i wskazując, że Rektor nie przedstawił w skardze nowych okoliczności, nie ujawnionych w dotychczasowym postępowaniu.

Odpowiedź na skargę pismem z dnia [...] czerwca 2010 r. złożył uczestnik postępowania Cz. J. (dalej Uczestnik), wnosząc o jej oddalenie.

Uczestnik zakwestionował pogląd Rektora, że wywłaszczony grunt stał się przedmiotem użytkowania wieczystego "A" z mocy prawa z dniem [...] września 1990 r., co nie wymagało dokonania wpisu do księgi wieczystej. Jeszcze przed wejściem w życie ustawy z 1990 r. ziściły się okoliczności stanowiące przesłankę do zwrotu owej nieruchomości na rzecz uczestnika postępowania, Nieruchomość stała się zbędna dla celu, dla realizacji którego została wywłaszczona, gdyż nie wzniesiono żadnych naniesień związanych z infrastrukturą osiedla akademickiego. Zbędność gruntu kwestionuje Skarżący podnosząc ciągle, że kampus Uniwersytetu jest ogromnym przedsięwzięciem inwestycyjnym i finansowym, dlatego też jego budowa jest realizowana etapowo, a winna być przez organy oceniana kompleksowo. Ze stanowiskiem tym nie sposób się zgodzić. Zakładając racjonalność prawodawcy w procesie stanowienia prawa należy uznać, że wszystkie podmioty obowiązują te same przepisy i te same procedury, tak więc nie sposób nadinterpretować i usprawiedliwiać działań Skarżącego. Istotnym jest, że nie rozpoczęto realizacji inwestycji w przewidzianym przepisami terminie - jest to okoliczność bezsporna i udowodniona w trakcie postępowania administracyjnego.

W sprawie bezspornym jest, że umowa sprzedaży nieruchomości zawarta została w 1976 r., a do okresu trwania postępowania administracyjnego wszczętego w 2006 r. na tym gruncie nie podjęto żadnych działań związanych z rzekomo planowaną infrastrukturą osiedla akademickiego. Wyjaśnienia przedstawicieli uczelni w tym przedmiocie są w tym stanie rzeczy kompletnie nielogiczne i nie mają żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

Do zawarcia umowy sprzedaży tej nieruchomości dnia [...] czerwca 1976 r. doszło na podstawie art. 6 ustawy z 1958 r. W akcie notarialnym znajduje się wniosek o dołączenie nabywanej działek do istniejącej już księgi wieczystej, w której wówczas prawo własności wpisane było na rzecz "Skarbu Państwa w zarządzie i użytkowaniu Uniwersytetu "A" w P.". Skarżąca uczelnia na okoliczność rzekomego użytkowania wieczystego gruntu nie legitymuje się żadną decyzją administracyjną ani orzeczeniem Sądu powszechnego- prawo to nigdy nie zostało ujawnione, a pierwsze kroki w celu zabezpieczenia praw władze Uniwersytetu podjęły dopiero gdy postępowanie zwrotowe było już w toku. Nawiązując do powyższych rozważań wspartych orzeczeniami Sądów administracyjnych należy uznać, że owa nieruchomość nie stała się nigdy ex lege przedmiotem użytkowania wieczystego Uniwersytetu "A" w P. ergo nie stała się też ex lege jego własnością, zostały spełnione przesłanki uzasadniające jej zwrot byłemu właścicielowi, tak więc organy słusznie orzekły w tym przedmiocie.

W niniejszej sprawie organy administracyjne obu instancji w sposób szczegółowy i zgodny z obowiązującymi przepisami rozpoznały wniosek Cz. J. i wydały właściwe decyzje. W tym stanie rzeczy skargę Uniwersytetu należy uznać za całkowicie bezzasadną (k. 34-38 akt sądowych).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej ppsa), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego. Wskazać również należy, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa.).

Dokonując kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji z [...] kwietnia 2010 r. i poprzedzającej ją decyzji z [...] września 2009 r. Sąd podzielił dokonane przez organy obu instancji ustalenia faktyczne przyjmując za własne i czyniąc je podstawą poniższych rozważań, za wyjątkiem tej części, w której Wojewoda ustalił, że "w rozpoznawanej sprawie istnieją podstawy faktyczne i prawne do oceny, że Uniwersytet [...] nie nabył z mocy prawa na podstawie art. 182 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym prawa użytkowania wieczystego działek nr [...],[...],[...] i [...] ponieważ stały temu na przeszkodzie uprawnienia osób trzecich, o których stanowi art. 182 ust. 1 tej ustawy, a mianowicie roszczenie Cz. J. o zwrot na jego rzecz wywłaszczonej nieruchomości [...]. Cz. J. nabył to roszczenie przed dniem [...] września 1990 r., to jest przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia [...] września 1990 r. o szkolnictwie wyższym, przy czym zaktualizowało się ono także pod rządami ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami".

Sąd nadto ustalił, że postanowieniem z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] (dalej postanowienie z 21 czerwca 2010 r.) Wojewoda Wielkopolski na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 kpa zawiesił postępowanie w sprawie wydania zgodnie z art. 256 ustawy z 2005 r. decyzji przekształcającej z mocy prawa z dniem [...] września 2005 r. prawo użytkowania wieczystego w prawo własności nieruchomości położonych w P., oznaczonych geodezyjnie jako obręb 0050 – N., arkusz mapy [...], działki nr [...],[...],[...],[...],[...],[...], zapisanej w księdze wieczystej Sądu Rejonowego P.-S. M. w P. nr [...], do chwili rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego. W uzasadnieniu postanowienia Wojewoda podał, że "Ponieważ aktualnie wobec wnioskowanej nieruchomości toczy się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w P. postępowanie, którego rozstrzygnięcie stanowi zagadnienie wstępne dla rozpatrzenia przedmiotowej sprawy", nie wskazując pod jaką sygnaturą toczy się przed WSA w P. sprawa, w której rozstrzygane jest zagadnienie wstępne dla tej sprawy (k. 28, 33, 41, 45 - 47 akt sądowych). Postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...] (dalej postanowienie z 24 sierpnia 2010 r.) Wojewoda W. na podstawie art. 123 w zw. z 97 § 1 pkt 4 kpa odmówił podjęcia postępowania zawieszonego postanowieniem z 21 czerwca 2010 r. (k. 63 akt sądowych). Postanowieniem z [...] stycznia 2011 r. nr [...] Minister Infrastruktury na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 kpa utrzymał w mocy postanowienie Wojewody z [...] sierpnia 2010 r. (k. 80, 86-87, 90, 94 akt sądowych).

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie zgromadzonych w aktach sprawy wymienionych wyżej dokumentów i odpisów dokumentów, mających charakter dokumentów urzędowych. Sąd dał wiarę wskazanym dokumentom i odpisom dokumentów, bowiem nie zostały one zakwestionowane przez Strony i nie nasunęły Sądowi wątpliwości co do ich autentyczności i wiarogodności (106 § 5 ppsa w zw. z – odpowiednio - art. 244 § 1 i art. 245 kpc, i – odpowiednio – art. 252 i 253 kpc; postanowienie SN z 27.1.2006 r. III CK 369/05, OSNC 11/06/187; T. Ereciński w: Kodeks postępowania cywilnego Komentarz LexisNexis 2009 t. 1 s. 707 uw. 32). Za odmową przyjęcia ustaleń Wojewody w zakresie zakwestionowanym przez Sąd przemawiało to, że Wojewoda nie wskazał faktów, które uznał za udowodnione, a które posłużyły Wojewodzie dla zaprezentowania tychże rozważań, ani dowodów, w oparciu o które owych ustaleń dokonał. Zapewne z tej przyczyny wojewoda użył ogólnikowej i wymykającej się kontroli sądowoadministracyjnej formuły "w rozpoznawanej sprawie istnieją podstawy faktyczne i prawne do oceny..." (s. 9 decyzji z [...] kwietnia 2010 r.).

Przechodząc do rozważań natury prawnej należy zauważyć, że w polskim systemie prawa wyróżnia się trzy sposoby oddania gruntu w użytkowanie wieczyste. Podstawowym sposobem oddania gruntu w użytkowanie wieczyste jest zawarcie umowy. Tylko w przypadku umownego oddania lub przeniesienia użytkowania wieczystego, wpis tego prawa w księdze wieczystej ma charakter konstytutywny (S. Rudnicki, G. Rudnicki "Komentarz do Kodeksu cywilnego. Własność i inne prawa rzeczowe" LexisNexis 2008 – dalej S. Rudnicki, G. Rudnicki "Komentarz", 473 uw. 2). Poza czynnością o charakterze cywilnoprawnym, użytkowanie wieczyste może powstać z mocy samego prawa na podstawie przepisu ustawy (przepisów o charakterze uwłaszczeniowym). Trzecim sposobem nabycia użytkowania wieczystego jest decyzja administracyjna – sposób ten, o charakterze wyjątkowym, ograniczony jest do wyłącznie do sytuacji wymienionych w przepisach szczególnych (np. w art. 209 i art. 112 w zw. z art. 136 ugn lub w art. 34 ust. 3 ustawy z 27 października 1994 r. o autostradach płatnych oraz o Krajowym Funduszu Drogowym (j.t.Dz.U. z 2004 r., nr 256, poz. 2571 ze zm.; S. Rudnicki, G. Rudnicki "Komentarz", s. 472 uw. 1).

Wojewoda wskazał, że "nie jest ujawnione w księdze wieczystej – i nigdy nie było – jego [Uniwersytetu] prawo użytkowania wieczystego w odniesieniu do tej nieruchomości" (s. 9 decyzji z [...] kwietnia 2010 r.). Organy obu instancji nie wskazały, jakie wnioski prawne z tego faktu wywodzą i nie poddały skutków prawnych normy wywiedzionej z art. 182 ust. 1 ustawy z 1990 r. w niniejszej sprawie wystarczającej refleksji.

Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotnym jest, że art. 182 ust. 1 ustawy z 1990 r. jest przepisem uwłaszczeniowym, zgodnie z którym użytkowanie wieczyste powstaje z mocy prawa. Ustawy uwłaszczeniowe wprowadzają wyjątek od zasady konstytutywnego charakteru wpisu użytkowania wieczystego (uzasadnienie uchwały 7 Sędziów SN z 9.11.1998 r., III CZP 33/98, OSNC 4/99/67, akceptowane przez S. Rudnickiego, G. Rudnickiego "Komentarz", s. 474-475 uw. 2).

Na podstawie art. 182 ust. 1 ustawy z 1990 r., z dniem jej wejścia w życie, tj. 27 września 1990 r. Uniwersytet mógł stać się użytkownikiem wieczystym gruntów pozostających w zarządzie uczelni na mocy aktu notarialnego z [...] czerwca 1976 r. rep. [...], który to zarząd został prawidłowo ujawniony w księdze wieczystej (k. 253 akt administracyjnych). Użytkowanie wieczyste powstaje w tym zakresie z mocy prawa, co stanowi wyjątek od zasady ogólnej uzależniającej powstanie prawa użytkowania wieczystego od dokonania jego wpisu do księgi wieczystej. Przepisy ustawy z 1990 r. nie wymagały w tym przypadku potwierdzenia powstania tego prawa w postępowaniu administracyjnym zakończonym decyzją administracyjną ani jego wpisu do księgi wieczystej.

Wpis taki miałby w omawianej sytuacji charakter deklaratoryjny, a nie konstytutywny (wyrok NSA z: 22.3.2000 r., I SA 603/99, Lex nr 54430; 25.8.2005 r., I OSK 4/05, Lex nr 188300). Nabycie przez szkołę wyższą użytkowania wieczystego gruntów państwowych pozostających w zarządzie uczelni, ma charakter cywilnoprawny. Brak w ustawie z 1990 r. szczególnej regulacji dla orzekania organu administracji publicznej do stwierdzenia nabycia z mocy art. 282 ust. 1 ustawy z 1990 r. praw mających charakter cywilnoprawny. Kompetencje organów administracji do załatwiania określonych spraw muszą być wyraźnie uregulowane ze względu na art. 6 kpa, a rozpoznawanie spraw cywilnych musiałoby być przekazane do właściwości innych organów (art. 177 in princ. Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. Dz.U. nr 78, poz. 483, sprost. z 2001 r. nr 28, poz. 319, zm. z 2006 r., nr 200, poz. 1471, z 2009 r., nr 114, poz. 946; art. 2 § 3 kpc). O tym, że nastąpiło przekształcenie praw do gruntów, w sposób umożliwiający ujawnienie tak nabytego prawa użytkowania wieczystego w księdze wieczystej, może orzec wyłącznie właściwy sąd w postępowaniu cywilnym – o uzgodnienie stanu ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym lub ustalające istnienie tych praw (odpowiednio – uchwała 7 Sędziów Sądu Najwyższego z 22.4.1997 r., III ZP 1/97, OSNP 1997, nr 23, poz. 453, akceptowana w stosunku do uwłaszczenia uczelni państwowych przez G. Bieńka w: G. Bieniek, S. Kalus, Z. Marmaj, E. Mzyk "Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz" LexisNexis 2011 s. 778 uw. 20). To w tym postępowaniu Sąd powszechny orzeka o ochronie praw osób trzecich (art. 182 ust. 2 ustawy z 1990 r.; odpowiednio – cz. 5 uzasadnienia uchwały III ZP 1/97).

Z tego powodu za nieuzasadnione należało ocenić twierdzenia organów obu instancji dotyczące niezrealizowania przez Skarżącego celu wywłaszczenia przed dniem 27 września 1990 r., jako uniemożliwiające ustanowienie użytkowania wieczystego ex lege. Ustawodawca ustanawiając prawo użytkowania wieczystego gruntów państwowych w żaden sposób nie uzależnił jego powstania z mocy prawa od ziszczenia się warunku, na który powołały się organy obu instancji. W tym zakresie twierdzenia organów administracji nie miały znaczenia dla sprawy, gdyż przedmiotem rozpoznawanej sprawy nie była ocena skuteczności przekształcenia prawa zarządu uczelni w użytkowanie wieczyste. Organy rozpatrujące sprawę zwrotu wywłaszczonej nieruchomości nie mogą zajmować merytorycznego stanowiska w kwestii przekształcenia prawa zarządu państwowej osoby prawnej w użytkowanie wieczyste.

W doktrynie i orzecznictwie Sądów administracyjnych i Sądu Najwyższego utrwalonym jest pogląd, że uprawnienie do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości (zarówno na podstawie art. 69 ust. 1 ustawy z 1985 r., jak i na podstawie art. 136 ust. 3 ugn), ma cywilnoprawny charakter, które może być realizowane wyłącznie w postępowaniu administracyjnym (art. 2 § 3 kpc; G. Bieniek w: G. Bieniek, Z. Marmaj "Gospodarka gruntami i wywłaszczanie nieruchomości. Komentarz i orzecznictwo TK, SN i NSA" ZCO 1994 s. 138 uw. 3). Tym samym poprzedni właściciel lub jego następca prawny musiałby wystąpić przed dniem 27 września 1990 r. z wnioskiem o zwrot wywłaszczonej nieruchomości i organ administracji publicznej musiałby ustalić, że przesłanki zwrotu nieruchomości wnioskodawcy zaktualizowały się przed dniem, z którym ustawodawca w ustawie uwłaszczeniowej wiąże nabycie ex lege prawa użytkowania wieczystego tej nieruchomości. Ustawodawca z reguły przyznaje uprawnionemu dane roszczenie (np. o wydanie nieruchomości – art. 222 § 1 kc). Jednakże póki uprawniony z tego prawa nie skorzysta (w szczególności nie wystąpi do danej osoby np. o wydanie nieruchomości – w drodze pozaprocesowej bądź w postępowaniu regulowanym ustawą), nie sposób przyjąć, by przesłanki zwrotu nieruchomości się zaktualizowały. Dopiero wystąpienie z wnioskiem o zwrot wywłaszczonej nieruchomości przed organem administracji publicznej (podobnie jak wytoczenie powództwa z art. 222 § 1 kc przed Sądem powszechnym), prowadzić może do uznania, że zaktualizowały się przesłanki zwrotu nieruchomości.

Za niezasadne należy ocenić w tej materii powoływanie się przez Dyrektora GEOPOZ i Wojewodę na terminy z art. 137 ust. 1 ugn, których upływ skutkuje uznaniem wywłaszczonej nieruchomości za zbędną na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Terminy takie nie zostały wyartykułowane przez prawodawcę w art. 69 ust. 1 ustawy z 1985 r., obowiązującej w dniu 27 września 1990 r. Nie ma żadnych podstaw prawnych, by obecnie obowiązującemu art. 137 ust. 1 ugn nadawać moc retroaktywną. Art. 69 ust. 1 ustawy z 1985 r. stanowił jedynie o zbędności wywłaszczonej nieruchomości na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Samo błędne przyjęcie, że nieruchomości zajęte przez Skarżącego były w momencie wejścia w życie ustawy z 1990 r. zbędne z uwagi na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, nie może automatycznie przesądzać, że użytkowanie wieczyste nie powstało, ponieważ takiego warunku ustawodawca nie zamieścił w art. 182 ustawy z 1990 r.

Okoliczności powyższej nie zmienia to, że w ust. 2 art. 182 ustawy z 1990 r. postanowił, że przepisy ust. 1 nie naruszają praw osób trzecich, z wyłączeniem Skarbu Państwa. Samo tylko uprawnienie uczestnika postępowania do ubiegania się o zwrot wywłaszczonych nieruchomości, które nie zostało skonkretyzowane w formie roszczenia procesowego nie może stanowić prawa osób trzecich w rozumieniu art. 182 ust. 2 ustawy z 1990 r., uniemożliwiającego powstanie skutku prawnego w postaci ustanowienia użytkowania wieczystego ex lege. Użycie przez ustawodawcę sformułowania "prawa osób trzecich" nie należy rozumieć w sposób generalny, tylko konkretny. Do momentu wystąpienia z roszczeniem na drogę postępowania regulowanego ustawą, celem zwrotu wywłaszczonych nieruchomości (co w niniejszej sprawie nastąpiło dopiero 7 sierpnia 2006 r.), prawa osoby trzeciej pozostawały nieskonkretyzowane. Osoba trzecia, o której stanowi art. 182 ust. 2 ustawy z 1990 r., może w ogóle nie zdecydować się na wystąpienie z roszczeniem o zwrot nieruchomości i w takiej sytuacji prawo jako takie w ogóle nie powstaje. Trudno uznać, by w sytuacji istnienia jedynie potencjalnej możliwości ubiegania się o zwrot nieruchomości, przewidziany przez ustawodawcę skutek w postaci powstania użytkowania wieczystego ex lege w ogóle nie powstawał. Inaczej należy rozumieć sytuację, w której strona występuje z roszczeniem procesowym twierdząc, że należy jej przyznać określone dobro chronione prawem, a inaczej sytuację w której nie formułuje ona żadnego twierdzenia, przyjmując bierną postawę, nie dążąc do konkretyzacji i autorytatywnego stwierdzenia przez sąd, że przysługuje jej określone prawo. Organy administracji publicznej nie zostały w żaden sposób umocowane przez ustawodawcę do badania występowania tego rodzaju potencjalnych uprawnień, ani tym bardziej przesądzania ich zasadności w postępowaniu dotyczącym innej sytuacji prawnej i faktycznej, w którym mamy do czynienia z ustanowieniem ex lege użytkowania wieczystego na rzecz Skarżącego, a następnie prawa własności z mocy art. 256 ust. 1 ustawy z 2005 r.

W szczególności w art. 69 ust. 1 ustawy z 1985 r. nie przewidywał żadnych okresów, z upływem których ustawodawca wiązałby spełnienie przesłanki zbędności nieruchomości na cel określony w decyzji (umowie) o wywłaszczeniu. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego trafnie wskazano, że przez zbędność nieruchomości na cel wywłaszczenia należy rozumieć zbędność zarówno w sensie faktycznym, jak i w rozumieniu prawnym, tj. jako powstanie stanu prawnego, w którego świetle dana nieruchomość nie może być użyta na cel zamierzony przez wnioskodawcę wywłaszczenia. Taki stan prawny powstaje w razie utraty ważności decyzji lokalizacyjnej, czego następstwem jest wygaśnięcie prawnie określonego celu wywłaszczenia nieruchomości (wyrok NSA z 23.5.1991 r., IV SA 374/91, akceptowany przez G. Bieńka w: "Gospodarka gruntami i wywłaszczanie nieruchomości. Komentarz i orzecznictwo TK, SN i NSA" s. 137-138 uw. 1). Organy obu instancji nie rozważyły, że zgodnie z planem generalnym zagospodarowania terenu "A" z 1975 r., działki nr [...],[...],[...] i [...] od początku w całości znajdowały się poza granicami terenów przewidzianych pod inwestycję UAM. Położone były w pasie zieleni izolacyjnej między terenami PKP (tranzytowa linia kolejowa) i terenami przeznaczonymi pod budowę ulic klasy P i N, stanowiących trasy komunikacyjne, które zgodnie z tym planem miały okalać tereny "A". Trasy komunikacyjne oddzielały nieruchomość od planowanych obiektów zaplecza miasteczka uniwersyteckiego. Ulica [...] w liniach rozgraniczających istniejących w dniu nabycia nieruchomości, nie była przewidziana w planie. W opracowaniu roboczym projektu planu zagospodarowania przestrzennego "A" – M. z [...] maja 2001 r. na działkach nr [...] i [...] przewidziano zieleń wysoką, natomiast w południowych częściach działek nr [...] i [...] - ulicę łączącą ulicę Dz. z ulicą N. Odnośnie pozostałych części tych działek nie przewidziano żadnego sposobu zagospodarowania. Nie zmienił się zatem cel, na jakie nabyto owe działki.

Konsekwencją uznania, że począwszy od [...] września 1990 r. stanowiące przedmiot rozpoznawanej sprawy działki gruntu pozostawały w użytkowaniu wieczystym Skarżącego byłoby przyjęcie, że z dniem wejścia w życie ustawy z 2005 r., tj. z dniem [...] września 2005 r. grunty te stały się własnością Skarżącego. Pismem z dnia [...] października 2009 r., L.dz. [...], Skarżący zwrócił się do Wojewody o wydanie na podstawie art. 256 ustawy z 2005 r. decyzji stwierdzającej nabycie z mocy prawa z dniem 1 września 2005 r. prawa własności powyższych działek. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd, że nie ujawnienie prawa użytkowania wieczystego w księdze wieczystej, tak jako to ma miejsce w rozpoznawanej sprawie, nie uniemożliwia merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy na podstawie art. 256 ustawy z 2005 r. (wyrok NSA z 26.3.2008 r., I OSK 465/07, Lex nr 505391, wyrok WSA w Warszawie z 21.8.2008 r., I SA/Wa 866/08, Lex nr 518463). Uwzględnienie przedmiotowego wniosku wymaga wykazania się przez wnioskodawcę prawem użytkowania wieczystego gruntu. Najprostszym sposobem wykazania tego prawa jest jego uprzednie ujawnienie w księdze wieczystej. Nie można jednak przesądzać, że jest to jedyny sposób. W przeciwnym razie ustawodawca inaczej skonstruowałby art. 256 ustawy z 2005 r., wyraźnie ograniczając jego zakres zastosowania do tego warunku. Jeśli powstanie użytkowania wieczystego następuje z mocy prawa, wówczas nie ma przeszkód, by opierając się na regulacji ustawowej oraz istniejących dokumentach urzędowych i prywatnych wykazać powyższą okoliczność. W rozpoznawanej sprawie chodzi bowiem o potwierdzenie nabycia prawa użytkowania wieczystego z mocy prawa, a nie ustalenie czy uzyskanie konkretnego prawa. Postępowanie prowadzone w trybie art. 256 ustawy z 2005 r. nie uprawnia do czynienia ustaleń faktycznych w przedmiocie przekazania gruntu w zarząd, użytkowanie, czy ewentualnego nabycia użytkowania wieczystego z mocy prawa (wyrok NSA z 1.6.2010 r., I OSK 1074/09, Lex nr 594874). Organ administracji nie jest uprawniony do dokonywania oceny w omawianym postępowaniu, czy wnioskodawca nabył skutecznie prawo użytkowania wieczystego gruntów w trybie art. 182 ustawy z 1990 r., czy też do rozstrzygania o ewentualnych prawach rzeczowych nabytych pod rządami nieobowiązującej ustawy z 1990 r. (wyrok NSA z 1.6.2010 r., I OSK 1073/09, Lex nr 594872).

Wojewoda prowadząc postępowanie zainicjowane wnioskiem Skarżącego w trybie art. 256 ustawy z 2005 r. (s. 9 uzasadnienia decyzji z 9 kwietnia 2010 r.), winien był zawiesić postępowanie o zwrot przedmiotowej nieruchomości (art. 97 § 1 pkt 4 kpa). Niewątpliwie uprzednie zakończenie postępowania prowadzonego w trybie art. 256 ustawy z 2005 r. miałoby istotny wpływ na bieg kontrolowanego postępowania. Ewentualnie przesądzenie w decyzji wydanej na podstawie art. 256 ust. 2 ustawy z 2005 r., że Skarżącemu przysługuje prawo własności nieruchomości co do których toczy się postępowanie o ich zwrot, wywierałoby decydujący skutek na drugie z tych postępowań w postaci negatywnej dla wnioskodawcy decyzji w przedmiocie zwrotu nieruchomości. Z kolei wcześniejsze zakończenie postępowania o zwrot nieruchomości w sytuacji następczego orzeczenia o prawie własności przedmiotowych nieruchomości przysługującym Skarżącemu powodowałoby konieczność uchylenia decyzji o zwrocie. Wynika z tego, że decyzja wydana w trybie art. 256 ustawy z 2005 r. wywołuje dalej idące skutki prawne, które muszą zostać uwzględnione w postępowaniu o zwrot nieruchomości. Ewentualna decyzja wojewody na podstawie art. 256 ust. 2 ustawy z 2005 r., sięga swym zakresem do momentu ustanowienia użytkowania wieczystego wywłaszczonych gruntów, które powstało z mocy ustawy z dniem 27 września 1990 r. Tymczasem Wojewoda w uzasadnieniu decyzji z [...] kwietnia 2010 r. w żaden sposób nie odniósł się do relacji między tymi postępowaniami, podnosząc że "w chwili obecnej prowadzone jest przed Wojewodą postępowanie pod sygnaturą [...]".

Dopiero na pytanie Sądu z dnia [...] czerwca 2010 r., Wojewoda zawiesił postanowieniem z [...] czerwca 2010 r. postępowanie w sprawie wydania decyzji przekształceniowej na podstawie art. 256 ustawy z 2005 r. (k. 28, 33, 41, 45-47v akt administracyjnych). Wojewoda naruszył w ten sposób art. 97 § 1 pkt 4 kpa, zawieszając postępowanie, którego rozstrzygnięcie będzie miało istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia kontrolowanej przez Sąd sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa). Z uwagi na zawieszenie postępowania opartego na podstawie art. 256 ust. 2 ustawy z 2005 r., Sąd nie mógł zawiesić postępowania w niniejszej sprawie.

Jedynie na marginesie należy zauważyć, że właściciel wywłaszczonej nieruchomości ma interes prawny (art. 28 kpa), by być traktowany jako strona we wszystkich postępowaniach dotyczących tej nieruchomości, które mogą uniemożliwić lub utrudnić realizację roszczenia o jej zwrot (przykładowo: wyrok SN z 12.8.2009 r., IV CSK 187/09; wyrok WSA w Warszawie z 9.12.2009 r., I SA/Wa 1411/09).

Ponownie rozpoznając niniejszą sprawę organ I instancji winien rozważyć zasadność zawieszenia postępowania do czasu rozstrzygnięcia sprawy prowadzonej w trybie art. 256 ustawy z 2005 r., które to postępowanie winno zostać podjęte przez Wojewodę. Rozstrzygnięcie Wojewody ma bowiem przesądzający charakter dla możliwości domagania się przez uczestnika postępowania zwrotu nieruchomości.

Mając na uwadze powyższe Sąd w punkcie I wyroku działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, i art. 135 ppsa uchylił decyzję Wojewody z 9 kwietnia 2010 r., i poprzedzającą ją decyzję Dyrektora GEOPOZ z 30 września 2009 r.

W punkcie II wyroku Sąd działając na podstawie art. 152 ppsa określił, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.

W punkcie III wyroku Sąd działając na podstawie art. 200 ppsa zasądził od Wojewody na rzecz Skarżącego 200,00 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.

MZ