Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 338/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-07-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 200, art. 205 § 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 17 ust. 1a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski /spr./ Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk AWSA Maria Mikolik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 19 lipca 2022 r. sprawy ze skargi M. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 11 stycznia 2022 r. nr SKO.4111/1227/2021 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 30 listopada 2021 r. nr GOPS.524.75.2021; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie na rzecz skarżącego M. F. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 338/22

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotem skargi M.F. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z 11 stycznia 2022 r. nr SKO.4111/1227/2021 dotycząca odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Z uzasadnienia tej decyzji i akt administracyjnych sprawy wynika, że decyzją z 30 listopada 2021 r. nr GOPS.524.75.2021 Wójt Gminy [...] odmówił M.F. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad bratem W.F. ur. [...].

W uzasadnieniu wskazał, że ojciec osoby wymagającej opieki J.F. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co zgodnie z art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.) skutkuje brakiem podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego M.F.

W odwołaniu od decyzji Wójta M.F. wniósł o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną nad bratem opieką.

SKO po rozpatrzeniu odwołania, opisaną na wstępie decyzją z 11 stycznia 2022 r. - działając na podstawie art. 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Wskazało, że zgodnie z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r., jednym z niezbędnych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, do których zalicza się skarżący, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W przedmiotowej sprawie w ramach przeprowadzonego przez pracownika socjalnego wywiadu środowiskowego ustalono, iż M.F. sprawuje opiekę nad swoim pełnoletnim niepełnosprawnym bratem, który ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Sprawowana opieka ma charakter stały i niezbędny z uwagi na trwałą, istniejącą od dzieciństwa, niezdolność W.F. do samodzielnej egzystencji (orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z [...] listopada 2019 r.). Z uwagi na [...], wnioskodawca został ustanowiony jego opiekunem prawnym. Rodzice wzmagającego opieki (i wnioskodawcy) żyją. Matka L.F. legitymuje się orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy [...] z [...] grudnia 2019 r., z którego wynika jej trwała niezdolność do samodzielnej egzystencji. Z kolei ojciec J.F. nie legitymuje się żadnym orzeczeniem, jest w podeszłym wieku, choruje, sam potrzebuje pomocy i opieki osób drugich ze względu na stan zdrowia, z powodu którego nie sprawuje on opieki nad swoim synem W.F. Zarówno odwołujący, wymagający opieki jak i ich rodzice zamieszkują pod tym samym adresem.

Podstawę wydania decyzji odmownej stanowi fakt, że J.F. - ojciec wymagającego opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nadto nie przedłożył on stosownych dokumentów potwierdzających fakt niemożności świadczenia osobistej opieki nad niepełnosprawnym synem; złożył jedynie w tym zakresie oświadczenie.

Odwołujący nie jest osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu z bratem. Z przepisów normujących instytucję świadczenia pielęgnacyjnego wynika, że dalsi krewni mogą skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawnymi członkami rodziny tylko wówczas, gdy nie ma osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, osoby te są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponieważ rodzice wymagającego opieki żyją, to na nich jako spokrewnionych z nim w linii prostej w pierwszym stopniu spoczywa w pierwszej kolejności obowiązek opieki, która nie musi być sprawowana osobiście, gdyż może ją sprawować także wynagradzana przez nich osoba trzecia.

W przypadku świadczenia pielęgnacyjnego to na ojcu wymagającego opieki w pierwszej kolejności spoczywa obowiązek alimentacyjny, skoro nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dopiero legitymowanie się takim orzeczeniem skutkowałoby zwolnieniem go z tego obowiązku i otwierało możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki. W świetle powyższego odwołujący nie jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem nie zostały spełnione przesłanki uprawniające do jego przyznania w rozumieniu art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie M.F. reprezentowany przez pełnomocnika (adwokata) zakwestionował legalność decyzji SKO z 11 stycznia 2022 r., zarzucając naruszenie:

1. przepisów postępowania które miało istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj. art. 7, art. 7a oraz art. 8 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i przeprowadzenie postępowania oraz załatwienie sprawy w sposób naruszający zasadę prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, w szczególności:

a) nieuzasadnione nieuwzględnienie interesu skarżącego w szczególnie trudnej sytuacji rodzinnej,

b) naruszenie gwarancji jednolitości rozstrzygnięć w sytuacji, gdy w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtował się pogląd, że wykładnia niżej wskazanych norm prawa materialnego nie powinna pomijać wykładni funkcjonalnej i celowościowej tychże norm,

c) rozstrzygnięcie wątpliwości interpretacyjnych co do treści normy prawnej na niekorzyść strony,

2. prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy:

– art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. poprzez jego nieprawidłową wykładnię, tj. pominięcie wykładni funkcjonalnej i celowościowej i automatyczne uznanie, że ojciec W.F. – J.F. może sprawować nad nim opiekę wobec nielegitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy wiek J. F. oraz jego stan zdrowia wykluczają taką możliwość,

– art. 16 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji gdy norma wprowadza domniemanie niezdolności do samodzielnej egzystencji ze względu na osiągnięty wiek.

Mając na uwadze powyższe pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych

W uzasadnieniu skargi wyjaśnił, że ojciec skarżącego ma niespełna [...] lat, poważne problemy ze zdrowiem, głównie [...]. Skarżący zamieszkuje wspólnie z rodzicami i bratem i to on faktycznie sprawuje opiekę nad niezdolną do samodzielnej egzystencji matką, ciężko chorym ojcem oraz niepełnosprawnym w stopniu znacznym i [...] bratem, którego jest również opiekunem prawnym. W orzecznictwie sądów administracyjnych i Naczelnego Sądu Administracyjnego ukształtował się pogląd, że przesłanek zarówno pozytywnych jak i negatywnych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie można wykładać w oderwaniu od celu i roli społecznej tej instytucji. Skarżący, wobec sytuacji rodzinnej, zmuszony był do rezygnacji z zatrudnienia, rodzice - oboje w podeszłym wieku (w tym matka uznana za niezdolną do samodzielnej egzystencji) nie są w stanie sprawować opieki nad synem. Aktualny stan zdrowia ojca uniemożliwia wykonywanie wielu codziennych czynności, takich jak zakupy, a tym bardziej sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym synem wymagającej stałej opieki i wyręczania w czynnościach życia codziennego. Sam wymaga pomocy innych osób, co w niniejszej sprawie, jak wskazał organ, jest niesporne. Spór w tej sprawie sprowadza się wyłącznie do wykładni treści art. 17 u.ś.r.

Kolegium uznało, że brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności w stosunku do ojca osoby wymagającej opieki uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na jednoznaczną treść art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. Nie ulega wątpliwości, że wniosek ten wynika z literalnej wykładni tego przepisu, jednakże w orzecznictwie NSA oraz sądów administracyjnych dominuje pogląd o konieczności dokonania funkcjonalnej i celowościowej wykładni tego przepisu.

W wyroku z 25 stycznia 2021 r. I OSK 2103/20 NSA stwierdził, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tegoż świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tą - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Analogicznie w przedmiotowej sprawie, podstawę do odmowy skarżącemu prawa do świadczenia mogłaby stanowić wyłącznie okoliczność, że ojciec skarżącego jest faktycznie obiektywnie zdolny do zapewnienia niepełnosprawnemu synowi opieki.

NSA wielokrotnie wskazywał, że ww. negatywna przesłanka rozumiana w sposób językowy wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny. Powyższe potwierdza również analiza treści art. 71 Konstytucji RP, w myśl którego państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Powyższe ma przełożenie na niniejszą sprawę. Nie sposób bowiem przyjąć stanowiska zaprezentowanego przez organ za urzeczywistniającego zasadę określoną w art. 71 Konstytucji. Skarżący bowiem, dotychczas aktywny zawodowo, powodowany obowiązkiem wobec członków rodziny zrezygnował z zatrudnienia w celu sprawowania opieki zarówno nad bratem, matką i ojcem, a został pozostawiony bez środków do życia. Przyjęcie prawidłowości takiego stanowiska stanowiłoby demotywację do przyjęcia postawy zaprezentowanej przez skarżącego - godnej naśladowania i pożądanej społecznie, szczególnie wobec sytuacji demograficznej, starzenia się społeczeństwa i niewydolności (oraz kosztów społecznych) systemu opieki instytucjonalnej. Twierdzenia organu dotyczące możliwości realizacji obowiązku opieki poprzez zapewnienie opieki odpłatnej są nieracjonalne w tym stanie faktycznym. Rodzice wymagającego opieki są osobami w podeszłym wieku, niezdolnymi do zarobkowania, pobierającymi niewielkie świadczenia z KRUS. Uzyskiwane natomiast przez skarżącego dotychczasowe wynagrodzenie nie pozwalałoby na pokrycie kosztów opieki nad bratem oraz jednoczesne utrzymanie konieczne dla niego i jego rodziny.

Ponadto, jak wskazuje się w orzecznictwie, ukończenie przez osobę wieku 75 lat jest traktowane w świetle przepisów u.ś.r. (art. 16 ust. 1 i ust. 2 pkt 3) jako okoliczność świadcząca o niezdolności do samodzielnej egzystencji uprawnionego ze względu na osiągnięty wiek. Ustawodawca ma zatem świadomość tego, że uzyskanie tego wieku wiąże się z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, bez konieczności stwierdzenia tego stosownym orzeczeniem. Tym samym brak zdolności do samodzielnego życia z uwagi na wiek świadczy jednocześnie o braku zdolności do sprawowania opieki nad członkiem rodziny, analogicznie jak w przypadku osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy uznać, że stwierdzenie braku takiej zdolności będzie znosić negatywną przesłankę przyznania świadczenia skarżącemu, którą dostrzega organ.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).

Poddawszy kontroli w ramach w/w kryteriów zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji Sąd stwierdził, że skarga jest uzasadniona, co do zasady z przyczyn w niej podniesionych.

Decyzjami tymi organy odmówiły przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad bratem.

Materialnoprawną podstawę tych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na skarżącym M.F. ciążył zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny wobec trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji brata W.F. oraz nie podejmował on (dalszego) zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem nad nim opieki; jak wynika z akt sprawy, dotychczasowe zatrudnienie skarżącego ustało z dniem [...] sierpnia 2021 r., podczas gdy z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpił on 17 września 2021 r. (w toku postępowania administracyjnego – na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w [....] z [...] grudnia 2021 r. [...] – skarżący został ustanowiony opiekunem prawnym swojego [...] brata).

Zaznaczenia przy tym wymaga, że wg art. 3 pkt 21 lit. e) u.ś.r., ilekroć w ustawie jest mowa o znacznym stopniu niepełnosprawności, oznacza to także niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Orzekające w sprawie organy I i II instancji odmowę przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia oparły na braku spełnienia przesłanki wynikającej z powyższego pkt 1, wywodząc, że skoro rodzice osoby wymagającej opieki żyją, ale ojciec nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczeniem o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji legitymuje się tylko matka), to właśnie na ojcu w pierwszej kolejności ciąży wobec niepełnosprawnego syna (nieposiadającego własnej rodziny) obowiązek alimentacyjny, przez co nie ma prawnych możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu (bratu), jako obowiązanemu do alimentacji w dalszej kolejności.

Literalna wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. – na której oparły się orzekające w sprawie organy administracji - wskazuje w sposób jednoznaczny, że w okolicznościach sprawy świadczenie pielęgnacyjne bratu osoby wymagającej opieki mogłoby zostać przyznane (przy założeniu spełnienia wszystkich pozostałych wymaganych warunków) tylko wtedy, gdyby obydwoje żyjący rodzice posiadali orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Mimo że jest to podstawowy rodzaj wykładni, zdaniem Sądu, fakt braku posiadania przez ojca osoby wymagającej opieki (jednocześnie ojca skarżącego) orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (lub mu równoważnego – art. 3 pkt 21 u.ś.r.) nie może jednak automatycznie sam w sobie stanowić bezwzględnej przeszkody dla przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, a przy dokonywaniu wykładni wskazanych wyżej przepisów nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do naruszenia konstytucyjnej zasady równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godziło w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP); por. m.in. wyroki: WSA w Warszawie z 29 stycznia 2020 r. I SA/Wa 1828/19 - LEX nr 3010442, WSA w Krakowie z 8 marca 2018 r. III SA/Kr 1327/17 - LEX nr 2453115, WSA w Gdańsku z 13 grudnia 2017 r. III SA/Gd 901/17 - LEX nr 2422577, WSA w Rzeszowie z 30 stycznia 2014 r. II SA/Rz 1201/13 - LEX nr 1426912.

W związku z powyższym, w opisanym zakresie niezbędne jest posłużenie się – w miejsce wykładni literalnej – wykładnią systemową i celowościową wskazanych przepisów, skutkującą uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. dotyczące braku możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie na której ciąży obowiązek alimentacyjny w dalszej kolejności nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy osoba na której obowiązek ten ciąży w pierwszej kolejności nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z obiektywnych i niezależnych od niej względów (np. z racji wieku, stanu zdrowia, sytuacji materialnej, rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) - do których odnosi się także art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - nie jest w stanie zapewnić osobie potrzebującej związanej z tym obowiązkiem opieki.

Stanowisko takie zdecydowanie dominuje w orzecznictwie sądowym (por. m.in. wyroki: NSA z 7 maja 2020 r. I OSK 2831/19 - LEX nr 2979060 i z 14 grudnia 2018 r. I OSK 1939/18 - LEX nr 2734662, WSA w Olsztynie z 19 października 2021 r. II SA/Ol 755/21 - LEX nr 3246949, WSA w Gliwicach z 7 października 2021 r. II SA/Gl 827/21 - LEX nr 3267806, WSA w Gdańsku z 8 lipca 2021 r. III SA/Gd 536/21 - LEX nr 3200580, WSA w Rzeszowie z 10 czerwca 2021 r. II SA/Rz 153/21 - LEX nr 3191196) i Sąd orzekający w sprawie w pełni je podziela.

Nie kwestionując ustaleń orzekających w sprawie organów co do braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności po stronie ojca osoby wymagającej opieki, nie można wobec powyższych uwag pominąć, że już w treści przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego wskazano wprost, że " jest w podeszłym wieku, choruje i sam potrzebuje pomocy i opieki osób drugich" (w pełni koresponduje w tym jego oświadczenie dołączone do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego). Na okoliczności z tym związane zwróciły co prawda uwagę w uzasadnieniach wydanych decyzji orzekające w sprawie organy administracji, niemniej w kontekście stwierdzenia, iż na przeszkodzie do pozytywnego rozpatrzenia wniosku skarżącego stoi literalne brzemiennie art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r., nie zostały one w ogóle merytorycznie rozważone. Kolegium dodatkowo arbitralnie powołało się na brak przedłożenia przez odwołującego stosownych dokumentów potwierdzających fakt niemożności świadczenia przez ojca osobistej opieki nad synem, aczkolwiek samo – uchybiając w szczególności art. 77 § 1 k.p.a. odnoszącym się do prowadzenia administracyjnego postępowania dowodowego (w zw. z art. 136 § 1 k.p.a.) - nie poczyniło w tym zakresie żadnych ustaleń.

Wobec samego wieku ojca osoby wymagającej opieki (liczącego odpowiednio w dacie wydawania decyzji przez organ I i II instancji oraz wyrokowania przez Sąd [...] lat) należy też zwrócić uwagę (co trafnie podniesiono w skardze) na treść art. 16 ust. 2 pkt 3 u.ś.r., stosownie do którego osobie która ukończyła 75 lat przysługuje zasiłek pielęgnacyjny, a zgodnie z ust. 1 tego artykułu, zasiłek ten przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością uprawnionego do samodzielnej egzystencji (w świetle art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych, Dz.U. z 2021 r., poz. 573, niezdolność taka jest jedną z cech kwalifikujących osobę do znacznego stopnia niepełnosprawności). Wynika z tego, że ukończenie przez osobę wieku 75 lat jest traktowane w art. 16 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 u.ś.r. jako okoliczność świadcząca o niezdolności do samodzielnej egzystencji tylko ze względu na osiągnięty wiek. Przekroczenie określonego pułapu wiekowego może więc wiązać się z niezdolnością do samodzielnej egzystencji bez konieczności stwierdzenia tego stosownym orzeczeniem.

Wiek jako cecha osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji występuje także w regulacjach dotyczących dodatku pielęgnacyjnego zawartych w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.). W świetle art. 75 ust. 1 tej ustawy, dodatek pielęgnacyjny przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia. Podobnie zatem jak zasiłek pielęgnacyjny, dodatek pielęgnacyjny opiera się na domniemaniu braku zdolności do samodzielnej egzystencji osób które ukończyły 75 rok życia (zgodnie z art. 16 ust. 6 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego).

Wskazane unormowania świadczą o istnieniu w systemie zabezpieczenia społecznego przepisów zakładających domniemanie braku zdolności do samodzielnej egzystencji osoby z samego powodu osiągnięcia wieku 75 lat. Skoro daną osobę cechuje brak zdolności do samodzielnej egzystencji z przyczyn wiekowych, tym bardziej świadczy to o braku zdolności do sprawowania opieki nad innym członkiem rodziny, podobnie jak w przypadku osób o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Reasumując, mimo że niewątpliwie - w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. - posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez rodziców osoby wymagającej opieki (nie posiadającej własnej rodziny) jest decydującym kryterium pozwalającym wywieść prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla rodzeństwa takiej osoby, to w kontekście powyższego nie można jednocześnie wykluczyć pewnych skrajnych przypadków pozwalających jednak organom administracji samodzielnie i w sposób nie budzący żadnych wątpliwości obiektywnie stwierdzić, że rodzice osoby wymagającej opieki absolutnie nie są w stanie tej opieki z uwagi na swój wiek i /lub stan zdrowia sprawować. W takich przypadkach do uznania po ich stronie braku takiej zdolności nie jest konieczne legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a okoliczność braku możliwości sprawowania przez nich opieki może zostać wykazana innymi dowodami (np. z dokumentacji medycznej, wywiadu środowiskowego). Ustawowe założenie zrównania osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym z osobami które ukończyły 75 lat życia powoduje, że w sprawach o przyznanie świadczeń pielęgnacyjnych powstaje konieczność dokładnego wyjaśnienia, czy dana osoba z uwagi na osiągnięty wiek 75 lat i związany z nim stan zdrowia jest rzeczywiście zdolna do sprawowania opieki.

W opisanej sytuacji odmowa przyznania więc skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad bratem tylko z tej przyczyny, że ich ojciec – jako zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności – nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jawi się nie tylko jako przedwczesna, ale także jako niemożliwa do pogodzenia z celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego i przedstawionym wyżej sposobem wykładni art. 17 ust. 1a u.ś.r. Jako niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia praworządności jawi się bowiem wymaganie od osoby w podeszłym wieku i złym stanie zdrowia, która sama z uwagi na związane z tym ograniczenia wymaga wsparcia w codziennej egzystencji (aczkolwiek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), aby zapewniła prawidłową pod każdym względem opiekę osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym, nawet jeżeli jest to osoba jej bliska, względem której ciąży na niej w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny.

Wobec powyższego należało stwierdzić, że wywiedziona w rozpoznawanej sprawie przez SKO oraz Wójta odmowa przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia oparta została na błędnej wykładni art. 17 ust. 1a u.ś.r., pozostającej w związku z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, a to art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Stosownie do tego Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. (pkt I sentencji wyroku).

Wskazania co do dalszego postępowania dla organów administracji wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań, wedle których nie będzie możliwa odmowa przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad bratem tylko w oparciu o brak posiadania przez ich ojca orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli potwierdzone zostaną okoliczności wskazujące na obiektywny brak możliwości sprawowania przez niego w sposób należyty takiej opieki. Stwierdzenie braku takiej zdolności przez organy administracji (co jak zaznaczono wyżej, de facto już w oparciu o zapisy wywiadu środowiskowego nastąpiło w wydanych w sprawie decyzjach, mimo braku wskazania przyczyn i wyjaśnień takich ustaleń) będzie równoznaczne w skutkach z uznaniem posiadania przez niego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

O należnych stronie skarżącej kosztach zastępstwa procesowego (480 zł) orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. (pkt II sentencji wyroku).