Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 108/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-12-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 3,5,8,27
journal: Dz.U. 1982 nr 19 poz 147
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.
article: art. 97 par. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

7 grudnia 2016 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Jolanta Sikorska Sędzia del. WSA Sławomir Antoniuk Protokolant: starszy inspektor sądowy Karolina Kubik po rozpoznaniu w dniu 7 grudnia 2016 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 września 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 86/14 w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania za przejętą nieruchomość oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 10 września 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 86/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. M. na decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania za przejętą nieruchomość.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał, że Decyzją z dnia [...] listopada 2010 r. Wojewoda [...] orzekł o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej polegającej na budowie drogi wojewódzkiej. Następnie Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. uchylił ww. decyzję Wojewody w części i w tym zakresie orzekł o istocie sprawy, natomiast w pozostałej części utrzymał ją w mocy. Decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. Wojewoda [...] orzekł o ustaleniu odszkodowania na rzecz M. M. o łącznej wartości 1088370,05 zł za przejęcie z mocy prawa własności nieruchomości położonej w Warszawie o łącznej powierzchni 0,0585 ha, a także zobowiązał Prezydenta [...] W. do wypłaty ustalonego odszkodowania.

Wnioskiem z dnia 12 września 2012 r. M. M. wystąpiła o ustalenie dodatkowego odszkodowania w wysokości 116233,82 zł z tytułu wywłaszczenia jej nieruchomości o pow. 94 m², położonej przy ul. M. w W.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r. Wojewoda [...] odmówił ustalenia odszkodowania za przejęcie z mocy prawa własności nieruchomości o pow. 94 m².

Po rozpatrzeniu odwołania Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. Organ II instancji wskazał, że z informacji Urzędu [...] W. wynika, że działki nr [...], [...] i [...] w skład których wchodzą obecnie działki, za które żądanej jest odszkodowanie, prawdopodobnie są częścią nieruchomości oznaczonej jako działki nr [...], [...], [...]. Zgodnie z odpisem księgi wieczystej prawo własności działek nr [...], [...], [...] przysługiwało M. M. na podstawie umowy sprzedaży z dnia [...] marca 1999 r. Jednak w dziale III tej księgi wieczystej wpisane jest między innymi ostrzeżenie z dnia [...] czerwca 2012 r. o niezgodności księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości na podstawie decyzji wywłaszczeniowej z dnia [...] maja 1978 r., którą orzeczono o wywłaszczeniu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości o pow. 0,0094 ha za którą wypłacono już odszkodowanie, objętej niniejszym postępowaniem odszkodowawczym.

Minister stwierdził, że wzmianka bądź ostrzeżenie jest informacją o wszczętym lub toczącym się postępowaniu wieczystoksięgowym, którego zakończenie może doprowadzić do zmiany stanu prawnego nieruchomości. Postępowanie przed sądem wieczystoksięgowym stanowi zatem zagadnienie wstępne mające wpływ na wynik sprawy o ustalenie odszkodowania. Z uwagi na to organ ustalający odszkodowanie zobowiązany jest zawiesić prowadzone przed nim postępowanie administracyjne na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. Zatem organ I instancji nie wyjaśnił zakresu sprawy w sposób wskazany w art. 7 i 77 k.p.a. i nie wziął pod uwagę wpisu dotyczącego własności w księdze wieczystej, tj. ostrzeżenia o niezgodności ww. księgi z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości i skutków jakie powinny wynikać z powyższego zapisu dla przedmiotowego postępowania administracyjnego.

Skargę na decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej złożyła M. M. zarzucając naruszenie art. 7 i 77 k.p.a. w związku z art. 3, 5 oraz 8 ustawy o księgach wieczystych i hipotece przez wadliwy brak stwierdzenia, że skutki prawnorzeczowe decyzji wywłaszczeniowej z dnia [...] maja 1978 r. upadły poprzez niewłaściwą wykładnię art. 8 ww. ustawy polegającą na nadaniu ostrzeżeniu wpisanemu do księgi wieczystej mocy wstecznej; art. 7 i 77 k.p.a. w związku z art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych poprzez dokonanie rozstrzygnięcia w oderwaniu od zdarzeń i skutków prawnych wywołanych decyzją Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] lutego 2012 r.; art. 97 §1 pkt 4 k.p.a. w zw. z art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz art. 138 § 2 k.p.a. polegające na błędnym stwierdzeniu występowania zagadnienia wstępnego.

W odpowiedzi na skargę Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Oddalając skargę, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., dalej p.p.s.a.), wymienionym na wstępnie wyrokiem, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że organ II instancji zasadnie zwrócił uwagę, iż w niniejszym postępowaniu zachodzi przesłanka określona w art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. do zawieszenia postępowania. Zgodnie z tym przepisem organ administracji publicznej zawiesza postępowanie, gdy rozpatrzenie sprawy i wydanie decyzji zależy od uprzedniego rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd. Przepisy kodeksu postępowania administracyjnego nie definiują wprawdzie pojęcia zagadnienia wstępnego, ale – w myśl utrwalonego stanowiska orzecznictwa – pojęcie to oznacza sytuacje, w których wydanie orzeczenia merytorycznego w sprawie będącej przedmiotem postępowania przed właściwym organem, uwarunkowane jest uprzednim rozstrzygnięciem wstępnego zagadnienia prawnego, którego ocena może być przedmiotem odrębnego postępowania. Istotne jest przy tym, aby istniał związek przyczynowy pomiędzy rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej a wspomnianym zagadnieniem wstępnym. Związek ten winien zaś charakteryzować się tego rodzaju zależnością, że bez rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego nie jest możliwe rozstrzyganie w sprawie administracyjnej. W niniejszej sprawie kwestię zagadnienia wstępnego stanowi konieczność przeprowadzenia postępowania o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym i ewentualnego wykreślenia wzmianki (ostrzeżenia) w księdze wieczystej. Istotą ostrzeżenia nie jest rozstrzygnięcie o prawie ujawnianym w księdze wieczystej, lecz urzędowa informacja o tym, że jego wpis jest zgodny, bądź niezgodny, z rzeczywistym stanem prawnym. Wpis ostrzeżenia, czy jego wykreślenie nie uchyla mocy prawnej wpisanego prawa, lecz wywołuje jedynie wpływ na działanie rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych.

Dlatego zdaniem Sądu pierwszej instancji orzeczenie sądu powszechnego doprowadzi treść księgi wieczystej do zgodności ze stanem prawnym, wskazując właściciela działek za które skarżąca domaga się odszkodowania, a tym samym wskaże na stronę postępowania odszkodowawczego. Wprawdzie odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość przysługuje podmiotom ustalonym w postępowaniu o wydanie decyzji o ustaleniu lokalizacji drogi, nie oznacza to jednak bezwarunkowe wydanie decyzji w sprawie o ustalenie odszkodowania (w konsekwencji jego wypłatę) w sytuacji pojawienia się wątpliwości co do stanu prawnego nieruchomości, który jest wyjaśniany. Stan prawny nieruchomości obejmuje dane wpisane do księgi wieczystej, a więc m.in. oznaczenie nieruchomości, powierzchnię działki oraz osobę właściciela lub użytkownika wieczystego. W tym przypadku nie jest do końca wyjaśniony jeden z elementów stanu prawnego, tj. właściciel nieruchomości. Skarżąca wprawdzie podkreśla, że Wojewoda prowadząc zarówno postępowanie w przedmiocie ustalenia lokalizacji drogi, jak i postępowanie odszkodowawcze jest bezwzględnie związany domniemaniem prawnym wynikającym z art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.), zgodnie z którym domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Jednak zdaniem Sądu pierwszej instancji, ostrzeżenie dotyczące niezgodności stanu prawnego z rzeczywistym stanem prawnym wyłącza rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 8 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece) i powoduje, że ujawnione w księdze prawo, którego dotyczy ostrzeżenie, nie korzysta już z domniemania zgodności z rzeczywistym stanem prawnym (art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece). Domniemanie prawa własności wynikające z wpisu w księdze wieczystej obalić można w postępowaniu w trybie art. 10 tej ustawy, który dotyczy usuwania niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, rozstrzyganie w tego typu sprawach należy do wyłącznej kompetencji sądów powszechnych, w żadnym wypadku nie należy to do kompetencji organów administracji.

W konsekwencji Sąd pierwszej instancji stwierdził, że zaistniała konieczność rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego w rozumieniu art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. W takiej sytuacji organ administracji zobligowany jest do zawieszenia postępowania, przy czym winien równocześnie podjąć działania z art. 100 § 1 k.p.a. Dlatego uznał też za prawidłowe stanowisko, że pomiędzy postępowaniem prowadzonym w trybie art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece w przedmiocie uzgodnienia treści księgi wieczystej a postępowaniem odszkodowawczym zachodzi bezpośredni związek przyczynowy, organ prowadzący postępowanie odszkodowawcze zobligowany jest w takim przypadku zawiesić postępowanie odszkodowawcze prowadzone w trybie specustawy drogowej.

Za niezasadne Sąd uznał także pozostałe zarzuty skargi. Powodem wydania przez organ II instancji decyzji kasacyjnej były wyłącznie dostrzeżone istotne naruszenia procedury administracyjnej przed organem I instancji. Nie zostały zaś naruszone przepisy materialne opisane w skardze, ponieważ poza oceną organu odwoławczego pozostały przepisy art. 3, 5 oraz 8 ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła M. M. zaskarżając powyższy wyrok w całości, domagała się jego uchylenia i rozpatrzenia skargi zgodnie z jej wnioskiem, a także zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych. W skardze kasacyjnej zarzuciła Sądowi pierwszej instancji naruszenie przepisów postępowania tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. i w zw. z art. 7, 77 § 1 oraz 80 k.p.a. polegające na nieprawdziwym stwierdzeniu, zgodnie z którym treść księgi wieczystej musi zostać uzgodniona z rzeczywistym stanem prawnym na zasadzie art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, w sytuacji kiedy z uzasadnienia zaskarżonego wyroku oraz decyzji wydawanych w toku całego postępowania wynika bezsporny na datę orzekania stan prawny nieruchomości; art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a w zw. z art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. polegające na błędnym stwierdzeniu, że przedmiotowej sprawie istnieje zagadnienie wstępne, co doprowadziło Sąd do wniosku, że orzeczenie organu drugiej instancji jest trafne i nieobarczone błędami w zastosowaniu art. 97 § 1 k.p.a.

Skardze kasacyjnej zarzucono także naruszenie prawa materialnego tj. niewłaściwą wykładnię art. 3, 5 i 8 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, polegające na nadaniu ostrzeżeniu wpisanemu do księgi wieczystej mocy wstecznej w stosunku do daty jej ujawnienia w księdze wieczystej, co spowodowało nieprawidłowe oddalenie skargi.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – dalej jako p.p.s.a. (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., a nadto nie zachodzi również żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał jej w zakresie wyznaczonym podstawami skargi kasacyjnej.

Na wstępie należy wskazać, że w myśl art. 1 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (u.k.w.h.), księgi wieczyste prowadzi się w celu ustalenia stanu prawnego nieruchomości. Natomiast art. 3 ust. 1 tej ustawy stanowi, iż domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Konsekwencjami zasady ustanowionej w tym przepisie jest domniemanie wiarygodności ksiąg wieczystych. Wynikające z art. 10 ust. 1 u.k.w.h. roszczenie o uzgodnienie księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym może doprowadzić do obalenia domniemania prawnego z art. 3 u.k.w.h. Podkreślić jednak należy, że przewidziane w art. 8 u.k.w.h. ostrzeżenie, ujawnione w dziale II księgi wieczystej, nie obala domniemania prawnego z art. 3 u.k.w.h., a więc domniemania zgodności wpisu w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Skutki ostrzeżenia polegają jedynie na wyłączeniu rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, ustanowionej w art. 5 u.k.w.h. Stosownie do art. 5 u.k.w.h., w razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym treść księgi wieczystej rozstrzyga na korzyść tego, kto przez czynność prawną z osobą uprawnioną według treści księgi nabył własność lub inne prawo rzeczowe (rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych). W myśl art. 8 u.k.w.h., rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych wyłącza m.in. ostrzeżenie dotyczące niezgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości.

Odnosząc się do wymienionych regulacji podkreślić należy, że z mocy wyraźnego unormowania ustawowego skutki ostrzeżenia z art. 8 u.k.w.h. odnoszą się tylko do rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych przewidzianej w art. 5 u.k.w.h., a nie do domniemania zgodności wpisu księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, wynikającego z art. 3 u.k.w.h. Domniemanie ustanowione w art. 3 u.k.w.h. oraz rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych są to dwie instytucje będące następstwem różnorodnych skutków materialnoprawnych wpisów dokonywanych w księgach wieczystych. Jak wskazuje się w piśmiennictwie domniemanie prawne zgodności wpisu w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym należy do naczelnych zasad prawa materialnego ksiąg wieczystych. Domniemanie to jest nieodłącznym atrybutem ksiąg wieczystych i idzie ono w parze z ustrojową funkcją ustalania stanu prawnego nieruchomości w trybie wpisu do księgi wieczystej oraz zasadą jawności ksiąg wieczystych (por. E. Gniewek w: System prawa prywatnego, Prawo Rzeczowe, Tom 4, Wydawnictwo C.H.Beck, Instytut Nauk Prawnych PAN, Warszawa 2007, s. 113, 120–123 i 135). Zaznaczyć należy, że zakresem domniemania objęte zostały wszelkie prawa podmiotowe ujawnione w księdze wieczystej. Oczywiście domniemanie unormowane w art. 3 u.k.w.h. ma charakter wzruszalny, a zatem może być obalone w stosownym trybie, zasadniczo w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym ale nie tylko, o czym będzie poniżej. Z przyczyn omówionych wyżej, dokonanie w dziale III księgi wieczystej ostrzeżenia o niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, nie niweczy skutków wynikających z wpisów prawa własności istniejących w dziale II księgi wieczystej.

Przechodząc na grunt niniejszej sprawy stwierdzić należy za autorem skargi kasacyjnej, że Sąd pierwszej instancji błędnie zinterpretował art. 3, 5 i 8 u.k.w.h., całkowicie pomijając kwestę daty, od której zostaje uchylona rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych. Sąd ten nieprawidłowo rozciąga skutki wpisu ostrzeżenia na zdarzenia, które zaszły przed datą wpisu. Oznacza to, że nadaje on art. 8 u.k.w.h. charakter normy retroaktywnej w odniesieniu do poczynionej w księdze wieczystej wzmianki (ostrzeżenia) pomimo tego, że nie istnieją ku temu jakiekolwiek przesłanki. Jest to wykładnia sprzeczna z nauką prawa cywilnego. Jak wskazuje E. Gniewek "dla skuteczności nabycia prawa w warunkach rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych ocenia się dobrą wiarę nabywcy w czasie dokonania czynności rozporządzającej (tak E. Gniewek w: System prawa prywatnego, Prawo Rzeczowe, Tom 4, Wydawnictwo C.H.Beck, Instytut Nauk Prawnych PAN, Warszawa 2007, s. 131). Z tego w sposób nie budzący wątpliwości wynika, że chwilą decydująca dla stwierdzenia przesłanek z art. 5 u.k.w.h. jest chwila dokonania czynności prawnej, której przedmiotem jest nieruchomość. Przyjęcie wykładni przedstawionej przez WSA, prowadziłoby do rezultatów, które faktycznie niweczyłyby instytucję rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych i podważałyby zaufanie do ustroju ksiąg wieczystych. Przepis art. 8 u.k.w.h nie statuuje normy prawnej, która działa wstecz i odnosi się do stanu księgi wieczystej sprzed ujawnienia w niej ostrzeżenia.

Jak to trafnie podniesiono w skardze kasacyjnej o wyłączeniu rękojmi ksiąg wieczystych można mówić jedynie w odniesieniu do zdarzeń zaistniałych po dniu [...] czerwca 2012 r. M. M. nabyła zaś nieruchomość, której przedmiotowy spór dotyczy, w dniu [...] marca 1999 r. W rezultacie, fakt istnienia bądź też nie ostrzeżenia dotyczącego decyzji z dnia [...] maja 1978 r., odejmującej część własności nieruchomości, nie ma znaczenia dla kwestii zawieszenia postępowania. Dla oceny całej sprawy istotny jest bowiem fakt, czy w dniu [...] marca 1999 r. M. M. działała w warunkach uprawniających do zastosowania normy wyrażonej w art. 5 u.k.w.h. czy też nie. Co ma istotne znaczenie dla ustalenia właściciela przedmiotowych działek, sprzed dnia w którym stała się ostateczna decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej.

Stosownie do treści art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. organ administracji publicznej zawiesza postępowanie gdy rozpatrzenie sprawy i wydanie decyzji zależy od uprzedniego rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd. Przez pojęcie "zagadnienie wstępne" należy rozumieć kwestie prawne, które albo ujawniły się w toku postępowania i dotyczą istotnej dla sprawy przesłanki decyzji lub postanowienia albo z przepisów prawa materialnego wynika wprost konieczność rozstrzygnięcia danej kwestii prawnej. Zagadnienie wstępne musi wpływać na rozstrzygnięcie sprawy, w której toczy się postępowanie "główne", ponadto musi zachodzić bezpośredni związek pomiędzy rozstrzygnięciem sprawy, będącej przedmiotem postępowania administracyjnego, a zagadnieniem wstępnym. Sąd pierwszej instancji uznał, że pomiędzy postępowaniem prowadzonym w trybie art. 10 u.k.w.h. w przedmiocie uzgodnienia treści księgi wieczystej a postępowaniem odszkodowawczym, zachodzi związek przyczynowy. Rozumowanie takie jest obarczone błędem wynikającym, ze wskazanej już wyżej, wadliwej interpretacji art. 8 u.k.w.h. Takiego związku, jak trafnie podnosi skarżąca kasacyjnie, między tymi sprawami nie można się dopatrzyć. Przesądza o tym przede wszystkim to, że kryterium niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, jest zawsze stan aktualny na dzień orzekania przez sąd powszechny, a nie istniejący w przeszłości. W postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym może zapaść tylko wyrok w warunkach związania sądu zgłoszonym żądaniem (art. 321 k.p.c.), odnoszący się do stanu prawnego nieruchomości w dacie zamknięcia rozprawy (art. 319 k.p.c.). Od momentu gdy stała się ostateczna decyzja o lokalizacji inwestycji drogowej, ustaje zatem wszelki sens prowadzenia postępowania o uzgodnienie księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, gdyż ostateczność tej decyzji powoduje, że nieruchomość staje się własnością Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego, właśnie na podstawie tej decyzji jako kolejnego zdarzenia prawnego, doniosłego dla stanu prawnego nieruchomości. Od tego momentu nie może nastąpić inne uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym wskazujące na to, że prawo do nieruchomości przysługuje innej osobie niż Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego. Zatem prowadzenie takiego postępowania przed sądem powszechnym nie stanowi zagadnienia wstępnego w rozumieniu art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a.

Przypomnieć tu trzeba, że bezspornym jest, że skarżąca nie jest już właścicielką działek będących przedmiotem kontrolowanego postępowania odszkodowawczego, jednak nadal figuruje jako właściciel w księdze wieczystej, gdyż organy administracji nie dokonały stosownych wpisów. Jak bowiem wynika z będących w obrocie prawnym decyzji Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2010 r. i Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] lutego 2012 r. działki te zostały przejęte z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa. Już choćby z tego faktu wynika, że decyzje te ukształtowały odmienny od ujawnionego w księdze wieczystej stan własnościowy. Skoro bezsporne jest, że aktualnym właścicielem przedmiotowych działek jest Skarb Państwa, co jedynie potwierdziłoby orzeczenie sądu wydane w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, to między tym postępowaniem a postępowaniem odszkodowawczym nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy, bowiem za zagadnienie wstępne mogłoby być uznane jedynie postępowanie o ustalenie właściciela działek, których dotyczy odszkodowanie, sprzed dnia w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna. Wnioskować zatem należy, że w sprawie ustalenia odszkodowania za nieruchomość wywłaszczoną (przejętą z mocy prawa) wyrok sądu powszechnego orzekający o uzgodnieniu treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie stanowi zagadnienia wstępnego, o którym mowa w art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a.

Jednak zaskarżony wyrok mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. Kontrolowana przez sąd pierwszej instancji decyzja Ministra jest decyzją uchylającą decyzją Wojewody, który odmówił ustalenia odszkodowania. Wojewoda uznał, że żądanie odszkodowania nie jest słuszne co do zasady, bowiem przedmiotowe działki były już przedmiotem wywłaszczenia na podstawie wcześniejszej decyzji z [...] maja 1978 r., za które wypłacono już odszkodowanie. W tych okolicznościach odwołanie skarżącej od tej decyzji, z oczywistych względów nie mogło skutkować ustaleniem odszkodowania przez organ drugiej instancji. Należy zatem uznać, że Minister pomimo nietrafnej argumentacji, zasadnie uchylił decyzję Wojewody. Organ pierwszej instancji zobowiązany bowiem będzie przede wszystkim do ustalenia właściciela działek, za które skarżąca żąda odszkodowania, sprzed dnia w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna (art. 12 ust. 4 specustawy drogowej). Jeżeli prawo własności przysługiwało wówczas skarżącej organ ten podejmie czynności zmierzające do określenia wysokości odszkodowania i rozstrzygnie sprawę.

Co do zasady, odpowiedzi na pytanie właściciela nieruchomości w konkretnej dacie, powinna dostarczyć księga wieczysta i domniemania związane z wpisami do niej. Domniemanie z art. 3 u.k.w.h. nie oznacza jednak, że organy administracji w sprawie o odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości przeznaczonej pod budowę drogi, muszą określać stan prawny tej nieruchomości bazując wyłącznie na treści wpisu do księgi wieczystej, pominąwszy wszelkie inne dowody zgromadzone w sprawie, np. wskazujące na wcześniejsze wywłaszczenie przedmiotowych działek i wypłacenie odszkodowania ich właścicielowi. Domniemanie z art. 3 u.k.w.h. może być bowiem obalone w każdym postępowaniu prowadzonym przez organ ustawowo uprawniony do rozstrzygania sporów lub załatwiania spraw. A nie tylko w postępowaniu wieczystoksięgowym lub postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Różnica pomiędzy wzruszeniem domniemana z art. 3 u.k.w.h. w procesie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym a ich obaleniem w innych postępowaniach, w których jest to jedynie przesłanka rozstrzygnięcia, sprowadza się do tego, że w przypadku obalenia tego domniemania przeprowadzonego w trybie art. 10 u.k.w.h., następuje to w sposób trwały i jest ujawniane w księdze wieczystej. Organy administracji publicznej nie są oczywiście wyspecjalizowane w rozstrzyganiu sporów o prawo własności gdy takie zagadnienie wyłoniło się w toku postępowania o odszkodowanie, bo to postępowanie mieści się w zakresie kompetencji sądów powszechnych. Swoje ustalenia co do stanu prawnego nieruchomości mogą oprzeć na treści księgi wieczystej. Jeśli istnieje między jakimiś podmiotami spór, co do tego komu przysługiwało prawo własności wywłaszczonej pod drogę nieruchomości w oznaczonej dacie, to taki spór powinien rozstrzygnąć sąd powszechny w postępowaniu o ustalenie, wszczętym na podstawie art. 189 kodeksu postępowania cywilnego. Spór tego rodzaju stanowi zagadnienie wstępne dla sprawy odszkodowawczej, podlegające rozstrzygnięciu zgodnie z zasadami ustalonymi w art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. Organ administracji powinien zatem wyznaczyć podmiotowi kwestionującemu prawo wpisane do księgi wieczystej, termin do wystąpienia z powództwem o ustalenie, że własność nieruchomości w konkretnym czasie przysługiwała innemu podmiotowi niż wpisany w księdze wieczystej, chyba że strona wykaże, że już zwróciła się w tej sprawie do sądu. Jeśli podmiot, któremu wyznaczono termin nie wykona nałożonego na niego obowiązku, to organ w zależności od przysługującego mu uprawnienia, stosownie do treści art. 100 § 1 k.p.a., może sam wystąpić do sądu lub w postępowaniu odszkodowawczym stosownie do art. 100 § 3 k.p.a. samodzielnie rozstrzygnąć o kwestii wstępnej. Z tym jednak wiążą się ryzyko błędu, ale jego skutki dotkną przede wszystkim tego, kto nie wywiązał się z nałożonego na niego obowiązku zainicjowania postępowania przed sądem powszechnym.

W tym miejscu powtórzyć trzeba, że z bezspornych w sprawie okoliczności wynika, z jednej strony iż skarżąca w dniu, w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna, była wpisana w księdze wieczystej jako właściciel przedmiotowych działek, a z drugiej strony niewątpliwie działki te zostały objęte decyzją wywłaszczeniową z dnia [...] maja 1978 r., na podstawie której wypłacono już za nie odszkodowanie. Wobec tego istnieje wątpliwość co do tego czy skarżącej należy się odszkodowanie, które już uprzednio wypłacono. Zatem organ pierwszej instancji rozpoznając ponownie sprawę przede wszystkim ustali, czy wszczęto przed sądem powszechnym postępowanie o ustalenie w trybie art. 189 k.p.c., właściciela przedmiotowych działek sprzed dnia, w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna. Jeżeli nie, to przy uwzględnieniu powyższych wywodów Naczelnego Sądu Administracyjnego, organ rozważy podjęcie innych czynności wynikających z treści art. 100 § 1 i 3 k.p.a. oraz zawieszenie postępowania na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. Jeżeli te czynności doprowadzą do ustalenia, że właścicielem przedmiotowych działek sprzed dnia, w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna była skarżąca, organ rozstrzygnie w kwestii odszkodowania.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oddalił skargę kasacyjną.