Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1276/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-02-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 20 lutego 2023 r. sprawy ze skargi U. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 9 czerwca 2022 r., znak SKO-NP-4115-237/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi U. R. (dalej: "skarżąca") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 9.06.2022 r. (znak SKO-NP-4115-237/22) utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy G. z 25.04.2022r. (znak: [...]) o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

1.

Wójt Gminy G. decyzją z 25.04.2022 r. (znak: [...]) orzekł o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na opiekę nad ojcem. W uzasadnieniu przytoczył art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz wskazał, iż wniosek o świadczenie pielęgnacyjne skarżąca złożyła 1.03.2022 r. Do wniosku dołączyła orzeczenie z 16.04.2021 r. o znacznym niepełnosprawności ojca. Organ I instancji podał, że ojciec skarżącej jest w stałym leczeniu okulistycznym (nie widzi), pulmonologicznym, kardiologicznym oraz diabetologicznym, nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić podstawowych potrzeb życiowych. Z przeprowadzonego w postępowaniu wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca sprawuje opiekę nad ojcem, a zakres tej opieki obejmuje pomoc we wszystkich czynnościach dnia codziennego tj.: utrzymanie higieny osobistej, ubieranie, przygotowywanie posiłków, podawanie leków, pranie, gotowanie, wizyty u lekarzy. Żona niepełnosprawnego, nie jest w stanie się nim opiekować, gdyż sama wymaga opieki (cierpi na chorobę Parkinsona). Ponadto organ ustalił, że skarżąca ma jeszcze pięcioro rodzeństwa. I tak, siostra B. jest zakonnicą i mieszka w T., a pozostałe rodzeństwo oświadczyło, że nie są w stanie świadczyć opieki nad ojcem, jak też i udzielać pomocy finansowej ze względu na obowiązki rodzinne. Końcowo organ I instancji podał, że skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż niepełnosprawność jej ojca powstała po ukończeniu 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych). Nadto Wójt wskazał, iż do 31.10.2021 r. skarżąca pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu opieki nad ojcem, a od 1.11.2021 r. nie składała już wniosków o to wsparcie.

2.

W odwołaniu od opisanej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Powołując wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) podała, że obecnie nie jest dopuszczalna odmowa przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny.

3.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z 9.06.2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu powołało mające w sprawie zastosowanie przepisy oraz wskazało na fakt legitymowania się ojca skarżącej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stwierdziło, że w sprawie bezspornym było, iż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, przy czym współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zdaniem Kolegium Odwoławczego stanowisko organu I instancji o braku spełnienia w sprawie przesłanki z art. 17 ust. 1b było nieprawidłowe. Zwróciło w tym zakresie uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) i podkreśliło, iż okoliczność, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała w okresie późniejszym niż wymaga tego art. 17 ust. 1b ustawy, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

W ocenie organu odwoławczego, w sprawie ustaleniu podlegało jednak także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby przyznanie tej pomocy. Wskazało, iż rozpoznając sprawę organ l instancji przeprowadził postępowanie dowodowe w szczególności wywiad środowiskowy oraz odebrał prawem przewidziane oświadczenia od osoby ubiegającej się o wnioskowane świadczenie, z których m. in. wynika, iż odwołująca się brała czynny udział w prowadzonym postępowaniu. Z wywiadu środowiskowego wynika, iż osoba wymagająca opieki pozostaje w stałym leczeniu okulistycznym, pulmonologicznym, kardiologicznym diabetologicznym. Ojciec skarżącej nie widzi i nie może się samodzielnie poruszać. Nie jest w stanie bez pomocy innych zaspokoić podstawowych potrzeb dnia codziennego. W związku z tym potrzebuje stałego wsparcia i opieki ze strony mieszkającej z nim córki (skarżącej), która oświadczyła, iż sprawuje stałą, całodobową opiekę nad niepełnosprawnym ojcem. Z tego powodu skarżąca - jak oświadczyła - nie jest w stanie podjąć żadnej aktywności zawodowej. Oświadczyła ona, iż pomaga ojcu we wszystkich czynnościach dnia codziennego m. in. podczas wstawania, ubierania się, porannej toalety, utrzymania higieny osobistej, poruszania się. Ponadto zakres wykonywanych przez wnioskodawczynię obowiązków obejmuje: przygotowanie i podanie posiłków, pranie, sprzątanie, umawianie wizyt lekarskich i towarzyszenie podczas nich, wykupywanie i podawanie leków. Skarżąca - jak ustalono - załatwia także wszelkie sprawy formalne, gdyż jej ojciec nie jest w stanie tego zrobić (nie widzi). Ponadto oświadczyła, iż jej matka (żona podlegającego opiece) nie jest w stanie opiekować się mężem, gdyż sama wymaga stałej opieki - cierpi na chorobę Parkinsona i jest w trakcie ustalania stopnia niepełnosprawności.

Kolegium Odwoławcze zwróciło uwagę na istotę świadczenia pielęgnacyjnego, którą jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna. W grupie tej są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, który musi wykonywać pilne, niecierpiące zwłoki czynności, a są też osoby, które nie potrzebują stałej opieki, ale będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji są w stanie same funkcjonować kilka godzin dziennie, umożliwiając opiekunom zarobkowanie. W przypadku tych osób czynności związane z opieką mogą być wykonywane po zakończeniu pracy przez opiekuna. Kolegium podkreśliło, iż z art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy

Orzekające Kolegium Odwoławcze nie kwestionowało tego, że ojciec skarżącej, ze względu na stan zdrowia wymaga opieki, a skarżąca tej opieki mu udziela, jednakże na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, iż zakres sprawowanej opieki nad niepełnosprawnym ojcem oraz możliwość współdzielenia jej z rodzeństwem, powoduje brak możliwości podjęcia aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Organ odwoławczy podkreślił, że z zasad doświadczenia życiowego wynika, że czynności takie jak: ubierania się, porannej toalety, utrzymania higieny osobistej, przygotowanie i podanie posiłków, pranie, sprzątanie, umawianie wizyt lekarskich i towarzyszenie podczas nich, wykupywanie i podawanie leków, załatwianie spraw urzędowych - nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujące się opieką nad starszymi rodzicami i jednocześnie pracujące zawodowo. Czynności te nie mają takiego charakteru, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem - a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcie aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Dodatkowo zauważyło, że zasadnicza część wymienionych czynności podejmowana przez skarżącą w gospodarstwie domowym, nie ma bezpośredniego związku tylko ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Pewne czynności związane z "prowadzeniem domu", tj. robienie zakupów, pranie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków - wnioskodawczyni wykonuje nie tylko specjalnie dla rodziców ale również i dla siebie, chociażby z racji wspólnego zamieszkania i gospodarowania.

Nadto – akcentowało SKO w Nowym Sączu - z akt sprawy wynika, że w razie nieobecności wnioskodawczyni w domu, wymagający opieki jej ojciec skarżącej nie pozostawałby sam, bowiem pomoc w opiece w postaci nadzoru w tym czasie mogłaby zapewnić wspólnie z nim zamieszkująca żona, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a cierpi na chorobę Parkinsona. Dodatkowo, jak wynika z akt sprawy, ojciec skarżącej nie jest osobą obłożnie chorą (leżącą i pampersowaną) i jest osobą kontaktową. Co istotne, istnieje również możliwość uzyskania przez odwołującą pomocy w opiece nad niepełnosprawnym poprzez usługi opiekuńcze realizowane w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo m.in. w celu, aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym.

Niezależnie od powyższego wskazał organ odwoławczy, iż organ I instancji ustalił krąg osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki. Z ustaleń tych wynika, że oprócz skarżącej, zobowiązanymi do alimentacji ojca są również pozostałe jego dzieci: córki M., A., K. oraz B. oraz synowie R. i J. W tym aspekcie Kolegium zwróciło uwagę, że syn R. oświadczył, iż nie jest stanie opiekować się niepełnosprawnymi rodzicami albowiem prowadzi gospodarstwo rolne. Ograniczone środki finansowe (wynagrodzenie za pracę żony) i wydatki związane z zabezpieczeniem podstawowych potrzeb uniemożliwiają mu partycypowanie w kosztach związanych z opieką nad ojcem. Jego pomoc ogranicza się jedynie do zawiezienia ojca sporadycznie do lekarza. Z kolei córka M. oświadczyła, że nie jest w stanie sprawować stałej opieki nad ojcem ponieważ opiekuje się teściową oraz nie jest w stanie finansowo partycypować w kosztach związanych z opieką nad nim (nie zna dochodów swojego męża pracującego w Niemczech). Córka K., prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i jak oświadczyła, iż nie deklaruje żadnej pomocy finansowej na rzecz ojca, albowiem posiada wiedzę, iż ojciec ma wysoką emeryturę. Córka A. oświadczyła, że nie jest w stanie w żaden sposób pomagać ojcu ani finansowo, ani usługowo z uwagi na to, że ma na utrzymaniu czworo dzieci w wieku szkolnym (dwoje pozostaje w stałym leczeniu). Z kolei z oświadczenia skarżącej wynika, iż siostra B. jest zakonnicą i przebywa w T.

SKO w Nowym Sączu wywiodło, że w oświadczeniach złożonych przez w/w osoby, co do przyczyn niemożności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem wymieniono m. in. prowadzenie gospodarstwa rolnego, posiadanie własnej rodziny, sprawowanie opieki nad teściową. Wśród wszystkich osób zobowiązanych do alimentacji ich ojca, po stronie żadnej z nich nie ma przeszkody, która świadczyłaby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego - mającej charakter obiektywny, niezależny od woli tych osób. Zaakcentowało Kolegium Odwoławcze, że jak wskazują zasady doświadczenia życiowego, w rodzinach wielopokoleniowych istnieje możliwość takiego podzielenia się obowiązkami związanymi z opieką nad starszymi rodzicami, aby sprawowanie opieki nie wymagało rezygnacji któregokolwiek członka rodziny z aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Okoliczności polegającej na tym, iż osoba zobowiązana do opieki prowadzi gospodarstwo rolne, czy posiada własną rodzinę lub sprawuje opiekę nad teściową (w stosunku do której nie ciąży obowiązek alimentacyjny), co w jej ocenie nie pozwala na sprawowanie opieki nad osobą w stosunku do której ciążą na niej zobowiązania alimentacyjne, nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Organ odwoławczy wskazał, iż obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Stąd też, jeżeli pozostałe dzieci niepełnosprawnego, zamieszkujące w pobliskich miejscowościach, z subiektywnych względów nie mogą sprawować osobistej opieki nad ojcem poprzez współdzielenie tejże opieki z odwołującą się, to nie ma przeszkód, aby piekę taką sprawowało jedno z nich, a koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez nią z zatrudnienia lub podjęcia zatrudnienia) pokrywane były przez pozostałe dzieci w ramach ciążącego obowiązku alimentacyjnego).

Końcowo SKO zwróciło uwagę, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a żona (matka odwołującej), nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności (wedle złożonego oświadczenia odwołującej matka jest w trakcie ustalania stopnia niepełnosprawności z powodu choroby Parkinsona nie jest w stanie sprawować opieki nad mężem). Wg Kolegium, orzeczenia o niepełnosprawności nie jest w stanie zastąpić ani oświadczenie wnioskodawcy, ani też zaświadczenie lekarskie, skoro przepis ustawy wymaga dysponowania orzeczeniem o niepełnosprawności. Tym samym, w sprawie zachodzi negatywna przesłanka do przyznania świadczenia, albowiem zgodnie z treścią przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniach rodzinnych - świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

4.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na opisaną wyżej decyzję organu odwoławczego skarżąca zarzucała naruszenie:

- art. 17 ust 5 pkt 2 lit a) ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy ojciec skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonka nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym;

- art. 7,77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęcie działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym w szczególności niewyjaśnienie, czy żona niepełnosprawnego ze względu na stopień niepełnosprawności i podeszły wiek jest w stanie zapewnić całodobową opiekę na niepełnosprawnym mężem;

- art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez pozostałe dzieci niepełnosprawnego, które nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem skarżącej wnioskowanego świadczenia.

W skardze zawarto żądanie przeprowadzenia dowodu z odpisu orzeczenia o niepełnosprawności z 7.06.2022 r. na okoliczność legitymowanie się przez matkę skarżącej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Skarga domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającą jej decyzji organu I instancji, jak też zasądzenia kosztów postępowania.

5.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy domagał się jej oddalenia podtrzymując dotychczas wyrażone w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga polegała oddaleniu.

Na wstępie należy podkreślić, że SKO w Nowym Sączu w wydanej w tej sprawie decyzji trafnie zweryfikowało błędny pogląd organu I instancji przyjmujący, jako przeszkodę do przyznania skarżącej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25. roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. 2022 r., poz. 615; dalej u.ś.r.). Kolegium Odwoławcze wskazując bowiem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) prawidłowo wywiodło, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, co skutkować winno aktualnie tym, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Wobec przedłożenia przy skardze orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności żony osoby podlegającej opieki stwierdzić należało, że brak było podstaw, aby podzielić pogląd Kolegium Odwoławczego wskazujący na negatywną przesłankę przyznania skarżącej oczekiwanego świadczenia określoną w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. Przepis ten stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z treści przedłożonego orzeczenia (k. 9) wynika, że funkcjonowało ono w obrocie prawnym już w dacie wydania kontrolowanej przez Sąd decyzji (pochodzi z 7.06.2022 r.), co wykluczało możliwość oparcia odmowy przyznania skarżącej świadczenia z powołaniem się na to, że żona niepełnosprawnego ojca skarżącej nie dysponuje orzeczeniem określonym powołanym wyżej przepisem. Stwierdzenie to aktualizowało potrzebę oceny, czy skarżąca, jako zobowiązana do alimentacji ojca, spełniała przesłanki przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. W kontrolowanej sprawie okolicznością bezsporną było to, że skarżąca jest jedną z sześciu osób (dzieci) zobowiązanych do alimentacji ojca. Nie budziło również kontrowersji między stronami postępowania sądowego to, że skarżąca opiekuje się ojcem, który jest osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a stwierdzony w postępowaniu stan zdrowia niepełnosprawnego jest niewątpliwie taki, że nakazywał uznawać, że osoba ta wymaga opieki ze strony innych osób. W tym miejscu zwrócić należy uwagę, że Kolegium Odwoławcze przyjmując, iż zakres opieki świadczonej przez skarżącą niepełnosprawnemu ojcu sprowadza się do zwykłych czynności dnia codziennego, zaniechało poczynienia ocen zrelatywizowanych do wynikającego z akt sprawy stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej (problemy ze wzrokiem, pulmonologiczne, kardiologiczne, diabetologiczne). Brak ten jednak, wobec innych, trafnie dostrzeżonych okoliczności sprawy (por. niżej) nie mógł wpłynąć na podważenie przyjętego przez organ kierunku rozpatrzenia sprawy.

Zasadniczy spór w kontrolowanej sprawie sprowadzał się do oceny, czy w sytuacji, gdy do alimentacji ojca skarżącej zobowiązane jest sześcioro jego dzieci (a nie tylko skarżąca), wobec których w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji nie stwierdzono, aby zachodziły obiektywne przesłanki wykluczające możliwość wsparcia skarżącej w świadczonej opiece (np. w formie osobistych starań lub w formie finansowej), a więc nie występowały okoliczności mogące zwolnić te osoby z obowiązku alimentacyjnego względem ojca – rzeczywiście ma miejsce brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącą z powodu konieczności sprawowania nad nim opieki.

Punktem wyjścia dla oceny sygnalizowanego wyżej zagadnienia jest treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z pkt 4 wskazanego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (niż wskazanym w pkt 1-3 tego przepisu), na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na gruncie powołanej regulacji zauważyć trzeba, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane wyłącznie za sam fakt roztaczania przez opiekuna troski nad bliską osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ta bowiem troska dziecka o niepełnosprawnego (schorowanego) rodzica wynika z prawnego i moralnego obowiązku. Jak zaś wynika z cytowanego przepisu, przesłanką przyznania analizowanego świadczenia jest faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (rezygnacja z zatrudnienia), a powodem tego stanu rzeczy ma być właśnie konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem bliskiej rodziny. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu (por. wyrok NSA z 19.05.2021 r., sygn. akt I OSK 226/21). Opieka przy tym, o jakiej mowa w cytowanej regulacji, aby mogła być uznana za czynnik sprawczy pasywności zawodowej opiekuna, winna być ciągła i stała (por. wyrok WSA w Gdańsku z 25.04.2019 r., sygn. akt III SA/Gd 135/19). Analiza art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi więc do wniosku, że wskazane w nim formy braku aktywności zawodowej opiekuna winny pozostawać w związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Inaczej mówiąc, świadczona niepełnosprawnemu opieka musi stanowić wyłączną przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a jak przy tym wskazał NSA w wyroku z 12.02.2020 r. (sygn. akt I OSK 516/19) - związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły.

Nakreślone na wstępie zagadnienie będące przedmiotem sporu w tej sprawie, sprowadza się więc do oceny tego, czy w ramach badania istnienia określonego art. 17 ust. 1 u.ś.r. związku przyczynowo-skutkowego, w rozumieniu wyżej już przedstawionym, dopuszczalne jest czynienie ustaleń i ocen co do tego, czy istnieją inne (od wnioskodawcy) osoby zobowiązane do alimentacji niepełnosprawnego, i czy po ich stronie (zobowiązanych do alimentacji w tym samym stopniu co wnioskodawca), występują przesłanki pozwalające uznawać istnienie obiektywnych okoliczności (przyczyn), z powodu, których mogą być one całkowicie zwolnione ze sprawowania opieki nad niepełnosprawnym rodzicem, tj. w istocie z wymogu wywiązywania się z obciążającego je, ustawowego obowiązku alimentacyjnego. Niewątpliwe jest bowiem, że to, czy w konkretnej sprawie osoba żądająca przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (opiekun niepełnosprawnego) nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub jest zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia (art. 17 ust. 1 ustawy) winno być ustalane - w oparciu o całokształt sytuacji danego przypadku. W ocenie Sądu, uwzględnienie wyżej powołanej okoliczności (istnienia po stronie osób zobowiązanych do alimentacji obiektywnych okoliczności wykluczających możliwość sprawowania pieczy/troski nad niepełnosprawnym rodzicem), jako jednego z elementów badania normatywnie określonego związku przyczynowego – jest nieodzowne z uwagi na treść materialnoprawnej podstawy rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) oraz z uwagi na kontekst konstytucyjny i systemowy tego przepisu, brany pod uwagę przy jego wykładni. Badanie bowiem powyższego zagadnienia, w ramach kompleksowej oceny danego przypadku, pozwala w istocie stwierdzić, czy w realiach sprawy, istotnie osoba sprawująca opiekę, zmuszona jest zaniechać wszelkiej aktywności zawodowej.

W ocenie Sądu, za zaprezentowanym wyżej stanowiskiem przemawiają następujące względy:

Po pierwsze zauważyć należy, iż ustawa o świadczeniach rodzinnych jest jednym ze źródeł prawa pomocy społecznej (por. I. Sierpowska [w:] Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, LEX/el. 2021, art. 1.). Postępowanie w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego prowadzą i świadczenie to zasadniczo ustalają organy pomocowe. Skoro zatem ustawa o świadczeniach rodzinnych jest jednym ze źródeł prawa pomocy społecznej, to – uwzględniając ten kontekst systemowy – przy ocenie spełnienia przesłanek do przyznania analizowanego świadczenia należy mieć niewątpliwie także na uwadze zasady, którymi rządzi się pomoc społeczna. W art. 2 ust. 1 ustawy z 12.03.2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2021 r., poz. 2268) zawarta jest jedna z fundamentalnych zasad pomocy społecznej, tj. zasada subsydiarności (pomocniczości). Zasadę tę można sprowadzić do kilku tez, pośród których wyróżnia się m.in. to, że społeczeństwo nie powinno pozbawiać jednostki tego, co sama może zrobić (zakaz odbierania), a nadto, że Państwo (społeczeństwo) powinno wesprzeć jednostkę w działaniach przekraczających jej możliwości (por. I. Sierpowska, Komentarz j.w. do art. 2 ustawy). Zatem, zasada subsydiarności, na której oparte jest przyznawanie świadczeń z pomocy społecznej przewiduje, że instytucje pomocy społecznej mają zastosowanie wówczas, gdy jednostka nie jest w stanie pokonać trudnej sytuacji życiowej, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. W orzecznictwie wskazuje się przy tym, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, gdyż to zasadniczo na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad potrzebującą osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o tę pomoc wykaże, w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki (bytu) osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, ewentualnie wynikające z możliwości zatrudnienia opiekuna, czy skorzystania z usług opiekuńczych), a mimo tego - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb i stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia, bądź sytuacja ta uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22, z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22, z dnia 26 września 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 615/22).

Po drugie, stosownie do art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Już więc sam cytowany wyżej przepis Konstytucji RP pozwala przyjąć, że rolą Państwa nie jest wspieranie wszystkich, bez wyjątku, rodzin, i to w taki sam sposób, lecz powołana norma uprawnia do określenia wsparcia Państwa skierowanego względem tych jedynie rodzin, których sytuacja materialna i społeczna "jest trudna". To bowiem właśnie sytuacja rodziny jako całości, związana ze stanem zdrowia poszczególnych jej członków, uzasadnia udzielanie pomocy (tak NSA w uchwale z 14.12.2022 r., sygn. akt I OPS 2/22). Nie sposób przy tym w ogóle ustalać powyższego aspektu sprawy (sytuacji rodziny wymagającej pomocy), z całkowitym pominięciem możliwości uzyskania - przez osobę potrzebującą opieki - świadczeń alimentacyjnych od osób ustawowo zobowiązanych do ich ponoszenia. Stąd też i z tego względu, kwestia oceny, czy istnieją przeszkody do wywiązania się określonych osób z obciążającego je względem niepełnosprawnego rodzica obowiązku alimentacyjnego, jawi się jako mająca istotne znaczenie prawne dla dalszej analizy tej sprawy.

Po trzecie, pozostając dalej w kontekście systemowym, w ocenie Sądu nie może budzić wątpliwości, że w zakresie nieuregulowanym w ustawie o świadczeniach rodzinnych, zastosowanie winny znaleźć także inne przepisy. Wszak art. 17 ust. 1 u.ś.r. odsyła do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazując, że zakresem podmiotowym świadczenia pielęgnacyjnego objęte mogą być tylko te osoby, na których zgodnie z przepisami wskazanego Kodeksu, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem tych, o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z powyższego odesłania także wynika, że znacznie prawne dla ocen przyjmowanych na potrzeby spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (związku przyczynowego), ma niewątpliwie kwestia istnienia obowiązku alimentacyjnego obciążającego inne niż wnioskodawca osoby. Dostrzec przy tym trzeba, że w samej ustawie o świadczeniach rodzinnych podniesione zagadnienie, nie zostało uregulowane, przez co odwołanie się do regulacji K.r.o. uznać należy za w pełni usprawiedliwione (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 26.09.2022 r., sygn. akt III SA/Kr 615/22). Wykładnia systemowa przepisu zakłada bowiem także powinność odniesienia jego treści do otoczenia prawnego, w którym on funkcjonuje (do systemu prawa).

Po czwarte, rozwijając pogląd wskazany w punkcie powyżej, należy zauważyć, iż zgodnie z art. 128 K.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 Kodeksu, krewnych w tym samym stopniu (np. dzieci) obowiązek alimentacyjny obciąża - co należy stanowczo podkreślić - w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Istotny dla dalszych ocen jest także § 2 cytowanego przepisu. Stosownie do jego treści, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może (ale nie musi) polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego (niepełnosprawnego). Zgodnie zaś z art. 140 § 1 K.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.

W literaturze odnoszącej się do prawa rodzinnego wskazuje się, iż "mocne uzasadnienie aksjologiczne obowiązków alimentacyjnych oraz ich doniosłe znaczenie zarówno dla losów jednostek, jak i funkcjonowania społeczeństwa, jest powodem, dla którego powstają one z mocy prawa, a ich istnienie i zakres regulują normy bezwzględnie obowiązujące, które nie pozwalają stronom na swobodne kształtowanie treści łączącego ich stosunku prawnego. Wskazują one również tego spośród członków rodziny, który zobowiązany jest do łożenia na utrzymanie osoby uprawnionej, oraz określają reguły powstania obowiązku osób zobowiązanych w dalszej kolejności" (por. M. Andrzejewski [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wyd. II, red. H. Dolecki, T. Sokołowski, Warszawa 2013, uwaga 3 art. 128, Lex 2013 r).

Uwzględnienie powyżej cytowanych regulacji K.r.o. oraz ich charakteru prawnego (iuris cogentis) pozwala – na gruncie kontrolowanej sprawy zasadnie przyjąć – że zaniechanie badania akcentowanych wyżej kwestii, odnoszących się do oceny istnienia obiektywnych przeszkód w wykonywaniu obowiązku alimentacyjnego obciążającego najbliższych członków rodziny osoby niepełnosprawnej (współpartycypacji w opiece) skutkowałoby tym, że wskazane wyżej, bezwzględnie obowiązujące przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozostałyby zupełnie nieskuteczne, skoro to decyzją członków rodziny osoby niepełnosprawnej byłoby określane to, kto z tej rodziny ma wykonać ciążący na wszystkich dzieciach obowiązek alimentacyjny względem potrzebującego, i na czyj koszt, realizacja tegoż obowiązku winna się odbywać. Zauważyć przy tym trzeba, że żaden przepis u.ś.r. nie uchyla, ani też nie wyłącza obowiązywania cytowanych wyżej przepisów K.r.o. Przeciwnie, to Kodeks wyraźnie stwierdza (art. 135 par. 2), że wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego, a w takim właśnie wypadku, świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polegać będzie na pokrywaniu (w całości lub w części) kosztów utrzymania niepełnosprawnego. Żaden też przepis u.ś.r. nie zezwala na to, aby zapewnienie uprawnionemu (niepełnosprawnemu) opieki – a więc realizacja obowiązku alimentacyjnego osób zobowiązanych – odbywało się zawsze (z pominięciem okoliczności danej rodziny) za pomocą środków publicznych, tj. w formie przyznania świadczenia jednemu (wybranemu) spośród kilku osób zobowiązanych, i w efekcie skutkowało zwolnieniem innych osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym, z partycypowania w kosztach, niewątpliwie niezbędnej, opieki nad niepełnosprawnym. Jak wyżej wskazano, bez uwzględnienia uwarunkowań konkretnej rodziny (np. dzieci osoby niepełnosprawnej) nie sposób poprawnie ustalić sytuacji tej rodziny, która uzasadniałaby potrzebę udzielania jej pomocy ze strony Państwa, w postaci świadczenia pielęgnacyjnego. Ocena zatem, czy po stronie innych niż wnioskujący o świadczenie - osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnego, istnieją lub nie, obiektywne przesłanki we współpartycypowaniu w opiece sprawowanej nad uprawnionym - wg Sądu - stanowi element oceny istnienia związku przyczynowego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w rozumieniu wyżej zaprezentowanym. Ustalenie bowiem powyższej okoliczności, pozwala na stwierdzenie, czy istotnie wnioskodawca ubiegający się o to świadczenie, musi zupełnie zrezygnować z aktywności zawodowej, aby zapewnić opiekę niepełnosprawnemu. Odmienne stanowisko co do analizowanej kwestii, nie uwzględnia akcentowanej wyżej zasady subsydiarności oraz nie pozostaje w zgodzie z bezwzględnie obowiązującymi przepisami określającymi obowiązek alimentacyjny, w tym jego formę (postać) względem osoby niepełnosprawnej (art. 135 par. 2 K.r.o.), jak też pomija treść przepisów Konstytucji, nakazujących kierunkować pomoc Państwa do rodzin, których sytuacja materialna i społeczna "jest trudna" (art. 71 ust. 1).

W ocenie Sądu, przedstawione wyżej rozważania, w tym wzgląd na wykładnię systemową art. 17 ust. 1 u.ś.r. i regulacje konstytucyjne, winien skutkować przyjęciem, że przy ocenie tego, czy zachodzi określony powołany wyżej przepisem bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia) przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem przez niego opieki nad osobą niepełnosprawną – podlegać badaniu powinno także i to, czy po stronie innych, niż wnioskodawca osób zobowiązanych do alimentacji osoby niepełnosprawnej, zachodzą obiektywne przesłanki, zwalniające te osoby ze wskazanego obowiązku, a zatem, czy realnie istnieje niemożność podjęcia przez opiekuna zatrudnienia z powodu konieczności pieczy nad osobą niepełnosprawną.

W niniejszej sprawie zauważyć trzeba, że skarżąca ma pięcioro rodzeństwa, które to osoby są zobowiązane do alimentacji ojca, w równym, co skarżąca, stopniu. Przeprowadzone w toku postępowania dowody nie dostarczyły podstaw do przyjęcia, aby po stronie wszystkich tych osób, występowały obiektywne okoliczności, stanowiące przeszkody w możliwości wywiązywania się z obowiązku zapewnienia ojcu opieki, co przejawiać by się mogło w osobistych ich staraniach lub poprzez przeznaczenie potrzebnych na ten cel środków finansowych. Za takie obiektywne okoliczności – uznać wszak nie można pracy zawodowej dzieci niepełnosprawnego rodzica, czy też, niczym niepopartej informacji (zapewnień) o niewystarczającej kondycji finansowej dla zapewnienia potrzebującemu rodzicowi środków na jego konieczne utrzymanie. W przedstawionych okolicznościach, w ocenie Sądu trafne było stanowisko organu odwoławczego, że skoro skarżąca nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji, a materiał sprawy nie wykazał występowania obiektywnych przesłanek zwalniających wszystkie inne dzieci niepełnosprawnego z troski o ojca, to nie zostało w sprawie dowiedzione – wymagane przepisem art. 17 ust. 1 u.ś.r. – istnienie związku przyczynowego między potrzebą całkowitej rezygnacji z aktywności zawodowej przez skarżącą, a opieką sprawowaną nad ojcem. Z akt sprawy nie wynika bowiem, aby w opiece nad ojcem nie mogły uczestniczyć (partycypować) również pozostałe dzieci tej osoby. Dostrzec przy tym trzeba, że większość z zobowiązanych do alimentacji ojca mieszka w miejscowościach nieodległych od jego miejsca pobytu. Fakt ten pozwala zasadnie przyjmować, że skarżąca może liczyć na realne wsparcie i pomoc rodzeństwa (M., R., K.) w opiece nad ojcem. Z akt sprawy wynika przy tym jednoznacznie, że wsparcie takie w istocie otrzymuje (brat R., zawozi ojca do lekarza). Pozostałe osoby, jak trafnie wywiodło Kolegium, mogą współpartycypować w kosztach opieki. Przedstawione przez te osoby okoliczności, dotyczące np. posiadania rodziny, czy wykonywania aktywności zawodowej – nie mogły być uznane za obiektywne przeszkody w możliwości uczynienia zadość opiece. Przesłanki obiektywne, to takie, które są niezależne od woli danej osoby, a na ich wystąpienie osoba nie ma wpływu (np. przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia (niepełnosprawność), który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą uprawnioną). Z przedstawionych względów Sąd uznał zaskarżoną decyzję za odpowiadającą prawu.

Zaprezentowane rozważania stanowią ustosunkowanie się do zarzutów skargi, które poza wskazanym na wstępie - trafnie podniesionym zarzutem naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., sąd uznał za niezasadne.

Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd skargę oddalił, za podstawę przyjmując art. 151 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259).