Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 1020/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2015-12-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 7, art. 23 ust. 1, art. 30
journal: Dz.U. 2012 poz 1228
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Kurcyusz - Furmanik Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga - Gajewska Sędzia WSA Beata Kozicka (spr.) Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi A.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza R. z dnia [...] nr [...].


UZASADNIENIE

Pismem z dnia [...] A.K. (dalej także: strona) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K., z dnia [...], nr [...] wydaną – na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 267 ze zm., dalej: "K.p.a"), art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 1659 z ze zm.) i § 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości miejscowej samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz.U. nr 198, poz. 1925), po rozpatrzeniu odwołania strony od decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza R. przez Kierownika Referatu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych w Ośrodku Pomocy Społecznej w R. z dnia [...] Nr [...] w sprawie uznania, że kwoty wypłacone za okres od [...] do [...] w wysokości łącznej [...] zł na rzecz J.K. były nienależnie pobranymi świadczeniami z funduszu alimentacyjnego – uchylającą zaskarżoną decyzję w całości i stwierdzającą że strona nienależnie pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone na rzecz osoby uprawnionej J.K. w okresie od [...] do [...] w wysokości [...] zł.

Argumentując podjęte rozstrzygniecie organ odwoławczy w pierwszej kolejności przedstawił, w porządku chronologicznym, przebieg zdarzeń i regulacje prawne przedmiotu. W tych ramach odnotował, że organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...] Nr [...] przyznał stronie świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz J.K. w okresie od [...] do [...] w wysokości po [...] zł miesięcznie. Następnie postanowieniem z dnia [...] organ pierwszej instancji wznowił postępowanie w sprawie zakończonej ostateczną decyzją z dnia [...] Nr [...] i decyzją z dnia [...] Nr [...] organ ten uchylił w całości decyzję z dnia [...] Nr [...] w sprawie przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz J.K.

Od decyzji tej strona wniosła odwołanie kwestionując ją w całości. Odwołujący zanegował przyjęcie przez organ pierwszej instancji, że miał wiedzę o umorzeniu przez Sąd postępowania, w którym wydano postanowienie udzielające zabezpieczenia małoletniej powódce J.K. w sprawie o alimenty przeciwko matce T.K. Podkreślił swoją nieznajomość prawa i – co do zasady – brak wiedzy co do poszczególnych przepisów prawa regulujących przedmiotową materię.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] Nr [...] uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. W ocenie Kolegium organ pierwszej instancji ograniczył się wyłącznie do uchylenia decyzji z dnia [...] Nr [...] natomiast nie wydał nowej decyzji rozstrzygającej o istocie sprawy.

W następstwie tychże ciągów zdarzeń organ pierwszej decyzją z dnia [...] Nr [...],

po pierwsze – uchylił w całości decyzję z dnia [...] Nr [...] w sprawie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz J.K. w okresie od [...] do [...],

po drugie – odmówił przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz J.K. w okresie od [...] do [...],

po trzecie – przyznał prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz J.K. w okresie od [...] do [...].

Jednocześnie decyzji tej nadał rygor natychmiastowej wykonalności. Z kolei pismem z dnia [...] zawiadomił stronę o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Odnosząc powyższe ustalenia do regulacji prawnych przedmiotu Kolegium stwierdziło, że stosownie do art. 2 pkt. 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm., dalej: ustawa), za nienależnie pobrane świadczenia uważa się świadczenia z funduszu alimentacyjnego:

a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części,

b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia,

c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia,

d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 zaległe lub bieżące alimenty do wysokości otrzymanych tym okresie alimentów.

Zgodnie z art. 23 ust. 1, 5 - 7 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń z funduszu. Nienależnie pobrane świadczenia wraz z odsetkami podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty.

W ocenie organu odwoławczego organ pierwszej instancji prawidłowo stwierdził, że strona nienależnie pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na podstawie art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, gdyż w wyniku wznowienia uchylono decyzję z dnia [...] Nr [...] i odmówiono prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz J.K. w okresie od [...] do [...]. Zaznaczył, że od decyzji z dnia [...] Nr [...] strona nie wniosła odwołania.

Nadto jego zdaniem zebrany materiał dowodowy potwierdza, że nienależnie zostały pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego na kwotę [...] zł, wypłacone w okresie od [...] do [...], a nie na kwotę [...] zł. Argumentujac wskazał, że z wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia [...] wynika, że alimenty w wysokości po [...] zł miesięcznie zostały zasądzone od T.K. na rzecz dziecka J.K. poczynając od prawomocności wyroku płatne z góry do dnia 20 każdego miesiąca. Wyrok stał się prawomocny z dniem [...].

Mając to na uwadze Kolegium uznało, że alimenty za miesiąc [...] przysługiwały osobie uprawnionej w pełnej wysokości. Z uwagi na to, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem niepodzielnym strona była uprawniona do świadczenia z funduszu alimentacyjnego w miesiącu [...] w wysokości [...] zł.

Odnosząc się do zarzutu strony, że już raz została wydana decyzja Kolegium w tej sprawie i strona wniosła na nią skargę do WSA w Gliwicach zauważył, że Kolegium w dniu [...] wydało dwie decyzje o numerach: jedną – [...] i drugą – [...]. Natomiast strona wniosła skargę do WSA w Gliwicach na decyzję z dnia [...] Nr [...] uchylającą decyzję Kierownika Referatu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych OPS w R. z dnia [...] Nr [...] i uchylającą decyzję z dnia [...] Nr [...] w sprawie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzez J.K. oraz odmawiającą prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz J.K. w okresie od [...] do [...], a więc na decyzję nie dotyczącą niniejszej sprawy, gdyż ta dotyczy okresu od [...] do [...].

Na zakończenie organ drugoinstancyjny poinformował stronę, że zgodnie z art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

W skardze na powyższą decyzję strona skarżąca zarzuciła jej, co do istoty, naruszenie zarówno przepisów prawa materialnego jak i procesowego w stopniu mającym wpływ na treść rozstrzygnięcia poprzez wskazanie, że:

po pierwsze – nie miała wiedzy, a tym samym świadomości, o umorzeniu zabezpieczenia alimentacyjnego ustanowionego na rzecz jej córki,

po drugie – nie brała udziału w postępowaniu drugoinstancyjnym.

Formułując powyższe zarzuty wniosła o uwzględnienie skargi w całości i zmianę zaskarżonej decyzji polegającą na jej uchyleniu oraz zwolnienie jej od ponoszenia kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi strona skarżąca analogicznie jak w odwołaniu zanegowała przyjęcie przez orzekające w sprawie organy, że miała wiedzę o umorzeniu przez Sąd postępowania, w którym wydano postanowienie udzielające zabezpieczenia małoletniej powódce J.K. w sprawie o alimenty przeciwko matce T.K. Autor skargi podniósł, że jest osobą niepełnosprawną, opiekuje się małoletnia córką, nie jest prawnikiem, nie zna prawa i de facto nie rozumie w jaki sposób doszło do wydania w sprawie różnych orzeczeń.

Tym samym nie zgodził się z uznaniem, że nienależnie pobrał świadczenia z funduszu alimentacyjnego ustalone decyzją organu pierwszej instancji na rzecz jego małoletniej córki J.K.

W odpowiedzi na skargę organ drugoinstancyjny wniósł o jej oddalenie powtarzając argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu objętej skargą decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r., poz. 1647 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność zaskarżonej decyzji z przepisami prawa materialnego, które mają zastosowanie w sprawie oraz z przepisami prawa procesowego, regulującymi tryb jej wydania lub podjęcia aktu albo czynności będącej przedmiotem zaskarżenia. Wiążące przy tym są przepisy obowiązujące w dacie wydania zaskarżonego aktu. Usunięcie z obrotu prawnego decyzji lub innego aktu może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstaw do uznania, że przy ich wydawaniu organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 270, ze zm., dalej Ppsa), tj. w przypadku istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy. Jednocześnie podkreślenia wymaga, że Sąd administracyjny nie bada celowości, czy też słuszności zaskarżonej decyzji, gdyż podstawową funkcję sądownictwa administracyjnego i toczącego się przed nim postępowania, jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. Toteż Sąd ten nie jest zatem władny oceniać takich okoliczności jak pokrzywdzenie strony decyzją wówczas, gdy wiąże się ona z negatywnymi skutkami dla niej, bowiem związany jest normą prawną odzwierciedlającą wolę ustawodawcy, wyrażoną w treści odpowiedniego przepisu prawa, to nie sposób przy tym w konsekwencji następujących po sobie zdarzeń nie zgodzić się z wyrażoną oceną organów administracji.

Mając powyższe na uwadze w ocenie Sądu skarga zasługuje na uwzględnienie z przyczyn, które Sąd wziął pod uwagę działając z urzędu.

W tym miejscu wskazać należy, że stan faktyczny sprawy ustalony przez organy i wskazywany przez stronę został zaprezentowany przy okazji omawiania dotychczasowego przebiegu postępowania. W ocenie Sądu brak jest zatem uzasadnionych podstaw do jego ponownego przedstawiania w tej części uzasadniania.

Kolegium swoje rozstrzygnięcie uzasadniło w zasadniczej kwestii tym, że "w wyniku wznowienia uchylono decyzję Nr [...] z dnia [...] i odmówiono prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz J.K. w okresie od [...] do [...] (z akt sprawy nie wynika, żeby od decyzji Nr [...] z dnia [...] strona wniosła odwołanie)". Tymczasem chronologia procedowania przed wydaniem decyzji – co ma istotne znaczenia dla prawidłowego ustalenia przebiegu zdarzeń w aspekcie uznania świadczeń pobranych przez stronę z funduszu alimentacyjnego, jako nienależnie pobranych – przedstawia się następująco. Organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...] Nr [...] przyznał świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz J.K. w okresie od [...] do [...] w wysokości po [...] zł miesięcznie. Postanowieniem z dnia [...] organ pierwszej instancji wznowił postępowanie w sprawie zakończonej ostateczną decyzją z dnia [...] Nr [...], a następnie decyzją z dnia [...] Nr [...] uchylił w całości decyzję z dnia [...] (Nr [...]) w sprawie przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz J.K. Od tej decyzji strona wniosła odwołanie, a Kolegium decyzją z dnia [...] Nr [...] uchyliło decyzję z dnia [...] Nr [...] i przekazało sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, gdyż – w ocenie Kolegium – organ pierwszej instancji ograniczył się wyłącznie do uchylenia decyzji z dnia [...] Nr [...] natomiast nie wydał nowej decyzji rozstrzygającej o istocie sprawy. W następstwie tego ciągu zdarzeń organ pierwszej instancji – przytoczoną na wstępie – decyzją z dnia [...] Nr [...]:

1) uchylił w całości decyzję z dnia [...] Nr [...] w sprawie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz J.K. w okresie od [...] do [...],

2) odmówił przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz J.K. w okresie od [...] do [...],

3) przyznał prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz J.K. w okresie od [...] do [...],

4) decyzji nadał rygor natychmiastowej wykonalności.

Pismem z dnia [...] strona została zawiadomiona przez organ pierwszej instancji o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, które zakończyło się wydaniem decyzji z dnia [...] w sprawie nienależnie pobranych świadczeń.

Tymczasem w aktach sprawy brak jest dokumentów pozwalających na odtworzenie jego przebiegu i zapewnienia stronie czynnego w nim udziału. Na stronie 48 znajduje się zawiadomienie z dnia [...] o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranych przez stronę świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od [...] do [...], a zaraz po nim, gdyż na stronach 50 – 51, znajduje się decyzja pierwszoinstancyjna oraz odwołanie strony z dnia [...]. Przy czym w aktach znajduje się również oświadczenie strony z dnia [...] o braku wiedzy i świadomości umorzenia przez Sąd powszechny, tj. Sąd Rejonowy w W. Wydział III Rodzinny i Nieletnich postanowieniem z dnia [...], sygn. akt [...] postępowania o zabezpieczenie alimentacyjne udzielone postanowieniem tegoż Sądu Rejonowego w W. Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia [...], także za sygn. akt [...].

Nadto z zaświadczenia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w W. z dnia [...] wynika, że organ egzekucyjny "nie posiadał wiedzy" o tym, że postępowanie o zabezpieczenie alimentów zostało umorzone.

Brak jest przy tym jakichkolwiek dokumentów dajacych podstawę do uznania czy strona miała wiedzę, jeżeli tak, to od kiedy – o postanowieniu Sądu Rejonowego w W. Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia [...], sygn. akt [...] o umorzeniu postępowania o zabezpieczeniu alimentacyjnym zwłaszcza, że konsekwentnie twierdzi, że nie tylko nie miała wiedzy ale nie brała w nim udziału w czasie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zwłaszcza, że de facto wyrokiem Sądu Okręgowego w G. Wydział II Cywilny Ośrodek Zamiejscowy w R. z dnia [...], sygn. akt [...] powierzono stronie wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią córką J.K. i pozbawiono T.K. tej władzy, zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w W. z dnia [...], sygn. akt [...]. W tym miejscu jawi się uwaga, że w sentencji wyroku wpisano datę: [...] – co w ocenie tut. Sądu stanowi oczywistą omyłkę pisarską.

Nadto wyrokiem tym zobowiazano T.K. do łożenia na rzecz małoletniej J.K. alimentów w kwocie po [...] zł ([...] zł) miesięcznie poczynając od prawomocności wyroku płatnych z góry do dnia 20-ego każdego miesiąca do rąk powoda A.K. z ustawowymi odsetkami w stosunku rocznym w razie uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat.

Przenosząc powyższe ustalenia na grunt przedmiotowej sparwy i odwołujac się do pisma strony z dnia [...] zatatułowanego "odwołanie" nie sposób w aspekcie wielości postępowań z wyszczególnienim tych prowadzonych przez organy w dwóch instancjach i zapadłych w nich orzeczeń nie odnieść się do jego uzasadnienia, a nie tylko – jak uczyniły to organy – jego nazwania czy zatytułowania, a wyrażonej w niej woli strony. W wywiedzonym piśmie strona wprost podnosi, że "Organ I instancji wskazał, że zabezpieczenie alimentacyjne na rzecz mojej córki J.K. zostało umorzone. Ja się z tym nie zgadzam, nie posiadałem takiej wiedzy, nie otrzymałem takiego postanowienia". W dalszych motywach wskazuje, że:

po pierwsze – nie zna prawa,

po drugie – "decyzje się powielają i że już raz została wydana decyzja odnośnie tej sparwy".

Dowodzi to, że strona ma trudności w odnalezieniu się w przepisach prawa i zawisłości jej postępowań, a organy – wbrew zasadzie informowania (art. 9 Kpa), zasadzie przekonywania (art. 11 Kpa) i zasadzie budowania zaufania do organu (art. 8 Kpa) – nie ustaliły ani woli strony, ani nie wyjaśniły jej jego fazy i etapu oraz nie podjęły działań w celu jednoznacznego uznania czy nie zawiera się w niej de facto wola uruchomienia jednego z trybów nadzwyczajnych w celu wyeliminowania decyzji, na której wszak tak opierają one swoje ustalenia, czyli decyzji Burmistrza R. z dnia [...] Nr [...], a której to ustalenia oraz rozstrzygnięcie konsekwentnie neguje strona.

Niejednoznaczność treści żądania skarżącego może sugerować, że domagał się wszczęcia postępowania w przedmiocie legalności decyzji ostatecznej bądź wznowienia postępowania, jak również zbadania decyzji pod kątem stwierdzenia jej nieważności. W tym przypadku sam organ nie może zastąpić czy wyręczyć skarżącego w określeniu żądania, a brak wezwania w tym zakresie o jego sprecyzowanie uniemożliwia prawidłowe rozpatrzenie niniejszej sprawy. Należy mieć na względzie, że organ w drodze pouczenia skarżącego i wezwania do jednoznacznego sprecyzowania żądania przywołanego wniosku winien powyższe wątpliwości rozstrzygnąć.

W toku postępowania administracyjnego organy administracji są zobligowane do rozstrzygania sprawy w myśl naczelnych zasad postępowania administracyjnego, a w szczególności zasady prawdy obiektywnej i praworządności.

Stosownie do treści art. 7 Kpa stanowiącego o powyższych obowiązkach organów administracji publicznej organ ten odpowiedzialny jest za wyjaśnienie istotnych dla sprawy okoliczności, do których należy również ustalenie, czego w istocie domaga się obywatel występujący do organu. Zasadą postępowania administracyjnego, wyrażoną między innymi także w art. 63, 65, 128 i 140 Kpa, jest zasada ograniczonego formalizmu w zakresie formy i treści podania.

Ponadto wskazania zawarte w przytoczonych powyżej przepisach zostały nałożone na stronę postępowania administracyjnego szczególne wymogi procesowe po to, by sprawa mogła być rozpoznana zgodnie z intencją i interesem strony bez zbędnego formalizmu. Każde pismo kierowane przez stronę postępowania winno być zatem, w myśl przywołanych zasad rządzących postępowaniem administracyjnym, należycie wyjaśnione i ocenione nie tylko przy użyciu wykładni literalnej ale również przy dokładnym ustaleniu woli strony postępowania w zakresie skutków jakie chciałaby osiągnąć przez zwrócenie się na drogę postępowania administracyjnego. Taki tok postępowania nakazuje nie tylko zasada prawdy obiektywnej, wyrażona w art. 7 Kpa ale także wynikający z art. 9 Kpa obowiązek należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ich prawa i obowiązki będące przedmiotem postępowania. Obowiązek wynikający z art. 9 Kpa powinien być rozumiany tak szeroko, jak jest to tylko możliwe, zaś jego naruszenie traktować należy jako wystarczającą przesłankę do uchylenia decyzji.

W zależności od okoliczności sprawy, mimo, iż pismo strony jednoznacznie wyraźnego wniosku nie zawiera, organ administracji publicznej mając na względzie słuszny interes strony, dbając by nie poniosła ona szkody z powodu nieznajomości prawa, winien rozważyć wszystkie możliwe środki, które dopuszcza ustawa, a które mogłyby służyć należytemu załatwieniu sprawy. Podkreślić należy, że na organie administracji ciąży obowiązek zmierzający do wyjaśnienia rzeczywistej woli strony, jeżeli charakter pisma wniesionego przez nią może budzić wątpliwości. Kodeks postępowania administracyjnego nakłada na organy administracji obowiązek prowadzenia postępowania w taki sposób, aby pogłębić zaufanie do organów państwa (art. 8 Kpa ). Z zasadą tą pozostaje w związku zasada udzielania informacji określona w art. 9 Kpa , zgodnie z którą organy administracji są zobowiązane do należytego wyczerpującego informowana stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania. Zatem strony postępowania winny być informowane w takim zakresie, w jakim konieczne jest, by z powodu nieznajomości prawa nie poniosły szkody, co istotne jest zwłaszcza w sprawach, których okoliczności dają podstawę do wniosku, że strona pierwszy raz zetknęła się z takimi problemami faktycznymi i prawnymi.

W trosce bowiem o wypełnienie wymienionych powyżej zasad, a także realizując zasadę legalizmu i praworządnosci (art. 6 i 7 Kpa) oraz wyrażoną w nich powinność podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli – zasadnym jest zwrócenie uwagi orzekającym w sparwie organom na konieczność kompleksowego spojrzenia na sytuację strony. Co w przedmiotowej sprawie nie wystąpiło.

W aktach sparwy znajdują się kserokopie materiałów, do tego nieuporządkowanych w jednolitym ciągu, nie oddajace istoty problemu, która – co do istoty – znana jest, gdyż powinna być, tak organom, jak i Sądowi z urzędu. W tym miejscu – podkreślenia bowiem wymaga, że tut. Sąd kontrolując ze skargi A.K. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...], mocą której utrzymano w mocy rozstrzygnięcie Burmistrza R. z dnia [...] nr [...] sprawie uznania za nienależne pobrane przez A.K. na rzecz J.K. świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od [...] do [...] w wysokości [...] zł – wyrokiem z dnia 3 września 2015 r., sygn. akt IV SA/Gl 1040/14 uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą.

Mając na uwadze zbieżność przedmiotową i tożsamość podmiotową tychże spraw skład orzekający w pełni akceptuje wywody zawarte w przytoczonym wyroku przyjmując je za własne. Toteż w motywach rozstrzygnięcia odwoła się do nich.

W przytoczonym wyroku Sąd stwierdził, że świadczenie nienależnie pobrane, o którym mowa w jego treści, ma miejsce w dwu przypadkach:

po pierwsze – jeśli zaistniały okoliczności powodujące ustanie wypłaty świadczeń;

po drugie – jeśli zaistniały okoliczności powodujące wstrzymanie świadczeń. Sytuacje, w których następuje wstrzymanie wypłaty świadczeń reguluje art. 21 ust. 1 ustawy. Ma to miejsce wtedy, gdy osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego:

1) odmówili udzielenia lub nie udzielili, w wyznaczonym terminie, wyjaśnień co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń;

2) odmówili udzielenia organowi prowadzącemu postępowanie egzekucyjne informacji mających wpływ na skuteczność egzekucji lub udzielili informacji nieprawdziwych;

3) nie podejmują świadczeń przez trzy kolejne miesiące kalendarzowe.

W ocenie Sądu w rozpoznawanej w tamtejszym postępowaniu sprawie żadna z tych sytuacji nie zaistniała. Sąd wyjaśnił przy tym, że "ustawodawca nie wyjaśnia kiedy dochodzi do ustania wypłaty świadczeń, ale, zdaniem Sądu, trzeba to wiązać z przesłankami warunkującymi uzyskanie prawa do świadczenia. Jeśli jedna z konstytutywnych przesłanek odpadnie następuje utrata prawa do świadczenia, co z kolei skutkuje ustaniem ich wypłaty. Skoro prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego przysługuje jedynie osobom uprawnionym do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego w przypadku bezskuteczności egzekucji (art. 1 pkt. 1 w zw. z art. 3 ust. 1 ustawy), to niespełnienie tej przesłanki powoduje, iż nie zachodzi okoliczność powodująca ustanie wypłaty, ale brak podstawy do przyznania prawa do świadczenia już w dacie podejmowania decyzji z dnia [...]."

Tym samym zdaniem Sądu "wbrew stanowisku przyjętemu przez Kolegium, nie zachodzi w rozpatrywanej sprawie, podstawa do uznania świadczeń za nienależnie pobrane określona w art. 2 ust. 7 lit. a ustawy".

Wskazując na treść art. 153 Ppsa orzekł, że "w dalszym postępowaniu organy orzekające w sprawie będą zobligowane do ustalenia w sposób wyczerpujący stanu faktycznego sprawy w kontekście przesłanek uznania świadczeń uzyskanych (...) przez A.K. za nienależne pobrane w kontekście norm zawartych w art. 2 ust. 7 ustawy". Wobec naruszenia prawa materialnego mającego wpływ na wynik postępowania, polegającego na tym, że zastosowano normę zawartą w art. 2 ust. 7 lit. a ustawy w sytuacji, kiedy stan faktyczny sprawy nie odpowiadał jej hipotezie, Sąd postanowił uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Mając zatem powyższe na uwadze Sąd meritii w przedmiotowej sprawie stwierdza – z uwagi na ratio legis – unormowań przedmiotu, że przedwczesnym i można rzecz bezrefleksyjnym stało się uznanie przez organ odwoławczy za organem pierwszej instancji, że "z akt sprawy nie wynika, żeby od decyzji Nr [...] z dnia [...] strona wniosła odwołanie". Zatem nie wiadomo czy strona nie wniosła odwołania czy tylko nie wynika to "z akt sprawy".

Sformułowanie to, chociażby wobec treści pisma strony z dnia [...], wespół z okolicznościami sprawy i konsekwentną jej postawą negującą brak podstaw do uzyskiwania od samego początku świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz małoletniej córki wymaga rzetelnego wyjaśnienia.

Postępowanie administracyjne oparte jest na zasadzie prawdy materialnej (obiektywnej), co oznacza, że jego celem jest ustalenie tej prawdy w oparciu o fakty i okoliczności udowodnione. Dotarcie do prawdy materialnej następuje dzięki zgromadzeniu odpowiedniego materiału dowodowego, a następnie jego ocenie. Organ administracji powinien podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 Kpa). Właściwa realizacja zasady prawdy obiektywnej zawsze zależy od przestrzegania gwarancji zawartych w przepisach procedury administracyjnej, regulujących postępowanie dowodowe. Zasada prawdy obiektywnej wytycza cel postępowania dowodowego, a postulat bezpośredniości – jego metodę. Zasada bezpośredniości odnosi się do sposobu przeprowadzania dowodów, dotyczy formy, w jakiej podejmowane są czynności postępowania dowodowego a konkretniej, dotyczy sposobu zetknięcia się organu orzekającego z materiałem dowodowym. Postulat bezpośredniości oznacza nakaz, skierowany do organu orzekającego w sprawie, zobowiązujący go do tego, aby opierał ustalenia faktyczne na dowodach pierwotnych. Z nakazu takiego wynika powinność organu do zapoznawania się z materiałem dowodowym w taki sposób, aby wyeliminować nadmierną liczbę ogniw pośredniczących w łańcuchu informacji. Przy konstrukcji bezpośredniości w postępowaniu dowodowym, pierwszeństwo mają dowody bezpośrednie (oryginalne, pierwotne), przeprowadzone bezpośrednio przed organem rozpoznającym sprawę, tak aby ten organ zapoznał się z całym materiałem dowodowym w sprawie - jednocześnie i w bezpośrednim kontakcie – tak orzekł WSA w Białymstoku w wyroku z dnia 17 stycznia 2008 r., sygn. akt II SA/Bk 649/07, wszystkie przywoływane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl.

Zdaniem Sądu, organ drugoinstancyjny za organem pierszoinstancyjnym naruszył zasady określone w Kodeksie postępowania administracyjnego, albowiem nie podjął niezbędnych i wszelkich – prawem dopuszczonych w tego rodzaju postępowaniach – działań w sprecyzowania żądania strony i dogłębnego wyjaśnienia stanu prawnego.

W konsekwencji, zaskarżone orzeczenie uznać należy za przedwczesne i w związku z tym naruszające przepisy postępowania w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co tym samym obliguje Sąd do jego uchylenia. Bez wątpienia, sformułowania zawarte w piśmie strony skarżącej zatytułowanym "odwołanie", świadczą o konieczności wyjaśnienia rzeczywistego charakteru zawartego w nim żądania – czy intencją strony było odwołanie się od decyzji organu I instancji, czy też, pismo to stanowi wniosek o uruchomienie jednego z nadzwyczajnych trybów postępowania administracyjnego, której to kwestii wydaje się w istocie dotyczyć merytoryczna treść tego pisma.

Wypełniając dyspozycje przywołanych wyżej przepisów organ administracji publicznej powinien w tej sytuacji zwrócić się do skarżącego o zajęcie przez niego jednoznacznego stanowiska i sprecyzowanie jego żądania z jasnym i czytelnym wyjaśnieniem i pouczeniem o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jego praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 9 Kpa nakazującym organom czuwanie nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i udzielanie im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Pogląd taki znajduje uzasadnienie w utrwalonym orzecznictwie. Nie można bowiem przyjąć, że jeżeli żądanie jest zredagowane niezręcznie i mało zrozumiale, to organ administracji publicznej jest uprawniony do sprecyzowania treści żądania. Jest to nie do przyjęcia chociażby dlatego, że mogłoby to doprowadzić do niedopuszczalnej zmiany żądania, wbrew intencji osoby wnoszącej podanie. O tym, jaki jest charakter i zakres żądania zawarty w piśmie wniesionym przez stronę w postępowaniu administracyjnym, decyduje ostatecznie strona, a nie organ, do którego pismo zostało skierowane – por. wyrok WSA Krakowie z dnia 27 marca 2013 r. , sygn. akt II SA/Kr 46/13. Odstąpienie od tej czynności stanowiło naruszenie wskazanych wyżej przepisów postępowania administracyjnego, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Wobec niedokładnego wyjaśnienia sprawy (art. 7 Kpa) i niedostatecznego poinformowania strony o okolicznościach mających istotny wpływ na jej obowiązek (art. 9 Kpa), należało uznać, że jest to naruszenie przepisów postępowania administracyjnego mające istotny wpływ na jego wynik. Obowiązek informowania stron bez wątpienia – jak wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym – ciąży na organach administracji zwłaszcza w sprawach, których okoliczności dają podstawę do wniosku, że strona nie ma przygotowania pozwalającego na ich rozeznanie – tak NSA w wyroku z dnia 7 grudnia 1984 r., sygn. akt III SA 729/84, ONSA 1984, Nr 2, poz. 117; Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 lipca 1992 r., sygn. akt III ARN 40/92, PiP 1993, Nr 3, s. 110).

W literaturze przedmiotu wyjaśnia się, że obowiązek informacyjny, wynikający z art. 9 Kpa musi być wykonywany przez organ administracji publicznej z urzędu, bez osobnych wniosków stron lub uczestników postępowania i rozciąga się na wszystkie stadia i czynności postępowania, aż do ich zakończenia w danej instancji – tak J. Borkowski (w:) B. Adamiak, J. Borkowski, Postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne, Wyd. 10, Warszawa 2012, s. 44. Organy obowiązane są do udzielania całokształtu informacji związanej z załatwieniem danego rodzaju sprawy administracyjnej, co obejmuje również obowiązek informowania strony o uprawnieniach i obowiązkach wynikających z przepisów prawa materialnego i procesowego, których realizacja będzie miała wpływ na wynik sprawy, od momentu wszczęcia postępowania aż do chwili jego zakończenia decyzją. Naruszenie zasady informowania, polegające w szczególności na udzieleniu nienależytej informacji, w tym informacji błędnej, niejasnej, czy też niepełnej, może być kwalifikowane jako naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy. Stanowisko zbieżne z prezentowanym wyraził WSA w Gdańsku w wyroku z dnia 15 stycznia 2009 r., sygn. akt II SA/Gd 840/08.

Jednocześnie ugruntowane jest w tej materii stanowisko sądów administracyjnych podkreślające, że w sprawach z zakresu szeroko rozumianej pomocy społecznej, spoczywający na organach obowiązek informacyjny nie sprowadza się jedynie do konieczności informowania o prawach i obowiązkach aktualnego postępowania ale i potencjalnego postępowania administracyjnego – tak: Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 1 grudnia 2009 r., sygn. akt III SA/Kr 946/09 i w nim przytoczone.

Organy administracji publicznej mają bowiem szczególny obowiązek dbałości o to, aby strony – często osoby proste, nieporadne w kontakcie z administracją, jak w przedmiotowej sprawie – nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa. Obowiązek informowania stron aktualizuje się już w momencie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia. Wszechstronne wyjaśnienie i rozpatrzenie sprawy, przejawia się w obowiązku zbadania przez organ treści wniesionego podania, poprzez "wyłowienie" zawartych w nim zarzutów i wniosków procesowych, co powoduje, że jakiekolwiek wątpliwości dotyczące treści wniesionego pisma winny obligować organ do wezwania strony o sprecyzowanie jego treści – tak orzekł WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 25 września 2008 r., sygn. akt IV SA/Gl 242/08. Obowiązek informowania nie może być przy tym ograniczony jedynie do pouczenia strony o ogólnych zasadach przyznawania pomocy społecznej, ale ma charakter bardzo szczegółowy, odnoszący się do całości praw i obowiązków stron postępowania, odnosząc się przy tym do indywidualnego beneficjenta świadczeń.

Jednocześnie Sąd wskazuje, że mając na uwadze ujawnione braki dowodowe za Naczelnym Sądem Administracyjnym podać należy, że "prowadzenie postępowania wyjaśniającego przez organ odwoławczy ma ustawowo zakreślone granice, których nie można przekraczać bez naruszenia zasady dwuinstancyjności. Organ odwoławczy może przeprowadzić jedynie uzupełniające postępowanie dowodowe, natomiast jeśli postępowanie dowodowe nie zostało przeprowadzone przez organ I instancji w ogóle, albo też wymagane jest uprzednie przeprowadzenie postępowania dowodowego w znacznej części, organ odwoławczy powinien uchylić decyzję i przekazać sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia" – tak NSA w wyroku z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I FSK 412/11. W zakresie kompetencji organu odwoławczego leży jedynie przeprowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego, a co za tym idzie, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości lub znacznej części, organ odwoławczy zobowiązany jest do przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Odmienne stanowisko naruszałoby zasadę dwuinstancyjności – przeprowadzenie postępowania dowodowego przez organ odwoławczy prowadziłoby do sanowania nieprawidłowości powstałych w postępowaniu pierwszoinstancyjnym.

Podsumowując podkreślenia wymaga, że strona nie może ponieść negatywnych konsekwencji ewentualnego zaniechania organów administracji publicznej, w zakresie zrealizowania spoczywającego na nich obowiązku informowania.

Ponownie rozważając sprawę organ pierwszoinstancyjny wnikliwie zbada przedmiot żądania skarżącego, następnie, w zależności od poczynionych ustaleń, podejmie właściwe, należycie uzasadnione rozstrzygnięcie. Rozpoznając sprawę organ orzekający, kierując się normą zawartą w art. 153 Ppsa uwzględni wskazania zawarte w niniejszym uzasadnieniu. W świetle przedstawionych wyżej wywodów, należało uwzględnić skargę na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) Ppsa i orzec, jak w sentencji.