Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 60/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-01-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 291
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Piotr Korzeniowski Sędziowie Sędzia NSA Tamara Dziełakowska (spr.) Sędzia del. WSA Dariusz Chaciński po rozpoznaniu w dniu 18 stycznia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Z. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 2888/21 w sprawie ze skargi Z. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 stycznia 2020 r. nr 992700/620/950/2019-SWO w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z 11 października 2021 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (sygn. akt II SA/Wa 2888/21) oddalił skargę Z. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 23 stycznia 2020 r., utrzymującą w mocy decyzję własną z 26 listopada 2019 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło na tle następującego stanu faktycznego i prawnego sprawy.

Decyzją z 26 listopada 2019 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm. – zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS) odmówił Z. J. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Decyzją z 23 stycznia 2020 r. Prezes ZUS na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy powyższą decyzję. Zdaniem organu, wnioskowane świadczenie nie mogło zostać przyznane skarżącej, ponieważ nie spełniła dwóch przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, tj. nie wykazała szczególnych okoliczności, na skutek których nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, a także braku niezbędnych środków utrzymania. Tymczasem do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w ww. przepisie.

W toku postępowania organ ustalił, że skarżąca na przestrzeni 45 lat życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentowała jedynie 4 lata, 7 miesięcy i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych, przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, jak również w dziesięcioleciu przed dniem złożenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy, skarżąca nie udokumentowała żadnego okresu ubezpieczenia. Od 30 sierpnia 1998 r. do 18 marca 2018 r. trwała przerwa w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Prezes ZUS zaznaczył, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia przyznania świadczenia od danego okresu ubezpieczenia lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty muszą być takie, iż możliwe jest potraktowanie ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Z ustaleń poczynionych przez organ nie wynika, aby w wykazanym okresie skarżąca nie mogła podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z 4 października 2018 r. ustalił u skarżącej całkowitą niezdolność do pracy dopiero od 18 marca 2018 r. do 31 października 2020 r. i nie znalazł podstaw do orzeczenia niezdolności do pracy w dniu 17 maja 1997 r. Jednocześnie w toku niniejszego postępowania nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ związany jest treścią takiego orzeczenia.

Nadto w ocenie organu sam fakt bezrobocia, jeżeli ubezpieczony nie podejmuje żadnych działań w celu znalezienia pracy, choćby działania te zakończyły się niepowodzeniem, nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Rezygnacja z pracy zawodowej z uwagi na sprawowanie opieki nad członkiem rodziny jest dobrowolnym wyborem każdej osoby i nie może być traktowana jako przesłanka przyznania świadczenia.

Organ wskazał również że średni miesięczny dochód dwuosobowej rodziny skarżącej stanowi wynagrodzenie jej męża w kwocie 5.670,75 zł brutto. W konsekwencji na jednego członka dwuosobowej rodziny skarżącej przypada dochód w wysokości 2.835,38 zł brutto, co przekracza kwotę najniższego świadczenia emerytalnego, która od 1 marca 2019 r. wynosi 1.100 zł brutto. Skarżąca zatem nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.

Skargę na powyższą decyzję złożyła Z. J., zarzucając jej naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. Nadto skarżąca wyjaśniła, że do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy sprawowała opiekę nad teściem (od 26 marca 2006 r. do jego śmierci 24 marca 2012 r.), który był inwalidą wojennym, a od 10 maja 2016 r. do 18 marca 2018 r. opiekowała się też teściową, której niepełnosprawność została zakwalifikowana jako znaczna. Nadto w latach 1990 – 2018 skarżąca kończyła szkołę średnią, mieszkała na wsi, wyszła za mąż i zajęła się wychowaniem dzieci. Od początku pełnoletniego życia wobec zmian gospodarczych i politycznych, młodym osobom (zwłaszcza kobietom), bez wykształcenia, pochodzącym ze wsi, zdecydowanie trudniej było odnaleźć się zawodowo w nowej rzeczywistości. Podejmowała próby znalezienia zatrudnienia, poszukiwała aktywnie pracy na lokalnym rynku, była także zarejestrowana w powiatowym urzędzie pracy. Skarżąca zwróciła również uwagę, że w zaświadczeniu o zarobkach wysokość wynagrodzenia jej męża uwzględniono, oprócz zasadniczego wynagrodzenia, także nagrodę, premię i nadgodziny. Tymczasem po odliczeniu kosztów związanych z wizytami lekarskimi i kontrolnymi oraz dietą, do dyspozycji pozostaje kwota 1.700 zł, która przeznaczana jest na żywność, środki higieny osobistej i domowej, leki, a także utrzymanie samochodu niezbędnego do dojazdów do pracy męża, lekarza i szpitala. Skarżąca oświadczyła, że nie ma żadnych oszczędności.

Wyrokiem z 29 września 2020 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (sygn. akt II SA/Wa 566/20) oddalił powyższą skargę, podzielając stanowisko organu, że nie wystąpiła w sprawie przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania.

Wyrokiem z 30 listopada 2021 r. Naczelny Sąd Administracyjny (sygn. akt III OSK 3898/21) uchylił powyższy wyrok i przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Zdaniem Sądu kasacyjnego w okolicznościach niniejszej sprawy brak jest podstawy, aby odmówić skarżącej wnioskowanego świadczenia tylko z tego powodu, że dochód na jedną osobę w rodzinie przekraczał kwotę minimalnego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym, bez uwzględnienia faktu ponoszenia przez nią – w związku z jej stanem zdrowia – zwiększonych wydatków. Kwota minimalnego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym nie może stanowić uniwersalnego odniesienia do każdego, indywidualnego przypadku dotyczącego świadczenia w drodze wyjątku. Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił faktu, że skarżąca jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, z orzeczeniem niepełnosprawności w stopniu znacznym, wymagającą konieczności pomocy w samodzielnej egzystencji i całodobowej opieki oraz specjalistycznej diety (pozajelitowe żywienie przez kroplówkę przez ok. 20 godzin dziennie, co wymaga obecności osoby, która w razie komplikacji mogłaby zareagować). Koszt zatrudnienia opiekunki (płaca i składki ZUS) wynosi prawie połowę pensji męża skarżącej. Niezbędne jest także ponoszenie przez nią kosztów specjalnej diety i stałych wizyt lekarskich poza miejscem zamieszkania. Skarżąca podała, że po odliczeniu kosztów związanych z wizytami lekarskimi i kontrolnymi oraz dietą, do dyspozycji pozostaje kwota 1.700 zł, która jest przeznaczana na żywność, środki higieny osobistej i domowej, leki, a także utrzymanie samochodu niezbędnego do dojazdów do pracy męża, lekarza i szpitala. Nie posiada także żadnych oszczędności.

Ponownie rozpoznając sprawę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. – zwanej dalej P.p.s.a.) oddalił skargę.

Wskazując na swoje związanie oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania w ww. wyroku z 30 lipca 2021 r. (art. 153 P.p.s.a.) oraz na podstawę prawną zaskarżonej decyzji (art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), Sąd pierwszej instancji uznał, że w sprawie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Sąd zaznaczył przy tym, że w uzasadnieniu ww. wyroku z 29 września 2020 r. Naczelny Sąd Administracyjny skoncentrował się wyłącznie na przesłance braku niezbędnych środków utrzymania, aprobując w tym zakresie stanowisko organu, podczas gdy podstawą odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia było także niewykazanie przez nią szczególnych okoliczności, na skutek których nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

W tym aspekcie Sąd pierwszej instancji wskazał, że w zaskarżonej decyzji organ ustalił, że w wieku 45 lat życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżąca udokumentowała tylko 4 lata, 7 miesięcy i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składowych. Natomiast w dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, jak również w dziesięcioleciu przed dniem złożenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy skarżąca nie udokumentowała żadnego okresu ubezpieczenia. Dopiero orzeczeniem z 4 października 2018 r. lekarz orzecznik ZUS ustalił u skarżącej całkowitą niezdolność do pracy od 18 marca 2018 r. do 31 października 2020 r., jednocześnie nie znajdując podstaw do orzeczenia niezdolności do pracy w dniu 17 maja 1997 r. Do 45 roku życia skarżąca nie legitymowała się żadnym stopniem niezdolności do pracy, a wykazała w tym czasie łącznie 4 lata i 8 miesięcy ubezpieczenia, w tym 3,5 roku to okresy składkowe, a 2,5 roku stanowiło zatrudnienie (od 1 września 1987 r. do 27 lutego 1990 r.). Pozostałe okresy ubezpieczenia to pobieranie zasiłku dla bezrobotnych (od 19 listopada 1994 r. do 19 listopada 1995 r.). W toku postępowania administracyjnego oraz w skardze do Sądu skarżąca wskazywała takie okoliczności jak: zajmowanie się schorowanymi teściami, bezrobocie (zwłaszcza w regionach wiejskich), urodzenie i wychowanie dzieci czy tradycyjną (kulturową) rolę kobiety jako tego członka rodziny, który nie pracuje zarobkowo. Zdaniem jednak Sądu pierwszej instancji wszystkie te argumenty nie stanowią szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. I chociaż żaden przepis ww. ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", to w orzecznictwie uznaje się za takie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi uniemożliwiać ubezpieczonemu pracę. Musi mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.

W wyroku z 18 kwietnia 2021 r. Naczelny Sąd Administracyjny (sygn. akt III OSK 883/21) podzielił pogląd, że za okoliczności szczególne, które uniemożliwiły uzyskanie świadczenia w trybie zwykłym, nie może być uznane wychowywanie dzieci, prowadzenie domu i pełnienie roli żony męża, który jest jedynym żywicielem rodziny. We współczesnych społeczeństwach łączenie obowiązków zawodowych i rodzinnych przez każdego z małżonków jest zasadą. Nowe role kobiet i mężczyzn w małżeństwach są obecne w Polsce od około połowy XX wieku. Aktywizacja zawodowa kobiet była i jest także obecnie formą wzmocnienia jej pozycji w rodzinie i społeczeństwie. Rozwiązania prawne (głównie w kodeksie pracy i ustawach ubezpieczeniowych), jak również stworzenie zespołu instytucji publicznych (np. żłobków, przedszkoli, szkół) pozwalających na przejęcie części obowiązków z zakresu opieki i wychowania nad dziećmi pozwalają od dziesięcioleci na podejmowanie przez kobiety zatrudnienia. Wiąże się to oczywiście z dodatkowym wysiłkiem i nowymi trudnościami organizacyjnymi, w szczególności w początkowym okresie życia dziecka. W późniejszym okresie życia, dzieci z zasady nie powinny wymagać już tak intensywnej opieki ze strony rodziców, a nakładanie na nie pewnych obowiązków i usamodzielnianie ich jest nawet zjawiskiem pożądanym ze względu na ich rozwój psychofizyczny. Zespół rozwiązań prawnych i instytucjonalnych pozwala tym samym na pełną aktywizację zawodową kobiety. Zależy ona tylko od chęci podjęcia przez kobietę zatrudnienia. Ograniczeniem w zakresie aktywności zawodowej kobiety nie może być np. wola męża, któremu nie przysługują żadne formalne uprawnienia pozwalające na pozbawienie wolności kobiety w związku małżeńskim. Podobnie Naczelny Sąd Administracyjny wypowiedział się w wyroku z 2 grudnia 2020 r. (sygn. akt I OSK 37/20).

Również zdaniem Sądu pierwszej instancji stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany sytuacji nie może być traktowany jako szczególna okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Jak wskazuje się w orzecznictwie, sam fakt bezrobocia, jeżeli ubezpieczony nie podejmuje żadnych działań w celu znalezienia pracy, choćby działania te zakończyły się niepowodzeniem, nie stanowi okoliczności szczególnej. W przeciwnym wypadku świadczenia przyznawane w tym trybie mogłyby stać się regułą. Aby okres pozostawania bez pracy można było uznać za szczególną okoliczność, należy udowodnić, że w celu znalezienia pracy wykazano się wyjątkową (ponadprzeciętną) aktywnością. Tymczasem skarżąca przez stosunkowo krótki, bo niespełna pięcioletni, okres zgłaszała gotowość podjęcia pracy, będąc zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy [...] od 18 listopada 1994 r. do 28 lutego 1996 r. oraz od 16 stycznia 2013 r. do 6 czerwca 2016 r.

Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości.

W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji nie dopatrzył się szczególnych okoliczności usprawiedliwiających krótki staż ubezpieczeniowy skarżącej na przestrzeni 45 lat życia, kiedy to nie była wobec niej orzeczona niezdolność do pracy tak całkowita, jak i częściowa. Nadto Sąd zaakcentował, że "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, choć niewątpliwie skarżąca znalazła się w takiej właśnie sytuacji życiowej. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Tego rodzaju zdarzeń Sąd nie dopatrzył się w sprawie skarżącej.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca, zaskarżając go w całości i zarzucając mu:

1) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 133 P.p.s.a. w zw. z art, 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., polegające na oddaleniu skargi i uznaniu, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo ustalił, że skarżąca nie spełnia przesłanki "szczególnych okoliczności", która uzasadniałaby przyznanie jej świadczenia w drodze wyjątku, podczas gdy organ rozstrzygający niniejszą sprawę nie dokonał indywidualizacji decyzji, gdyż nie uwzględnił łącznie wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie w sprawie, tj. konieczności zajmowania się przez skarżącą schorowanymi teściami, bezrobocia (zwłaszcza w regionach wiejskich), urodzenia i wychowania przez skarżącą dzieci oraz tradycyjnej (kulturowej) roli kobiety jako członka rodziny, który nie pracuje zawodowo, lecz poprzestał na stwierdzeniu, że sam fakt bezrobocia, jeżeli ubezpieczony nie podejmuje żadnych działań w celu znalezienia pracy oraz rezygnacja z pracy zawodowej z uwagi na sprawowanie opieki nad członkiem rodziny nie może była traktowana jako przesłanka przyznania świadczenia w drodze wyjątku,

2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj, art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że wskazana w tym przepisie przesłanka "szczególnych okoliczności" nie została spełniona przez skarżącą, bowiem konieczność zajmowania się schorowanymi teściami, bezrobocie (zwłaszcza w regionach wiejskich), urodzenie i wychowanie dzieci oraz tradycyjna (kulturowa) rola kobiety jako członka rodziny, który nie pracuje zawodowo, nie stanowią "szczególnych okoliczności" będących jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, podczas gdy w orzecznictwie przyjmuje się, że bezrobocie występujące w powiązaniu z innymi zdarzeniami, np. koniecznością sprawowania opieki nad obłożnie chorym członkiem rodziny, spełnia przesłankę "szczególnych okoliczności", o której mowa w ww. przepisie.

Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie skargi poprzez przyznanie jej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, bowiem istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Nadto skarżąca złożyła oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy i rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym, o zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego, według norm przepisanych oraz o przyznanie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu, które dotychczas nie zostały opłacone ani w całości, ani w części.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że w świetle art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych za "szczególne okoliczności" należy uznać bezrobocie występujące w powiązaniu z innymi zdarzeniami, np. koniecznością sprawowania opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym, bądź obłożnie chorym członkiem rodziny, postępującą chorobą potwierdzoną orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, czy wiekiem osoby bezrobotnej zbliżającym się do ustawowego wieku emerytalnego.

Odpowiedź na skargę kasacyjną złożył organ, wnosząc o jej oddalenie w całości. Nadto organ oświadczył, że nie żąda przeprowadzenia rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Oceniając wniesioną skargę kasacyjną w granicach określonych treścią art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329) i nie dostrzegając przy tym przypadków nieważności postępowania wymienionych w § 2 tego artykułu, za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 151 w związku z art. 133 P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. (zarzut 1). Stwierdzić trzeba, że warunkiem postawienia Sądowi pierwszej instancji zarzutu, że ten błędnie oddalił skargę było wykazanie, że Sąd nie dostrzegł zaistnienia w sprawie naruszenia przepisów postępowania przez organ administracji publicznej, a ponadto że naruszenie to miało lub mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Mówiąc wprost, gdyby Sąd pierwszej instancji dostrzegł, że organ uchybił wymienionym przez stronę skarżącą przepisom postępowania administracyjnego w takim kształcie jak opisywane w skardze kasacyjnej, to rozstrzygnięcie sprawy byłoby najprawdopodobniej inne. W okolicznościach niniejszej sprawy wszystkie podnoszone przez skarżącą okoliczności, jak to że przerwę w zatrudnieniu usprawiedliwiała ona wysokim bezrobociem oraz sprawowaniem opieki nad chorymi teściami, zostały przez organ ocenione, a następnie poddane przez Sąd pierwszej instancji kontroli pod kątem zgodności z prawem. Organ administracji publicznej we właściwie przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym oraz dokonał oceny całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego i nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Skoro natomiast z uzasadnienia kontrolowanego wyroku wynika, że Sąd nie dopatrzył się naruszenia przepisów prawa, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a stanowisko to nie zostało skutecznie zakwestionowane w rozpoznawanej skardze kasacyjnej, to uznać należy, że rozstrzygnięcie wydane w oparciu o treść art. 151 P.p.s.a. jest prawidłowe. Skarżąca nie wskazała przy tym, w czym upatruje naruszenie przez Sąd pierwszej instancji art. 133 P.p.s.a., pomijając również to, że prawidłowo skonstruowana skarga kasacyjna powinna dokładnie wskazać, która jednostka redakcyjna tego przepisu (paragraf) została naruszona.

Na uwzględnienie nie zasługiwał także zarzut naruszenia art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (zarzut 2). Zauważyć należy, że szczególnie istotnym dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego działalność stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do uzyskania świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Świadczenie w drodze wyjątku, o którym mowa w omawianym przepisie prawa, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawców i nie może być oderwane od wysokości składek opłacanych przez ubezpieczonego. Jest to świadczenie, które może być przyznane w przypadku, gdy niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych było skutkiem szczególnych okoliczności. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą skargę kasacyjną zaistnienie takich "szczególnych okoliczności" nie zostało wykazane w niniejszej sprawie. Prawidłowo Sąd pierwszej instancji wskazał przede wszystkim na krótki staż ubezpieczeniowy skarżącej, który na przestrzeni 45 lat życia, a więc do momentu, kiedy orzeczono wobec niej całkowitą niezdolność do pracy, wyniósł 4 lata, 7 miesięcy i 28 dni okresów składkowych. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku należy bowiem brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. Sąd pierwszej instancji swoją argumentację odnośnie zaistnienia "szczególnych okoliczności" odniósł przede wszystkim do braku aktywności zawodowej skarżącej jako kobiety, aczkolwiek uwzględniając szeroki zakres przyczyn takiego stanu od wychowywania dzieci i prowadzenia domu do konieczności sprawowania opieki nad schorowanymi członkami rodziny, co pozostawało zbieżne z argumentacją skarżącej przedstawioną w skardze do sądu administracyjnego, odwołującą się do takich okoliczności jak jej bezrobocie, urodzenie i wychowanie dzieci oraz tradycyjną (kulturową) rolę kobiet jako członka rodziny, który nie pracuje zawodowo. W nawiązaniu natomiast to twierdzeń szczególnie eksponowanych w skardze kasacyjnej, że skarżąca musiała podjąć się opieki nad chorym członkiem rodziny najpierw teściem, a później teściową, zauważyć należy, po pierwsze, że nie zostało to poparte żadną dokumentacją, z której wynikałoby, że uniemożliwiło jej to podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, na co również wskazywał Sąd pierwszej instancji, odwołując się do okresu zarejestrowania skarżącej jako bezrobotnej. Po drugie nie można było okoliczności tej uznać za usprawiedliwiającą krótki staż ubezpieczeniowy skarżącej, nawet przy przyjęciu wyjaśnień skarżącej, że opieka nad teściem objęła okres 6 lat (w latach 2006 – 2012), a teściową 2 lata (2016 – 2018). Skarżąca podjęła zatrudnienie w 1987 r. (w wieku 15 lat) przez okres 2 lat i 5 miesięcy, następnie w latach 1992 – 1994 r. i 1995 – 1998 r. zajmowała się opieką nad dziećmi, a latach 1994 – 1996 i 2013 – 2016 pozostawała zarejestrowana jako bezrobotna. Wszystkie te okoliczności świadczą o prawidłowości stanowiska Sądu pierwszej instancji, że w okolicznościach nie zaistniał przypadek "szczególnych okoliczności", o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W konsekwencji nie można było Sądowi skutecznie zarzucić ani błędnej wykładni, ani niewłaściwego zastosowania ww. przepisu.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 i art. 182 § 2 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu, ponieważ przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a., mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania pomiędzy stronami, zaś wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 – 261 P.p.s.a.