Wyrok WSA w Kielcach, sygn. akt II SA/Ke 405/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Data orzeczenia: 2022-09-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Kuza Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Armański Sędzia WSA Agnieszka Banach (spr.) Protokolant Starszy inspektor sądowy Urszula Opara po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 września 2022 r. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2022 r. [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] maja 2022 r. [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej też "Kolegium") utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta K. z [...] lutego 2022 r. znak: [...], którą odmówiono K. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią - K. M..

W uzasadnieniu tej decyzji Kolegium wskazało, że K. M. jest wdową i na podstawie orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z [...] stycznia 2000 r. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. W orzeczeniu tym wskazano, że niepełnosprawność istnieje od 30-stu lat, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 14 stycznia 2000 r. Organ pierwszej instancji odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego m.in. ze względu na niespełnienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735) zwanej dalej "ustawą" lub "u.ś.r.".

Odnosząc się do uzasadnienia kwestionowanej decyzji organu pierwszej instancji, Kolegium wyjaśniło, że w wyroku z 21 października 2014 r. w sprawie o sygn. K 38/13 Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W konsekwencji Kolegium podkreśliło, że organ pierwszej instancji, odmawiając przyznania skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia ze względu na fakt, iż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po 25 roku życia, dopuścił się uchybienia prawa materialnego, gdyż nie wziął pod uwagę treści ww. wyroku i wydał decyzję w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną.

Jednocześnie Kolegium oceniło, że w niniejszej sprawie kwestią sporną jest możliwość pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez wnuczkę w sytuacji, gdy są osoby, tj. dzieci K. M.: E. K. oraz K. M. (ojciec skarżącej), na których ciąży obowiązek alimentacyjny w bliższej kolejności i nie legitymują się oni orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Organ odwoławczy powołał się na treść art. 17 ust. 1a ustawy i wyjaśnił, że z woli ustawodawcy prawo do wnioskowanego świadczenia może przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Kolejność zobowiązanych do alimentacji ustala zaś art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może zatem ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie z uwagi na swój stan zdrowia takiej pomocy świadczyć.

Nadto Kolegium wyjaśniło, że obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach.

W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, aby osobistym staraniem wspierać tę osobę, wówczas z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Pomoc ta przeznaczona jest więc dla konkretnych osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Organ podkreślił, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy zaistnieniu określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany).

Dalej Kolegium wskazało, że z treści oświadczenia K. M. z [...] września 2021 r. wynika, iż skarżąca nie pracuje, umowa zlecenie zakończyła się [...] sierpnia 2021 r., sprawuje stałą opiekę nad babcią. Skarżąca dodała, że babcia ma dwoje dzieci: syna K. M. i córkę E. K. oraz jeszcze dwóch wnuków: S. M. przebywającego za granicą i B. M., który pracuje zawodowo. W kolejnym oświadczeniu skarżąca zeznała, że jej ojciec (syn babci) nie utrzymuje kontaktów z rodziną od wielu lat, zaś córka babci nie jest w stanie jej doglądać, ponieważ pracuje, dorabia do emerytury i jest osobą chorą.

W oświadczeniu z 16 lutego 2022 r. skarżąca wyjaśniła zaś, że od kilku lat nie utrzymuje kontaktów z tatą K. M., nie wie, gdzie on mieszka, ma 66 lat, nie wie, czy pracuje i jaka jest jego sytuacja zawodowa i zdrowotna. Zeznała, że ciocia E. K. mieszka w K., ma około 63 lata, nie jest zatrudniona, przebywa na emeryturze i nie wie, czy posiada orzeczenie o niepełnosprawności. Dodała, że ciocia jest osobą schorowaną, leczy się onkologicznie i neurologicznie, nie jest w stanie opiekować się babcią. Nie przedstawiła zaświadczenia lekarskiego cioci, ponieważ ma z nią ograniczony kontakt. [...] Kolegium wskazało, że w trakcie postępowania odwoławczego 15 marca 2022 r. K. M. przesłała do akt sprawy zaświadczenie lekarskie E. K. oraz kopię dokumentu medycznego. Z treści zaświadczenia lekarskiego z 25 lutego 2022 r. wynika, że E. K. jest niezdolna do dźwigania powyżej 5 kg z powodu dyskopatii wielopoziomowej.

Kolegium oceniło, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby dzieci K. M. legitymowały się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z treści przedstawionego zaświadczenia lekarskiego nie wynika wprost, aby córka z uwagi na schorzenia nie była w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną matką, a tylko taki dowód mógłby eliminować E. K. z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wobec K. M..

Organ odwoławczy stwierdził, że zobowiązanymi do alimentacji względem matki - K. M. w pierwszej kolejności są jej dzieci - E. K. i K. M.. Zdaniem Kolegium, nawet gdyby pominąć z tego kręgu syna, o którym brak jest jakichkolwiek informacji, to skoro córka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ani nie przedłożyła zaświadczenia lekarskiego, na które Kolegium wskazywało w decyzji z [...] lutego 2022 r. znak: [...], brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej względem babci przed obowiązkiem alimentacyjnym jej córki. Nadto Kolegium uznało, że okoliczność, iż córka osoby wymagającej opieki pobiera emeryturę i nie jest w stanie sprawować opieki nad matką, nie daje podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnuczce, czyli osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności. Sam fakt uprawnienia E. K. do emerytury nie zwalnia jej z obowiązku alimentacyjnego względem matki. Jeżeli sama zobowiązana nie może udzielić pomocy matce powinna zapewnić jej opiekę w inny sposób, np. poprzez odpowiednie zorganizowanie pomocy i opieki nad matką, ponoszenie kosztów sprawowania tej opieki przez osoby trzecie lub innego członka rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności np. wnuczka.

Końcowo Kolegium wskazało, że w orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowany jest pogląd, że problemy z oceną stanu zdrowia osoby zobowiązanej do sprawowania opieki mogą pojawić się w każdej sprawie dotyczącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, dlatego odmienna niż literalna wykładnia art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinna mieć miejsca.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach K. M. zaskarżyła powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Zarzuciła, że zaskarżona decyzja jest rażąco niesprawiedliwa i nie odzwierciedla sprawiedliwej oceny materiału dowodowego, który został zgromadzony w sprawie. Zdaniem skarżącej, Kolegium winno przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia przez MOPR, w celu uzyskania dodatkowych informacji, w tym podczas przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Uzasadniając skargę jej autorka szczegółowo przedstawiła sytuację rodzinną i zdrowotną osoby niepełnosprawnej, nad którą sprawuje opiekę - K. M. oraz sytuację zdrowotną jej córki - E. K., potwierdzoną zaświadczeniem lekarskim z 25 lutego 2022 r. Skarżąca podkreśliła, że ciocia E. K. nie może dźwigać powyżej 5 kg, a więc nie jest zdolna do sprawowania opieki nad swoją matką. Opieka nad babcią skarżącej wymaga m.in. podnoszenia jej na wózek inwalidzki czy też znoszenia tego wózka inwalidzkiego. Skarżąca wyraziła niezadowolenie ze sposobu przeprowadzenia postępowania przez organy, z którymi była w kontakcie, usiłując sprostać wszystkim wymaganiom w celu udowodnienia prawa do pobierania przez nią świadczenia pielęgnacyjnego. Stwierdziła, że wykonała to czego oczekiwały od niej organy.

Mając na uwadze powyższe skarżąca wniosła o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z wyrównaniem od 1 września 2021 r. lub przekazania sprawy do ponownego rozpoznania w celu uzyskania informacji, które mogłyby mieć wpływ na treść wydanego rozstrzygnięcia.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Na rozprawie 14 września 2022 r. skarżąca poparła skargę.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Rozpatrując skargę w ramach powyżej zakreślonej kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny dopatrzył się naruszenia prawa skutkującego koniecznością uchylenia decyzji organu odwoławczego oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, jak również decyzji wydanej przez organ pierwszej instancji, stanowiły przepisy art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst. jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.) powoływanej dalej jako "ustawa", "u.ś.r.".

W pierwszej kolejności wskazać należy, że zasadnie przyjął organ odwoławczy, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej.

W związku z powyższym, Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że przepis ten nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w przedmiotowej sprawie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przy czym świadczenie pielęgnacyjne, w myśl art. 17 ust. 1a ww. ustawy przysługuje osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Sporna była w sprawie kwestia tego, czy w okolicznościach rozpatrywanej sprawy skarżącej jako wnuczce wymagającej opieki K. M., nad którą faktycznie skarżąca sprawuje opiekę, przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

W niniejszej sprawie bezspornym bowiem jest, że K. M. jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i ma dwoje dzieci E. K. i K. M..

W pierwszej kolejności omawiane świadczenie pielęgnacyjne co do zasady przysługiwać może dzieciom niepełnosprawnej K. M.. Dopiero w sytuacji, gdyby osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do alimentacji nie może podjąć się opieki na zasadach określonych w art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wówczas o świadczenie pielęgnacyjne wystąpić może osoba spełniająca kryteria wskazane w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy.

Okolicznością niekwestionowaną przez organy jest sprawowanie przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną babcią. Zresztą jak wynika z decyzji z 19 listopada 2019 r. i 20 października 2020 r. o przyznaniu K. M. specjalnego zasiłku opiekuńczego (k. 1 i 2 akt adm.), skarżąca opiekuje się babcią co najmniej od 2019 r.

Jak wynika także z oświadczeń złożonych przez skarżącą, K. M. ma 66 lat i nie utrzymuje z matką żadnych kontaktów. Skarżąca nie zna miejsca jego zamieszkania, nie wie, czy pracuje zarobkowo, jaka jest jego sytuacja zdrowotna. Z kolei córka K. M. – E. K. ma 63 lata, jest emerytką, mieszka w K., jest osobą schorowaną.

W toku postępowania administracyjnego Kolegium decyzją z [...] lutego 2022 r. uchyliło poprzednio wydaną w sprawię decyzję organu pierwszej instancji z [...] września 2021 r., w której formułując wytyczne, wskazało, że aby móc przyznać K. M. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, konieczne jest wyeliminowanie z obowiązku alimentacyjnego względem K. M. w pierwszej kolejności jej dzieci. Akta sprawy wskazują, jak podniosło Kolegium, że K. M. ma dwoje dzieci. Organ odwoławczy podniósł, że w aktach sprawy brak jest jakiejkolwiek informacji o nich tj. gdzie mieszkają, ile mają lat, czy pozostają w zatrudnieniu, jaka jest ich sytuacja zdrowotna (czy posiadają orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zaświadczenia lekarskie wskazujące, że nie są w stanie sprawować opieki nad matką), życiowa.

W związku z takimi wytycznymi K. M. przedłożyła do akt sprawy zaświadczenie lekarskie z 25 lutego 2022 r. dotyczące E. K., z którego wynika, że jest ona niezdolna do dźwigania powyżej 5 kg z powodu dyskopatii wielopoziomowej.

Przedłożone zaświadczenie, zdaniem Kolegium, nie stanowi dowodu na to, żeby E. K. nie była w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną matką. Takie ustalenie faktyczne Sąd ocenił jako dowolne.

Z uzasadnienia skargi wynika, że K. M. porusza się na wózku inwalidzkim, jest osoba otyłą, podstawowe potrzeby życiowe załatwia z pomocą osoby trzeciej. Skarżąca wskazała, że jej ciotka nie byłaby w stanie pomóc swojej matce w szeregu czynności dnia codziennego (np. wsiadanie i zsiadanie z wózka, pomoc w toalecie). Zdaniem skarżącej, wykonywanie czynności opiekuńczych względem K. M. naraziłoby E. K. na znaczne pogorszenie stanu zdrowia.

Powyższe twierdzenia strony pokazują, że w toku kontrolowanego postępowania administracyjnego organy nie podjęły wystarczająco wszechstronnej inicjatywy dowodowej, celem ustalenia, czy E. K. jest w stanie sprawować opiekę nad matką, wywiązując się tym samym ze swojego obowiązku alimentacyjnego.

Niewykluczone, że organy, a zwłaszcza Kolegium, nie dopatrzyło się w zgromadzonym materiale dowodowym braków wymagających jego uzupełnienia i poczynienia dodatkowych ustaleń faktycznych. Mogło mieć to związek ze stanowiskiem organu odwoławczego wyartykułowanym w zaskarżonej decyzji, że wyłącznie legitymowanie się przez zobowiązanego do alimentacji członka rodziny orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności daje możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego członkowi rodziny, na którym obowiązek alimentacyjny spoczywa w dalszej kolejności. Jednakże nie można nie dostrzegać tego, że uprzednio – także w toku kontrolowanego postępowania administracyjnego - Kolegium eksponowało konieczność wykazania, że dzieci wymagającej opieki K. M. nie są w stanie, np. ze względów zdrowotnych, opiekować się matką. Organ odwoławczy wręcz wprost wskazał, że zaświadczenie lekarskie potwierdzające brak możliwości sprawowania opieki na K. M. przez jej dzieci byłoby właściwym dowodem na wykazanie takich okoliczności (patrz k. 18b akt adm.). Jednak gdy K. M. złożyła zaświadczenie lekarskie wskazujące na chorobę neurologiczną u E. K., organ drugiej instancji stwierdził, że dokument ten nie potwierdza, aby E. K. nie była w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną matką. Brakuje w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wyjaśnienia powodów dokonania takiego ustalenia. Z akt sprawy – nawet bez podjęcia dodatkowych czynności dowodowych – wynika, że K. M. wymaga opieki we wszystkich podstawowych czynnościach dnia codziennego, a przyczyna niepełnosprawności "R" (upośledzenie narządu ruchu) wskazuje, że ma problemy z poruszaniem się. Gdyby organy administracji, w tym Kolegium w trybie art. 136 k.p.a., podjęły aktywność dowodową, o której zresztą mowa w decyzji Kolegium z [...] lutego 2022 r., wówczas z pewnością poczyniłyby ustalenia faktyczne dotyczące trudności K. M. w samodzielnym poruszaniu się i konieczności korzystania z wózka inwalidzkiego, co z kolei umożliwiłoby ocenę, czy E. K. - cierpiąca na poważne schorzenie neurologiczne (a z oświadczenia skarżącej wynika że także na inne schorzenia zdrowotne) - jest w stanie sprawować opiekę nad matką.

Podsumowując, ponieważ organy administracji nie uczyniły zadość swoim obowiązkom procesowym wynikającym z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., jako dowolne, a co najmniej przedwczesne, należało ocenić ustalenie, że osoba zobowiązana w pierwszej kolejności (córka K. M.) jest w stanie sprawować opiekę nad niepełnosprawną matką.

Mając na względzie, że realizowanie obowiązku alimentacyjnego przez osoby zobowiązane do alimentacji może odbywać się nie tylko poprzez osobiste sprawowanie tej opieki, ale także poprzez dostarczenie środków finansowanych m.in. na pokrycie kosztów opieki sprawowanej nad niepełnosprawnym członkiem rodziny przez osoby trzecie, to również organy obu instancji nie wyczerpały swoich możliwości procesowych w celu wyjaśnienia kwestii związanych z możliwością wywiązania się przez E. K. ze swojego zobowiązania alimentacyjnego w omawianej formie. Z akt sprawy wynika, że pobiera ona emeryturę. Brakuje jednak ustaleń dotyczących możliwości faktycznego realizowania obowiązku alimentacyjnego przez zobowiązaną poprzez łożenie określonych sum pieniężnych np. na pokrycie wydatków z tytułu sprawowania opieki przez osoby trzecie.

Organy orzekające w sprawie są bowiem zobowiązane do przestrzegania przepisów prawa, w tym nie tylko przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., przez odesłanie do przepisów ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.). Z art. 617 § 1 k.r.o. wynika, że krewnymi w linii prostej są zstępni (syn, córka, wnuk, prawnuk) oraz wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie). Z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.i.o.).

Dlatego obowiązkiem organów było ustalenie, czy osoby zobowiązane do opieki nad K. M. w pierwszej kolejności są w stanie sprawować efektywnie i realnie opiekę nad matką (osobiście lub za pośrednictwem innych osób), wówczas bowiem, w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, aktualizuje się obowiązek alimentacyjny po stronie skarżącej.

Sąd, kierując się okolicznościami faktycznymi niniejszej sprawy, podziela przy tym argumentację wynikającą z orzecznictwa sądów administracyjnych, że przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym - tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 u.ś.r. (por. wyrok WSA z dnia 26 sierpnia 2021 r., sygn.. akt II SA/Po 301/21, lex nr 3218568 i tam wyroki NSA: dnia z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; z dnia 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16 - dostępne na stronie www.nsa.gov.pl).

Zatem jako uzasadniony w okolicznościach tej sprawy należało także ocenić zarzut skarżącej odnośnie naruszenia art. 8 § 1 k.p.a. W uzasadnieniu skargi strona podniosła, że została wprowadzona w błąd przez organy co do tego, w jaki sposób może ona wykazywać, że przysługuje jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad babcią. Zarzut dotyczy więc naruszenia zasady budowania zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej, którą to zasadę organy administracji w tej sprawie całkowicie zignorowały z powodów podanych wyżej.

Wobec naruszenia przez organy obu instancji przepisów prawa procesowego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach, na zasadzie art. 145 §1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w wyroku.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organy uwzględnią powyższą ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania, w szczególności poczynią według powyższych wskazówek uzupełniające ustalenia faktyczne w oparciu o wszechstronnie zebrany materiał dowodowy, czy dzieci K. M. są w stanie faktycznie zapewnić swojej matce opiekę odpowiednią do jej potrzeb i dostosują wydane rozstrzygnięcie do poczynionych ustaleń w tym zakresie.