Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 300/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2009-11-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1-4, art. 24 ust. 3
journal: Dz.U. 2007 nr 11 poz 74
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: pa. 3 ust. 1,
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sędziowie Sędzia WSA Marcin Miemiec, Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska (sprawozdawca), Magdalena Jankowska-Szostak, , Protokolant Halina Rosłan, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 19 listopada 2009 r. sprawy ze skargi T P na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz na Fundusz Pracy oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją Nr [...] z dnia [...] r. po rozpoznaniu wniosku Pani T P (zwanej dalej skarżącą) w przedmiocie ponownego rozpatrzenia sprawy umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczeniowych za okres: od 11.2000r. do 12.2000r., od 05.2001r. do 12.2001r., od 02.2002r. do 06.2002r. oraz od 01.2003r. do 04.2004r., wynikających z decyzji Zakładu z dnia [...] r., znak: [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (działający w imieniu Zakładu) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. znak [...]odmawiającą umorzenia.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia na wstępie organ zrelacjonował przebieg postępowania podając, że na wniosek skarżącej z dnia [...] r. Zakład wszczął postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczeniowych za okres: od 11.2000 r. do 12.2000 r., od 05.2001 r. do 12.2001 r., od 02.2002 r. do 06.2002 r. oraz od 01.2003 r. do 04.2004r., wynikających z decyzji z dnia [...] r., znak: [...], mocą której ustalono podleganie skarżącej obowiązkowym ubezpieczeniom - emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu jako osoby prowadzącej pozarolniczą działalność. Złożenie wniosku o umorzenie zaległych należności poprzedzone było wnioskiem o rozłożenie tych samych zaległości na 60 rat.

Jak ustalono, według złożonego w dniu [...] r. oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej, źródłem dochodów skarżącej jest prowadzona działalność gospodarcza oraz zatrudnienie na umowę o pracę z wynagrodzeniem w wysokości 1.126 zł brutto. Skarżąca nie posiada zasobów pieniężnych, wartościowego majątku ruchomego, ani nieruchomości, zamieszkuje w mieszkaniu kwaterunkowym o powierzchni 68 m2. Zobowiązania stanowią zaległe należności z tytułu składek spłacane w układzie ratalnym, w ratach po 225,20 zł oraz zaciągnięta u osoby fizycznej pożyczka na kwotę ponad 20 tys. zł, spłacana w ratach po 200 zł. Skarżąca podała, iż wspólnie z nią zamieszkuje i gospodaruje [...] -letni syn, będący osobą bezrobotną, aktualnie pisze pracę magisterską. Miesięczne wydatki związane z utrzymaniem mieszkania określiła na ok. 320 zł, gaz – 125 zł, prąd – 180 zł, na żywność - ok. 1.200 zł, zakup lekarstw – 153 zł, usługi telefoniczne – 300 zł. Prośbę o układ ratalny uzasadniła wskazując, iż jej dochody z działalności oraz z tytułu zatrudnienia wynoszą ogółem 3.126 zł, wydatki - 2.571 zł, stąd nie będzie w stanie udźwignąć ciężaru spłaty kolejnych zobowiązań. Podkreślała także stan zdrowia i koszty koniecznego leczenia. Zawarte w oświadczeniu dane skarżąca potwierdziła dokumentacją w postaci przelewów płatności za czynsz, media, prąd, gaz, telefon - zrealizowanych z rachunku bankowego, którego posiadaczem jest Pan B P. Ponadto skarżąca przedłożyła informację o wysokości dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej - PIT/B za rok 2007r., według którego przychód z prowadzonej działalności wyniósł 31.757,00 zł, koszty stanowiły - 11.203,67 zł, dochód - 20.553,33 zł oraz podatkową księgę przychodów i rozchodów, według której przychody od początku roku do października 2008r. wyniosły 21.172,87 zł, koszty - 13.134,98 zł, z czego wynika, że bilans działalności stanowił dochód w wysokości 8.037,89 zł.

Dalej organ zauważył, że będąc zgłoszoną do ubezpieczeń jako osoba prowadząca działalność gospodarczą, skarżąca była zobowiązana odprowadzać składki na własne ubezpieczenia społeczne. Niedopełnienie tego obowiązku skutkowało powstaniem na koncie rozliczeniowym w Zakładzie zadłużenia, które - na wniosek skarżącej z dnia [...] r. - rozłożono na raty. Umową Nr [...] z dnia [...] r. o rozłożeniu na raty należności z tytułu składek - objęte zostały należności na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy w kwocie ogółem 12.855,34 zł, spłatę rozłożono odpowiednio: po 60 rat na ubezpieczenia społeczne i na ubezpieczenie zdrowotne oraz 12 rat na Fundusz Pracy. Umowa jest realizowana. Bieżące raty wynoszą ok. 230 zł.

Organ wskazał w dalszym ciągu, że po wydaniu przez Zakład w dniu [...] r. decyzji stwierdzającej okresy podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu jako osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, na koncie skarżącej ujawniono dalsze zaległości. Odnosząc okres zaległości, o których umorzenie skarżąca wniosła, do okresu występowania zaległości na koncie, postępowaniem w sprawie umorzenia pozostaje nieobjęta część należności z tytułu składek na Fundusz Pracy za okres od 05.2004r. do 08.2004r., a zaległości których postępowanie dotyczy stanowią kwotę ogółem 26.522,23zł, w tym:

- na ubezpieczenia społeczne za okres: od 11.2000r. do 12.2000r., od 05.2001r. do 12.2001r., od 02.2002r. do 06.2002r. oraz od 01.2003r. do 04.2004r. w kwocie 22.569,98zł ;

- na ubezpieczenie zdrowotne za okres: od 11.2000r. do 12.2000r., od 05.2001r. do 12.2001r., od 02.2002r. do 06.2002r. w kwocie 2.342,56zł ;

- na Fundusz Pracy za okres: od 11.2000r. do 12.2000r., od 05.2001r. do 12.2001r., od 02.2002r. do 06.2002r. oraz od 01.2003r. do 04.2004r. w kwocie 1.609,69zł.

W postępowaniu pierwszoinstancyjnym zgromadzono również materiał w zakresie źródeł dochodów ustalając, że skarżąca prowadzi działalność gospodarczą, zatrudniona jest na umowę o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy z minimalną stawką wynagrodzenia (stosunek pracy nawiązany z dniem [...] r.) oraz na umowę o pracę zawartą w dniu [...] r., z tytułu której płatnik wykazał podstawę wymiaru składek za miesiąc grudzień 2008 r. w kwocie 140,75 zł. Ponadto, zgodnie z decyzją z dnia [...] r. od [...] r. skarżąca nabyła uprawnienia emerytalne, a ustalona kwota świadczenia do wypłaty wynosiła 1.212,64 zł.

W ustalonym w sposób wyżej wskazany stanie sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności.

Rozpoznając wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy – organ stwierdził po analizie całości zebranego materiału dowodowego, że przesłanki całkowitej nieściągalności należności, o których mowa w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, nie zachodzą. Zasadność wyprowadzonego wniosku wynika wprost z faktu, że nie nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności, zatem niespełniona pozostaje przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy.

Ponadto postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie tytułów wykonawczych Zakładu z 2004 r. i 2006 r. przez Naczelnika Urzędu Skarbowego W S M, obejmujące należności, których spłatę realizuje skarżąca w układzie ratalnym, jest zawieszone, nie zachodzi zatem przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 5 i jednocześnie przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 6, bowiem w obecnym stanie sprawy, uwzględniając też istnienie środka egzekucyjnego w postaci przysługującego świadczenia z ubezpieczenia społecznego, wykluczone jest przyjęcie za oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4 i 4a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w niniejszej sprawie nie mają miejsca w ogóle.

Analiza sprawy, zdaniem organu, nie wykazała wystąpienia okoliczności, o których mowa w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Wniosek ten wynika z analizy dokumentacji świadczącej o sytuacji materialnej i rodzinnej oraz stanie majątkowym. W szczególności organ zwrócił uwagę, że obecne źródła dochodów skarżącej stanowią dwie umowy o pracę w wymiarze 1/8 etatu każda, z tytułu których wynagrodzenie wynosi po 140,75 zł brutto miesięcznie (tj. 1/8 część minimalnego wynagrodzenia za pracę), przyznane świadczenie emerytalne, którego kwota do wypłaty ustalona została na 1.283,83 zł oraz prowadzona działalność gospodarcza, z której średnie dochody za rok 2007 r. wyniosły ok. 1.713 zł, za okres 01.2008 r.-10.2008 r. - około 804 zł. Badając dochody z tytułu prowadzenia działalności zauważono, że strata wykazana za maj 2008 r. wynikała z poniesionych kosztów zakupu sprzętu komputerowego za kwotę 2.997,99 zł. Biorąc pod uwagę, iż zakup sprzętu komputerowego dokonywany jest najczęściej co kilka lat, nieuzasadnionym wydaje się być uśrednianie dalszych dochodów z uwzględnieniem obniżenia o te koszty. Wyłączając zatem koszty zakupu sprzętu średnie dochody z działalności gospodarczej za 2008 r. wyniosły ok. 1.100 zł. Zatem dochody z tytułu wynagrodzenia za pracę wynoszą 281,50 zł brutto, pozostałe (z tytułu świadczenia emerytalnego oraz z działalności) - ok. 2.384 zł netto. Wydatkowane kwoty bezpośrednio związane z zaspokajaniem niezbędnych potrzeb życiowych stanowią odpowiednio: opłaty eksploatacyjne za mieszkanie - według przedstawionych pokwitowań dokonanych płatności za czynsz i media w kwocie ok. 343 zł, koszty zużycia gazu i prądu – 125 i 180zł (przelewy na pokrycie tych płatności dokonane odpowiednio: za gaz w dniach 09.09.2008 r. i 10.09.2008 r., na kwoty 125,53 zł i 171,47 zł, za prąd w dniach 31.03.2008 r. i 17.04.2008 r., na kwoty 868,60 zł i 217,16 zł), na żywność wydatkowane jest 1.200 zł miesięcznie, na zakup lekarstw – 153 zł, co daje łączną kwotę 2.001 zł. Ponadto, jak ustalono, skarżąca opłaca raty układu ratalnego obejmującego spłatę zaległości składkowych, które wynoszą aktualnie ok. 230 zł, składki bieżące w wysokości 215,35 zł oraz dokonywana jest spłata rat zobowiązania pieniężnego zaciągniętego we wcześniejszym okresie u osoby fizycznej na leczenie chorego ojca, w kwocie 200 zł. Powyżej wskazane wydatki wynoszą łącznie 2.646,35 zł (nie uwzględniają wydatków za usługi telefoniczne, które pomniejszają dochody z działalności, będąc wykazywanymi jako koszty uzyskania przychodów). Organ ponadto zauważył, że gospodarstwo domowe dzielą trzy dorosłe osoby. Wprawdzie syn skarżącej nie zarobkuje, nie jest też zgłoszony jako osoba bezrobotna lub poszukująca pracy, a co do współmałżonka, o którym wypowiada się skarżąca twierdząc, że prowadzi odrębne gospodarstwo, to jednak nie przedstawiła dowodów na wyłączenie wspólności majątkowej, ani określających status prawny małżeństwa, czy też świadczących o wpływie na rachunek męża środków stanowiących dochody skarżącej, które dowodziłyby, iż wszelkie płatności dokonywane są wyłącznie z dochodów skarżącej i jednocześnie dawałyby podstawę do wyłączenia udziału małżonka we wspólnym gospodarowaniu. Biorąc nadto pod uwagę fakt, że małżonek posiada dwa źródła dochodów - świadczenie emerytalne w wysokości 1.764,68 zł netto oraz umowę o pracę, z tytułu której średnie wynagrodzenie za okres 12.2008-02.2009 r. wyniosło ok. 1.654 zł brutto, ocenić należy według organu, że mogą one w istotny sposób wspierać realizację wydatków gospodarstwa domowego i zmniejszać udział skarżącej w ponoszonych wydatkach mieszkaniowych wskazanych we wniosku.

Jak argumentował organ - powyższe daje podstawę do wyprowadzenia wniosku, że konieczność zapłacenia zaległych składek wynikających z decyzji Zakładu z dnia [...] r. nie spowoduje sytuacji, w której skarżąca i jej rodzina będzie pozbawiona możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych, szczególnie biorąc pod uwagę możliwość rozłożenia spłaty zaległości w czasie w formie układu ratalnego, który, w odniesieniu do części zaległych składek od 2007r. jest realizowany. Zwrócił uwagę także na dokonanie w dniu 17.12.2008 r. płatności części należności z tytułu składek, wynikających z decyzji z dnia [...] r., obejmujących składki na ubezpieczenia społeczne za okres od 05.2004-08.2004 r., w kwocie 3.030,80 zł, czego celem było dopełnienie brakującego okresu składkowego warunkującego uzyskanie uprawnień emerytalnych. W świetle dokonanych wpłat wątpliwości budzi kwestionowanie przez skarżącą w złożonym wniosku prawidłowości decyzji z dnia [...] r., orzekającej okresy podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności.

W tym stanie sprawy organ stwierdził, że nie zachodzą przesłanki, o których mowa w powołanym rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r., w szczególności nie zachodzi przesłanka, której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1, natomiast w sprawie nie wystąpiły w ogóle okoliczności klęsk lub innych zdarzeń nadzwyczajnych, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia.

Okoliczności powodujące ograniczenie możliwości zarobkowych ze względu na stan zdrowia zobowiązanego lub osoby, nad którą zobowiązany sprawuje opiekę, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, w niniejszej sprawie również nie zaistniały miejsca, mimo wskazywanego przez skarżącą okresu, w którym sprawowała opiekę nad chorym ojcem. Ocena sprawy umorzenia dokonywana jest bowiem według stanu z chwili rozstrzygania, a zdarzenia mające miejsce w okresie wcześniejszym mają charakter drugorzędny. Przywołane zatem okoliczności choroby ojca, jako że miały miejsce w minionym czasie, nie są zatem wystarczające do umorzenia należności.

W ocenie organu w sprawie nie wystąpiły określone przepisami prawa przesłanki dające możliwość rozważenia możliwości umorzenia należności z tytułu składek, jak też okoliczności o cechach nadzwyczajnych, które przemawiałyby za udzieleniem tej ulgi.

W skardze na to rozstrzygnięcie skarżąca zarzuciła:

1) Naruszenie art. 7 oraz 10 k.p.a. poprzez nienależyte wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy oraz nie zapewnienie stronom postępowania możliwości czynnego w nim udziału - wypowiedzenia się w kwestii zebranych dowodów i materiałów.

2) Naruszenie prawa materialnego poprzez nieuwzględnienie § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne w związku z art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez pominięcie przez organ ustawowej możliwości umarzania należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności i odmówił uwzględnienia wniosku w aspekcie stwierdzenia braku całkowitej nieściągalności. Organ błędnie przyjął, że skarżąca jest w stanie opłacić należności z tytułu składek bez uszczerbku dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych dla siebie i swojej rodziny.

Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji przez ustalenie, iż nie jest w stanie opłacić należności z tytułu składek bez uszczerbku dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych dla siebie i swojej rodziny oraz orzeczenie o umorzeniu tych należności wraz z zaległymi odsetkami względnie o uchylenie zaskarżonych decyzji i skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania,

Na poparcie żądania wywodziła, że ze względu na swój stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki a w szczególności pozbawiłoby skarżącą i jej rodzinę możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Wniosła o wnikliwe zbadanie sprawy gdyż uważa, że organ nie przeprowadził poprawnie postępowania dowodowego przez co wnioski wyprowadzone w uzasadnieniach decyzji, zostały podjęte na niewłaściwie ustalonym stanie faktycznym i niezgodnie z obowiązującym prawem, z naruszeniem § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r., zgodnie z którym dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej pozytywnej. Organ pomijając taką możliwość przekroczył granice uznania administracyjnego. Wymienione w przepisie § 3 rozporządzenia okoliczności nie mają charakteru katalogu zamkniętego, nie muszą występować łącznie i w związku z tym organ posiada zawsze możliwość uwzględnia zawsze także innych przyczyn oraz trudnej sytuacji zobowiązanego. Organ w ogóle nie zwrócił uwagi na dwojakiego rodzaju zarzuty merytoryczne o obciążeniu skarżącej podwójnie składkami za te same okresy ubezpieczenia oraz obciążenia składkami w sytuacji gdy organ ten nie dołożył należytej staranności w ustaleniu płatnika jej składek w kwestionowanym okresie, który pomimo obowiązku nie odprowadził tych składek i obciążył skarżącą tym obowiązkiem.

Z przedstawionych przez skarżącą Zakładowi informacji jednoznacznie wynika w jej ocenie, że spłata zobowiązań wynikających z zaległych składek nie tylko pogorszy sytuację rodziny, ale wręcz uniemożliwi zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych, nawet w zakresie niezbędnego minimum.

Powołując się na tezy wyroku WSA w Warszawie z dnia 8 grudnia 2006 r. (sygn. akt: III SA/Wa 2450/06), skarżąca uznała, że stan faktyczny sprawy daje Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych pełne podstawy, zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 1 przytoczonego rozporządzenia, do dokonania umorzenia zaległych składek. Zakład mylnie ocenił brak przesłanek ku temu, wskutek błędnego wyliczenia obecnych źródeł dochodu oraz faktycznie ponoszonych kosztów utrzymania. Zakład wadliwie nie dał ponadto wiary twierdzeniom, że mąż skarżącej nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym oraz że nie partycypuje w kosztach jego utrzymania, przyjmując niesłusznie, że ponosi on częściowe koszty utrzymania gospodarstwa domowego. Ponadto Zakład nie uwzględnił faktu, że w okresie zawieszenia działalności gospodarczej tj. w okresie w którym powstał zadłużenie, wobec błędnego jak się okazało przekonania, że w tym okresie nie ciążył na skarżącej obowiązek odprowadzania należnych składek, doznała ograniczeń możliwości zawodowych ze względu na stan zdrowia ojca, który we wskazanym okresie wymagał kosztownego leczenia oraz ciągłej opieki.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.

Według art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 tej ustawy).

Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a.") umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno decyzji administracyjnej uchybiającej prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit. b), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania. W tym ostatnim przypadku chodzi jednak wyłącznie o sytuacje, gdy uchybienie przepisom prawa procesowego mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

Mając na względzie przywołane regulacje prawne należało przyjąć, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, Sąd nie dopatrzył się bowiem takich naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji.

Decyzja w sprawie ulg w spłacie zobowiązań pozostaje w sferze tzw. uznania administracyjnego. Redakcja przepisu art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jt. Dz. U. Nr 11 z 2007 r., poz. 74 z późn. zm.), w brzmieniu: "Należności z tytułu składek mogą być umarzane (...)", daje Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych swobodę w podejmowaniu takich uznaniowych rozstrzygnięć, a ograniczają ją jedynie materialnoprawne dyrektywy wynikające z norm art. 28 ust 2 – 4 oraz wydanego na podstawie ustawowej delegacji Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku, w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141 poz. 1365). Decyzja administracyjna wydana na tak skonstruowanej podstawie materialnoprawnej jest określana jako akt administracyjny swobodny (zob. J. Boć (red.) Prawo administracyjne, Kolonia Limited 2005, s. 331). W takiej sytuacji sądowa kontrola decyzji administracyjnej obejmuje wyłącznie zbadanie, czy jej wydanie poprzedzono prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem. Kontrola legalności decyzji, wydanych w ramach uznania administracyjnego jest bowiem ograniczona w tym znaczeniu, że Sąd nie może nakazać organowi podjęcia rozstrzygnięcia o określonej treści. Sąd nie ocenia także wydanej decyzji w aspekcie jej celowości, według zasad słuszności lub sprawiedliwości społecznej.

Organ państwowy, działając w granicach uznania administracyjnego, zanim podejmie rozstrzygnięcie i zdecyduje, w jakim zakresie uczyni użytek ze swych uprawnień, ma obowiązek wyjaśnić dokładnie i wszechstronnie stan faktyczny sprawy w świetle wszystkich przepisów prawa materialnego znajdujących zastosowanie w sprawie, dopełniając nie tylko normę art. 7 kodeksu postępowania administracyjnego oraz określony w przepisie art. 77 § 1 k.p.a. obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, lecz i sporządzić odpowiednie – wnikliwe i logiczne, wyjaśniające przesłanki którym organ się kierował - uzasadnienie decyzji, jak go obliguje art. 107 § 3 k.p.a. w związku z art. 80 k.p.a. Uznanie administracyjne nie wyraża się w swobodzie oceny, w danym stanie faktycznym sprawy, okoliczności odpowiadających przesłankom umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ale w możliwości negatywnego dla zobowiązanego rozstrzygnięcia, nawet przy ustaleniu istnienia przesłanek umorzenia. Z tego też względu sama odmowa umorzenia należności z tytułu składek nie narusza prawa zarówno wtedy, gdy wystąpiły przesłanki ich umorzenia, jak i wtedy, gdy nie miały one miejsca. Oczywistym jest przy tym, że stwierdzenie braku przesłanek umorzenia skutkować może wyłącznie odmową udzielenia tej ulgi (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 22 grudnia 2006r. sygn. akt: II SA/Wa 2427/06 LEX nr 328895).

Przesłanki i granice dopuszczalności umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zostały unormowane przede wszystkim w art. 28 ust. 2 u.s.u.s., zgodnie z którym podstawową przesłanką, umożliwiającą w ogóle rozważenie zasadności zastosowania wnioskowanego umorzenia, jest stwierdzenie przez organy tzw. "całkowitej nieściągalności" należności. Pojęcie "całkowitej nieściągalności" definiuje sam prawodawca w art. 28 ust. 3 tej samej ustawy. Stan ten zachodzi mianowicie wtedy, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 roku - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku - ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek tam określonych, daje możliwość umorzenia należności.

Organ dokonał właściwej oceny stany faktycznego w sprawie w kontekście omawianych przesłanek, dokonując szczegółowej analizy w odniesieniu do każdej z nich, trafnie przyjmując, że żadna z nich nie zachodzi w omawianej sprawie i czemu skarżąca nie przeczy, sformułowała bowiem swoje swe zarzuty zasadniczo na tle § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w związku z art. 28 ust 3a u.s.u.s.

W art. 28 ust 3a u.s.u.s. przewidziano wyjątek od generalnej zasady, wedle której całkowita nieściągalność przesądza o możliwości umorzenia należności w składkach, dla ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek - stanowiąc, że należności tego rodzaju mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane mimo braku ich całkowitej nieściągalności. Tu ustawodawca wprowadza jednak nieostre pojęcie, uzależniając ewentualne umorzenie od zaistnienia "uzasadnionego przypadku". Znaczenie tego pojęcia wywieść można z § 3 ust. 1 cytowanego rozporządzenia. Według brzmienia tego przepisu - zaległe składki mogą być umorzone, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ - pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (pkt 1); dłużnik poniósł straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujące, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (pkt 2); dłużnik cierpi na przewlekłą chorobę lub koniecznym jest sprawowanie opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (pkt 3).

Zdaniem skarżącej - zgromadzony materiał dowodowy wskazuje, iż ze względu na swój stan majątkowy, a także sytuację rodzinną nie posiada możliwości finansowych, aby uregulować zobowiązania wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych a konieczność spłaty zadłużenia spowodowałaby zbyt ciężkie skutki dla niej i jej rodziny pozbawiając możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, nawet w zakresie niezbędnego minimum. Skarżąca powołała się przy tym na motywy wyroku WSA w Warszawie z dnia 8 grudnia 2006 r., sygn. akt: III SA/Wa 2450/06.

W uzasadnieniu tego wyroku – którego tezy Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela - Sąd dokonując wykładni przepisu § 3 ust. 1 rozporządzenia stwierdził, że "przepis ten wymaga od zobowiązanego wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie uiścić powstałych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. A zatem ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia spoczywa na zobowiązanym. Treść przepisu należy więc odnieść do konkretnej sytuacji, tak, aby organ miał podstawy przypuszczać, że zapłata należności (jednorazowa, w ratach lub w drodze egzekucji) spowoduje egzystencjalną ruinę bytu zobowiązanego i jego rodziny. Nie wystarczy, gdy zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązku, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy. Przepisy nie wyjaśniają co należy uważać za zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, o którym stanowi pkt 1, jednakże dokonując wykładni gramatycznej należy przyjąć, że chodzi tu o niezbędne minimum, a nie o coś na przeciętnym, uśrednionym poziomie."

Przenosząc przytoczoną wypowiedź na kanwę niniejszej sprawy trudno dopatrzyć się w sytuacji skarżącej by spłata należności miała doprowadzić do ruiny. Wypada zauważyć, że organ dokonał wnikliwego ustalenia dochodów skarżącej, przyjmując – na podstawie danych, które ujawniła sama skarżąca, że netto osiąga 2384 zł miesięcznie i dokonał wyliczenia również w kwotach przez nią podanych – wydatków związanych bezpośrednio z zaspakajaniem niezbędnych potrzeb życiowych (z tytułu czynszu, opłat za media, żywność, leki), a zatem odnoszących się do owego minimum koniecznego utrzymania. Ujął także spłatę rat z układu ratalnego na rzecz ZUS, a nawet spłatę w wysokości 200 zł miesięcznie tytułem pożyczki zaciągniętej u osoby fizycznej. Organ trafnie nie uwzględnił tylko okazjonalnego zakupu sprzętu komputerowego oraz rachunków za telefon, ponieważ obciążają one koszty prowadzonej działalności gospodarczej, dochód więc uzyskiwany z tej działalności wynika już z przychodu pomniejszonego o takie wydatki. Ostatecznie organ wprawdzie ustalił, że łącznie wydatki przeciętnie wynoszą w stosunku miesięcznym 2646,36 zł (czyli przekraczając ujawnione przez skarżącą kwoty osiąganego dochodu), lecz i dokonał logicznego zdaniem Sądu wywodu, znajdującego oparcie w zasadach doświadczenia życiowego – odnosząc się do sytuacji rodzinnej skarżącej – że wspierać wydatki na potrzeby gospodarstwa domowego, a tym samym zmniejszać obciążenie skarżącej kosztami utrzymania mieszkania mogą także dochody małżonka skarżącej – osiągane łącznie w kwocie miesięcznej ponad 3300 zł brutto.

Okoliczność faktyczna musi być udowodniona przez tego kto z niej wywodzi skutki prawne, tymczasem skarżąca zaś, jak słusznie ocenił organ, nie wykazała, by wyłączono ustawową wspólność majątkową, pozostawała w separacji z małżonkiem, mieszkała oddzielnie i prowadziła odrębnie gospodarstwo domowe oraz ponosiła wyłącznie koszty utrzymania swego i syna. W pierwszej instancji orzekając organ dopatrzył się, że płatności eksploatacyjne były realizowane z rachunku małżonka. W stanie rzeczy organ zatem miał uzasadnione podstawy do uwzględnienia przy ocenie sytuacji skarżącej także dochodów męża.

Sam fakt uciążliwości w zapłacie zaległych należności – jako oczywisty sam w sobie - nie jest wystarczający do uznania zasadności ich umorzenia. Analogicznie nie można zarzucić organowi błędu przy przyjęciu, że nieświadomość obowiązków w zakresie uiszczania składek przez zobowiązanego tudzież zdarzenia przeszłe (tzn. choroba ojca skarżącej przed kilku laty i poniesione w związku z tym wówczas koszty), które przyczyniły się do powstania zaległości nie stanowi usprawiedliwionej przesłanki umorzenia. Organ podejmując decyzję opiera się na aktualnym na dzień jej wydania stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Trafnie zatem organ uznał brak przesłanek z § 3 ust 1 rozporządzenia. Jakkolwiek organ może uwzględnić i inne okoliczności, gdyż wyliczenie z § 3 ust. 1 nie ma charakteru zamkniętego, ale organ dokonał oceny i w tej mierze, wyjaśniając w końcowych wywodach dlaczego odmawia umorzenia należności – nie stwierdził bowiem istnienia nadzwyczajnych innych okoliczności, które uzasadniałyby zastosowanie instytucji umorzenia, a tym samym bezpowrotną rezygnację z należności. Godzi się bowiem tu podkreślić, że ustawowym obowiązkiem ZUS jest dochodzenie należności z tytułu składek, w tym również z wykorzystaniem wszelkich dostępnych środków przymusowego ich dochodzenia. Zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają - co do zasady - zaspokojeniu przed innymi należnościami (art. 24 ust. 3 u.s.u.s.), zaś umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również podejmowanych w warunkach uznania administracyjnego, decyzji w przedmiocie umorzenia, a podejmując rozstrzygnięcie organ jest zobowiązany do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym.

Również zarzuty dotyczące faktu ujawnienia przez ZUS nowych zaległości do spłaty nie uzasadniają umorzenia albowiem trzeba podkreślić, że tryb umorzenia w żadnym razie nie służy podważaniu ostatecznych rozstrzygnięć zapadłych w innym trybie, a w tym przypadku chodzi o ostateczną decyzję ZUS z dnia [...]r., znak [...]. Decyzje ostateczne (czyli takie, od których nie służy odwołanie, przykładowo strona nie zaskarżyła ich w przepisanym terminie i trybie) do czasu ich usunięcia z obrotu prawnego są wiążące - wywołując skutki prawne w zakresie praw i obowiązków z niej wynikających.

Organ nadto wskazywał na opcję spłaty należności w układzie ratalnym.

Jak wynika z akt postępowania administracyjnego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych przed wydaniem decyzji przeprowadził szczegółowe postępowanie dowodowe mające na celu ustalenie aktualnej sytuacji życiowej i materialnej skarżącej, w tym co do źródeł dochodów oraz ponoszonych wydatków, kosztów utrzymania i znalazło to stosowne odzwierciedlenie tak w zebranym materiale dowodowym sprawy, jak również w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zarzut niepełnego postępowania dowodowego oraz uchybienia regule art. 7 k.p.a. został w skardze sformułowany ogólnikowo i nie znajduje potwierdzenia przy lekturze akt sprawy.

Sąd nie stwierdził zarzucanego naruszenia art. 10 k.p.a. – w aktach bowiem znajduje się potwierdzenie odbioru doręczonego na adres skarżącej w dniu [...] r. w toku postępowania drugoinstancyjnego zawiadomienia przez ZUS (z dnia [...] r.) o prawie zapoznania się z aktami sprawy oraz wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów. W trakcie postępowania zaś przed pierwszą instancją skarżąca złożyła oświadczenie, że zapoznała się ze zgromadzonym materiałem dowodowym. Nie złamano w żadnym razie zasady czynnego udziału stron w postępowaniu. Skarżąca uczestniczyła w czynnościach procesowych, przedkładała dowody w sprawie. Zgromadzony materiał dowodowy w sprawie jest kompletny. Stan faktyczny nie jest zatem sporny, odmienna jest tylko jego ocena przez organ i stronę skarżącą. Niezrozumiały jest zatem zarzut o naruszeniu norm postępowania i niepełnym rozeznaniu stanu faktycznego sprawy. W tej sytuacji dokonując ogólnej oceny zaskarżonej decyzji należy stwierdzić, że organ przeanalizował sytuację życiową i materialną zobowiązanej oraz podjął decyzję formułując wnioski, które mieszczą się w granicach swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Granic uznania nie przekroczył.

W tym stanie rzeczy, wobec braku naruszenia norm prawa procesowego lub materialnego, na mocy art. 151 p.p.s.a. skarga podlegała oddaleniu.