Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 866/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2022-03-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom Sędziowie: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis (sprawozdawca) po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 24 marca 2022 r. sprawy ze skargi R. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 12 października 2021 r. nr SKO/RŚ-423/351/2021 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi R. P. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy (dalej: SKO) z dnia 12 października 2021 r. (nr SKO/RŚ-423/351/2021), wydana na skutek odwołania, jakie strona wniosła od decyzji z dnia 12 sierpnia 2021 r. (nr 000049/SP/08/2021) wydanej przez Zastępcę Dyrektora Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ś. (działającego z upoważnienia Miasta i Gminy Ś.) i dotyczącej odmowy ustalenia stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w przepisach ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.).

Postępowanie administracyjne w sprawie wszczęte zostało wnioskiem R. P. ( strona, skarżący ) z dnia 18 października 2019 r. ,złożonym za pośrednictwem profesjonalnego pełnomocnika, adresowanym do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ś. (data wpływu : 22.10.2019r.) o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na matkę H. P.

Decyzją z dnia 25 maja 2020 r. nr 000039/SP/05/2020 , wydaną z powołaniem się na przepisy art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks Postępowania Administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2020r. poz. 256) w związku z art. 3 pkt 11, art. 17 ust. 1, art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j Dz.U. z 2020 r. poz. 111), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U z 2017 r. poz. 1466) oraz Zarządzenia Nr 0151/71/2008 Burmistrza Miasta i Gminy Ś. z dnia 5 sierpnia 2008 r. , działający z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy Ś. , Dyrektor Miejsko - Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ś. odmówił stronie świadczenia w formie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad jego niepełnosprawną matką – H. P.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że w tym zakresie dwukrotnie już wydawał decyzję , a to w dniu 15 listopada 2019 r. nr 000030/SP/11/2019 oraz w dniu 29.01.2020 r. nr 00028/SP/01/2020. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy decyzją z dnia 30 grudnia 2019 r. nr SKO/RŚ-423/290/2019 uchyliło decyzję Burmistrza Miasta i Gminy Ś. z dnia 15.11.2019r. nr 000030/SP/11/2019, a następnie decyzją z dnia 23.03.2020 r. nr SKO/RŚ-423/42/2020 uchyliło decyzję Burmistrza Miasta i Gminy Ś. z dnia 29 stycznia 2020 r. nr 000028/SP/01/2020 i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.

Ustosunkowując się do zaleceń Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy organ I instancji w dniu 2 kwietnia 2020 r. wezwał stronę do przedłożenia zaświadczenia, czytelnej opinii lekarskiej o aktualnym stanie zdrowia jej matki oraz konkretnych ograniczeniach zdrowotnych wynikających z posiadanej niepełnosprawności oraz wystąpił wnioskiem do organu pomocowego w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego przez pracownika socjalnego i ustalenia, w jakim zakresie strona sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką , czy zakres sprawowanej opieki całkowicie uniemożliwia podjęcie zatrudnienia, jakich czynności matka strony nie jest w stanie wykonywać sama i z jakich przyczyn, jakie czynności w ciągu dnia wykonuje strona jako opiekun z dokładnym określeniem godzin i ilości poświęconego czasu na ich wykonanie, czy mogłyby one być realizowane w takim czasie, aby nie kolidowały z podjęciem przez stronę zatrudnienia, ustalenia i sprawdzenia, czy brat strony – K. P. mógłby również sprawować opiekę nad matką, dlaczego nie jest zainteresowany sprawowaniem tej opieki oraz czy pracuje zawodowo, czy w opiece nad matka strony mógłby pomagać również wnuk M. P. z żoną, a jeżeli nie są w stanie, to o ustalenie, dlaczego oraz ustalenie i sprawdzenie, dlaczego strona nie pracowała zawodowo od lat przełomu lat 80. i 90. do chwili obecnej, jakie było i jest jej źródło utrzymania, czy strona zawsze zamieszkiwała razem z matką oraz czy strona ma jakieś problemy zdrowotne.

W dniu 14 kwietnia 2020 r. wpłynęło do organu zaświadczenie lekarskie SP ZOZ Przychodni Rejonowej w Ś. z dnia 10 kwietnia 2020 r. dotyczące matki strony , z którego wynika , że leczy się ona w poradni z powodu różnych schorzeń. W zaświadczeniu lekarz nie uzasadnił w żaden sposób, jakie ograniczenia ona posiada, nie wskazał ewentualnego zakresu wymaganej opieki a także uzasadnienia dotyczącego potrzeby świadczenia jej pomocy przez drugą osobę (opiekuna).

W dniu 18 maja 2020 r. pracownik socjalny organu pomocowego przeprowadził wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania strony oraz jego matki i i przesłuchał świadków K. P. (brata strony), H. P. (matka) oraz M. P. (wnuk H. P.) . Na tej podstawie ustalono , że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką (82 l.), w tym samym budynku zamieszkuje również wnuk H. P. – M. P. z żoną i dwójką dzieci (11 lat i 1 rok) i K. P. (brat strony). Prowadzą oni odrębne gospodarstwa domowe, zajmują osobne pomieszczenia w tym samym budynku. Strona nie zgłasza problemów zdrowotnych, jest bezdzietnym kawalerem, który od zawsze mieszkał przy rodzicach. Ponadto strona oświadczyła, że pracowała zawodowo na przełomie lat 80. i 90. oraz pozostaje bez zatrudnienia od ok. 25 lat. Wcześniej strona utrzymywała się z prac dorywczych, lecz nie posiada żadnych dokumentów potwierdzających zatrudnienie. Brat strony zamieszkuje w tym samym budynku, jest osobą rozwiedzioną, nie pracuje zawodowo, jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w Z. jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych, korzysta z pomocy finansowej w Ośrodku w formie zasiłku okresowego z powodu bezrobocia. Brat strony obecnie nie podejmuje zatrudnienia, ponieważ twierdzi, że pomaga M. P. (wnukowi jego matki) w pracach budowlanych na terenie wspólnej posesji. Brat strony zgłosił pracownikowi socjalnemu problemy zdrowotne ze wzrokiem słuchem, lecz nie leczy się i nie posiada żadnej dokumentacji medycznej. Wnuk matki strony twierdzi, że nie jest w stanie pomóc na co dzień babci, ponieważ pracuje zawodowo, w systemie zmianowym, natomiast jego żona Pana M. P. nie pracuje zawodowo, sprawuje opiekę nad dziećmi.

Pracownik socjalny Ośrodka ustalił nadto, że matka strony legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nr [...] z dnia [...] r., nr [...] , orzeczenie wydane jest na stałe, nie stwierdzono daty powstania u niej niepełnosprawności , a ustalany stopień niepełnosprawności datuje się od [...]r. Z zaświadczenia lekarskiego wynika, że leczy się ona z powodu schorzeń: miażdżycy aorty, niedomykalności zastawki dwudzielnej, nadciśnienia tętniczego, żylaków kończyn dolnych, schorzeń narządu ruchu. W zaświadczeniu nie sprecyzowano jednak, jakie ograniczania wynikają ze schorzeń matki strony , nie określono również w jakim zakresie potrzebuje ona pomocy osoby drugiej.

Jak ustalił dalej pracownik socjalny, matka strony porusza się za pomocą kul łokciowych, jest w stanie sama się ubrać (ma problem z założeniem rajstop), samodzielnie spożywa posiłki, potrafi samodzielnie przygotować posiłek (czasami obiera ziemniaki), samodzielnie przyjmuje leki, samodzielnie wykonuje czynności fizjologiczne, nie jest pampersowana, nie jest osobą leżącą, chodzi do kościoła. Jednocześnie matka strony poinformowała pracownika socjalnego, że jej syn wykonuje czynności domowe takie jak: sprzątanie, pranie, robienie zakupów dwa razy w tygodniu (w tym w sobotę z pomocą jej wnuka), plewienie ogródka i koszenie trawy.

W ramach wywiadu środowiskowego strona w dniu 18 maja 2020 r. złożyła oświadczenie, że sprawuje stałą opiekę nad matką, wstaje o godzinie 7.00 i przygotowuje opał, pali w piecu, przygotowuje śniadanie oraz pomaga matce we wstawaniu z łóżka, aby się nie przewróciła, podaje leki, sprząta po śniadaniu, przygotowuje obiad oraz wykonuje wszelkie inne czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Według strony zakres sprawowanej opieki uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, ponieważ matka potrzebuje stałej pomocy z powodu zawrotów głowy, porusza się przy pomocy kul łokciowych.

Jak wskazał organ I instancji podstawową przesłanką, ubiegających się o prawo do świadczenia pielęgnacyjne jest rezygnacja lub niepodejmowanie pracy zarobkowej przez opiekuna, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania stałej opieki. Jak podała strona w wywiadzie środkowym, pozostaje ona bez zatrudnienia od około 25 lat , zatem można założyć, że nie zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu sprawowanej opieki nad matką, ponieważ od długiego czasu w ogóle nie pracowała. Wprawdzie strona formułuje tezę, że pracowała dorywczo, lecz nie przedstawiła żadnych dokumentów potwierdzających fakt jakiegokolwiek zatrudnienia.

Według organu I instancji , czynności, które wymienione są w wywiadzie oraz które strona podaje w oświadczeniach tj. przygotowywanie posiłków, sprzątanie, pranie, robienie zakupów, odprowadzenie do kościoła (w niedzielę - dzień wolny od pracy), wykupowanie leków, towarzyszenie przy wizytach lekarskich plewienie ogródka czy koszenie trawy nie są związane z bezpośrednią opieką nad matką. Są to czynności, które wykonuje się w niemal każdym gospodarstwie domowym i są możliwe do pogodzenia z aktywnością zawodową.

W ocenie pracownika socjalnego zakres sprawowanej opieki nad matką nie koliduje z podjęciem przez stronę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, np. na podstawie umowy cywilnoprawnej oraz w różnym wymiarze czasu pracy, praca zmianowa. Daje to możliwości zorganizowania opieki nad matką, zaangażowaniu brata strony do współuczestnictwa w opiece nad matką. Pracownik socjalny nie stwierdził żadnych przeszkód, aby drugi syn (brat skarżącego) współuczestniczył w opiece nad matką. Jest osobą bezrobotną, zamieszkuje w tym samym budynku, nie ma orzeczonej niepełnosprawności, nie ma nikogo na utrzymaniu i pod swoją opieką. Ponadto organ i instancji zaznaczył, że w tym samym budynku zamieszkuje również wnuk wraz z żoną, która obecnie nie pracuje i przebywa w domu. Zarówno strona , jaki jej brat są zobowiązani do pomocy matce, zgodnie z art. 87 k.r.o. Wnuk matki strony z rodziną ze względu na charakter swojej pracy nie może stale uczestniczyć w pomocy swojej babci, jednakże podczas wywiadu matka strony poinformowała, że może liczyć na pomoc jego oraz jego rodziny w miarę ich możliwości.

Strona odwołała się od powyższej decyzji , podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:

1/ dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo — skutkowy istnieje i przesądzające znaczenie ma pozostawanie bez zatrudnienia bez względu na to, czy oznacza ono rezygnację z trwającego stosunku prawnego, czy też niepodejmowanie pracy, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia,

2/ błędne zastosowanie art. 17 ust 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 7 oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy decyzją z dnia 15 lipca 2020 r., SKO/RŚ-423/113/2020 utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W motywach decyzji ostatecznej Kolegium wskazało, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r., poz. 1443) orzekł, iż art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą nie niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny przyjął, że nie można dopuszczać do odmiennego traktowania sytuacji prawnej opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Wobec tego ustawodawca powinien w jednakowy sposób kształtować sytuację prawną osób, które rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym, którego wiek nie pozwala na zaliczenie go do kategorii dzieci w rozumieniu przyjętym przez ustawodawcę. Omawiany wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest tzw. wyrokiem zakresowym ,co oznacza , że nie wywołuje on skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego aktu normatywnego (przepisu). Powoduje jednak konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. W tym zakresie organ II instancji wskazał ,że obowiązuje wynikająca z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP zasada ustrojowa bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji. Jedną z form bezpośredniego stosowania Konstytucji przez sądy jest oparcie wyroku na stanowisku wyrażonym w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego.

Stosując w odniesieniu do art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazany wyżej sposób wykładni Kolegium uznało, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W tej kwestii utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. lb ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Według Kolegium , skoro nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia na podstawie przepisu, w stosunku do którego - w związku z wejściem w życie wspomnianego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego - odpadło domniemanie zgodności z Konstytucją, to w niniejszej sprawie, oceny spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki.

Zdaniem Kolegium, przed wydaniem zaskarżonej decyzji organ pierwszej instancji, w wyniku ponownego rozpoznania sprawy, przeprowadził dokładne postępowanie wyjaśniające w kontekście m.in. zakresu sprawowanej przez stronę opieki nad niepełnosprawną matką. Zebrany w sprawie materiał dowodowy organ II instancji uznał jako wystarczający do dokonania oceny spełnienia przez stronę pozostałych przesłanek niezbędnych do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, a także sprawdzenia czy w sprawie nie zaistniał zbieg uprawnień do świadczeń, o którym mowa w art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Biorąc pod uwagę treść art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, Kolegium wskazało , że przesłankami warunkującymi przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego są: istnienie wobec osoby niepełnosprawnej obowiązku alimentacyjnego po stronie ubiegającego się o przyznanie świadczenia, konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną oraz niepodejmowanie lub rezygnacja przez tę osobę z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki. Organ odwoławczy stwierdził ,że strona spełnia przesłankę wynikającą z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a mianowicie należy do kręgu "innych osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, gdyż jest synem osoby wymagającej opieki, a więc jest jej krewnym w linii prostej. Ponadto strona nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Dalej SKO podkreśliło , że podstawową przesłanką jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11).

W ocenie SKO w niniejszej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy nie podejmowaniem przez stronę zatrudnienia, a wykonywaną przez nią opieką nad matką. W tym zakresie organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie stanowi przeszkody do podjęcia przez niego pracy zarobkowej. Podkreślił, że podstawowym wymogiem do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Nie jest ono przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu.

Według Kolegium, z treści przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że ustawodawca nie poprzestał w nim na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, co jest zrozumiałe z tego względu, iż sytuacja zdrowotna i rodzinna osób legitymujących się orzeczeniem o niepełnosprawności jest różna. Tak więc w tej grupie są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, który musi wykonywać przy nich pilne, niecierpiące zwłoki czynności, a są także osoby, które nie wymagają stałej opieki, ale potrzebują opieki długotrwałej, bowiem będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie umożliwiając opiekunom zarobkowanie. W przypadku tych osób czynności związane z opieką mogą być wykonywane po zakończeniu pracy przez opiekuna. Chodzi więc o ustalenie, czy opiekun musi być stale dyspozycyjny dla osoby niepełnosprawnej, czy też zajęcia związane z opieką może realizować w przypadku podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych . Ustawodawca wśród form zarobkowania wymienił więc m. in. takie, które nie wymagają ciągłego świadczenia pracy (np. umowa zlecenia, umowa o dzieło). Analiza treści przepisów art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 tej ustawy prowadzi do wniosku, że ustawodawca przewidział pomoc w formie świadczenia pielęgnacyjnego tylko w takich sytuacjach, gdy opieka nad osobą niepełnosprawną jest tak bardzo absorbująca, że konieczna jest rezygnacja, albo nie jest możliwe podjęcie nawet takich form zarobkowania, które nie wymagają pracy przez osiem godzin dziennie. Wykluczona jest zatem aktywność zawodowa osoby sprawującej opiekę i dlatego otrzymuje ona wsparcie od państwa, którego celem jest częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia lub rezygnacją z pracy w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.

Z akt niniejszej sprawy - w ocenie Kolegium m- nie wynika, aby matka strony wymagała stałej, ciągłej i permanentnej opieki ze strony syna. Matka strony porusza się przy pomocy kul łokciowych, nie jest osobą leżącą, nie wymaga : leczenia odleżyn, ran, pielęgnacji przetok czy stomii , karmienia przez sondę, nie używa ona cewnika, pampersów, czy też pieluchomajtek , nie potrzebuje ona pomocy w załatwianiu potrzeb fizjologicznych , samodzielnie korzysta z toalety, samodzielnie potrafi się umyć łącznie z myciem włosów. Jak sama wskazuje, jest w stanie zrobić sobie sama kanapkę, a nawet pomaga w obieraniu ziemniaków.

Kolegium zaakcentowało ,że nie kwestionuje faktu niepełnosprawności matki strony , jednak - w jego ocenie - posiadana przez nią niepełnosprawność nie powoduje, że w sprawie zaistniał związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy nie podejmowaniem przez stronę zatrudnienia, a wykonywaną przez nią opieką nad matką. Jak wskazał dalej organ odwoławczy , w toku postępowania administracyjnego ustalono ,że strona poza czynnościami związanymi ze ścisłą pomocą matce, które głównie polegają na asekuracji przy chodzeniu, wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego tj. sprzątanie, pranie, zmiany bielizny pościelowej, prasowanie, przygotowywanie posiłków, zakupy. Dodatkowo towarzyszy w wizytach lekarskich i zaprowadza matkę do kościoła. Zatem pomoc strony zasadniczo sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują.

Organ II instancji zwrócił również uwagę na to ,że w tym samym budynku co strona i jego niepełnosprawna matka, mieszka jej drugi syn oraz wnuk wraz z żoną i dwójką dzieci (11 lat i 1 rok). Przesłuchany w charakterze świadka brat strony zeznał, że jest rozwiedziony, nie posiada własnego źródła dochodu, jest osobą bezrobotną zarejestrowana w PUP bez prawa do zasiłku. W chwili obecnej nie pracuje zawodowo, korzysta z pomocy OPS w Ś. Mieszka w tym samym budynku co matka. Według jego świadczenia wsparcie w postaci rzeczowej, gorącego posiłku i nieodpłatnie lokalu mieszkalnego, udziela mu wnuk jego matki , w zamian za pracę na rzecz jego budynku mieszkalnego oraz budowy dodatkowego budynku przyległego do domu, w którym zamieszkuje. Jednocześnie oświadczył on , że zakres prac budowlanych uniemożliwia mu opiekę nad matką , aktywnie poszukuje pracy, również w okolicach Warszawy i nie wykluczone, że w najbliższym czasie zmieni miejsce zamieszkania. Podał też, że słabo słyszy i słabo widzi na prawe oko, zamierza podjąć w tym kierunku leczenie, gdyż utrudnia mu to funkcjonowanie. Z powyższych powodów, jak oświadczył, nie jest w stanie sprawować opieki nad swoją matką.

W ocenie Kolegium nie ma przeszkód, aby brat strony ,na którym ciąży wobec matki obowiązek alimentacyjny , wspomógł stronę w opiece nad matką i umożliwił jej podjęcie pracy zarobkowej. Obecnie nie jest on nigdzie zatrudniony , zaś wykonywane prace budowlane na tej samej posesji, na której mieszka jego niepełnosprawna matka, w żaden sposób nie zwalniają go z obowiązku pomocy i uczestniczenia w opiece nad matką. Dodatkowo nie legitymuje się on orzeczeniem o niepełnosprawności. Natomiast problemy ze słuchem i niedowidzenie na jedno oko również nie mogą stanowić przeszkody w opiece nad matką zwłaszcza, że nie są przeszkodą w wykonywaniu prac budowlanych. Według organu odwoławczego strona i jego brat mogą tak zorganizować wspólnie opiekę nad matką, że każdy z nich będzie mógł również podjąć jakąś formę pracy zarobkowej.

Organ drugiej instancji podkreślił, że niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, to sytuacja, w której wnioskodawca z własnej woli zaprzestaje wykonywania czynności zarobkowych wymienionych w art. 3 pkt 22 tej ustawy. Jednocześnie zakończenie stosunku prawnego zatrudnienia lub innego stanu pracy zarobkowej winno być podyktowane zamiarem sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, związaną z ubiegającym się o świadczenie, węzłem obowiązku alimentacyjnego. Ponadto stan zdrowia osoby, nad którą opieka ma być sprawowana sprawia, że osoba ta bezwzględnie wymaga opieki.

SKO powołując się na ustalenia organu pierwszej instancji , wskazało , że strona nie podejmowała zatrudnienia od około 25 lat , jak oświadczyła ona pracowała zawodowo na przełomie lat 80. i 90. Natomiast matka strony ma ustalony znaczny stopień niepełnosprawności , który posiada od 15 kwietnia 2011 r. tj. od około 9 lat. Wobec tego - ocenie Kolegium- w przedmiotowej sprawie trudno doszukać się związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez stronę, a koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką. Z akt sprawy wynika bowiem, że strona nie pozostawała w zatrudnieniu na długo przed ustaleniem niepełnosprawności u jego matki.

Końcowo SKO stwierdziło, że strona nie wykazała, by bezpośrednio przed rozpoczęciem opieki nad niepełnosprawną matką pracowała zawodowo i zdecydowała o rezygnacji z zatrudnienia jedynie w celu sprawowania tej opieki. Strona nie udokumentowała, że w ostatnich latach podejmowała zatrudnienie. Nie wskazała również, że zamierzała podjąć konkretne zatrudnienie, jednak z uwagi na konieczność opieki nad matką nie mogła tego uczynić. Strona nie wykazała również związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością opieki nad matką. W tym zakresie Kolegium podkreśliło, że zarówno rezygnacja, jak i niepodejmowanie zatrudnienia musi być spowodowane wyłącznie koniecznością sprawowania opieki, a świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia, czy też muszą z niego zrezygnować w związku z koniecznością sprawowania stałej, permanentnej i regularnej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i to w takim zakresie, który wyklucza możliwość jednoczesnego wykonywania pracy. Tym wymogom nie odpowiada, ustalony w toku postępowania, zakres pomocy jaką świadczy strona swojej matce. Nie stwierdzono również przeszkód , aby drugi syn zobowiązany do alimentacji na rzecz matki strony , współuczestniczył w opiece nad nią.

Decyzja ostateczna stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu , w której skarżący wniósł o uchylenie obu decyzji wydanych w sprawie , zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

Na skutek wniesionej skargi, wyrokiem z dnia 15 stycznia 2021 r. (sygn. akt IV SA/Wr 410/20) Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uchylił decyzję SKO z dnia 15 lipca 2020 r. oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Zdaniem Sądu, decyzje organów obu instancji obarczone są wadą wynikającą z naruszenia zasad i przepisów postępowania administracyjnego (art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a.) albowiem niedostatecznie wnikliwie ustalono i przeanalizowano wszystkie istotne okoliczności sprawy. Sąd zwrócił uwagę, że decyzją z dnia 20 września 2019 r. przyznano stronie specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu sprawowanej opieki nad matką, na okres od 1 listopada 2019 r. do 31 października 2020 r. Sąd przytoczył treść art. 16a u.ś.r. oraz zwrócił uwagę, że z uzasadnienia decyzji przyznającej specjalny zasiłek opiekuńczy wynika, że skarżący spełnia wszystkie przesłanki konieczne do przyznania tego świadczenia, w tym w szczególności – nie podejmuje on zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej z powodu sprawowanej opieki nad matką. Wskazując na powyższe Sąd zwrócił uwagę, że w postępowaniu dotyczącym przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego ten sam organ pomocowy badał (poza kryterium dochodowym) te same przesłanki faktyczne, dochodząc jednak do przeciwnych wniosków, które zostały wyprowadzone z tych samych okoliczności faktycznych. Przyjmując w postępowaniu o ustalenie świadczenia pielęgnacyjnego odmienne ustalenia faktyczne (w porównaniu z postępowaniem o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego) co do istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia a sprawowaniem przez niego opieki nad matką organy nie wykazały jednocześnie – jakie okoliczności stanu faktycznego dotyczące stanu zdrowia matki, zakresu sprawowanej opieki, sytuacji zawodowej skarżącego uległy zmianie i jaki miały wpływ na podjęcie rozstrzygnięcia w zakresie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd wskazał, że niewielki odstęp czasu pomiędzy wydaniem decyzji o przyznaniu specjalnego zasiłku opiekuńczego (20 września 2019r.), a złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (18 października 2019r.) , wskazują na konieczność wyjaśnienia rozbieżności w ustaleniach faktycznych poczynionych przez ten sam organ w odniesieniu do tych samych przesłanek w kolejnych postępowaniach i wyprowadzenia z nich przeciwnych wniosków. Wprawdzie oba świadczenia opiekuńcze przyznawane są na odrębnych zasadach i nie można stosować automatyzmu w działaniu organów, jednakże takie przesłanki jak: znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz rezygnacja z zatrudnienia przez osobę sprawującą opiekę w obu tych świadczeniach są podobne.

W toku ponownego rozpoznania sprawy organ pierwszej instancji w wydanej w dniu 12 sierpnia 2021 r. decyzji ponownie odmówił wnioskodawcy ustalenia prawa do wnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu tej decyzji organ podniósł, że w dniu 29 lipca 2021 r. pracownik socjalny przeprowadził wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania wnioskodawcy i jego matki oraz przesłuchał w charakterze świadków – H. P. (matkę wnioskodawcy) oraz M. P. (wnuka H. P.). W ramach przeprowadzonych czynności dowodowych ustalono, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie ze swoją 83letnią matką. W tym samym budynku zamieszkują również (prowadząc odrębne gospodarstwa domowe) - wnuk H. P. (M. P.) wraz z żoną i dwójka dzieci (12 i 21 lat) oraz brat K. P. H. P. zajmuje lokal mieszalny na parterze budynku (wnioskodawca zajmuje w tym pomieszczeniu własny pokój; do wspólnej dyspozycji pozostaje kuchnia i łazienka). Piętro budynku zajmuje wnuk H. P. – M. P. wraz z rodziną oraz drugi syn H. P. – K. P..

H. P. (posiadająca ustalony stopień niepełnosprawności od 15 kwietnia 2011 r.) porusza się przy pomocy kul łokciowych, nie jest osobą leżącą, samodzielnie spożywa posiłki, samodzielnie je przygotowuje, samodzielnie przyjmuje leki rano i wieczorem, samodzielnie się myje, samodzielnie się ubiera, samodzielnie korzysta z toalety, nie jest pampersowana. Wymaga pomocy przy wykonywaniu cięższych prac, zwłaszcza związanych z dźwiganiem. Zdarzają się jej zawroty głowy, a stała obecność syna zapewnia jej poczucie bezpieczeństwa. Zgodnie z oświadczeniem H. P., może ona liczyć na pomoc wnuka (M. P.) i jego żony w razie konieczności zrobienia zakupów, wykupienia leków, czy dowozu do lekarza.

Wnioskodawca jest bezdzietnym kawalerem, zarejestrowanym w urzędzie pracy oraz korzystającym z ośrodka pomocy społecznej w formie zasiłku okresowego. Wedle jego oświadczenia, ostatnio pracował on na przełomie lat 80/90, a następnie utrzymywał się z prac dorywczych (brak dokumentów potwierdzających zatrudnienie). Wnioskodawca nie potrafi samodzielnie przygotować obiadu, nie posiada telefonu komórkowego potrzebnego by zareagować w sytuacji kryzysowej, a z telefonu matki nie potrafi korzystać. Organ pierwszej instancji odnotował nadto, że podczas wywiadu rozmowa z wnioskodawcą była utrudniona z powodu trudności z wysławianiem się i formułowaniem myśli. Jak zauważył pracownik socjalny, podczas wywiadu środowiskowego wnioskodawca nie mógł się wysłowić, trzęsły się mu ręce, miał przekrwione oczy i opuchniętą twarz (co według organu stanowiło oznaki nadużywania alkoholu). Nie potrafił podać na jakie schorzenia cierpi matka oraz jakie leki przyjmuje i jak często.

Organ pierwszej instancji wskazał nadto, że podczas przeprowadzenia wywiadu środowiskowego wnioskodawca podał – jako jedyny powód niepodejmowania zatrudnienia – brak możliwości dojazdu do większych miejscowości (nie posiada samochodu).

Zaznaczył również, że zamieszkujący w tym samym budynku co H. P. brat wnioskodawcy (K. P.) jest osobą bezrobotną, korzystającą z pomocy ośrodka pomocy społecznej w formie zasiłku okresowego i nie posiada ustalonego stopnia niepełnosprawności.

Oceniając zebrany w sprawie materiał dowodowy organ pierwszej instancji stwierdził, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki materialnoprawne uzasadniające przyznanie wnioskowanego świadczenia. Organ przytoczył brzmienie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. akcentując ten fragment wspomnianego przepisu, gdzie jest mowa o tym, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na którym zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Konstatując podniósł, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia przez opiekuna zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania stałej opieki. Konfrontując zawarte w ustawie o świadczeniach rodzinnych przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z zebranym w sprawie materiałem dowodowym organ pierwszej instancji zwrócił uwagę, że wnioskodawca pozostaje bez zatrudnienia od około 25 lat, a zatem nie można stwierdzić, że zrezygnował on z zatrudnienia by sprawować opiekę nad matką. Podkreślił także, że wnioskodawca nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających fakt jakiegokolwiek zatrudnienia.

Zdaniem organu pierwszej instancji w sprawie nie została spełniona także przesłanka niepodejmowania przez stronę zatrudnienia z uwagi na konieczność opiekowania się matką, albowiem czynności podane przez stronę do protokołu w trakcie wywiadu środowiskowego nie zajmują takiej ilości czasu w ciągu dnia, by z tego to właśnie powodu wnioskodawca nie mógł podjąć zatrudnienia. Organ pierwszej instancji wskazał na dużą samodzielność H. P.. Podkreślił, że pranie, sprzątanie, czy plewienie ogródka i koszenie trawy są pracami, które wykonuje się w niemal każdym gospodarstwie domowym oraz że prace te nie są związane bezpośrednio z opieką nad matką strony. Dodał, że w opiece nad H. P. mogą uczestniczyć (i uczestniczą) pozostali członkowie rodziny, zamieszkujący w tym samym budynku mieszkalnym –K. P. (syn H. P.) oraz M. P. (wnuk H. P.) z żoną.

W odwołaniu strona podniosła zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez błędna wykładnię tego przepisu i zaniechanie systemowej i celowościowej wykładni tego przepisu oraz zarzut naruszenia art. 17 ust. 1b u.s.r. poprzez nieuwzględnienie okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej w tym przepisie normy prawnej w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstanie niepełnosprawności.

Po rozpoznaniu odwołania, powołaną na wstępie decyzją SKO, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735, dalej: k.p.a.), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W ramach przedstawionej w tej decyzji argumentacji SKO podniosło, że wnioskodawca należy do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym wobec H. P. W tym zakresie stan faktyczny sprawy odpowiada zatem normie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

W drugiej kolejności SKO zaakcentowało, że z dalszej części przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.s.r wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Zaznaczyło, że na równi z przesłanką rezygnacji z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy.

Następnie organ drugiej instancji dokonał analizy zebranego materiału dowodowego sprawy (w tym w szczególności, informacji wynikających z przeprowadzenego w dniu 18 maja 2020 r. wywiadu środowiskowego oraz jego aktualizacji w dniu 29 lipca 2021 r. oraz treści protokołów przesłuchania strony oraz świadków – H. P. oraz M. P.) i stwierdził, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy sprawowaną przez stroną opieką nad matką a rezygnacją z pracy zarobkowej, czy też, jej niepodejmowaniem. W rozwinięciu tej argumentacji organ drugiej instancji uznał, że skoro wnioskodawca pozostaje bez zatrudnienia od około 25 lat, zaś jego matka ma ustalony stopień niepełnosprawności od 2011 r., to nie można uznać, by rezygnacja strony z zatrudnienia pozostawała w związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością podjęcia się opieki nad matką.

Zdaniem organu odwoławczego, w sprawie nie można też stwierdzić wystąpienia przesłanki niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania przez stronę opieki nad matką. W tym względzie organ drugiej instancji wyraził przekonanie, że zakres sprawowanej przez stronę opieki nad matką nie stanowi przeszkody do podjęcia przez niego pracy zarobkowej. Odwołując się do zebranego w sprawie materiału dowodowego organ drugiej instancji zaznaczył, że z akt sprawy nie wynika, by matka strony wymagała stałej, ciągłej i permanentnej opieki ze strony syna. H. P. porusza się przy pomocy kul łokciowych, nie jest osobą leżącą, nie wymaga leczenia odleżyn ani ran, nie wymaga pielęgnacji przetok czy stomii. Ponadto, nie wymaga karmienia przez sondę, nie używa cewnika, nie potrzebuje pomocy w załatwianiu potrzeb fizjologicznych oraz nie używa pampersów, czy też pieluchomajtek. Samodzielnie korzysta z toalety, samodzielnie potrafi się umyć (z myciem włosów włącznie). Jest w stanie samodzielnie przygotować posiłek. Samodzielnie przyjmuje i dawkuje leki (wnioskodawca nie potrafił wskazać jakie leki i o jakiej porze przyjmuje jego matka).

Odnosząc się do zakresu czynności opiekuńczych jakie wykonuje strona przy matce organ drugiej instancji wskazał, że czynności te (sprzątanie, pranie, zmiana bielizny pościelowej, prasowanie, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów) zasadniczo sprowadzają się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, tj. takich, które zwyczajowo wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym, a przy tym również i w tych rodzinach, w których wszyscy ich członkowie pracują. Jak podkreślił organ, osoby pracujące również prowadzą własne gospodarstwa domowe, robią zakupy, sprzątają mieszkanie, przygotowują posiłki, piorą ubrania, załatwiają sprawy urzędowe, opłacają rachunki, czy też, udają się do lekarzy. Wskazał przy tej okazji, że doświadczenie życiowe wskazuje, że zakupów nie dokonuje się codziennie. Podobnie, rzecz ma się z załatwieniem spraw urzędowych. Z kolei, takie czynności jak pranie oraz sprzątanie mieszkania mogą być wykonywane w czasie wolnym od pracy. Poranna i wieczorna toaleta osoby chorej może być również wykonywana przed lub po pracy.

Dodatkowo organ drugiej instancji dostrzegł, że strona podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego jako powód niepodejmowania zatrudnienia wskazała na brak możliwości dojazdu do większych miejscowości (stronie trudno było wskazać inne przyczyny).

Uzupełniająco SKO zwróciło nadto uwagę również na to, że z oświadczenia H. P. wynika, że wnuk wprawdzie nie pomaga jej stale, to jednak w miarę możliwości może liczyć na jego okresową pomoc w przypadku – konieczności zrobienia zakupów, wykupienia leków, czy zawiezienia na wizytę lekarską.

Podniosło także, w tym samym budynku mieszka brat wnioskodawcy – K. P. który jest osobą bezrobotną i nie ma przeszkód aby wspomógł brata w opiece nad matką. Zaakcentowało przy tej okazji, że na K. P. ciąży obowiązek alimentacyjny wobec matki.

Końcowo organ drugiej instancji dodał, nawiązując w ten sposób do treści wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 15 stycznia 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 410/20, że decyzją z dnia 12 lutego 2021 r. (nr 000007/519A/02/2021) działający z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy Ś. Dyrektor Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ś. odmówił stronie przyznania świadczenia w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego, wnioskowanego na H. P. Powodem odmowy były niespełnione warunki przyznawania tego rodzaju świadczenia. Decyzja ta nie została zaskarżona przez stronę.

W skardze na ostateczną decyzję SKO 12 października 2021 r. skarżący, reprezentowany przez fachowego pełnomocnika, zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez:

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną przez niego opieką nad matką, podczas gdy w sprawie taki związek przyczynowo-skutkowy istnieje;

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga – w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej.

W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, odwołując się do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 25 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 66/21, że ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. powinna być dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym wnioskodawca wystąpił o przyznanie świadczenia. Wskazał również, że o istnieniu związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowanej opieki przesądza w istocie to, jaki jest rzeczywisty zakres tej opieki oraz jakie są potrzeby osoby niepełnosprawnej, wynikające z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń. Zaakcentował także, że czynności takie jak – sprzątanie, gotowanie, pranie, robienie zakupów, dbanie o przyjmowanie leków oraz dowożenie do lekarza Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w wyroku z dnia 3 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 1186/19 ocenił jako stanowiące wykonywanie opieki w sposób stały i trwały.

W ramach dalszej argumentacji skargi skarżący zaznaczył, że z przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych wynika, że osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga – w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia – opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej. Zaakcentował również, że organy administracji publicznej nie mają kompetencji do weryfikowania określonego w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności zakresu czynności opiekuńczych. Dodał także, że ograniczenie form opieki nad osobą niepełnosprawną do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto, z pominięciem innych, szerzej rozumianych czynności opiekuńczych, prowadziłoby do zdeformowania znaczenia pojęcia opieki, a co za tym idzie, naruszałoby istotę świadczenia pielęgnacyjnego.

Końcowo skarżący podniósł, że "pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy.

Na tle wymienionych zarzutów skargi oraz wspierającej te zarzuty argumentacji, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Skarga okazała się nieuzasadniona.

Kwestie sporne w sprawie dotyczą tego, czy stronie zasadnie odmówiono ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.

Należy na wstępie zaznaczyć, że sprawa spełnienia przez stronę przesłanek do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad H. P. była już przedmiotem rozważań Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu w wyroku z dnia 17 stycznia 2021 r, w sprawie o sygn. akt IV SA/Wr 410/20, na mocy którego uchylona została zaskarżona wówczas decyzja SKO z dnia 15 lipca 2020 r. oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji. U podstaw uchylenia tych decyzji legło przekonanie Sądu o konieczności ponownego przeanalizowania wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Konieczność taką Sąd dostrzegł w związku z ujawnieniem rozbieżności w ocenie tych samych przesłanek faktycznych w postępowaniu o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz w postępowaniu dotyczącym przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Sąd zwrócił uwagę na wynikającą z akt sprawy okoliczność dysponowania przez skarżącego decyzją z dnia 20 września 2019 r. (nr 000008/519A/09/2019), na mocy której został mu przyznany specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu sprawowanej opieki nad matką, na okres od 1 listopada 2019 r. do 31 października 2020 r. W tym kontekście Sąd podniósł, że wprawdzie oba świadczenia opiekuńcze (świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy) przyznawane są na odrębnych zasadach i nie można stosować automatyzmu w działaniach organów, jednakże takie przesłanki jak: znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz rezygnacja z zatrudnienia przez osobę sprawującą opiekę w obu tych świadczeniach są podobne.

W postępowaniu administracyjnym prowadzonym w następstwie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu w wyroku z dnia 17 stycznia 2021 r, w sprawie o sygn. akt IV SA/Wr 410/20, czynności dowodowe organów ukierunkowane były na ustalenie wszystkich istotnych z punktu widzenia prawideł zastosowania normy z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. okoliczności faktycznych. Temu celowi służyły podjęte na tym etapie sprawy czynności dowodowe, tj. aktualizacja wywiadu środowiskowego z dnia 18 maja 2020 r. (przeprowadzona w dniu 29 lipca 2021 r.) oraz przesłuchał w charakterze świadków – matkę oraz brata strony.

Ponownego przeanalizowania – w świetle zaleceń Sądu z wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu w wyroku z dnia 17 stycznia 2021 r, w sprawie o sygn. akt IV SA/Wr 410/20 – wymagała kwestia istnienia związku przycznowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaniem przez niego opieki nad matką.

Stanowiący podstawę ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W ocenie Sądu, postępowanie administracyjne zakończone ostateczną decyzją SKO z dnia 12 października 2021 r. poprzedziły wyczerpujące ustalenia faktyczne w zakresie niezbędnym do zastosowania normy z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Sąd za w pełni prawidłową uznaje również dokonaną przez organy obu instancji subsumpcję stanu faktycznego pod ten właśnie przepis.

Zgodzić się należy z wyrażonym w zaskarżonej decyzji poglądem, że w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną przez niego opieką nad matką.

Co się tyczy pierwszej z przesłanek wchodzącej w zakres normy z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. to za trafny i nie wykraczający poza granicę swobodnej oceny dowodów uznać należy wniosek organu, że skoro skarżący zaprzestał aktywności zawodowej około 25 lat temu, to przesłanka ta nie mogła zostać w sprawie rozważana. Zaprzestanie aktywności zawodowej strony już na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, podczas gdy wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego strona złożyła w dniu 22 października 2019 r., niewątpliwie nie pozostaje w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Podnoszona przez stronę okoliczność utrzymywania się z prac dorywczych po ustaniu zatrudnienia nie została poparta dowodami. Zresztą, jak wynika z treści skargi, zakwestionowanie spełnienia tej przesłanki przez organy orzekające w sprawie nie jest na obecnym etapie podważane, a argumentacja skargi koncentruje się na podważeniu stanowiska organów odnośnie do niespełnienia także i drugiej przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., tj. przesłanki niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącego w związku ze sprawowaną opieką nad matką.

W odniesieniu zatem do zasadniczej kwestii spornej w sprawie, a mianowicie, stwierdzonego braku związku przyczyno-skutkowego pomiędzy sprawowaną przez skarżącego opieką nad matką a niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia, to należy stwierdzić, że także i w tym przypadku Sąd nie stwierdził uchybień ze strony organów, które mogłyby dawać podstawy do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego.

Zebrany w sprawie materiał dowodowy w sposób dostatecznie szczegółowy daje obraz czynności opiekuńczych wykonywanych przez stronę przy matce, jak i obraz stopnia sprawności niepełnosprawnej H. P. Wyczerpujące ustalenia faktyczne w tym zakresie zostały pomieszczone w decyzjach organów obu instancji. W ocenie Sądu, ocena materiału dowodowego w tej części nie przekracza granic swobodnej oceny dowodów i koresponduje z zasadą doświadczenia życiowego. Jak wynika z zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, wnioskodawca zamieszkuje z matką i prowadzi z nią wspólne gospodarstwo domowe. H. P. porusza się przy pomocy kul łokciowych, nie jest osobą leżącą, nie wymaga leczenia odleżyn, ani ran, nie wymaga pielęgnacji przetok, czy stomii. Nie wymaga karmienia przez sondę, nie używa cewnika, nie potrzebuje pomocy w załatwianiu potrzeb fizjologicznych. Samodzielnie korzysta z toalety (nie używa pampersów ani pieluchomajtek). Samodzielnie potrafi się umyć (z myciem włosów włącznie). Samodzielnie przyjmuje i dawkuje leki. Samodzielnie jest w stanie przygotować posiłek. Nie może natomiast wykonywać obciążających fizycznie prac, ani dźwigać. Zdarzają się jej zawroty głowy.

Czynności opiekuńcze wnioskodawcy polegają na asekuracji przy chodzeniu oraz odnoszą się nadto do obowiązków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (sprzątanie, pranie, zmiana bielizny pościelowej, prasowanie, przygotowanie posiłków, zakupy, palenie w piecu, plewienie ogródka, koszenie trawy).

W świetle tych faktów należy wyprowadzić wniosek, że matka wnioskodawcy, pomimo zaawansowanego wieku i schorzeń, wykazuje duży stopień samodzielności, a czynności opiekuńcze skarżącego sprowadzają się, poza asekurowaniem (w miarę potrzeb) do łazienki czy na podwórze, przede wszystkim na pomocy przy prowadzeniu gospodarstwa domowego. W tym kontekście zasadnie organ odwoławczy podnosi w zaskarżonej decyzji, że zakres czynności opiekuńczych, jakie wykonuje skarżący przy matce nie stanowi obiektywnej przeszkody do podjęcia przez niego zatrudnienia. Prace domowe typu sprzątanie, pranie, robienie zakupów czy koszenie trawy stanowią zwyczajowe czynności, wykonywane w ramach prowadzenia gospodarstw domowego. W okolicznościach faktycznych sprawy nie można nie dostrzec przy tym, że matka skarżącego może liczyć w razie konieczności na pomoc wnuka i jego małżonki, którzy mieszkają w tym samym budynku co ona. Jak wynika z niespornych okoliczności faktycznych, wnuk w razie potrzeby robi jej zakupy. Przy czym trzeba też zauważyć, że to on także wozi H. P. do lekarza, czy umawia wizyty lekarskie. Skarżący nie potrafi obsługiwać telefonu matki, przy czym, nie posiada własnego telefonu. W sprawie nie można też pominąć niekwestionowanych przez stronę ustaleń wywiadu środowiskowego z których wynika, że skarżący nie orientuje się w rodzaju schorzeń na jakie cierpi jego matka, ani też w rodzaju i dawkowaniu przyjmowanych przez nią leków. Doświadczenie życiowe wskazuje, że przy dużej samodzielności H. P. w ramach codziennego funkcjonowania, w sprawach, w których nie radzi sobie ona samodzielnie a które są istotne z punktu widzenia jej potrzeb życiowych (w tym, tych zdrowotnych), przeważnie pomaga jej wnuk z żoną.

Sąd nie neguje tego, że skarżący sprawuje opiekę nad matką, niemniej jednak nie wykracza ona poza ramy obowiązku opiekowania się zaawansowanym wiekiem, starszym rodzicem. Pomoc typu sprzątanie, pranie, ścielenie łóżka, koszenie trawy czy asekurowanie matce podczas chodzenia gdy ma ona zawroty głowy sama w sobie nie stanowi dostatecznej przesłanki do wyprowadzenia wniosku w danych okolicznościach faktycznych, że sprawowana przez stronę opieka stanowi przeszkodę do podjęcia przez nią zatrudnienia. W orzecznictwie powszechnie wyrażany jest pogląd, że świadczenie pielęgnacyjne ma zrekompensować utratę uzyskiwanego lub potencjalnego dochodu osobie, która podejmuje się opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 31 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 1032/11, LEX nr 1109020). Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy stosować zatem wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których opieka wyklucza możliwość podjęcia (lub wykonywania) jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Regulacja ta nie ma zatem zastosowania w sytuacji, w której konieczność sprawowania opieki nie koliduje z możliwością wykonywania pracy, czy podjęciem innej formy zarobkowania.

Zasadnie w tym kontekście podnosi organ w zaskarżonej decyzji, że czynności tzw. porządku dziennego mogą być wykonywane w czasie wolnym od pracy, względnie, przed udaniem się do pracy lub po powrocie z niej.

Trafnie również zwraca uwagę organ, że w tym samym budynku co H. P. mieszka drugi z jej synów, na którym także ciąży obowiązek alimentacyjny wobec matki. Może on zatem wspomóc brata w czynnościach opiekuńczych nad nią.

Odnosząc się do powołanego w skardze wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 3 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 590/19 należy wskazać, ze wyrok ten zapadł na tle innych okoliczności faktycznych, stąd wyrażona tam ocena Sądu nie może przesądzać a priori o tym, że czynności takie jak sprzątanie, gotowanie, gotowanie, czy przyjmowanie leków oraz dowóz do lekarza wpisują się w zakres wykonywania opieki w sposób stały i długotrwały.

Końcowo już tylko należy wskazać, że jak wynika z zaskarżonej decyzji, decyzją z dnia 12 lutego 2021 r., działający z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy Ś. Dyrektor Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ś., odmówił stronie przyznania świadczenia w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego, wnioskowanego na H. P., z uwagi na niespełnienie przesłanek do przyznania tego świadczenia. Mając na uwadze brzmienie art. 16a u.ś.r. w konsekwencji stwierdzić należy, że na etapie orzekania w sprawie przez organy obu instancji, nie istniała już – dostrzeżona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 15 stycznia 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 410/20 – rozbieżność w zakresie oceny przez organy tych samych okoliczności faktycznych, w zakresie w jakim stanowią one przesłanki do przyznania obu rodzaju świadczeń.

W sprawie nie można również pominąć treści oświadczenia strony, która podczas wywiadu środowiskowego oświadczyła, że powodem niepodejmowania przez nią zatrudnienia jest brak możliwości dojazdu do większych miejscowości.

Kierując się całością przedstawionej argumentacji Sąd uznał, że poddana kontroli Sądu decyzja odpowiada prawu, a podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest bezzasadny.

Odnosząc się do podniesionego w skardze zarzutu naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez ograniczenie się do wykładni językowej tego przepisu, tj. pominięcie wykładni systemowej i celowościowej to należy wskazać, że przeprowadzona przez organ językowa wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. koresponduje z wynikami wykładni systemowej i celowościowej. Celem przyznania świadczenia jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Przy czym, nie budzi wątpliwości interpretacyjnych w kontekście dyrektyw wykładni celowościowej i co jest też powszechnie przyjęte w orzecznictwie sądowym, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki, ale z tego powodu, że zakres tej opieki w sposób obiektywny stanowi przeszkodę do podjęcia czy kontynuowania zatrudnienia. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki. Jednak z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia "stała lub długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez osobę opiekującą się niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok NSA z dnia 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20, dostępny - podobnie jak i pozostałe orzeczenia przywołane w tym uzasadnieniu - na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Inaczej ujmując, z komentowanego przepisu wynika, że podstawową przesłanką jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej lub niepodejmowanie jej - spowodowane koniecznością sprawowania permanentnej

opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r. sygn. akt I OSK 2820/13).

W sprawie, zarówno organy jak i Sąd nie dostrzegły w świetle zebranego materiału dowodowego przesłanek uzasadniających stanowisko, że niepodejmowanie przez stronę zatrudnienia spowodowane jest koniecznością permanentnej opieki nad matką. Innymi słowy, że niepodejmowanie przez skarżącego zatrudnienia nie pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z tym, że sprawuje on opieką nad matką. Przywołane w skardze orzeczenia sądów administracyjnych zapadły na tle innych okoliczności faktycznych i nie mogą stanowić dostatecznego argumentu za przyjęciem, że w sprawie odmawiając stronie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego organy naruszyły treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Z tych względów, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329) Sąd skargę w sprawie oddalił.