Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 581/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2022-03-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a)
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska Sędziowie Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska (sprawozdawca) Sędzia WSA Ewa Kamieniecka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w Wydziale IV w dniu 8 marca 2022 r. sprawy ze skargi M. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. po rozpatrzeniu na posiedzeniu niejawnym odwołania M. D. (dalej: strona, skarżący), od decyzji z dnia [...] nr [...] działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta L., Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L., w przedmiocie odmowy przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735) utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu między innymi podano, że w dniu 22 października 2020 r. wpłynął wniosek skarżącego (lat 47) o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. W odmownej decyzji organ pierwszej instancji przywołał m.in. art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wskazujący krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, a także art. 17 ust. 5 cyt. ustawy, normujący negatywne przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Odniósł się do kwestii obowiązku alimentacyjnego uregulowanej w art. 128 i art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Następnie wskazał na okoliczności sprawy ustalone w toku postępowania wyjaśniającego, w tym w drodze wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 19 listopada 2020 r., a mianowicie ustalił, że podopieczna legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym [...]. Orzeczenie ma charakter trwały. Z przedstawionego orzeczenia wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 6 sierpnia 2020 r., tj. gdy miała 83 lata. Jest mężatką, ma dwoje dzieci – skarżącego oraz córkę. Ojciec skarżącego (mąż matki) ma lat 78 i ze względu na schorzenia urologiczne i cukrzycę nie ma siły pełnić opieki nad żoną. Nie ma jednak ustalonego stopnia niepełnosprawności. Skarżący mieszka wraz z rodzicami. Przedłożył zaświadczenie lekarskie z dnia 17 listopada 2020 r., z którego wynika, iż matka jest przewlekle chora, wymaga stałej opieki osoby drugiej. Z karty historii zdrowia i choroby wynika, iż u matki strony rozpoznano otępienie naczyniowe w chorobie Alzheimera, choruje na nadciśnienie tętnicze i zwyrodnienie stawów, a także zaćmę. Około pół roku temu jej stan zdrowia uległ pogorszeniu. Skarżący podał także, że matka ma zaburzenia orientacji w czasie i przestrzeni oraz częste zmiany nastroju, Nie poznaje najbliższych osób, ma zaburzenia pamięci oraz obniżenie ogólnej aktywności psychofizycznej. W trakcie wywiadu środowiskowego ustalono zakres sprawowanej opieki przez skarżącego. Wynika z niego, że niepełnosprawna potrzebuje pomocy w przygotowywaniu posiłków, które spożywa samodzielnie; w przemieszczaniu się poza miejscem zamieszkania (zaburzenia orientacji w terenie), ma zaburzenia pamięci oraz obniżenie ogólnej aktywności psychofizycznej (w obrębie mieszkania porusza się samodzielnie), w wykonaniu porannej i wieczornej toalety oraz kąpieli, przy ubieraniu się i rozbieraniu się, w dotarciu do lekarza specjalisty, w załatwianiu spraw urzędowych, przy robieniu zakupów, w płaceniu rachunków, a także przy porcjowaniu i aplikacji leków. Z ustaleń pracownika socjalnego poczynionych podczas wywiadu środowiskowego w dniu 20 listopada 2020 r. i sporządzonych w formie tzw. oceny stanu psychofizycznego wynika, że samodzielnie porusza się w obrębie mieszkania, samodzielnie korzysta z wc, spożywa posiłki, samodzielnie jest w stanie zmienić pozycję ciała czy usiąść lub przemieścić się z łóżka.

W ocenie organu I instancji skarżący pełni bezpośrednią, całodobową opiekę nad niepełnosprawną matką i jak podaje sam skarżący - wykonuje czynności związane z higieną osoby starszej. Pomaga przy kąpieli, ubieraniu się, zmienia pościel. Ponadto wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, tj. sprząta, pierze, przygotowuje posiłki dla siebie i mamy, robi zakupy załatwia sprawy urzędowe, umawia wizyty lekarskie, chodzi z mamą do lekarzy, realizuje recepty, pilnuje przyjmowania przez matkę leków. W opiece nad matką zamieszkujący wspólnie ojciec pomaga mu tylko w formie robienia zakupów. W toku postępowania ustalono, że ojciec skarżącego często przebywa poza domem, na działce. Między nim, a żoną od wielu lat dochodziło do konfliktów. Strona podaje, że jego ojciec nie może prawidłowo opiekować się swoją żoną, gdyż nie ma wystarczającej cierpliwości, jest nerwowy, a opieka nad chorą na Alzheimera osobą jest absorbująca. Zdaniem strony do rozpadu więzi i pożycia małżeńskiego rodziców przyczyniło się nadużywanie alkoholu przez ojca. Dalej organ I instancji wskazał na przesłuchanie siostry skarżącego w dniu 15 marca 2021 r. Ustalono, że zamieszkuje w miejscowości oddalonej o ok. 60 km. Odwiedza matkę bardzo rzadko, 2-3 razy w roku i podczas tych odwiedzin nie sprawuje opieki. W miarę możliwości pomaga bratu finansowo, zaś matce kupuje bieliznę i ubrania.

Organ I instancji stwierdził dalej, iż ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika także, że obecnie skarżący nie uzyskuje żadnych dochodów a ostatnią wykonywaną przez stronę pracą była służba ewangelizacyjna w ramach działalności statutowej [...] w okresie od 1 stycznia 2007 r. do 30 kwietnia 2010 r. Skarżący wyjaśnił, że od około 7 lat nie pracuje. Powodem zaprzestania pracy były problemy strony z własnym zdrowiem (posiadał lekki stopień niepełnosprawności). Strona również zeznała, że od 5 lat sprawuje wzmożoną opiekę nad matką.

Organ I instancji wywiódł dalej, że bezspornie stan zdrowia niepełnosprawnej utrudnia jej codzienne funkcjonowanie. Wymaga pomocy przy przygotowaniu posiłków, dozowaniu leków, kąpieli, ubieraniu się, poruszaniu się poza miejscem zamieszkania, dotarciu do lekarza, robieniu zakupów, sprzątaniu mieszkania, praniu. Opieka taka może być wykonywana o różnych porach dnia, dlatego brak jej charakteru ciągłego. Wnioskodawca w zasadzie nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, gdyż matka nie wymaga karmienia przez sondę, nie wymaga leczenia odleżyn, ran; nie wymaga pielęgnacji przetok czy stomii; nie używa cewnika, nie potrzebuje pomocy w załatwianiu potrzeb fizjologicznych oraz nie używa pampersów czy pieluchomajtek. Samodzielnie spożywa przygotowane posiłki i korzysta z toalety. Pomoc strony sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują, gdyż osoby pracujące również prowadzą własne gospodarstwa domowe, gotują, robią zakupy, sprzątają mieszkanie czy też udają się do lekarzy. Posiadanie rodziny, tj. dzieci, stwarza realną możliwość wsparcia niepełnosprawnej w jej codziennym funkcjonowaniu. Zarówno moralny, jak też prawny obowiązek nakazuje wspieranie najbliższych krewnych poprzez osobistą pomoc lub gdy taka nie może być świadczona poprzez wsparcie finansowe. Członkowie rodziny mogą podzielić między sobą obowiązki związane z pomocą niepełnosprawnemu. Zrobienie zakupów, sprzątanie mieszkania, realizacja recept czy też pomoc w czynnościach higienicznych - kąpieli, w żaden sposób nie wyklucza tych osób z aktywności zawodowej, społecznej czy też rodzinnej.

Reasumując organ I instancji stwierdził także, iż opieka sprawowana przez wnioskodawcę nad matką nie ma znamion opieki całodobowej, a czynności wykonywane przez stronę mogłyby być wykonywane także, gdyby pracował, gdyż są to czynności dnia codziennego i mogą być wykonywane po pracy. Z uwagi na powyższe brak jest podstaw prawnych do przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.

Po rozpoznaniu odwołania i analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze przytoczyło w pierwszym rzędzie, że warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń określa ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., zwana dalej ustawą). Materialnoprawną podstawą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest art. 17 ust. 1 ustawy, który stanowi, iż świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ponadto zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Jak dalej podał organ, w zakresie ustalonego stanu faktycznego sprawy, na podstawie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego skarżący mieszka i wspólnie gospodaruje z rodzicami. Wymieniony podał, że jego matka wymaga stałej opieki osób drugich i pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Matka choruje na Alzheimera, ma zaburzenia pamięci oraz obniżenie aktywności psychicznej. W związku z tym sprawuje nad nią bezpośrednią, całodobową opiekę, wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego (pierze, sprząta, przygotowuje posiłki, robi zakupy, wykonuje wszystkie czynności związane z pielęgnacją i higieną (pomaga matce w kąpieli, w ubieraniu się, zmianie pościeli). Załatwia wszystkie sprawy urzędowe, umawia wizyty lekarskie, chodzi z matką do lekarza, realizuje recepty, pilnuje przyjmowanie przez matkę leków. Matka ma zaburzenia orientacji, częste zmiany nastroju, choruje także na nadciśnienie. Posiłki przygotowuje tylko dla siebie i matki, ponieważ oboje są na diecie wegetariańskiej. Pomoc ojca w opiece nad matką odnosi się tylko do robienia zakupów. Ojciec w przeszłości nadużywał alkoholu, co doprowadziło do rozpadu więzi pożycia małżeńskiego. Stwierdził też, że od wielu lat nie jest aktywny zawodowo z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką. W części III wywiadu (Ustalenia pracownika socjalnego) podano także, że wnioskodawca poinformował, że ojciec często przebywa poza domem, nie może prawidłowo opiekować się chorą żoną, gdyż nie ma cierpliwości i jest nerwowy a opieka jest absorbująca. Rodzice pobierają świadczenia emerytalne, prowadzi z nimi wspólne gospodarstwo domowe, on sam zajmuje jeden pokój a drugi zajmują rodzice.

Pracownik socjalny w "Ocenie stanu psychofizycznego" odnoszącej się stanu zdrowia matki dokonał następujących ustaleń: ruchomość stawów - pełna; zaburzenie orientacji w terenie (zaniki pamięci), samodzielna w przemieszczaniu się; kontakt słowny - ograniczony, formy wypowiedzi oderwane od treści rozmowy; spokojne zachowanie, nastrój płaczliwy, całkowicie zdekoncentrowana, luki w pamięciowe; wymaga pomocy w łazience i przy ubieraniu i rozbieraniu; samodzielnie spożywa posiłki; wymaga pomocy w przygotowaniu posiłków, praniu, prasowaniu i sprzątaniu; niedowidzi i niedosłyszy.

Skarżący oświadczył, że jego siostra mieszka w innej miejscowości, aktualnie jest na emeryturze, przyjeżdża do matki raz w roku, gdyż obawia się pogorszenia stanu zdrowia matki po tym, jak w trakcie ostatniego (około 5 lat wstecz) pobytu matki w jej domu, matka źle się poczuła. Ojciec nadużywał alkoholu dlatego relacje między rodzicami nie są najlepsze. Mama boi się ojca z powodu dawnych awantur. Poinformował, że ma średnie wykształcenie i ostatnio był zatrudniony od 1 stycznia 2007 r. do 30 kwietnia 2010 r. jako ewangelista. Zrezygnował z tej pracy z powodu pogarszającego się stanu zdrowia. W 2014 r. był sparaliżowany z powodu choroby nerwów, po kilkuletnim leczeniu i rehabilitacji wrócił całkowicie do zdrowia i nie przyjmuje leków. Jego matka nigdy nie przebywała w szpitalu.

Mając na uwadze powyższe okoliczności sprawy Kolegium podkreśliło, że zgodnie z cytowanym wcześniej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzecznictwie sądów administracyjnych sprecyzowano, że wskazany przepis powinien być rozumiany w ten sposób, że normuje on przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w art. 17 ust. 1 (lub w ust. 1a), niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji. Innymi słowy, negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ujęta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy nie dotyczy małżonka osoby wymagającej opieki, spełniającego wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, określone w art. 17 ust. 1 ustawy, ale odnosi się do krewnych osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegają się o świadczenie pielęgnacyjne w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Wobec tego, na mocy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy, pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku.

Tak więc uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Istnieją jednak sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. A mianowicie byłoby to dopuszczalne wówczas, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki. A zatem przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek, nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. W związku z tym w rzetelnie przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym zachodzi możliwość wykazania obiektywnego braku zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, zaś oceny niemożności sprawowania opieki nad drugim współmałżonkiem można dokonać kierując się zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego. Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę.

Jakkolwiek Kolegium w sprawie niniejszej przychyliło się do potrzeby stosowania przy interpretacji art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit, a ustawy wykładni celowościowej i systemowej oraz prokonstytucyjnej, to jednocześnie uznało, że wykładnia ta nie może iść tak daleko, by dopuszczać możliwość przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim niemal w każdym przypadku - niezależnie od legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i od okoliczności obiektywnych.

Przenosząc powyższe na grunt analizowanej sprawy organ wskazał, że matka skarżącego pozostaje w związku małżeńskim. W świetle przywołanych wyżej przepisów, to właśnie małżonek jest osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do alimentacji wobec chorej żony. Organ I instancji ustalił, że małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a więc w świetle literalnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy, skarżący, co do zasady, jest wyłączony z kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Jednakże, jak wcześniej wywiedziono, istnieją sytuacje w których osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności i nie legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze względu np. na stan zdrowia sama nie jest zdolna tej opieki wykonywać, a jej sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę.

W ocenie Kolegium twierdzenia strony, że ojciec nie może udzielać pomocy nie mogą mieć znaczenia dla wyniku sprawy odwoławczej. Nie można bowiem przyjąć, że pomoc taka nie jest możliwa z powodu byłych konfliktów między rodzicami strony, przy czym strona poza podaniem tej informacji pracownikowi socjalnemu w trakcie wywiadu środowiskowego oraz w oświadczeniu z dnia 30 listopada 2020 r. nie potwierdziła jej jakimkolwiek dowodem. Informacji takiej nie potwierdza też siostra strony, skoro do protokołu z jej przesłuchania podała, że matka przebywając w jej mieszkaniu chciała powrotu do "swojego mieszkania, do męża i brata.". Nadto takie okoliczności, jak brak cierpliwości ojca, jego nerwowy charakter, czy częste pobyty na działce nie mogą świadczyć o tym, że nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną.

Skład orzekający stwierdził dalej, że z akt niniejszej sprawy nie wynika, aby ojciec skarżącego, pomimo swojego podeszłego wieku, nie był w stanie sprawować efektywnej opieki nad swoją żoną, tym bardziej że do takiej opieki zobowiązany jest także wnioskodawca prowadzący z rodzicami wspólne gospodarstwo domowe. Wzajemne wspieranie w rodzinie pomiędzy rodzicami i dziećmi to ważny proces, który wynika z powodów moralnych oraz z przyjętych przez społeczeństwo norm i przepisów prawa. Wzajemne wspieranie pomiędzy rodzicami i ich dziećmi powinno być całkowicie bezinteresowne. Zgodnie z art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rodzice oraz dzieci powinni wspierać się wzajemnie. Poprzez wzajemne wsparcie w art. 87 rozumie się pomoc materialną, psychiczne wsparcie w chorobie, kalectwie, pomoc w podejmowaniu ważnych decyzji lub załatwianiu spraw życiowych oraz pomoc fizyczna przy wykonywaniu różnych czynności życiowych.

W ocenie Kolegium dokumenty sprawy, wbrew twierdzeniu strony, nie potwierdzają więc niemożności sprawowania przez ojca skarżącego udzielania pomocy swej żonie w zakresie ustalonym w toku postępowania wyjaśniającego i brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny strony wobec jego matki, przed obowiązkiem ciążącym na jego ojcu. Oczywiście fakt, że ojciec strony pozostaje w związku małżeńskim nie powinien stanowić przesłanki warunkującej, a priori, odmowę przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego stronie. Jednak nie można pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Jak już wcześniej podano, z dokumentów sprawy nie wynika, aby w sprawie spełniły się warunki do pominięcia obowiązku alimentacyjnego ojca skarżącego wobec żony.

Niezależnie od powyższego, pomimo stwierdzenia przez organ, że w analizowanej sprawie zaistniała negatywna przesłanka do przyznania stronie wnioskowanego świadczenia, wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy, to Kolegium oceniło również spełnienie pozostałych przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, wynikających z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Mianowicie są to - konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną oraz niepodejmowanie lub rezygnacja przez tą osobę z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki. Posiłkując się tezami z orzecznictwa sądów administracyjnych organ argumentował, że z treści przepisu art. 17 ust. 1 ustawy wynika, iż ustawodawca nie poprzestał w nim na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki. O rezygnacji z zatrudnienia czy też świadomym jego niepodejmowaniu można mówić w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę jest obiektywnie zdolna do podjęcia zatrudnienia, na którą to zdolność wpływa także wiek takiej osoby. Musi więc istnieć związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna (nie podejmowania przez niego pracy) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Oceniając dokonane wyżej ustalenia faktyczne, w ocenie organu w niniejszej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia, a wykonywaną przez nią opieką nad matką. Nie kwestionując faktu, iż matka cierpi na schorzenia, które utrudniają jej codzienne funkcjonowanie organ zauważył, że zakres wymaganej nad nią opieki, mając na względzie także możliwość jej sprawowania przez jej męża, nie stoi na przeszkodzie do podjęcia zatrudnienia przez stronę. Strona w oświadczeniu z dnia 28 grudnia 2020 r., podała, że nie pracuje zawodowo, nie ma prawa do zasiłku do bezrobotnych, nie posiada gospodarstwa rolnego, nie jest ubezpieczona w KRUS jako domownik oraz nie prowadzi działalności gospodarczej. Nie jest także uprawniona do pobierania świadczeń emerytalno-rentowych i nie jest uprawniona do pobierania zasiłku opiekuńczego i zasiłku dla opiekuna, nie pobiera świadczenia pielęgnacyjnego na inne osoby. Od 1 maja 2010 r., tj. od przeszło 11 lat nie pracuje (jak podał pozostaje na utrzymaniu rodziców i prowadzi z nimi wspólne gospodarstwo domowe), zrezygnował z pracy z uwagi na zły stan zdrowia. Oświadczył także, że jego składki zdrowotne odprowadzane są przez Urząd Pracy.

W świetle powyższych konstatacji organ przyjął, że nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej strony a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, która, jak podaje strona - poważnie choruje od 5 lat. Brak takiego związku potwierdza zatem długotrwały brak aktywności zawodowej strony. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną matką, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem rodziców, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu.

Reasumując, zdaniem organu, wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane z uwagi na wystąpienie określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy negatywnej przesłanki wyłączającej prawo strony do świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro mąż matki nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a ponadto nie zostało wykazane, aby po jego stronie istniały obiektywne przeszkody uniemożliwiające mu sprawowanie opieki nad żoną, to nie można pominąć pierwszeństwa męża w obowiązku alimentacyjnym wobec żony i przenieść tego obowiązku na syna osoby wymagającej opieki, poprzez przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze wywiedzionej od zaskarżonej decyzji zarzucono rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się syna, będącego jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez męża niepełnosprawnej, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Mając powyższe na uwadze wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.

W ocenie skarżącego wykładnia językowa art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonana przez organ II prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Jak trafnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 7 marca 2019 wydanym w sprawie II SA/Sz 80/19 "W art. 17 ust 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (k.r.o.). Nie można zatem pominąć treści art. 132 kr.o., zgodnie z którym: "Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art 18 Konstytucji".

W odpowiedzi organ wniósł o oddalenie skargi podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.; poniżej przywoływanej jako: "p.p.s.a."), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem. Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1).

Rozpoznając skargę w ramach kryteriów określonych powyższymi przepisami, Sąd uznał, że nie jest ona zasadna, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza norm prawa procesowego ani materialnego.

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111; poniżej przywoływana jako "ustawa" lub "u.ś.r."). Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei unormowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z literalnego brzmienia tego bowiem przepisu wynika, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.

Sąd podziela tę aktualną linię orzecznictwa, która aprobuje zawężającą wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sytuacji pozostawania osoby podlegającej opiece w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, która znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, która nawet faktycznie - w miejsce tego współmałżonka - sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną, rezygnując tym samym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Stanowisko takie, jako odpowiadające literalnemu brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., znajduje potwierdzenie w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z dnia z dnia 9 lutego 2021 r. I OSK 2390/20, Naczelny Sąd Administracyjny sformułował tezę, że z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. NSA argumentował, że ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zatem brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku na niepełnosprawnego rodzica, który pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jedyny wyjątek w tym zakresie w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez

ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej.

W kolejnych wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego (z dnia 16 marca 2022 r. sygn. I OSK 1232/21, z 4 marca 2022 r. I OSK 1657/21, z 23 lutego 2022 r. I OSK 1015/21, z 24 lutego 2021 r., sygn. I OSK 2391/20, z 11 sierpnia 2020 r., sygn. I OSK 599/20) wyrażono pogląd, że wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ, ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. Przedstawiona wykładnia przepisów ustawy nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa. Zasady tej nie można rozumieć jako nakaz identycznego traktowania wszystkich osób, zobligowanych do alimentacji. Więź istniejąca pomiędzy małżonkami ma bowiem zupełnie inny wymiar od powiązań rodzinnych występujących pomiędzy krewnymi.

Zaprezentowane wyżej stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego w zakresie wykładni komentowanej normy prawnej Sąd w składzie orzekającym podziela w pełni w rozpatrywanej sprawie.

Już z tych zatem racji w przedmiotowej sprawie zachodzi brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu na niepełnosprawną matkę w sytuacji, gdy pozostaje ona w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Faktyczne sprawowanie opieki na osobą w znacznym stopniu niepełnosprawną nie jest w tym wypadku wystarczającą przesłanką do przyznania świadczenia w świetle powołanych wyżej przepisów prawa.

Gdyby jednak nawet nie podzielić takiej wykładni literalnej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a), to i tak ustalone przez organy obu instancji okoliczności faktyczne występujące w przedmiotowej sprawie nie usprawiedliwiają uznania, że zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. W tej materii organ odwoławczy dokonał niewadliwej oceny stanu faktycznego i prawnego.

Trzeba podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne jako forma wsparcia rodziny, nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czynią to w na tyle dużym - a wynikającym ze stopnia oraz charakteru niepełnosprawności osoby, którą się opiekują - zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie lub kontynuację zatrudnienia. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której spoczywa obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. Jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie definiuje sprawowania opieki, to jednakże z brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że opieka, o której tamże mowa, winna być stała (ciągła) i długoterminowa. Z treści przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nadto wynika, że sam fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym, tudzież o niezdolności do samodzielnej egzystencji, nie jest wystarczający do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu, jak słusznie zauważył organ odwoławczy. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11,). Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16). Nie zawsze również ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim rozmiarze, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Zdaniem Sądu organ, na podstawie wyczerpującego, kompletnego materiału dowodowego i przy niewadliwym ustaleniu stanu faktycznego sprawy, wyprowadził trafne wnioski, że taki związek przyczynowo-skutkowy w niniejszej sprawie nie zachodzi a sprawowana przez skarżącego opieka nie ma takiego charakteru, który by uniemożliwiał zatrudnienie. Z prawidłowo przeprowadzonych czynności procesowych o charakterze dowodowym wynika słuszne przyjęcie przez organ, że rozmiar obowiązków skarżącego związanych z opieką nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia, przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy.

Takie czynności jak pranie, sprzątanie, zakupy, przygotowywanie matce posiłków, dawkowanie leków, pomoc przy kąpieli, w ubieraniu się, czy także umawianie i towarzyszenie podczas wizyt lekarskich lub spacerów, załatwianiu spraw urzędowych etc. nie mogą być uznane za czynności wymagającej pełnej dyspozycyjności skarżącego. Nie absorbują one na tyle by należało zapewnić podopiecznej ciągłej (całodziennej) obecności czy też nieustającego nadzoru ze strony skarżącego. Czynności te mogą być wykonane z pewnym wyprzedzeniem czasowym, bądź okresowo lub też stanowią zasadniczo czynności związane z codziennym prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego (w przypadku skarżącego wspólnie prowadzonego z rodzicami) i nie mogą usprawiedliwiać skarżącego w powstrzymywaniu się (niepodejmowaniu) wykonywania przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i wiązania braku aktywności zawodowej z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Notabene tenże brak aktywności zawodowej u skarżącego datuje się od 11 lat, trudno zatem dostrzec bezpośredni związek z sytuacją obecnie sprawowanej opieki. Organ zasadnie także przyjął na tle zgromadzonego materiału dowodowego i ustalonych okoliczności faktycznych, że ojciec skarżącego, obiektywnie ujmując, jest w stanie wypełniać przynajmniej znaczną część czynności pielęgnacyjnych wobec swej małżonki. W skardze nie przywołano żadnych konkretnych okoliczności, dowodów, które by podały w wątpliwość ocenę organu w tej materii, Sąd też na podstawie lektury akt administracyjnych sprawy ich się nie dopatrzył.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w sposób wnikliwy i przekonujący, zgodnie z regułami swobodnej oceny dowodów z art. 80 k.p.a., po dokonaniu niewadliwych, wyczerpujących ustaleń zgodnie z reżimem art. 7 i 77 k.p.a., czemu dało wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia stosownie do art. 107 § 3 k.p.a., odniosło się do zarzutów odwołania i podjęło zgodne z prawem rozstrzygnięcie.

W tym stanie rzeczy Sąd skargę oddalił na mocy art. 151 p.p.s.a.