Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 788/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2012-11-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2007 nr 11 poz 74
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Dnia 07 listopada 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Lorych – Olszanowska Sędziowie WSA Beata Sokołowska (spr.) WSA Marzenna Kosewska Protokolant: sekr. sąd. Anna Zys-Ruszkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 07 listopada 2012 roku przy udziale sprawy ze skargi A H na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P z dnia ... r. nr ... w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P na rzecz skarżącego kwotę ... złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania; III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Dnia 23 stycznia 2006r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P wpłynął wniosek A H o całkowite umorzenie zadłużenia z tytułu nieuregulowanych składek. Strona powołała się na brak możliwości spłaty zadłużenia wynikający z niewielkiej kwoty osiąganego dochodu oraz konieczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Wnioskodawca podał, że jest uchodźcą z Azerbejdżanu i prowadzi działalność gospodarczą w zakresie handlu używaną odzieżą, z której uzyskuje niewielki dochód. Ma na utrzymaniu żonę chorującą na niedomykalność aortalną zastawki i 11-letnią córkę cierpiącą na nawracające zapalenia dróg oddechowych, a rodzinie brakuje środków na bieżący zakup leków.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 22 marca 2006r. odmówił umorzenia należności z tytułu składek: na ubezpieczenie społeczne za okres od marca 2001 r. do grudnia 2005r. w kwocie łącznej kwocie 35.581,24 zł, w tym z tytułu składek 26.152,24 zł i odsetek liczonych na dzień 23 stycznia 2006r. 9.429,00 zł, na ubezpieczenie zdrowotne za okres od marca 2001 r. do grudnia 2005r. w kwocie łącznej 4.843,36 zł, w tym z tytułu składek 3.804,36 zł i odsetek liczonych na dzień 23 stycznia 2006r. 1.039,00 zł na Fundusz Pracy za okres od marca 2001 r. do grudnia 2005r. w kwocie łącznej 2.498,93 zł, w tym z tytułu składek 1.869,93 zł i odsetek liczonych na dzień 23 stycznia 2006r. 629,00 zł oraz kosztów upomnienia w kwocie 308,00 zł.

W uzasadnieniu decyzji organ podał, iż zebrany materiał dowodowy nie wskazuje na to, że istnieje groźba pozbawienia wnioskodawcy i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Strona uzyskuje bowiem dochód z prowadzonej działalności gospodarczej. Zdaniem Zakładu wprawdzie kondycja finansowa wnioskodawcy nie umożliwia natychmiastowej spłaty zadłużenia lecz może ulec poprawie w przyszłości.

Na skutek wniosku strony o ponowne rozpoznanie sprawy Prezes Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał decyzję z dnia 22 maja 2006r., utrzymującą w mocy decyzję z dnia 22 marca 2006r.

Organ nie znalazł podstaw do umorzenia wnioskowanych należności.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie strona wskazała na brak możliwości spłaty zadłużenia, brak wykształcenia, a tym samym brak większych zdolności zarobkowych. Skarżący podtrzymał argumenty zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz powołał się na bezskuteczność prowadzonej wobec niego egzekucji przez Urząd Skarbowy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 15 listopada 2006r. (sygn. akt III SA/Wa 2226/06) oddalił skargę.

W dniu 23 stycznia 2007r. do ZUS Oddział w P wpłynął nowy wniosek strony z dnia 22 stycznia 2007r. o umorzenie całkowite zadłużenia z tytułu nieuregulowanych składek.

W dniu 20 lipca 2007r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P wydał decyzję, mocą której umorzył postępowanie w sprawie wniosku o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek, złożonego w dniu 23 stycznia 2007r.

ZUS uznał, że sprawa wszczęta wnioskiem zgłoszonym dnia 23 stycznia 2007r. i sprawa zakończona ostateczną i prawomocną decyzją Prezesa ZUS z dnia 22 maja 2006r. są tożsame pod względem podmiotowym i przedmiotowym. ZUS i Prezes Zakładu już orzekali w tej sprawie a odmowa umorzenia należności z tytułu składek nastąpiła w takim samym stanie faktycznym sprawy.

A H pismem z dnia 01 sierpnia 2007 r., złożył wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Wskazał, że sprawy nie są tożsame, albowiem wzrosło zadłużenie, a sytuacja rodzinna i materialna pogorszyła się. Wzrosły ceny utrzymania i leków. Ponadto strona uznała, że powołała nowe dowody i okoliczności.

Prezes ZUS, na podstawie art. 83 ust 4 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. nr 137, poz. 887 ze zm.) w brzmieniu ustalonym przez ustawę z dnia 01 lipca 2005r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 150, poz. 1248) wydał decyzję z dnia 16 listopada 2007r., którą utrzymał w mocy decyzję z dnia 20 lipca 2007r. umarzającą postępowanie w sprawie umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek.

Wyrokiem z dnia 28 marca 2008r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi strony, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 20 lipca 2007r. (sygn. akt V SA/Wa 270/08).

Sąd przyjął, że w tej sprawie nie wystąpiła bezprzedmiotowość postępowania, albowiem przedmiotem poprzedniego i tego postępowania nie były sprawy tożsame. Zwiększyła się wysokość zadłużenia i wydłużył się okres niepłacenia składek. A H powołał się na nowe argumenty (wzrost kosztów utrzymania rodziny oraz wykup leków, a także brak realnych perspektyw na spłatę zadłużenia wynikających z niemożności podjęcia lepiej płatnej pracy ).

W związku z powyższym Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P dnia 20 stycznia 2009r. wydał decyzję odmawiającą umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.

W uzasadnieniu organ wskazał, że nie można jednoznacznie stwierdzić, czy odmowa umorzenia należności pozbawi dłużnika lub jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, a nie wykazano w sposób nie budzący wątpliwości, iż zaistniały przesłanki z § 3 ust.1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zakład podkreślił, że zadłużenie pochodzi ze stosunkowo niedawnego okresu, a na podstawie art. 24 ust.4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek przedawniają się z upływem 10 lat od dnia, gdy są wymagalne. Istnieje zatem możliwość dochodzenia należności w przyszłości, z drugiej zaś strony czas ten może być wykorzystany przez zobowiązanego na spłatę zaległości.

Strona w dniu 5 lutego 2009r. wniosła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Prezes ZUS decyzją z dnia 16 września 2009r. utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 stycznia 2009 roku.

Podkreślił, że nie można stwierdzić zaistnienia przesłanki sformułowanej w art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ani też wykazać, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy).

Prezes Zakładu potwierdził ustalenia poczynione w tym zakresie przez Zakład wskazując jednocześnie na fakt przekazania przez organ egzekucyjny w dniu 23 lutego 2009r. wyegzekwowanej od zobowiązanego kwoty. W tym stanie rzeczy zarzut zobowiązanego dotyczący błędnej oceny powyżej wskazanych przesłanek całkowitej nieściągalności uznano za bezzasadny, bowiem dla uznania zaistnienia przedmiotowych przesłanek niezbędne jest formalne rozstrzygnięcie organu egzekucyjnego w postaci umorzenia postępowania egzekucyjnego, które do chwili obecnej nie zapadło. Organ podkreślił, że prowadzone postępowanie egzekucyjne jest częściowo skuteczne.

W ocenie Prezesa ZUS strona nie wykazała zaistnienia przesłanki sformułowanej w cyt. wyżej § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej. Skarżący nie jest osobą chorą przewlekle i nie sprawuje opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, co uniemożliwiałoby mu uzyskiwanie dochodów. A H udokumentował stan zdrowia żony i córki, jednak w żaden sposób nie dowiódł, że wymagają one opieki osoby trzeciej. Złożona dokumentacja lekarska nie wskazuje także na konieczność sprawowania opieki nad córką w taki sposób, aby konieczne było zaniechanie z tego powodu czynności zawodowych przez rodziców dziecka.

Mając na uwadze fakt, że w przedmiotowej sprawie nie stwierdzono przesłanek całkowitej nieściągalności zadłużenia ani przesłanek sformułowanych w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych Prezes Zakładu utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu A H podniósł brak możliwości spłaty zadłużenia, brak środków na wykup leków i drastyczne ograniczanie wydatków na potrzeby rodziny. Wskazał też na znikome szanse na zatrudnienie z powodu niezbyt dobrej znajomości języka polskiego. Ponadto skarżący przedłożył wraz ze skargą odpis umowy najmu oraz 4 oryginały faktur za zakup lekarstw na ogólną kwotę 501,50zł z października 2009r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 17 lutego 2010r. sygn. akt III SA/Po 906/09 uwzględnił skargę na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.) i stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji z uwagi na wydanie jej przez niewłaściwy organ (art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a.). Sąd podzielił pogląd, zgodnie z którym organem wydającym decyzję w trybie przewidzianym w art. 83 ust. 4 u.s.u.s. jest ZUS, a nie Prezes ZUS i stwierdził, że treść tego przepisu zawiera jedynie wskazanie podmiotu, do którego należy zaadresować wniosek, a nie organu właściwego do wydania rozstrzygnięcia w sprawie tego wniosku.

NSA wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2011 r. ( sygn. akt II GSK 488/10 ) uchylił wyrok sądu I instancji uznając, że do WSA w Poznaniu zaskarżono decyzję ZUS wydaną po ponownym rozpatrzeniu wniosku przewidzianego w art. 127 § 3 k.p.a. Z naruszeniem tych przepisów i art. 145 § 1 pkt 2 i § 2 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził nieważność decyzji z 16 września 2009 r. błędnie przyjmując, że wydał ją Prezes ZUS jako organ niewłaściwy, a nie – ZUS.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 13 lipca 2011 r.

( sygn. akt III SA/Po 484/11 ) uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P z dnia z 16 września 2009 r.

W uzasadnieniu wyroku wskazano, że materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek jest powołany w decyzjach art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), który daje prawo do umorzenia tych należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje też umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4).

Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie nie występuje całkowita nieściągalność należności z tytułu składek, o której stanowi art. 28 ust. 3 ustawy. Istotne dla rozstrzygnięcia w sprawie są natomiast postanowienia zawarte w art. 28 ust. 3a powołanej wyżej ustawy, w którym ustawodawca stworzył organom w ramach uznania administracyjnego możliwość umorzenia określonych zaległości z tytułu składek, mimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Przesłanki umorzenia należności w oparciu o ten przepis sprecyzowane zostały w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ( Dz. U. Nr 141, poz. 1365).

Sąd wskazał, że konstrukcja tego przepisu zobowiązuje Zakład do szczególnie wnikliwej oceny sytuacji zobowiązanego pod kątem przesłanek warunkujących umorzenie, określonych w punktach 1-3 § 3 ust. 1 rozporządzenia oraz wszystkich przypadków do nich podobnych, a zarazem mieszczących się w treści § 3 ust. 1.

Sąd stwierdził, że w przedmiotowej sprawie bezsporne było, iż sytuacja określona w pkt 2 ust. 1 § 3 rozporządzenia nie miała miejsca. Sytuacja skarżącego mieści się w zakresie określonym w pkt 1 i 3. Organ po dokonaniu analizy dokumentacji zgromadzonej w sprawie stwierdził, iż nie można jednoznacznie określić, czy odmowa umorzenia należności pozbawi dłużnika lub jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, a nie wykazano w sposób nie budzący wątpliwości, że zaistniały przesłanki z § 3 ust.1 pkt 1 powołanego rozporządzenia.

Organ podkreślił, że zadłużenie pochodzi ze stosunkowo niedawnego okresu, a na podstawie art. 24 ust.4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek przedawniają się z upływem 10 lat od dnia wymagalności. Istnieje zatem możliwość dochodzenia należności w przyszłości przez Zakład, z drugiej zaś strony czas ten może być wykorzystany przez skarżącego na spłatę zaległości

Sąd zauważył niekonsekwencję organu, który sam podnosi, że nie można jednoznacznie określić, czy odmowa umorzenia należności pozbawi dłużnika lub jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Do obowiązków organu należy natomiast wyraźne, jednoznaczne stwierdzenie czy w sprawie istnieją lub nie przesłanki pozwalające na umorzenie zadłużenia. A w przypadku stwierdzenia występowania wyżej wymienionych przesłanek Zakład powinien ten fakt wyraźnie stwierdzić i orzec czy umarza czy odmawia umorzenia.

Nawet przy zaistnieniu przesłanek organ ma prawo odmówić umorzenia nieopłaconych należności, a Sąd ma prawo dokonać oceny, czy decyzja nie stała się dowolną.

Dalej Sąd podkreślił, że Zakład powinien rozważyć szczegółowo kwestię istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz ewentualnie okoliczności uzasadniających zakres ich zastosowania. Uzasadnienie, przede wszystkim, decyzji negatywnych powinno dokładnie wskazywać także przyczyny dla których organ instytucji tej nie zastosował. Sąd stwierdził, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie spełnia powyższych wymogów. Dowody zgromadzone w niniejszej sprawie jednoznacznie zaś wskazywały na krytyczną sytuację materialną skarżącego i jego rodziny.

W celu wydania prawidłowego orzeczenia, w sytuacji uznania administracyjnego, organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny i utrwalić w aktach wyniki badania. Obowiązki organu w zakresie postępowania dowodowego są nawet większe niż przy ustawowym skrępowaniu, gdyż w poszukiwaniu materialnego kryterium do wydania decyzji powinien on wszechstronnie zbadać stan faktyczny, w wymiarze wychodzącym poza okoliczności typowe w sytuacjach związania, mając na uwadze szczególną rolę w decyzji uznaniowej jej zgodności z interesem społecznym i słusznym interesem obywatela ( art. 7 k.p.a.). Rozstrzyganie w ramach uznania wymaga więc od organu poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.). a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.),

Jeżeli organ, w ramach uznania administracyjnego stwierdza, że zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do umorzenia zadłużenia, to ma obowiązek wyraźnie wskazać, jakie konkretne powody o tym przesądziły i jakie są rzeczywiste możliwości zobowiązanego na wywiązanie się z obowiązku jego spłaty.

Sąd wskazał również, że sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest też zgodna z interesem publicznym. Odwołanie do szeroko pojętego "interesu ogólnospołecznego" wymaga przekonywującej argumentacji.

Podzielając ocenę organu, co do szczególnego charakteru postępowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek i wywodów co do uznaniowego charakteru decyzji w tym przedmiocie, Sąd stwierdził, że właśnie z tych względów postępowanie wyjaśniające w takich sprawach powinno być prowadzone bardzo starannie, z wykluczeniem stosowania przez organ zachowań automatycznych, którym sprzyja niewątpliwie specyfika umorzenia należności jako instytucji stosowanej wyjątkowo. Decyzja wydana w przedmiocie wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, powinna być poprzedzona postępowaniem dowodowym zgodnym z przepisami k.p.a., oraz winna spełniać wymagania zawarte m.in. w art. 107 § 3 k.p.a. Organ ma więc obowiązek szczegółowo wyjaśnić swoje stanowisko w sprawie, poddać rozważaniom argumenty podnoszone przez stronę, odnieść je do norm wynikających z przepisów prawa i wskazać powody takiego, a nie innego ich zastosowania.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P decyzją z dnia 8 maja 2012 r. utrzymał w mocy decyzję z dnia 20 stycznia 2009 r.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w celu ustalenia aktualnej sytuacji strony wezwano ją pismem z dnia 30 września 2011 r. do złożenia dokumentów obrazujących sytuację zdrowotną i materialną rodziny. Zobowiązany przedłożył oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym, zaświadczenie o stanie zdrowia żony, deklaracje PIT-28, zaświadczenia o wysokości zryczałtowanego podatku od osób fizycznych za 2008, 2009 i 2010 rok. Zakład stwierdził istnienie przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt. 5 i 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w postaci całkowitej nieściągalności istniejącego zadłużenia, albowiem postanowieniem z dnia 26 sierpnia 2011 r. i postanowieniem z dnia 29 grudnia 2011 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego – P umorzył postępowanie egzekucyjne wobec braku stwierdzenia składników majątkowych podlegających zajęciu. Stwierdzono ponadto, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przewyższających wydatki egzekucyjne.

W kwestii oceny istnienia przesłanek z § 3 ust. 1 pkt. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Zakład wskazał, że zobowiązany z tytułu działalności gospodarczej

( handel odzieżą ) uzyskuje dochód w kwocie ok. 900,00zł. miesięcznie. Strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną ( wnioskodawca nie podał przy tym, czy jest ona zatrudniona i jakie ewentualnie osiąga dochody ). Na utrzymaniu płatnika pozostaje dziecko w wieku 17 lat. Strona nie posiada majątku ruchomego i nieruchomości, nie ma też zobowiązań cywilnoprawnych i publicznoprawnych. Nie wykazała przy tym problemów z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych, wymagających korzystania z pomocy społecznej czy rodziny, chociaż zadeklarowano miesięczny dochód na osobę w kwocie 300,00 zł, przy ponoszonych wydatkach minimum 500,00 zł ( bez uwzględnienia wydatków na żywność, odzież, środki higieny itd. ). Organ nie dał zatem wiary podanej wysokości uzyskiwanych dochodów, tym bardziej, że wnioskodawca nie scharakteryzował statusu zawodowego swojej żony. Prowadziła ona natomiast działalność gospodarczą do lipca 2009 r., a aktualnie zgłoszona jest do ubezpieczeń jako pracownik. Za mało prawdopodobne uznano też opłacanie czynszu za wynajem mieszkania ( 20 m2 ) trzyosobowej rodzinie za 200,00 zł miesięcznie. Zakład zauważył też, że w toku prowadzonego postępowania ujawniano różne adresy zamieszkania strony i jej rodziny, jak również podano adres, pod którym mieszkać miała żona zobowiązanego wraz z córką. Wynika stąd, że zobowiązany nie chciał ujawnić swojej faktycznej sytuacji rodzinnej i mieszkaniowej. Zakład wskazał ponadto, że od czerwca 2009 r. A H dokonuje systematycznych wpłat na ubezpieczenie zdrowotne w pełnej wysokości, co wskazuje na chęć korzystania ze świadczeń służby zdrowia kosztem opłacania zaległych należności.

Według organu z przedłożonej dokumentacji medycznej dotyczącej stanu zdrowia żony i córki wnioskodawcy, nie wynika konieczność sprawowania nad nimi stałej opieki ze strony osoby trzeciej. Ponadto żona strony nie ma orzeczenia o stopniu niepełnosprawności i nie ubiegała się o świadczenie rentowe.

Zakład podkreślił nadto, że zobowiązany nie dowiódł, że nie ma możliwości uzyskiwania dochodów pozwalających na spłatę zadłużenia, a jego wiek jak i rodzaj wykonywanej działalności dają podstawy, by uznać, że stan majątkowy strony nie nosi przymiotu trwałości.

Organ powołał się też na interes społeczny, który musi uwzględniać w tego typu sprawach, obok słusznego interesu strony.

W skardze na powyższą decyzję A H wniósł "o ponowne rozpatrzenie sprawy" i umorzenie w całości powstałych należności.

W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Urząd Skarbowy zostało umorzone wobec stwierdzenia braku składników majątkowych podlegających zajęciu. Spełnienie przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt. 5 i 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych stanowi, w ocenie strony, wystarczającą podstawę do umorzenia nieopłaconych należności. ZUS winien też w trakcie postępowania z nim współpracować oraz we własnym zakresie posiadać wiedzę o fakcie zatrudnienia jego żony i wysokości osiąganych przez nią dochodów.

Według skarżącego Zakład "... tylko wysunął pewne przypuszczenia, z których bezpodstawnie wyciągną wnioski, że nie daje mi wiary ".

A H podał też, że mają rozdzielność majątkową a od 13 kwietnia 2012r. jest w faktycznej separacji z żoną i razem nie mieszkają.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumenty zawarte w uzasadnieniu skarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 7 listopada 2012 r. pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, podkreślając, że strona nie zna języka polskiego w sposób umożliwiający wyjaśnienie Zakładowi swojej sytuacji życiowej i przekazanie organowi niezbędnych wyjaśnień na skutek braku bezpośredniego kontaktu. ZUS ma możliwość sprawdzenia, czy żona skarżącego jest zatrudniona i jaka jest wysokość jej zarobków. Pełnomocnik wskazał też, że skarżący został zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Strona dodatkowo wyjaśniła, że przyczyną separacji były problemy finansowe. Pomagają mu czasami przyjaciele i rodzina. Nie podawał on kosztów utrzymania ( odzieży, żywności, opłat za elektryczność), bo nikt go o to nie pytał. Pomimo braku wspólnego gospodarstwa płacił za lekarstwa dla żony.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje :

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2012 r., poz. 270 j.t.) dalej p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu administracyjnego wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność była przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną należy przy tym rozumieć wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku w związku z rozpoznawaną sprawą.

W zakresie tak rozumianej oceny prawnej mieści się zarówno krytyka zaskarżonego aktu w aspekcie stosowania prawa, jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie to zostało w konkretnym przypadku uznane za błędne, oraz jakie – zdaniem danego sądu – zastosowanie lub interpretacja przepisów prawnych powinny mieć miejsce, aby rozstrzygnięcie organu administracji publicznej mogło zostać uznane za zgodne z prawem ( zob. m. in. T. Woś i in., Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2005, s. 472-473 ). Organ administracji zobowiązany jest wobec tego do bezwzględnego zastosowania się przy ponownym rozpoznaniu sprawy do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku. Uchybienie temu obowiązkowi narusza zasadę związania organu oceną prawną i oznacza wadliwość podjętego aktu lub czynności, uzasadniającą konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego (zob. np. wyrok NSA z 21 października 1999r., IV SA 1681/97, LEX nr 47848 ).

W wytycznych zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 13 lipca 2011 r. ( sygn. akt III SA/Po 484/11 ) wskazano, że organ winien dokonać wyczerpujących ustaleń faktycznych w zakresie oceny istnienia przesłanek z art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Dowody zgromadzone w niniejszej sprawie jednoznacznie wskazywały na krytyczną sytuację materialną skarżącego i jego rodziny. W celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny i utrwalić w aktach wyniki badania. Sąd podkreślił, że rozstrzyganie w ramach uznania wymaga od organu poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), ale także załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Z uzasadnienia wyroku wynika jednoznacznie, że decyzja wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek musi być poprzedzona postępowaniem dowodowym zgodnym z przepisami k.p.a. oraz winna spełniać wymagania zawarte m.in. w art. 107 § 3 k.p.a. Zgodnie z powołanym przepisem organ ma obowiązek szczegółowo wyjaśnić swoje stanowisko w sprawie, poddać rozważaniom argumenty podnoszone przez stronę, odnieść je do norm wynikających z przepisów prawa i wskazać powody takiego, a nie innego ich zastosowania.

Po przeanalizowaniu akt administracyjnych rozpoznawanej sprawy Sąd uznał, że powyższe wytyczne nie zostały w pełnym zakresie zrealizowane w toku ponownego rozpatrzenia sprawy. Prowadzone postępowanie dowodowe nie pozwoliło bowiem organowi na dokonanie wyczerpujących ustaleń faktycznych, co oznaczało ponowne naruszenie art. 7, 77 i 80 kpa. W konsekwencji Zakład naruszył też art. 107 § 3 kpa w zw. z art. 11 kpa. Zgodzić należy się z organem, że w postępowaniu administracyjnym dotyczącym umorzenia zaległości wobec ZUS prowadzonym z wniosku zobowiązanego strona również winna wykazywać odpowiednią inicjatywę dowodową, jednak trzeba mieć zawsze na względzie szczególne okoliczności danej, konkretnej sprawy i możliwości działania wnioskodawcy. Zobowiązany jest uchodźcą z Azerbejdżanu, mieszka w Polsce od 1992 r., nie włada do tej pory biegle językiem polskim, co Sąd mógł stwierdzić na rozprawie, przez co może nie rozumieć wystarczająco treści wszystkich dokumentów, w tym wezwań organu do niego kierowanych np. o podanie danych dotyczących sytuacji rodzinnej i finansowej ( w znaczeniu kompletnych, pełnych ).

W opinii składu orzekającego w przedmiotowej sprawie, z uwagi na powyższe okoliczności, choć Sąd nie wskazywał na taką konieczność wprost w powołanym wyroku z dnia 13 lipca 2011r., ale kierując się potrzebą dokonania ustaleń w całokształcie materiału dowodowego, postępowanie dowodowe winno być uzupełnione przez przeprowadzenie dowodu z zeznań skarżącego w charakterze strony.

Organ sam przykładowo wskazał w uzasadnieniu swej decyzji z dnia 8 maja 2012r. na rozbieżności dotyczące miejsca zamieszkania żony skarżącego i córki oraz na brak informacji o zatrudnieniu D H ( k.412 akt sądowych).

Zauważyć też trzeba, że w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej z dnia 26 kwietnia 2012r. w pkt. 16 ( k. 27 akt administracyjnych) – Członkowie rodziny wpisano: żonę i córkę strony, ale nie podano już średniego dochodu na członka rodziny, chociaż był taki wymóg. Ta okoliczność nie została także zbadana przez organ i nie wiadomo, czy było to celowe działanie strony, czy zwykłe przeoczenie, czy też brak tych danych ma wskazywać, że skarżący nie zamieszkuje wspólnie z żoną i córką ( nie prowadzą wspólnego gospodarstwa), jak twierdził na rozprawie, podnosząc jedynie, że opłacał rachunki za leki.

W trakcie przesłuchania strony organ powinien wyjaśnić wszystkie sporne kwestie dotyczące aktualnego stanu majątkowego i rodzinnego skarżącego.

W szczególności ustalić należy, czy strona mieszka z żoną i córką prowadząc z nimi wspólne gospodarstwo domowe, czy zamieszkuje osobno i dlaczego opłata za najem wynosi stale 200,00zł., jak wygląda spełnianie świadczenia alimentacyjnego na rzecz córki – czy poprzez przekazywanie środków finansowych ( np. tylko na pokrycie kosztów jej leczenia ), czy też również w inny sposób ( kupowanie środków żywności, osobista opieka itd. ). Organ winien ponadto ustalić jakie jest wykształcenie skarżącego, jego zawód wyuczony i w jakim charakterze może być zatrudniony. Należy też zbadać ewentualne dodatkowe źródło przychodów strony ( pomoc finansowa znajomych czy rodziny ).

Zakład musi mieć również na względzie, że na rozprawie w dniu 7 listopada 2012 r. pełnomocnik skarżącego podał, że jest on zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku, co potwierdza decyzja Starosty P z dnia 28 czerwca 2012r. ( kopia załączona do akt sądowych).

W toku postępowania administracyjnego organ nie wyjaśnił wysokości wydatków ponoszonych na żywność, ubranie, środki czystości, prąd, wodę, itp. chociaż zaspokajanie potrzeb tego rodzaju należy do elementarnych potrzeb życiowych każdej osoby. Choć sama strona ich nie podała, to nie mogło to pozostać poza zakresem ustaleń faktycznych Zakładu. W tym celu należy ponowić wezwanie skarżącego o podanie kwot wydatków z odpowiednią dokumentacją wskazującą na ponoszone koszty ( np. rachunki, faktury VAT itd. – za wodę, energię elektryczną). Okoliczności te mogą zostać ponadto wyjaśnione w trakcie przesłuchania strony.

Wskazać trzeba także na wysokie zadłużenie skarżącego obejmujące nieuiszczone w terminie składki wraz z należnymi odsetkami. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji ( k. 415 akt administracyjnych ) podano, że wysokość zadłużenia na dzień złożenia wniosku o umorzenie wynosi: z tytułu należnych składek: na ubezpieczenie społeczne za okres od marca 2001r. do grudnia 2006r. 32.312,68 zł, odsetek liczonych na dzień 23 stycznia 2007r. 12.707,00 zł, składek na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 4.905,67zł wraz z odsetkami ( 1.568,00 zł ) oraz na Fundusz Pracy za okres od marca 2001r. do grudnia 2006r. 2.230,30 zł wraz z odsetkami ( 773,00 zł ) i kosztami upomnienia ( 378,40 zł ). Zobowiązany zalega ponadto z opłaceniem składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy za okres od stycznia 2007r., czyli po złożeniu wniosku o umorzenie. Z decyzji wynika, że na dzień rozliczenia konta tj. 27 kwietnia 2012r. Ar H zalegał z opłaceniem składek na ubezpieczenie społeczne za okres od marca 2001r. – marca 2012r. w kwocie 65.046,04zl. + odsetki w kwocie 43.890,00zł. + koszty upomnień ( 140,80zł.) a nadto na ubezpieczenie zdrowotne i FP.

Przy dokonywaniu oceny możliwości zarobkowych i płatniczych skarżącego w przyszłości organ nie może zatem nie zauważać wysokości całego zadłużenia wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Decyzja w sprawie z wniosku o umorzenie należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy, jak już wskazano wcześniej , ale nie może być dowolna. Dowolność naraża organ na zarzut bezzasadnego przekroczenia granicy uznaniowości. W uzasadnieniu takiej decyzji organ ma więc obowiązek dokładnie przedstawić swoje stanowisko i podać stosowną argumentację, wskazującą na wnikliwe rozpatrzenie sprawy i nie naruszającą zasady przekonywania.

Zakład musi wobec tego zestawić ponoszone przez skarżącego wydatki i wszystkie uzyskiwane dochody i na tym tle wyjaśnić, na jakiej podstawie przyjmuje tezę o realnej możliwości spłaty istniejącego zadłużenia w przyszłości, tym bardziej, że postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec skarżącego zostało umorzone ze względu na brak odpowiednich składników majątkowych podlegających egzekucji. Należy ponadto uwzględnić fakt posiadania przez skarżącego aktualnie statusu osoby bezrobotnej, bez prawa do zasiłku oraz istnienie ustawowego obowiązku alimentacyjnego względem córki.

W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu, zbyt arbitralne i przedwczesne okazało się więc stwierdzenie Zakładu, iż A H nie dowiódł, że nie ma możliwości na uzyskiwanie dochodów pozwalających na spłatę zadłużenia i że jego stan majątkowy nie nosi przymiotu trwałości ( k. 409 akt administracyjnych ).

Prognozy ZUS, co do sytuacji strony, jaka może ukształtować się w przyszłości muszą bowiem opierać się na racjonalnych argumentach i zasadach doświadczenia życiowego, które należy przedstawić w uzasadnieniu decyzji. W szczególności organ powinien wyjaśnić w przekonujący sposób dlaczego w jego ocenie trudna sytuacja finansowa zobowiązanego ma charakter przejściowy i z jakich powodów należy przypuszczać, że ulegnie poprawie. Sąd rozumie wyjątkową ostrożność Zakładu ze względu na publiczno-prawny charakter należności stanowiących przedmiot postępowania, ale w okolicznościach rozpoznanej sprawy sam wiek strony ( 42 lata ) i obecny stan zdrowia bez odniesienia sytuacji skarżącego do realiów rynku pracy, za stanowiskiem organu nie przemawia. Niezbędne jest wskazanie rzeczywistych możliwości spłaty zadłużenia przez stronę skarżącą.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy Zakład winien zatem bardzo dokładnie zbadać aktualną sytuację rodzinną i majątkową skarżącego, uwzględniając wyżej przedstawione uwagi i rozważania oraz po raz kolejny ponownie zbadać, czy nie ma podstaw do umorzenia istniejącego zadłużenia, choćby w części np. obejmującej odsetki.

Ponieważ zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania ( art. 7, 77, 80, 107 § 3 kpa , 11 kpa w zw. z art. 153 p.p.s.a. ) w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy Sąd, na podstawie art. 145 §1 pkt. 1 lit.c p.p.s.a., orzekł o jej uchyleniu – jak w pkt. I wyroku.

O kosztach postępowania Sąd postanowił na podstawie art. 200 powyżej cytowanej ustawy – jak w pkt. II orzeczenia.