Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 523/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2018-10-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 7, art. 8, art. 11, art. 77, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: § 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Staniszewska Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz Protokolant st.sekr.sąd. Elżbieta Dzięcielewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 października 2018 r. sprawy ze skargi N.C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

W dniu 25 października 2016 r. N.C. złożyła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział wniosek o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych przez J.C. składek na ubezpieczenie społeczne, do zapłaty których wnioskodawczyni została zobowiązana decyzją nr [...] z dnia [...] września 2016 r. o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu składek.

Decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział, działając na podstawie:

1) art. 83 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778, określanej dalej jako u.s.u.s.), odmówił N.C. umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek w łącznej kwocie 68.988,87 zł w tym: na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres od marca 2011 r. do października 2015 r., na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres od marca 2011 r. do października 2015 r. i Fundusz Pracy i FGŚP za okres od marca 2011 r. do października 2015 r.,

2) art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 - określanego dalej jako rozporządzenie MGPiPS), odmówił N.C. umorzenia należności z tytułu należności osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 66.755,45 zł w tym: na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres od marca 2011 r. do października 2015r., na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres od marca 2011 r. do października 2015 r. oraz Fundusz Pracy i FGŚP za okres od marca 2011 r. do października 2015 r.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż we wniosku o umorzenie strona wskazała na brak świadomości co do posiadanego przez ojca zadłużenia oraz że od 2010 do 2014 r. przebywała poza granicami kraju, a kontakt z ojcem miała sporadyczny, dodając, iż pieniądze zarobione za granicą przeznaczyła na bieżące wydatki związane z działalnością gospodarczą ojca oraz na zaległe rachunki. Według wnioskodawczyni zajazd, który prowadził ojciec generuje spore koszty, miesięczne opłaty wynoszą ok. 3000 zł, a kwota posiadanego długu to ok. 300.000 zł, co uniemożliwiała rozwój działalności. Do wniosku o umorzenie wnioskodawczyni dołączyła oświadczenie o stanie majątkowym oraz oświadczenie, że w roku 2015 r. nie rozliczała się z Urzędem Skarbowym, gdyż nie uzyskała w roku podatkowym dochodu.

Następnie organ wskazał, iż w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym z dnia [...] lipca 2017 r. N.C. podała, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe oraz, że od [...] czerwca 2017 r. pracuje w Berlinie na umowę zlecenia i otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 549 €. Wskazała również, że posiada zobowiązania w postaci kredytu bankowego oraz u osób fizycznych oraz inne, które są regulowane w ramach dobrowolnych wpłat. W dalszej części oświadczenia wnioskodawczyni podała, że posiada nieruchomość zapisaną w księdze wieczystej [...], tj. mieszkanie we współwłasności.

Dalej organ podał, iż według jego ustaleń N.C. posiada również nieruchomość zapisaną w księdze wieczystej [...]. Organ ustalił także, iż od [...] stycznia 2007 r. do [...] września 2009 r. J.C. podlegał ustawodawstwu brytyjskiemu.

Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie ZUS przytoczył art. 28 ust. 3 u.s.u.s., zgodnie z którym należności z tytułu składek mogą być umarzane przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. To ostanie pojęcie zostało zdefiniowane w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. i zachodzi w przypadku, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność miesięcznego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia

28. lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r. poz. 2171);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. 2017 r. poz. 201, z późn. zm.);

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W kontekście powyższego przepisu organ ustalił, iż w stosunku do należności objętych decyzją o przeniesieniu odpowiedzialności nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne, wobec tego brak jest podstaw do zastosowania w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s. Organ stwierdził również brak podstaw do zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. Z uwagi na fakt, iż należności wnioskodawczyni nie zostały objęte egzekucją organ nie stwierdził także spełnienia przesłanek, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 u.s.u.s. Ponadto wskazując, iż Naczelnik Urzędu Skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, organ uznał, że możliwe jest skuteczne dochodzenie od strony należności, dodając, iż posiada ona składniki majątkowe, z których można prowadzić egzekucję, tj. nieruchomości, zapisane w księgach wieczystych [...] oraz osiąga wynagrodzenie.

Następnie organ dokonał analizy wniosku z punktu widzenia przesłanek określonych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenie MGPiPS. Przepisy te zobowiązują – w ocenie organu - płatnika do wykazania, że ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Do sytuacji takich § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS w szczególności zalicza przypadki:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Organ stwierdził, iż w stosunku do strony nie ma zastosowania przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS, gdyż nie prowadzi ona działalności gospodarczej. Następnie organ wskazał, iż wnioskodawczyni nie przedstawiła żadnych dokumentów, które potwierdziłyby okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia MGPiPS. Z kolei z informacji uzyskanych z wniosku i dołączonych dokumentów wynika, że także przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia MGPiPS nie ma zastosowania w przedmiotowej sprawie. Organ zauważył, iż strona nie choruje ani też nie sprawuje opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej możliwości uzyskiwania dochodu.

ZUS rozważył także na podstawie posiadanych informacji możliwość umorzenia należności z uwagi na trudną sytuację finansową, która w przypadku konieczności opłacenia przez stronę zadłużenia pozbawiałaby ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS). W ocenie organu powyższa przesłanka nie została spełniona, wskazując, iż wnioskodawczyni osiąga dochód z tytułu umowy zlecenia w Berlinie, a ponadto reguluje dobrowolnie inne zobowiązania wyszczególnione w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym, w tym kredyt bankowy. ZUS zauważył, iż w sytuacji, gdy wierzyciel prywatny uzyskuje spłatę swoich wierzytelności, umorzenie zadłużenia wobec ZUS wydaje się być nieracjonalne i działałoby na niekorzyść ZUS.

N.C. zaskarżyła powyższą decyzję składając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym wskazała, że nieruchomość położona w [...], dla której prowadzona jest księga wieczysta [...], jest zabudowana obiektem w 80 % nadającym się do remontu i brak jest nabywców, a Gmina nie jest zainteresowana jej przejęciem w zamian za dług. Co do zajazdu przy trasie [...], skarżąca podała, iż należy on do Lasów Państwowych i jego sprzedaż nie jest możliwa. W ocenie odwołującej wydana decyzja jest krzywdząca rodzinę zmarłego i nieobiektywna, bowiem zaległości spadkodawcy dotyczą jedynie ostatnich 6 lat, natomiast przez 30 lat zmarły pracował, prowadząc jednocześnie działalność gospodarczą i nie korzystał z żadnych świadczeń.

Decyzją z dnia [...] maja 2018 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział Inspektorat, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 1257 - określanej dalej jako k.p.a.) w związku z art. 83 ust. 4 u.s.u.s., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

ZUS uznał decyzję organu I instancji za prawidłową, a w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy doszedł do takich samych wniosków jak w poprzednim postępowaniu, zaś powtórne rozstrzygnięcie pokrywa się z zaskarżonym rozstrzygnięciem.

Oceniając zgromadzony materiał dowodowy organ stwierdził, że w przedmiotowej sprawie żadna z przesłanek wskazanych w art. 28 u.s.u.s. nie wystąpiła, co oznacza brak wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności, w pełni podzielając w tym zakresie stanowisko organu I instancji.

ZUS nie stwierdził także przesłanek do umorzenia w stosunku do skarżącej należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS. Organ dodał, iż dokonując oceny sprawę pod względem art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z art. 32 u.s.u.s. wziął pod uwagę nie tylko materiał dowodowy zebrany w sprawie i ważny interes osoby zobowiązanej, ale również stan finansów ubezpieczeń społecznych i innych funduszy. Organ wskazał kolejno odnosząc się do przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS, że strona nie prowadzi działalności gospodarczej, jest zatrudniona na umowę o pracę w Berlinie, otrzymując z tego tytułu wynagrodzenie. Ponadto nie korzysta z pomocy społecznej, co wskazuje, że jej sytuacja materialna nie jest na tyle trudna. Organ wyjaśnił, iż odpowiedzialność strony za należności składkowe wynika z decyzji o odpowiedzialności spadkobierców. W toku postępowania ustalono, że stan czynny odziedziczonego przez spadkobierców płatnika J.C. spadku wyniósł 441.212,50 zł. W skład spadku weszły między innymi dwie nieruchomości tj. lokalowa w [...] oraz gruntowa w [...], których współwłaścicielką jest obecnie wnioskodawczyni.

ZUS podkreślił, że do umorzenia należności z tytułu składek nie wystarczy trudna sytuacja materialna zobowiązanej, konieczny jest również stan skutkujący brakiem możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a tej okoliczności strona nie wykazała, dodając, że ważny interes zobowiązanej nie może być utożsamiany jedynie z trudnościami finansowymi. Trudności finansowe mają charakter przejściowy i nie wykluczają możliwości wyegzekwowania zaległości w przyszłości. Ponadto organ zauważył, że strona na bieżąco reguluje zobowiązania wynikające z zaciągniętych kredytów oraz inne zobowiązania cywilnoprawne, przedkładając je ponad ciążące na niej zobowiązania publicznoprawne. Organ zauważył, iż strona nie wykazała, że poniosła straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia. Nie udowodniła również swojej przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, co pozbawiłoby stronę możliwości uzyskania środków na spłatę zadłużenia.

ZUS wyjaśnił, iż umorzenie zadłużenia w sytuacji, gdy istnieje możliwość zaspokojenia roszczeń Zakładu naruszyłaby interes społeczny. W związku z powyższym organ uznał, że umorzenie należności przed wyczerpaniem środków egzekucyjnych oraz wszelkich innych możliwości dochodzenia należności byłoby działaniem przedwczesnym oraz sprzecznym z interesem społecznym, a obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszystkich instrumentów prawnych z zakresu przymusowego dochodzenia zaległych należności składkowych.

Na powyższą decyzję N.C. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., w której zwróciła uwagę przede wszystkim na swą trudną sytuację w jakiej się znajduje i brak majątku, z którego możliwe byłoby zaspokojenie długu wobec ZUS. Podkreśliła ponadto, iż nieruchomość położona w [...] jest obciążona długiem wobec gminy, a dodatkowo jest w stanie wymagającym remontu. Także pozostałe składniki majątkowe w ocenie skarżącej nie pozwalają na pokrycie zadłużenia wobec ZUS.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji wraz z zawartą w niej argumentacją.

Na rozprawie w dniu 3 października 2018 r. skarżąca oświadczyła, iż jej intencją było zaskarżenie całości decyzji z dnia [...] maja 2018 r., a nie jak widnieje to w nagłówku skargi w zakresie kwoty 68 988,87 zł, podkreślając, iż uzasadnienie skargi wskazuje na wolę zakwestionowania całej decyzji. W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie całości zaskarżonej decyzji, dodając, iż jej wolą jest umorzenie całości zadłużenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna w granicach sporu i kompetencji sądu administracyjnego określonych art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.) oraz art. 3 § 2, art. 134 § 1 i art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 – określanej dalej jako p.p.s.a.). Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie pod względem legalności jest decyzja o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.) oraz składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, a także na ubezpieczenie zdrowotne (art. 32 u.s.u.s.).

W rozdziale 3 u.s.u.s. zatytułowanym "Zasady ustalania składek na ubezpieczenia społeczne" (art. 15 – 30), ustawodawca uregulował podstawy wymiaru składki oraz ich wysokości, podmiotów obowiązanych do ich finansowania, skutków nieopłacenia składek w terminie, przedawnienia i zabezpieczenia należności z tytułu składek, rygory w zakresie dopuszczalności umarzania zaległości, sprawy odroczenia spłaty składek oraz ich rozkładania na raty. Przepis art. 28 ust. 1 u.s.u.s. przewiduje kompetencję ZUS do umarzania należności z tytułu składek w przypadkach określonych ust. 2-4 tego przepisu. Natomiast ust. 2 i 3 tego artykułu definiują przypadki tzw. "całkowitej nieściągalności". Wyliczenie zawarte w powyższym przepisie jest wyczerpujące. Sytuacja życiowa i majątkowa dłużnika nie ma zatem znaczenia przy ich zastosowaniu. Z kolei art. 28 ust. 3a u.s.u.s. dopuszcza możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Rozstrzygnięcie w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przybiera formę decyzji (art. 83 ust. 1 pkt 3 u.s.u.s.), stąd też postępowanie poprzedzające jej wydanie jest postępowaniem administracyjnym, prowadzonym w oparciu o przepisy k.p.a. Z art. 28 ust. 3b u.s.u.s wynika, że dla oceny, czy przypadek jest uzasadniony należy brać pod uwagę z jednej strony ważny interes osoby zobowiązanej, a z drugiej strony stan finansów ubezpieczeń społecznych. Podejmując decyzję uznaniową organ musi zatem wyważyć oba wskazane interesy, zaś aby to uczynić musi dokładnie ustalić sytuację osoby zobowiązanej.

Z kolei przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 pkt 1 do 3 rozporządzenia MGPiPS jako okoliczności związane z wykazaniem przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Dotyczy to m.in. sytuacji, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiało zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z treści powyższych przepisów wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jest jej uznaniowy charakter. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności organu administracji publicznej co do rozstrzygnięcia, o czym świadczą określone w tych przepisach przesłanki podejmowania decyzji w tej materii. Katalog tych przesłanek pozwalających na umorzenie składek został określony jasno i precyzyjnie oraz w ten sposób zakreśla granice swobodnego uznania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych. W ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. wyrok NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., II GSK 321/07).

Takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności.

Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Zwłaszcza negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności z tytułu składek, powinno być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały wszechstronnie rozważone i zbadane (art. 7 k.p.a.). Ocena, czy przesłanki umorzenia występują w konkretnej sprawie (art. 80 k.p.a.) może być dokonana po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, a poprzedzać ją powinno wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 k.p.a.).

Prawidłowość powyższych działań organu podlega kontroli sądowej, w ramach której sąd ocenia, czy zgromadzony został wystarczający materiał dowodowy dla ustalenia istnienia (lub nieistnienia) przesłanek umorzenia oraz czy zgromadzony materiał został prawidłowo oceniony, a następnie, czy z oceny tej zostały wyciągnięte wnioski właściwe pod względem logicznym i pod względem prawnym.

W przedstawionym aspekcie należy uznać, że istotnym uchybieniem decyzji jest brak odniesienia do indywidualnych okoliczności i sytuacji wnioskującej. W pierwszej kolejności należy podnieść, że katalog przypadków całkowitej nieściągalności zawiera art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Wyliczenie to jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Z treści przywołanego przepisu art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. jednoznacznie wynika, że aby ZUS mógł wydać rozstrzygnięcie w ramach uznania administracyjnego musi wcześniej poczynić ustalenia, że w sprawie zachodzi stan całkowitej nieściągalności. Dopiero bowiem zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. daje potencjalną możliwość umorzenia należności.

Z przepisu art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s wynika, że to ZUS ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując powyższej samodzielnej oceny organ winien mieć nadto na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego oraz jego rodziny. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, gdzie zwraca się uwagę na to, że przy ocenie decyzji ZUS należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika (por. wyroki: WSA w Olsztynie z dnia 5 stycznia 2012 r., I SA/Ol 707/11; WSA w Opolu z 24 października 2012 r., I SA/Op 251/12; WSA w Krakowie: z dnia 18 września 2014 r., I SA/Kr 1176/14), które skład orzekający w pełni podziela.

Z treści zaskarżonej decyzji wynika natomiast, że organ nawet nie podjął próby dokonania powyższego rzetelnego szacunku, jedynie ograniczył się do wskazania w zaskarżonej decyzji, że możliwość ewentualnej egzekucji wynikać będzie z faktu, że skarżąca uzyskuje wynagrodzenie (nie rozważono ściągalności w aspekcie uzyskiwania dochodu za granicą) oraz tego, że skarżąca jest współwłaścicielem dwóch nieruchomości, których wartość podano, nie wskazując jednak jej udziału w spadku oraz źródeł w oparciu, o które ustalano wartość nieruchomości. Organ nie odniósł się do twierdzeń strony zawartych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy poprzestając na lakonicznej i sztampowej argumentacji, która – poza danymi osobowymi, jest tożsama z argumentacją zawartą w uzasadnieniach decyzji odmownych pozostałych spadkobierców J.C. (por. akta spraw II SA/Go 521/18 i II SA/Go 522/18).

Kontroli nie podają się również rozstrzygnięcie organu w zakresie w jakim stwierdzono, iż skarżąca nie spełnia przesłanek umorzenia, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS. Organ wskazał bowiem lakonicznie, że wnioskodawczyni jest zatrudniona na umowę o pracę w Berlinie, otrzymując z tego wynagrodzenie, a jej sytuacja nie jest na tyle trudna, pomijając całkowicie dowody przedstawione przez nią w celu wykazania jej kosztów utrzymania. Podnieść w tym miejscu należy, że zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2015 r., II GSK 2366/13). Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten czas minimum socjalnego oraz minimum egzystencji w takich warunkach, w jakich strona pracuje i zamieszkuje, a wiec odniesionych do jej środowiska (por. wyroki NSA z dnia 25 sierpnia 2010 r., II GSK 724/09 oraz 8 sierpnia 2018 r., I GSK 1757/18).

Również argument, że skoro skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej pomimo trudnej sytuacji finansowej, to można przyjąć, że posiada wystarczające środki finansowe na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych nie znajduje uznania Sądu. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym. Niekorzystanie ze środków opieki społecznej nie świadczy o tym, że nie występuje przesłanka umorzenia określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS.

Wobec tak znaczącej kwoty obu zaległości (przekraczających na dzień wydawania decyzji kwotę 135.740 zł) rozważenie indywidualnych okoliczności musi odnosić się do tejże kwoty i realności jej wyegzekwowania i spłacenia, z uwzględnieniem wielkości udziału w spadku i solidarnej odpowiedzialności spadkobiercy za całość zobowiązania. Tych rozważań w sprawie brakuje, bowiem decyzja ponad przywołanie standardowej argumentacji i treści przepisów (pasującej do każdej decyzji odmownej) nie zawiera rozważań indywidualizujących, których treść ma być właśnie realizacją i konkretyzacją uznania administracyjnego w indywidualnej sprawie. Organ powołał tylko niektóre z danych wskazanych we wniosku i nie dokonał ich rozważenia w odniesieniu do przesłanek umorzenia, w szczególności przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS.

Wskazać również należy, że prawidłowe i zgodne z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie jest szczególnie ważne właśnie przy decyzjach negatywnych. W takich sytuacjach strona ma prawo poznać powody odpowiadające rzeczywistemu zakresowi sporu. Przy umorzeniu organ powinien rozważyć szczegółowo kwestie istnienia, bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz ewentualnie okoliczności uzasadniające zakres jej zastosowania.

W aspekcie kontroli sądowej brak prawidłowego uzasadnienia decyzji uniemożliwia kontrolę tego, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego. W niniejszej sprawie uzasadnienie decyzji nie zawiera przekonywującej argumentacji dlaczego skarżącej odmówiono umorzenia składek. Dotyczy to w szczególności zasadniczych przyczyn odmowy, którymi są niespełnienie przez stronę skarżącą przesłanki "wyjątkowości" jej przypadku oraz interes publiczny. Wskazane uchybienia pozwalają przyjąć, że ocena wystąpienia przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia nie została właściwie przeprowadzona i uzasadniona. Tym samym przekracza ona granice uznania administracyjnego. W konkluzji należy więc stwierdzić, że w postępowaniu administracyjnym doszło do naruszenia przepisów postępowania w tym art. 7, 8, 11, 77 i 107 § 3 k.p.a., które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z tych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję.

Należy podkreślić, że niniejszy wyrok nie przesądza umorzenia zaległości składkowych. W ponowionym postępowaniu rzeczą organu będzie wyeliminowanie wskazanych powyżej uchybień dowodowych i argumentacyjnych oraz prawidłowe rozważenie wniosku na tle zindywidualizowanego i aktualnego stanu faktycznego. Przede wszystkim zadaniem organu będzie dokonanie pełnej i wyczerpującej oceny przesłanek umorzenia mogących mieć zastosowanie w sprawie. Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wykładając § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS organ powinien mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 8 września 2015 r., II GSK 1807/14).