Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 230/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2020-07-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Paweł Zaborniak Sędziowie WSA Marcin Kamiński /spr./ WSA Maciej Kobak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 lipca 2020 r. sprawy ze skargi M. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta z dnia [...] listopada 2019 r., nr [...].


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi M. O. (skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (organ odwoławczy) z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] uchylająca decyzję Wójta Gminy [...] (organ I instancji) z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] i odmawiająca przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką S. K.

Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco.

Po rozpoznaniu wniosku skarżącej, organ I instancji decyzją z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] działając na podstawie art. 17, art. 24 ust. 1, 2a, 3 i 4 oraz art. 32 ust. 1d i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.) rozporządzenia Ministra Pracy, Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne, rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 2015 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych, art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.) – odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - matką S. K.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, że S. K. legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS nr [...] z dnia [...] listopada 2014 r. S. K. pozostaje związku małżeńskim, ale z uwagi na zły stan zdrowia jej małżonek S. K. nie może sprawować faktycznej opieki. Potwierdzeniem tego faktu jest zaświadczenie lekarskie specjalisty medycyny rodzinnej z dnia 4 listopada 2019 r. Brak jest natomiast jakichkolwiek kart informacyjnych bądź innych dowodów leczenia od lekarzy specjalistów. Z wywiadu środowiskowego wynika, że S. K. zaniedbał swoje zdrowie poprzez nadużywanie alkoholu, w związku z czym skarżąca jest jedynym opiekunem matki – S. K. Skarżąca jest osobą nieaktywną zawodowo. Do dnia 31 października 2019 r. pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Skarżąca zamieszkuje wspólnie z rodzicami i jak wynika z wywiadu środowiskowego nie podejmuje żadnego zatrudnienia w związku z opieką nad matką. Opieka ta polega na robieniu zakupów, podawaniu leków, pomocy w codziennej pielęgnacji.

W ocenie organu I instancji opieka oznacza pieczę nad osobą i w związku z czym musi mieć ona charakter trwały oraz być wykonywana osobiście. Opieka nad osobą niepełnosprawną winna cechować przede wszystkim ciągłość oraz komplementarność. Przy sprawowaniu tak rozumianej opieki, jej charakter, forma i czas nie jest do pogodzenia z podjęciem jakiegokolwiek zatrudnienia i uzyskiwaniem z tego tytułu dochodu. Z kolei stan zdrowia osoby, nad którą opieka ma być sprawowana, nie może budzić wątpliwości, iż osoba ta bezwzględnie takiej opieki wymaga. Organ stwierdził, że S. K. będąc osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, niewątpliwie takiej opieki z racji swojej niepełnosprawności wymaga.

Dalej organ I instancji wyjaśnił, że opieka nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności oznacza pieczę nad osobą i powinna mieć charakter trwały, ciągły oraz osobisty. Opieka ta winna mieć charakter na tyle absorbujący, iż jej sprawowanie pozostaje nie do pogodzenia z wykonywaniem jakiejkolwiek działalności zawodowej (świadczenia pracy czy innej formy zarobkowania).

Organ I instancji wskazał, że w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności S. K. nie określono jednoznacznie od kiedy powstała niepełnosprawność. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. W ocenie organu nie została więc spełniona przesłanka dotycząca okresu, kiedy powstała niepełnosprawność.

Organ I instancji zwrócił uwagę, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał wskazał, iż ustawodawca ma obowiązek poprawić stan prawny w tym zakresie i przywrócić równe traktowanie opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Organ stwierdził jednak, że na dzień wydania decyzji ustawodawca nie dokonał takiej zmiany, w związku z czym jest zobowiązany do wydania decyzji na podstawie obowiązujących przepisów prawa materialnego. Skoro więc nie można stwierdzić jednoznacznie, że niepełnosprawność S. K. powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.

Skarżąca wniosła odwołanie od powyższej decyzji zarzucając organowi I instancji dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., pozostającej w sprzeczności z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przez co została pozbawiona prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazała również, że S. K. nie może sprawować opieki nad żoną.

Po rozpoznaniu odwołania organ odwoławczy działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. decyzją z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję i jednocześnie odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką S. K.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że jak wynika z zebranego materiału dowodowego S. K. legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] września 2019 r. Nr [...]. Z treści orzeczenia wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 27 sierpnia 2019 r. natomiast daty powstania niepełnosprawności nie można ustalić. Orzeczenie zostało wydane na stałe. Zgodnie z orzeczeniem S. K. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W ocenie organu odwoławczego z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, iż skarżąca zamieszkuje wspólnie z rodzicami. Prowadzą oni wspólne gospodarstwo domowe. Skarżąca sprawuje faktyczną opiekę nad matką. Opieka ta jest stała i całodobowa. Bez tej opieki S. K. nie byłaby w stanie normalnie funkcjonować w środowisku.

Dalej organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że powyższy przepis utracił moc w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, z dniem 23 października 2014 r. na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.

Reasumując organ odwoławczy uznał, że orzekający w sprawie organ I instancji zastosował art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia faktu, że doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego eliminującego z porządku prawnego niekonstytucyjny fragment tego przepisu, co stanowi o naruszeniu prawa materialnego o istotnym znaczeniu dla treści zaskarżonej decyzji. Niemożność ustalenia daty powstania niepełnosprawności nie może być podstawą do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Na poparcie swojego stanowiska organ odwoławczy przytoczył orzeczenia sądów administracyjnych.

Dalej organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 5 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli:

1) osoba sprawująca opiekę:

a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego,

b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

2) osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;

3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;

5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Zgodnie więc z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. jeżeli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim to świadczenie pielęgnacyjne przysługuje innej osobie niż małżonek jedynie w przypadku gdy legitymuje się on orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym.

Organ odwoławczy wskazał, że do akt sprawy dołączone zostały jedynie dokumenty lekarskie dokumentujące stan zdrowia S. K. - karty leczenia szpitalnego. Jednakże S. K. - mąż osoby niepełnosprawnej -nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. Znajdujące się w aktach sprawy karty pobytu w szpitalu nie mogą zastąpić orzeczenia o niepełnosprawności.

Zdaniem organu odwoławczego pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim stanowi przeszkodę w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego innemu członkowi rodziny tylko wtedy, gdy małżonek jest w stanie skutecznie opiekę sprawować. Możliwe jest natomiast przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki (pozwala mu na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawia jej sprawowania. Skoro jednocześnie ustawodawca dla udokumentowania stanu zdrowia małżonka wymaga legitymowania się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, to nie można interpretować przepisu rozszerzająco, bowiem doprowadziło by to do sytuacji, że dla uznania osoby za niepełnosprawną przy przyznawaniu świadczenia organy nie żądałyby orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności tylko stan zdrowia ustalałby same, a to znacznie wykracza poza ramy wykładni i jest sprzeczne z celem ustawy. Skoro ustawodawca określa sposób stwierdzenia czy ktoś jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności wskazując konkretny dokument wydany przez organ umocowany prawnie jakim jest powiatowy zespół ds. orzekania o niepełnosprawności, to naruszeniem prawa jest ustalenie tej okoliczności przez organ nie mający wiedzy medycznej w sposób dowolny.

Skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na powyższą decyzję organu odwoławczego, zaskarżając ją w całości.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 17 u.ś.r. i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podała, że S. K. ma 75 lat i legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS nr [...] z dnia [...] listopada 2014 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Choruje na chorobę Parkinsona, etap zaawansowany - obecnie jest osobą leżącą, nie porusza się samodzielnie, konieczny jest wózek inwalidzki. S. K. nie jest w stanie spożywać samodzielnie posiłków, wymaga karmienia, wykąpania, przebrania - faktycznej całodobowej opieki - bez jakiejkolwiek przerwy. W związku z zaawansowanym etapem choroby Parkinsona jest niezdolna do wykonywania podstawowych czynności i prowadzenia gospodarstwa domowego. Wymaga opieki we wszystkich sferach życia codziennego i tą opiekę całodobową zapewnia skarżąca. Natomiast jej mąż S. K. ze względu na zły stan zdrowia nie może sprawować faktycznej opieki nad żoną. Potwierdzeniem złego stanu zdrowia S. K. jest zaświadczenie lekarskie specjalisty medycyny rodzinnej z dnia 4 listopada 2019 r., karty informacyjne leczenia szpitalnego, oraz kopia legitymacji emeryta-rencisty potwierdzające, że do 31 grudnia 2005 r. był on całkowicie niezdolny do pracy oraz do samodzielnej egzystencji. W dniu 15 stycznia 2020 r. S. K. złożył wniosek do Powiatowego Zespołu ds Orzekania o Niepełnosprawności w [...] o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności i obecnie toczy się postępowanie w sprawie wydania tego orzeczenia. Wcześniej S. K. nie występował o wydanie takiego orzeczenia, ponieważ pobierał emeryturę i nie było ono mu potrzebne.

Skarżąca podała również, że S. K. cierpi na przewlekłą chorobę wieńcową. W ostatnich latach przebył serię urazów kończyn oraz urazów głowy - ma znacznie ograniczoną sprawność układu ruchu. Udokumentowano przebycie następujących urazów: złamania z przemieszczeniem podudzia lewego po leczeniu zabiegowym i rehabilitacji w 1992 r.; złamania piszczeli lewej w 1993 r.; złamania kłykci bocznych obu kości piszczelowych w 1995 r.; złamania kości promieniowej prawej (po leczeniu operacyjnym) w roku 1998 r.; wielokrotnych urazów głowy z ranami wymagającymi zaopatrzenia medycznego. Ponadto cierpi on na zwyrodnienie obu stawów kolanowych. Schorzenia te doprowadziły do niesprawności kończyn górnych i dolnych. Z tego powodu S. K. nie jest w stanie opiekować się żoną tj. wykąpać jej, przebrać pieluchę, przenieść z łóżka na wózek inwalidzki i odwrotnie. Ponadto - co zostało potwierdzone w wywiadzie środowiskowym – S. K. wykazuje cechy uzależnienia od alkoholu, które to schorzenie nie jest jeszcze przez niego fachowo leczone. Zdaniem skarżącej wymieniony stan ogólny i dysfunkcje S. K. ograniczają możliwość sprawowania przez niego faktycznej opieki nad żoną.

Skarżąca podkreśliła, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, ukształtowanym pod wpływem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07, powszechnie przyjmuje się, że na skutek poszerzenia kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w wyniku nowelizacji ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest możliwe co do zasady wykluczenie z kręgu osób pozostających w związku małżeńskim. Jeżeli współmałżonek osoby wymagającej opieki nie jest w stanie ze względu na stan zdrowia czy wiek lub niepełnosprawność takiej opieki sprawować, a inna osoba zobowiązana do alimentacji podejmuje się sprawowania opieki i spełnia przesłanki do przyznania świadczenia z art. 17 ust. 1 u.ś.r., ma ona prawo do otrzymania tego świadczenia pomimo pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim. Zdaniem skarżącej taka sytuacja występuje w niniejszej sprawie.

Skarżąca jako córka zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy jest zobowiązana do alimentacji, więc zrezygnowała z pracy i podjęła się sprawowania opieki nad matką i tę opiekę faktycznie sprawuję. Fakt sprawowania faktycznej opieki został potwierdzony przez organ I instancji.

Skarżąca podniosła, że w piśmiennictwie podkreśla się, iż od jasnego i niebudzącego wątpliwości rezultatu wykładni językowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni systemowej tylko wtedy, gdy przemawiają za tym ważne racje. Jedna z nich jest wówczas, gdy uzyskane znaczenie prowadzi do rażąco niesprawiedliwych rozstrzygnięć lub pozostaje w oczywistej sprzeczności z powszechnie akceptowanych normami moralnymi lub gdy prowadzi do konsekwencji absurdalnych z punktu widzenia społecznego lub ekonomicznego (L. Morawski: "Wykładnia w orzecznictwie sądów. Komentarz. Toruń 2002 s. 101). Taka sytuacja zaistniałaby przy zastosowaniu wykładni literalnej do ustalonego i przyjętego do orzekania stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy. Zdaniem skarżącej norma prawna zawarta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. zgodnie, z którą świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim wymaga dopełnienia przez dodanie wyrażenia: "o ile współmałżonek jest w stanie samodzielnie wykonywać czynności opiekuńcze w celu zaspokojenia codziennej egzystencji". Takie dopełnienie normy prawnej czyni ją zgodną z konstytucyjnym wzorcem wynikającym z art. 32, art. 67 ust. 1 i art. 71 Konstytucji RP. Nie można bowiem utracić z pola widzenia człowieka, który wymaga pomocy innej osoby do codziennego funkcjonowania. Do zastosowania wykładni rezultatu uprawnia sąd przepis art. 8 w związku z art. 178 Konstytucji RP.

W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wobec braku sprzeciwu stron sprawa została skierowana na posiedzenie niejawne na podstawie art. 15zzs(4) ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:

Skarga została uwzględniona jako uzasadniona, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.). Z kolei decyzja organu pierwszej instancji została uchylona ze względu na błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Organ pierwszej instancji wadliwie pominął skutki derogacyjne wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. wydanego w sprawie o sygn. K 38/13 (OTK-A 2014/9/104). W powyższym orzeczeniu stwierdzono, że art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Konsekwencją wejścia w życie wyroku trybunalskiego byłoa eliminacja z art. 17 ust. ust. 1b u.ś.r. niekonstytucyjnej treści normatywnej polegającej na niedopuszczalnym różnicowaniu sytuacji prawnej uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych w świetle kryterium wieku powstania niepełnosprawności osoby, nad którą uprawniony sprawuje opiekę. Organ pierwszej instancji pomijając zmianę normatywną wynikającą z wyroku Trybunału naruszył w sposób oczywisty prawo materialne, co zostało trafnie dostrzeżone przez organ odwoławczy.

Organ drugiej instancji orzekając co do istoty sprawy nie dostrzegł natomiast związków merytorycznych i funkcjonalnych między przepisami art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.

Z jednej strony jest oczywiste, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) cyt. ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z drugiej jednak strony nie należy zapominać, że kategoryczne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) jest osłabione przez treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ten ostatni przepis stanowi bowiem, że osobom wymienionym w pkt. 1-3 oraz innym niż tam wymienione osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Racją wyłączenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby wymagającej opieki i pozostającej w związku małżeńskim jest przyjęte przez ustawodawcę założenie, że jeżeli współmałżonek osoby wymagającej opieki jest osobą zdolną do sprawowania tej opieki, to opieka ta powinna być sprawowana przez tego współmałżonka niezależnie od kwestii przysługiwania mu świadczeń rodzinnych z tego tytułu. Ustawodawca wyłącza jednak powyższą przesłankę negatywną w sytuacji, gdy współmałżonek sam jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pod tym względem unormowanie wynikające z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w zakresie przesłanki znacznego stopnia niepełnosprawności osoby mającej sprawować opiekę jest treściowo zbliżone do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jednak pełni inną funkcję, gdyż o ile to ostatnie wyłącza możliwość nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle to pierwsze eliminuje przeszkodę nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez niebędącą współmałżonkiem osobę, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny. Z powyższego zestawienia należy wyprowadzić wniosek, że tak jak prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może nabyć osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym nad osobą wymagającą opieki, nie tylko taka, która jest dotknięta znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także taka, która nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub od której uzyskanie wymaganego świadczenia jest obiektywnie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (art. 132 k.r.o.), tak pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie tylko ze współmałżonkiem dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także takim, który nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki, powoduje, że przesłanka negatywna nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. zostaje wyeliminowana. W takiej sytuacji trzeba przyjąć, że skoro współmałżonek osoby wymagającej opieki nie może jej sprawować, to należy rozważyć w dalszej kolejności możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w tym przez krewnych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

Z akt przedmiotowej sprawy wynika, że współmałżonek (S. K.) osoby wymagającej opieki (S. K.) ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie realnie i efektywnie sprawować opieki nad małżonką. Współmałżonek jest osobą z wszczepioną sztuczną zwijalną soczewką, musi prowadzić oszczędny tryb życia, jest ponadto dotknięty niedowładem kończyn, przewlekłą niewydolnością wieńcową, chorobą zwyrodnieniową stawów, dyskopatią szyjną oraz uzależnieniem alkoholowym. Z oceny lekarskiej wynikającej z zaświadczenia z dnia 4 listopada 2019 r. wynika, że S. K. nie jest zdolny do sprawowania opieki nad niepełnosprawną małżonką.

Powyższe ustalenia i oceny lekarskie zostały ostatecznie potwierdzone już po wydaniu zaskarżonej decyzji. Do skargi dołączono orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] lutego 2020 r., z którego wynika, że współmałżonek S. K. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. W związku z powyższym w aktualnym stanie prawnym i faktycznym negatywna przesłanka przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. została ostatecznie i trwale wyeliminowana. Otwiera to możliwość rozważenia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej jako osobie spokrewnionej w linii prostej w stopniu pierwszym z wymagającą opieki matką (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

W tym stanie rzeczy, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji.