Postanowienie WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 203/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2013-04-19 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6111 Podatek akcyzowy
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Odmówiono przyznania prawa pomocy
Powołane przepisy: article: art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 2 pkt 7
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 19 kwietnia 2013 roku Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi - Wydział II - Leszek Foryś po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2013 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku C.M. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi C.M. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Ł. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji określającej zobowiązanie w podatku akcyzowym postanawia odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. lf


UZASADNIENIE

III SA/Łd 203/13

Uzasadnienie

C.M. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi o zwolnienie go od kosztów sądowych, w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Ł. z dnia [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji określającej zobowiązanie w podatku akcyzowym.

Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z synem M.M. Obecnie nie posiada żadnych źródeł utrzymania (w styczniu 2013 r. zawiesił prowadzenie działalności gospodarczej), szuka pracy i czasami dorabia dorywczo. Mieszka w wynajętym mieszkaniu (koszt – 800 zł), a koszty utrzymania syna określił na 500 zł. Z żoną od stycznia 2010 roku pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Skarżący jest właścicielem nieruchomości o powierzchni 0,8 ha oraz samochodu osobowego marki Ford Modeno z 1997 r. i samochodu dostawczego Ford Transit z 2001 r. Nie posiada innego majątku ani oszczędności.

Z uwagi na fakt, że oświadczenie skarżącego okazało się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 18 marca 2013 r. skarżący został wezwany do:

- złożenia poświadczonych za zgodność z oryginałem odpisów zeznań podatkowych za lata 2011 i 2012 lub stosownego zaświadczenia z urzędu skarbowego o wysokości osiąganych w tym okresie dochodach (w sposób umożliwiający ustalenie wysokości przychodów i kosztów uzyskania przychodów);

- złożenia odpisu deklaracji podatkowej VAT-7 za ostatnie 6 miesięcy 2012 r.;

- złożenia wyciągów i wykazów z posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy;

- wskazania źródeł uzyskiwanych środków finansowych służących pokryciu kosztów utrzymania w gospodarstwie domowym skarżącego, wskazywanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy (800 zł na wynajęcie mieszkania, 500 zł na utrzymanie syna) wobec deklaracji, że nie uzyskuje obecnie dochodów;

- wyjaśnienia, na czym polegają prace dorywcze, które skarżący czasami podejmuje, ze wskazaniem ich częstotliwości i wysokości dochodów osiąganych z tego tytułu;

- złożenia zaświadczenia o wysokości dochodów uzyskiwanych przez małżonkę skarżącego (mimo pozostawania w rozdzielności majątkowej);

- wyciągów i wykazów z posiadanych przez żonę skarżącego rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy,

- odpisów zeznań rocznych o wysokości dochodów osiągniętych przez żonę skarżącego w 2011 r. i 2012 r.,

- w terminie 14 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy.

Odpowiednie dokumenty (oprócz zeznania rocznego za 2011 r.) i wyjaśnienia skarżący złożył w zakreślonym terminie. Wyjaśnił, że wynajmuje mieszkanie, nie podając jakichkolwiek dalszych danych odnośnie zasad i sposobu rozliczania wynajmowanego mieszkania. Oświadczył, że nie jest w stanie podać danych dotyczących majątku, rachunków bankowych i zeznań podatkowych żony, albowiem "ze względu na toczące się sprawy podatkowe jego relacje z żoną są bardzo złe". Z żoną rozlicza się oddzielnie. Nie posiada lokat na rachunkach bankowych i kontach bankowych. Wyjaśnił również, że pracuje dorywczo jako mechanik samochodowy, osiągając z tego tytułu 1000-1500 zł miesięcznego dochodu. Nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Z zeznania podatkowego za 2012 r. wynika, że w 2012 r. – uzyskał dochód w kwocie 5 489,34 zł. Skarżący nie nadesłał wprawdzie zeznania za 2011 r., ale z akt sprawy III SA/Łd 306/12, znanej referendarzowi z urzędu, wynika, że w 2011 r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskał przychody w wysokości 403 594,40 zł i poniósł koszty w wysokości 442 583,87 zł.

Referendarz sądowy zważył, co następuje:

Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, dostępny w Systemie Informacji Prawnej LEX, Lex nr 75481).

Zgodnie z treścią art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Jednocześnie ustawodawca w art. 246 § 1 p.p.s.a. uzależnił przyznanie prawa pomocy od wykazania przez stronę, że nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym).

Odnosząc się do wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy stwierdzić należy, że w stanie faktycznym istniejącym w rozpatrywanej sprawie brak jest przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, tym samym wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim zauważyć należy, iż stosownie do powołanych przepisów, warunkiem przyznania stronie prawa pomocy jest wykazanie, że występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W interesie strony skarżącej leży zatem przedstawienie wszelkich okoliczności, które wskazywałyby na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Ocena zdolności płatniczych nie sprowadza się bowiem tylko do stwierdzenia, że wnioskodawca uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 roku o sygn. akt GZ 71/04).

Przy ocenie możliwości płatniczych wnioskodawcy prawa pomocy trzeba również pamiętać o tym, że koszty sądowe stanowią daninę publiczną. Konstytucja RP przewiduje bowiem powszechny obowiązek ponoszenia takich danin, stanowiąc w art. 84, że każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. W istocie konstytucyjną zasadą jest również prawo do sądu ustanowione w art. 45 ust. 1, dlatego też w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonania wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Kraków, 2005, s. 585).

W tej sytuacji szczególnie istotne jest, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy strona skarżąca nie przekazała wszystkich niezbędnych do prawidłowej oceny jego stanu majątkowego informacji. Nie przekazała także takich informacji w związku z dodatkowym wezwaniem.

W ocenie referendarza, nie sposób dać wiary twierdzeniom skarżącego o braku jakichkolwiek środków pieniężnych z których mogłyby zostać pokryte koszty sądowe. Przede wszystkim ze względu na brak dowodów potwierdzających trudną sytuację materialną jego rodziny. Złożone na potrzeby postępowania w przedmiocie prawa pomocy oświadczenia strony budzą uzasadnione wątpliwości, skarżący w żaden sposób nie udokumentował miesięcznych kosztów utrzymania mieszkania, kosztów opłat, kosztów żywności i utrzymania syna, na które wskazuje w swoim wniosku o przyznanie prawa pomocy. Gołosłowne i nie potwierdzone żadnymi dokumentami twierdzenia skarżącego, że te koszty pokrywane są z – jak to określił – prac dorywczych nie mogą zostać uznane za wiarygodne. Przede wszystkim nie sposób ocenić faktycznej wysokości tych dochodów. Stwierdził również, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z żoną i ma na utrzymaniu syna jednak określając wysokości środków finansowych łożonych na ten cel, podaje kwotę praktycznie w całości pochłaniającą deklarowane dochody z prac dorywczych. Pozostaje pytanie, skąd czerpie środki na własne utrzymanie, skoro całość dochodów przeznacza na wynajęcie mieszkania i utrzymanie syna. Jednocześnie uchyla się od wskazania sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych swojej żony, zasłaniając się zawartą w 2010 roku umową majątkową małżeńską.

Skarżący błędnie przyjmuje, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia jego żonę z obowiązku pomocy finansowej, a jemu samemu uniemożliwia uzyskanie informacji o sytuacji majątkowej żony. Przypomnieć w tym miejscu jedynie należy, że zgodnie z postanowieniami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.- Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Zgodnie bowiem z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swoich sił oraz swoich możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza przy tym stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe. Dlatego też, również w razie zawarcia małżeńskiej umowy majątkowej małżonkowie nadal zobowiązani są do zaspokajania potrzeb innych członków rodziny. Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się do majątku małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Instytucja wyłączenia wspólności ustawowej dotyczy zatem kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 marca 2009 r., sygn. akt I FZ 31/09; z dnia 2 września 2009 r., sygn. akt I FZ 199/09 oraz z dnia 17 lutego 2010 r., sygn. akt II FZ 21/10). Takie ukształtowanie relacji majątkowych bynajmniej nie zwalnia małżonków z obowiązku udzielania wzajemnego wsparcia materialnego, także w celu umożliwienia prowadzenia sporów sądowych, na co niejednokrotnie zwracano uwagę w orzecznictwie sądowym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lipca 2010 r., sygn. akt II FZ 273/10). Obowiązek ten dotyczy każdej dziedziny życia i rozciąga się w szczególności na pomoc przy prowadzeniu spraw sądowych.

Z powyższych uwag wynika, że przy rozpoznaniu wniosku, należało brać pod uwagę nie tylko dochody skarżącego, lecz również jego żony, która zobowiązana jest przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą wraz ze skarżącym stworzyli zawierając związek małżeński. Powyższy obowiązek obejmuje także obowiązek w zakresie ponoszenia kosztów sądowych. Stąd też na członkach rodziny skarżącego spoczywa obowiązek ponoszenia kosztów utrzymania skarżącego oraz wspólnego gospodarstwa domowego a także obowiązek pomocy w zakresie ponoszenia kosztów sądowych. W tej sytuacji natomiast brak jest możliwości przeprowadzenia całościowej oceny możliwości płatniczych skarżącego w celu ustalenia czy rzeczywiście obiektywnie odpowiada ona przesłankom uzasadniającym przyznanie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.

Trzeba także podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy następuje na wniosek strony zatem to w jej interesie leży całościowe przedstawienie swojej rzeczywistej sytuacji rodzinnej, majątkowej i możliwości płatniczych. W przeciwnym razie musi się ona liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami. W ocenie referendarza, fakt odmowy przekazania żądanych informacji czyni niewiarygodnym powoływanie się przez stronę skarżącą na okoliczność braku możliwości płatniczych i poniesienia kosztów postępowania w sprawie. Tym samym strona pozbawiła referendarza informacji niezbędnych do faktycznej oceny jej zdolności płatniczych.

Wskazać w związku z tym należy, iż orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że niedopełnienie w całości lub choćby w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. m.in. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09). W niniejszej sprawie mamy natomiast do czynienia z taką właśnie sytuacją, albowiem strona skarżąca odmówiła przekazania dodatkowych informacji w związku z wezwaniem do ich przedłożenia. Brak precyzyjnych i pełnych informacji o stanie majątkowym skarżącego, czy członków jego rodziny może zatem w takiej sytuacji stanowić o odmowie przyznania jej prawa pomocy, na co wskazywał wielokrotnie Naczelny Sąd Administracyjny w swoim orzecznictwie.

Instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich", prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł, skarżący będąc przedsiębiorcą i właścicielem znacznej wartości majątku nie należy do tego kręgu podmiotów.

Za przyznaniem skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie może przemawiać jedynie eksponowana przez niego okoliczność ponoszenia strat z prowadzonej działalności gospodarczej, a obecnie fakt jej zawieszenia w związku z brakiem dochodowości. Przede wszystkim należy mieć na uwadze, że strata w zakresie prowadzonej działalności jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych. Skarżący w ramach prowadzonej działalności obracał kwotami przewyższającymi wysokość obciążających go kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie, posiadał więc realną możliwość wygospodarowania środków na pokrycie kosztów sądowych w swojej sprawie.

Podnieść również należy, że orzekając o przyznaniu prawa pomocy referendarz powinien mieć na uwadze nie tylko osiągany przez stronę dochód, czy też jego brak, ale także możliwości zarobkowe wnioskującego. Nie można bowiem dopuścić do sytuacji, w której osoba zdolna do podjęcia pracy, korzysta ze środków budżetu państwa w celu prowadzenia swoich spraw przed sądem i nie ponosi żadnego wysiłku, aby w kosztach tych partycypować w jakimkolwiek zakresie. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych za wniosek strony zawarta jest w Rozdziale 3 Oddział 2 ustawy p.p.s.a. zatytułowanym "Prawo pomocy". Oznacza to, że założeniem tej instytucji jest tylko pomoc stronie, która samodzielnie, mimo starań, nie może podołać poniesieniu kosztów, jakie wiążą się z urzeczywistnieniem prawa do sądu. Nie chodzi natomiast o całkowite zwolnienie strony od wszelkiej aktywności, która ma na celu uiszczenie koniecznych kosztów postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 22 czerwca 2010r. sygn. akt I GZ 189/10, SIP Lex).

Wobec powyższego, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w postanowieniu.

lf