Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 432/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2021-10-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust 3 i 3a
journal: Dz.U. 2021 poz 423
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Wojciechowska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Sędkowska Asesor sądowy Anna Komorowska-Kaczkowska Protokolant Referent stażysta Dagmara Jugo po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 października 2021 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją nr [...] z [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku H. K. (dalej określanej jako: strona, skarżąca, wnioskodawczyni) o umorzenie odsetek naliczonych od składek niepodlegających ustawie abolicyjnej, działając na podstawie:

1) art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz.423), zwanej "usus" - odmówił umorzenia odsetek za zwłokę od składek za zatrudnionych pracowników (w części finansowanej przez płatnika składek i przez ubezpieczonych) oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 28.347 zł, w tym:

- odsetek w kwocie 23.073 zł na ubezpieczenia społeczne liczonych na dzień przedawnienia i na dzień 28 października 2015 r. przypadających od składek w części finansowanej przez płatnika i ubezpieczonych za okres 02/1999, 04/1999-08/2000, 10/2000-02/2003 w kwocie 13.640,34 zł,

- odsetek w kwocie 235 zł na ubezpieczenie zdrowotne liczonych na dzień przedawnienia i na dzień 28 października 2015 r. przypadających od składek w części finansowanej przez płatnika za okres 03/1999, 09/2000 w kwocie 144,66 zł

- odsetek w kwocie 3.380, zł na ubezpieczenie zdrowotne liczonych na dzień przedawnienia i na dzień 28 października 2015 r. przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres 02/1999-02/2003 w kwocie 2 172,53 zł,

- odsetek w kwocie 1.659 zł na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych liczonych na dzień przedawnienia i na dzień 28 października 2015 r. przypadających od składek za okres 03/1999-03/2001, 07/2001, 09/2001-02/2003 w kwocie 958,14 zł,

2) art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 usus oraz z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem" - odmówił umorzenia odsetek za zwłokę od składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 332 zł, w tym:

- odsetek w kwocie 235 zł na ubezpieczenie zdrowotne liczonych na dzień przedawnienia i na dzień 28 października 2015 r. przypadających od składek za okres 03/1999, 09/2000 w kwocie 144,66 zł,

- odsetek w kwocie 97 zł na Fundusz Pracy liczonych na dzień przedawnienia i na dzień 28 października 2015 r. przypadających od składek za okres 03/1999, 09/2000 w kwocie 47,18 zł.

Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:

Wnioskiem z 28 października 2015 r. skarżąca zwróciła się o umorzenie odsetek, naliczonych od składek niepodlegających ustawie z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551, zwanej dalej ustawą abolicyjną). Jednocześnie wniosła o prolongatę terminu zapłaty pozostałych zobowiązań wskazując, że nie jest w stanie spłacić zadłużenia do 16 listopada 2015 r., która to data jest ostatecznym terminem uregulowania kwot niepodlegających umorzeniu na podstawie przepisów ustawy abolicyjnej.

Decyzją z [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. po rozpoznaniu powyższego wniosku, odmówił umorzenia odsetek za zwłokę. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Zakładu z [...].

Wskutek skargi strony Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 30 czerwca 2016 r., sygn. akt I SA/Op 203/16 uchylił decyzję ZUS z [...] i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia. Sąd stwierdził, organy rentowe nie poczyniły wystarczających ustaleń w zakresie ewentualnego przedawnienia należności. Sąd wskazał również na potrzebę odniesienia się, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, do treści art. 24 ust. 5 usus przez pryzmat jego zgodności ze standardami konstytucyjnymi, wskazując na potrzebę wykładni tego przepisu w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r. (sygn. akt SK 40/12, opubl. OTK-A 2013, Nr 7, poz. 97) stwierdzającego, że art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP (ze względu na tożsamość regulacji).

Wydane w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy kolejne decyzje organu rentowego (nr [...] z [...], nr [...] z [...] i [...] z [...]) były jeszcze trzykrotnie uchylane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, wyrokami: z 5 kwietnia 2017 r. sygn. akt I SA/Op 43/17, z 8 sierpnia 2018 r. sygn. akt I SA/Op 450/17 i z 13 grudnia 2019 r., sygn. akt I SA/Op 437/19. W tym ostatnim wyroku Sąd stwierdził, że Zakład nie zastosował się do wiążącej oceny wyrażonej w wyroku WSA w Opolu o sygn. I SA/Op 43/17, czym naruszył art. 153 ppsa w związku z art. 24 ust. 5 usus. Sąd w powyższym wyroku wyraźnie bowiem wskazał, iż wykładnia art. 24 ust. 5 usus powinna zostać dokonana przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12 zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. Tymczasem organ, weryfikując sporne należności pod względem przedawnienia, uznał, że część z tych należności nie uległa przedawnieniu wyłącznie z uwagi na ich hipoteczne zabezpieczenie. Stanowisko Zakładu w tej kwestii nie uwzględnia więc wiążącej oceny prawnej, wyrażonej w w/w wyroku, w którym jednoznacznie stwierdzono, że sam fakt zabezpieczenia zaległości wobec ZUS hipoteką na nieruchomości nie przesądza, że nie doszło do ich przedawnienia, a to oznacza, że termin przedawnienia zaległości z tytułu składek biegnie na zasadach ogólnych. Wbrew więc temu, co przyjął organ, ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wykluczyło przedawnienia spornych należności składkowych zabezpieczonych hipoteką.

Ponownie rozpatrując sprawę, Zakład, zaskarżoną obecnie decyzją z [...] po raz kolejny odmówił stronie umorzenia należności z tytułu odsetek za zwłokę od składek opisanych na wstępie.

W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzja w sprawie została podjęta po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego w oparciu o dokumenty dostarczone przez stronę na wcześniejszym etapie rozpoznania wniosku (w ramach obecnego postępowania, strona, mimo wezwania, nie przedstawiła żadnych dowodów dotyczących jej aktualnej sytuacji życiowej) oraz informacje i materiały pozyskane z urzędu (korzystano m.in. z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców, Bazy Danych Ksiąg Wieczystych). Z poczynionych na tej podstawie ustaleń wynikało, że strona prowadziła pozarolniczą działalność gospodarczą do 16 lutego 2003 r., natomiast obecnie uzyskuje dochód z tytułu renty rodzinnej w kwocie 1.250,88 zł brutto, tj. 1.066,30 zł netto, świadczenie jest wolne od potrąceń, a także figuruje jako osoba wykonująca umowę agencyjną/zlecenie u płatnika A Sp. z o.o. Sp.k., a podstawa wymiaru składek kształtowała się następująco: za okres 01/2021 2.350,25 zł brutto, za okres 02/2021 1.752,90 zł brutto, za okres 03/2021 1.791,15 zł brutto, za okres 04/2021 0,00 zł brutto. Ponieważ strona nie przedłożyła aktualnego "Oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym", jak również dokumentów obrazujących jej obecną sytuację rodzinną, materialną oraz zdrowotną - brak jest informacji, z kim prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe, jak również danych dotyczących ponoszonych opłat związanych z bieżącym utrzymaniem, czy posiadanych zobowiązań finansowych. Z kolei z poprzednio przedłożonego oświadczenia z 24 sierpnia 2015 r. wynikało, że strona prowadziła wspólne gospodarstwo z synami P. K. ([...] lat) i synem S. K. ([...] lat), jednakże z uwagi na brak aktualnego oświadczenia o stanie rodzinnym, brak jest podstaw do stwierdzenia, że nadal pozostaje z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. Według informacji pozyskanych od MOPS w L., w czasie kiedy strona była mieszkanką [...] nie wnioskowała o pomoc. W tym okresie zamieszkiwała i prowadziła wspólne gospodarstwo domowe z synem, który składał wnioski o pomoc. Syn miał przyznaną pomoc w następujących formach: 1) zasiłek stały dla osoby w rodzinie w kwocie 43,27 od 01.05.2014 r. do 31.12.2014 r.; 2) zasiłek celowy na żywność w kwocie 200 zł na 06/2014 r., 3) zasiłek celowy na opłatę za energie elektryczną w kwocie 150 zł na 06/2014 r., 4) zasiłek celowy na gaz w kwocie 150 zł na 06/2014 r. Decyzja przyznająca S. K. zasiłek stały została uchylona w związku ze zmianą miejsca zamieszkania. Z zapisów w rejestrze CEPiK wynika, że strona jest właścicielem pojazdu marki [...], rok prod. [...]. Na podstawie informacji z bazy ksiąg wieczystych ustalono też, że wnioskodawczyni pozostaje współwłaścicielką nieruchomości gruntowej (gospodarstwo rolne, zabudowania, KW [...]) o pow. 2,0900 ha, położonej w S., zabezpieczonej hipoteką na rzecz ZUS. Natomiast zgodnie z załączoną 5 stycznia 2016 r. dokumentacją medyczną, u strony zdiagnozowano [...] i leczy się ona [...]. Na schorzenia [...] cierpi również jej syn. Strona nie przedłożyła jednak aktualnej dokumentacji potwierdzającej jej stan zdrowia i członków rodziny.

Realizując zalecenia Sądu wyrażone w wyroku z 13 grudnia 2019 r., sygn. akt I SA/Op 437/19 organ przedstawił obszerne i szczegółowe rozważania w przedmiocie przedawnienia należności, przy uwzględnieniu kolejnych zmian stanu prawnego, przedstawiając w formie tabelarycznej podjęte działania egzekucyjne, skutkujące przerwaniem biegu terminu przedawnienia składek z poszczególnych tytułów za wskazane w tabelach okresy.

Oceniając wymagalność tej części zadłużenia, którą objęto wyłącznie zabezpieczeniem hipotecznym, organ ponownie podtrzymał stanowisko, że należności te, mocą art. 24 ust. 5 usus, nie uległy przedawnieniu. Według organu, ustanowiona na nieruchomości strony hipoteka została wpisana do rejestru w grudniu 2003 r., zatem do oceny jej skutków należy wziąć pod uwagę przepisy ogólnie obowiązujące tj. art. 24 ust. 5 usus, zgodnie z którym należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką nie ulegają przedawnieniu, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Ważne jest przy tym, że w wyroku z 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12, Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodność z Konstytucją art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja Podatkowa w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. Wyrok Trybunału nie miał zatem wpływu na obowiązywanie przepisu art. 24 ust. 5 usus, ponieważ nie był on przedmiotem orzekania. Uzupełniająco organ wskazał, że wyrokiem z 2 czerwca 2020 r., sygn. akt P 2/18, Trybunał Konstytucyjny wyraził odmienny pogląd, orzekając, że art. 24 ust. 5 usus w zakresie w jakim wyłącza przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. To orzeczenie Trybunału potwierdza zatem prawidłowość dotychczasowego stanowiska ZUS o konstytucyjności zapisów art. 24 ust. 5 usus i niezasadność analogicznego przenoszenia rozważań Trybunału Konstytucyjnego dotyczących konstytucyjności uregulowań art. 70 § 6 op na grunt art. 24 ust. 5 usus.

Jednocześnie organ wskazał, że poza zabezpieczeniami należności składkowych wpisami do hipoteki w księdze wieczystej, zaszły także inne okoliczności mające wpływ na bieg terminu przedawnienia. W stanie faktycznym sprawy bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek został bowiem zawieszony ze względu na:

• postępowanie restrukturyzacyjne na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz. U. z 2002, nr 155, poz. 1287) - składki za okres od 02/1999 do 11/2001 na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy, w okresie od 15.11.2002 do 23.04.2004 r.

• postępowanie egzekucyjne - składki za okres od 12/2002 do 02/2003

• postępowanie w sprawie umorzenia należności na podstawie ustawy abolicyjnej w okresie od 22.03.2013 r. (wpływ pierwszego wniosku o abolicję) do dnia 31.01.2015 r. (data uprawomocnienia się decyzji [...] z [...] o odmowie umorzenia), oraz od 15.07.2014 r. (wpływ drugiego wniosku o abolicję) do nadal (brak prawomocnej decyzji nr [...] z [...] o odmowie umorzenia - sprawa w sądzie). Zgodnie zaś z treścią art. 1 ust 15 ustawy abolicyjnej bieg terminu przedawnienia należności, o których mowa w ust. 1, 6,10 i 12, ulega zawieszeniu na okres od dnia złożenia wniosku o umorzenie do dnia uprawomocnienia się decyzji, o której mowa w ust. 13.

Przeprowadzona analiza doprowadziła organ do wniosku, że:

• należności na ubezpieczenie społeczne za okres 02/1999, od 04/1999 do 08/2000, od 10/2000 do 08/2001, od 12/2001 do 11/2002, na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 02/1999 do 11/2002, na Fundusz Pracy i FGŚP za okres od 03/1999 do 03/2001, 07/2001, od 12/2001 do 11/2002 - uległy przedawnieniu, jednak z uwagi na fakt, że są zabezpieczone hipoteką odsetki od w/w składek, naliczone na dzień przedawnienia, pozostają wymagalne.

• należności na ubezpieczenia społeczne, Fundusz Pracy i FGŚP za okres od 09/2001 do 11/2001, od 12/2002 do 02/2003 oraz na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 12/2002 do 02/2003 na dzień 15.07.2014 r. (tj. na dzień złożenia wniosku o abolicję) - nie uległy przedawnieniu i są należne wraz z odsetkami wyliczonymi do dnia zapłaty włącznie.

Przechodząc do analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach organ przytoczył przepisy prawne mające zastosowanie w sprawie, tj.: art. 28 ust. 3 i 3a usus. Zaznaczył przy tym, że wyliczenie zawarte w ust. 3 tego przepisu ma charakter wyczerpujący, a tym samym stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.

W wyniku oceny zebranego materiału dowodowego organ uznał, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki umorzenia należności z uwagi na ich całkowitą nieściągalność. Z akt sprawy wynikało, że prowadzona przez stronę działalność nie była przedmiotem postępowania upadłościowego ani likwidacyjnego, zatem nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2 i 4 usus. Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 usus. Zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, wobec czego przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a usus również nie ma zastosowania. Odnośnie przesłanki z art. 28. ust. 3 pkt 3 usus organ podniósł, iż wprawdzie wnioskodawczyni zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, jednakże nie stwierdzono braku majątku, z którego można egzekwować należności. Jak ustalono, strona uzyskuje dochód z tytułu renty w kwocie 1.250,88 zł brutto, tj. 1.066,30 zł netto, ze świadczenia nie są dokonywane potrącenia egzekucyjne. Ponadto strona figuruje jako osoba wykonująca umowę agencyjną zlecenie. Jest także współwłaścicielką nieruchomości gruntowej (gospodarstwo rolne, zabudowania, KW [...]) o pow. 2,0900 ha, położonej w miejscowości S. Na nieruchomości dokonano zabezpieczenia należności z tytułu składek ZUS (wpis hipoteczny dokonany 19 grudnia 2003 r. - za okres 02/1999-02/2003). Egzekucja z nieruchomości nie była prowadzona. Wprawdzie wobec części należności figurujących na koncie płatnika upłynął termin przedawnienia, jednak ponieważ Zakład prawidłowo zabezpieczył ich spłatę poprzez ustanowienie hipotek na nieruchomości, nadal istnieje możliwość ich dochodzenia z przedmiotu hipoteki. Szacunkowa wartość nieruchomości na dzień 25 marca 2019 r. wyniosła ok. 95.428 zł, natomiast należności objęte wnioskiem to odsetki od składek niepodlegających abolicji, które wynoszą 28.347 zł. Ewentualna egzekucja z nieruchomości i jej sprzedaż pozwoliłyby więc na pokrycie większej części zadłużenia z tytułu składek. Zdaniem organu, nie wystąpiła również przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 usus, pomimo że postanowieniem z [...] Naczelnik US [...] umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec strony ze względu na nieskuteczność. Z uzasadnienia tego postanowienia wynikało, że kilkanaście lat temu wnioskodawczyni rozstała się z mężem i wyjechała do [...], mąż mieszkał w N. u rodziców, a po trzech latach zmarł. Dom w S. od kilku lat był niezamieszkały, częściowo spalony przez wandali. Strona pobierała świadczenie emerytalno-rentowe, z którego były dokonywane potrącenia egzekucyjne. Pod wskazanym adresem, tj. [...], ul. [...], nigdy nie mieszkała, nie była też zameldowana. Nie ustalono również majątku (ruchomości), z którego byłoby możliwe prowadzenie postępowania egzekucyjnego. Według Zakładu, umorzenie przez Naczelnika US [...] prowadzonego wówczas postępowania egzekucyjnego nie daje podstaw do stwierdzenia, że w przypadku strony występuje całkowity brak majątku, z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne. Aktualnie bowiem w odniesieniu do należności za okres 12/2002 do 02/2003 jest prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Naczelnika US w N., które zostało zawieszone ze względu na wpływ wniosku o umorzenie na podstawie ustawy abolicyjnej. Zakład wydał decyzję Nr [...] z [...] o odmowie umorzenia należności na podstawie ustawy abolicyjnej, na którą strona złożyła odwołanie i aktualnie sprawa jest w Sądzie. Według organu, uwzględniając fakt, że postępowanie egzekucyjne zostało jedynie zawieszone na czas postępowania abolicyjnego, nie jest możliwe stwierdzenie czy w wyniku podjęcia prowadzonego postępowania egzekucyjnego nie odzyska się w przyszłości całości bądź części zobowiązania składkowego. Skoro bowiem strona ma przyznane prawo do świadczenia rentowego oraz uzyskuje dochód z tytułu wykonywania umowy agencyjnej/zlecenia, prowadzone postępowanie egzekucyjne może być skuteczne. Tym samym nie wystąpiła również przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 usus, albowiem nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Reasumując stwierdzono, że na obecnym etapie postępowania Zakład nie może uznać, aby wobec skarżącej zachodziły przesłanki całkowitej nieściągalności.

Nie stwierdzono również spełnienia przesłanek umorzenia należności mimo braku ich całkowitej nieściągalności, określonych w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365). W tym zakresie Zakład ocenił, że przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma w sprawie zastosowania, ponieważ wnioskodawczyni nie prowadzi już działalności gospodarczej.

Organ wykluczył również możliwość umorzenia na podstawie § 3 ust. 1 pkt 2, albowiem zebrany materiał dowodowy nie potwierdził istnienia przewlekłej choroby dłużnika lub członka jego rodziny. Jak zaznaczono, w trakcie postępowania strona nie przedstawiła aktualnych dokumentów dotyczących jej sytuacji rodzinnej i zdrowotnej, nie podała również żadnych informacji dotyczących uzyskiwanych dochodów, ponoszonych wydatków, jak i zobowiązań. Wprawdzie na wcześniejszym etapie rozpoznania wniosku (w piśmie z 5.01.2016 r.) wnioskodawczyni powoływała się na stwierdzoną u niej [...] oraz przedłożyła dokumentację medyczną jej syna S. K. za lata [...]-[...], z której wynika, że cierpi głównie na [...], jednak od tej pory nie przedłożono żadnej aktualnej dokumentacji medycznej dotyczącej obecnego stanu zdrowia samej strony, jak również członków jej rodziny. Poza tym, jak zauważył organ, wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby strony lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Ta zaś okoliczność w sprawie nie zachodzi, gdyż strona dysponuje stałym źródłem dochodu w postaci renty rodzinnej oraz z tytułu umowy agencyjnej.

Rozważając następnie możliwość umorzenia należności w kontekście przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia organ stwierdził, że strona nie wykazała, by opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby ją i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Z ustalonych okoliczności faktycznych wynika, że wnioskodawczyni dysponuje stałym źródłem dochodu w postaci świadczenia rentowego (renta rodzinna w wysokości 1.250,88 zł brutto, 1.066,30zł netto) oraz z tytułu wykonywanej umowy agencyjnej w firmie A Sp. z o.o. Sp.k., gdzie podstawa wymiaru składek wyniosła: za styczeń 2021r. - 2 350,25 zł brutto, za luty 2021 r. - 1 752,90 zł brutto, za marzec 2021 r. - 1 791,15 zł brutto i za kwiecień 2021 r. - 0,00 zł. Odnosząc te wielkości do wysokości kosztów utrzymania na podstawie danych statystycznych ogłaszanych przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w sprawie wysokości minimum socjalnego za IV kwartał 2020 r., które określa wysokość kosztów utrzymania gospodarstwa emeryckiego 1-osobowego w kwocie 1.253,13 zł, organ stwierdził, że dochód osiągany przez stronę pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowo-konsumpcyjnych. Dodatkowo organ zauważył, że w przypadku wdrożenia postępowania egzekucyjnego z uwagi na rodzaj osiąganego dochodu (renta rodzinna) egzekucja ta będzie podlegać ograniczeniom przewidzianym w ustawie. Jednocześnie podkreślił, że w tych ustaleniach oparł się na dostępnych mu danych, o których miał wiedzę z urzędu, albowiem mimo wezwania strony w toku ponownie prowadzonego postępowania, do przedstawienia uaktualnionych danych dotyczących stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej, nie przedstawiła ona dokładnych informacji, jak również dowodów (rachunków), które pozwoliłyby zweryfikować jej aktualną sytuację finansową i rodzinną. W takim zatem przypadku, gdy strona nie prowadzi już działalności gospodarczej, nie ujawnia kosztów prowadzenia gospodarstwa domowego i utrzymania mieszkania oraz nie wskazuje, z kim prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, to nie można organowi rozpatrującemu sprawę zarzucić zaniechanie wyjaśnienia stanu faktycznego i oceny wniosku skarżącej w kontekście ustalonego stanu faktycznego.

Końcowo organ podniósł, że rozpatrując wnioski o umorzenia należności składkowych Zakład zobowiązany jest kierować się, poza interesem wnioskodawcy, zabezpieczeniem interesu społecznego, bowiem środki uzyskane przez ZUS z tytułu opłaconych składek przeznaczane są w znacznej części na wypłaty świadczeń społecznych osobom ubezpieczonym, w tym wypłaty rent inwalidzkich i emerytur. Stąd, ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego egzekwowania należności w okresie możliwości ich dochodzenia. Analizując zatem możliwość umorzenia należności należy mieć na uwadze to, czy trudności finansowe mają charakter przejściowy, czy stały i pogłębiający się. Zatem w sytuacji, gdy wnioskodawczyni - jak ustalono - posiada dochód z renty, jest czynna zawodowo i jest współwłaścicielką nieruchomości gruntowej - podjęcie decyzji o umorzeniu należności na chwilę obecną byłoby nieuzasadnione. Zakład dostrzega bowiem możliwość wyegzekwowania należności z tytułu składek, chociażby niewielkimi kwotami np. w formie zawartego układu ratalnego, bez uszczerbku dla sytuacji materialnej strony. Ponadto organ uznał, że biorąc pod uwagę fakt dysponowania przez stronę stałym dochodem w postaci świadczenia emerytalnego, umorzenie należności naruszyłoby interes publiczny poprzez przyznanie nieuzasadnionej preferencji osobie zobowiązanej względem innych podmiotów gospodarczych, które ponosiły ciążące na nich obowiązki wynikające z ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

W skardze wniesionej na powyższą decyzję skarżąca podniosła, że dług jest przedawniony, nigdy nie istniał i jest to błędny zapis w systemie ZUS. Zarzuciła, że Zakład nie zastosował się do czterech prawomocnych wyroków WSA w Opolu oraz wyroku NSA, sygn. akt I GSK 539/20 oddalającego skargę kasacyjną organu. Następnie skarżąca negatywnie odniosła się do postępowań prowadzonych w trybie ustawy o restrukturyzacji i ustawy abolicyjnej, zarzucając organom rentowym wykorzystywanie nadrzędnej pozycji i wprowadzanie w błąd zobowiązanych. W kwestii prowadzonego postępowania egzekucyjnego w latach 2010-2013 podniosła, że nie otrzymała żadnej korespondencji dotyczącej zajęcia i egzekucji świadczeń rentowych. Podważała również okoliczność odbioru przesyłki listowej z ZUS w dniu 1 września 2013 r. przez A. K. (zawierającej decyzję będącą podstawą zabezpieczenia hipotecznego) wskazując, że ma wątpliwości co do prawdziwości podpisu.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325) - dalej jako: "ppsa", zaskarżona do sądu administracyjnego decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji (pkt 2). Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 ppsa, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (niemającym tu zastosowania).

Kontroli Sądu poddana została decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...], którą odmówiono skarżącej umorzenia odsetek za zwłokę przypadających od składek niepodlegających umorzeniu w trybie ustawy abolicyjnej, w łącznej kwocie 28.677 zł.

Dokonując sądowej kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia podkreślić należy, na co zwraca uwagę także skarżąca, że przedmiotowa sprawa była już przedmiotem wcześniejszego jej rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, który czterokrotnie uchylał rozstrzygnięcia ZUS wydane wskutek rozpatrzenia wniosku skarżącej z 28 października 2015 r. o umorzenie przedmiotowych odsetek (zob. wyroki tut. Sądu z 30 czerwca 2016 r. sygn. akt I SA/Op 203/16, z 5 kwietnia 2017 r., sygn. akt I SA/Op 43/17, z 8 sierpnia 2018 r. sygn. alt I SA/Op 450/17 i z 13 grudnia 2019 r., sygn. akt I SA/Op 437/19)

W związku z powyższym orzekanie w tej sprawie odbywa się w warunkach związania, o których mowa w art. 153 ppsa. Zgodnie z treścią tego przepisu, ocena prawna wyrażona w orzeczeniu sądu wiąże w tej sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia.

W orzecznictwie podkreśla się, że ustanowiona w tym przepisie zasada związania oceną prawną powoduje, iż skutki prawomocnego wyroku sądu administracyjnego dotyczą każdego nowego postępowania prowadzonego w zakresie danej sprawy i obejmują zarówno postępowanie sądowoadministracyjne, w którym orzeczenie zostało wydane, postępowanie administracyjne, w którym zapadło zaskarżone rozstrzygnięcie administracyjne, jak i wszystkie przyszłe postępowania administracyjne i sądowoadministracyjne dotyczące danej sprawy administracyjnej. (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 października 2014 r., II FSK 2506/12, z 11 kwietnia 2018 r., I FSK 1101/16 - publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl – CBOSA – podobnie jak pozostałe orzeczenia przywołane w uzasadnieniu).

Przepis art. 153 ppsa ma charakter bezwzględnie obowiązujący i wywiera skutki w dwóch płaszczyznach, mianowicie ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie nie mogą pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu. Zasadniczym kryterium legalności decyzji (postanowienia) wydanej w postępowaniu ponowionym wskutek wyroku sądu administracyjnego jest więc zastosowanie się do wyrażonej przez ten sąd oceny prawnej oraz podporządkowanie się wytycznym co do dalszego postępowania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 lutego 2018 r., II FSK 353/16).

Przez "ocenę prawną" rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w rozpoznanej sprawie. Pojęcie to obejmuje zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie, jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie tej normy przez organ, który wydał dany akt, zostało uznane za błędne, bądź za prawidłowe. Natomiast "wskazania co do dalszego postępowania" dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (por. A. Kabat (w:) B. Dauter i in., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2018, uw. 3 i 5 do art. 153).

Na tle art. 153 ppsa w orzecznictwie przyjmuje się, że ocena prawna traci moc wiążącą tylko w przypadku zmiany stanu prawnego, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy, ale tylko zaistniałych po wydaniu wyroku, a nie w wyniku odmiennej oceny znanych i już ocenianych faktów i dowodów oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną (por. wyrok WSA w Łodzi z 19 marca 2019 r. sygn. akt II SA/Łd 1148/18).

W tym zatem miejscu celowym staje się przywołanie stanowiska Sądu zajętego już uprzednio w niniejszej sprawie na wcześniejszym etapie jej rozpoznania prawomocnym wyrokiem z 13 grudnia 2019 r. sygn. akt I SA/Op 437/19. W orzeczeniu tym Sąd zobowiązał organ do uwzględnienia skutków prawnych wynikających z przedstawionej przez Sąd wykładni art. 24 ust. 5 usus, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r., sygn. SK 40/12, w którym uznano za niezgodny z Konstytucją art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, a to z uwagi na fakt, że przepis ten całkowicie wyłączał przedawnienie należności publicznoprawnej i czynił to na podstawie nieuzasadnionego i arbitralnego kryterium (formy zabezpieczenia należności podatkowych), mając na uwadze, że art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest powtórzeniem art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej.

W odniesieniu do powyższego wskazać należy, iż Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 20 maja 2020 roku, sygn. akt P/18, orzekł, że art. 24 ust. 5 usus jest zgody z Konstytucją. Uzasadniając swoje stanowisko Trybunał odniósł się do wcześniej wydanego wyroku w sprawie SK 40/12 wskazując, że tezy tego wyroku nie mają wpływu na rozstrzygnięcie w niniejszym postępowaniu. W tym zakresie Trybunał zwrócił uwagę, że ocena konstytucyjności zaskarżanych regulacji nie może być dokonywana w sposób oderwany od konkretnej sytuacji prawnej, w tym w szczególności od dziedziny prawa, jakiej dotyczy. Należy bowiem wziąć pod uwagę nie tylko zaskarżony przepis, ale również uwzględnić cały kontekst prawny związany z ukształtowaniem danej instytucji przez ustawodawcę. Nie można poprzestać tylko na ocenie wyodrębnionych elementów konstrukcji, nie biorąc pod uwagę jej celu i funkcji, jakie ma spełniać w obrocie prawnym. Zbyt wąskie ujęcie problemu i brak osadzenia go w realiach konkretnej sprawy i stosunków prawnych, których będzie on dotyczyć, może prowadzić do niewłaściwych wniosków. Mimo że wyrok o sygn. SK 40/12 dotyczy świadczeń o charakterze publicznoprawnym, istnieje zasadnicza różnica między podatkiem a składką na ubezpieczenie społeczne. To, co odróżnia składki od podatków, to przede wszystkim ich celowy i wzajemny charakter. Podatki, choć stanowią dochody budżetowe (samorządowe), z których realizowane są zadania i funkcje publiczne, nie mają charakteru ekwiwalentnego. Podatnik w zamian za uiszczany podatek nie uzyskuje bezpośrednio żadnego świadczenia wzajemnego. Co do zasady, całość dochodów budżetowych, niezależnie od tytułu stanowiącego podstawę ich poboru, przeznaczana jest na ogół wydatków planowanych w danym roku. Składki, w przeciwieństwie do podatków, nie zasilają budżetu państwa czy jednostek samorządu terytorialnego, których cała suma dochodów przeznaczana jest na wydatki, lecz wpływają bezpośrednio na konto Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowią jeden z zasadniczych przychodów tego funduszu. Wywierają znaczący wpływ na jego kondycję finansową, która przekłada się na sytuację finansową ubezpieczonych, uprawnionych do wypłaty świadczeń. Natomiast ekwiwalentny charakter składki oznacza jej powiązanie ze wzajemnym świadczeniem ze strony funduszu. Nie jest to pełna ekwiwalentność o charakterze kapitałowym, lecz ustalona w ustawie z uwzględnieniem zasad równości i solidarności.

Skoro więc w wyroku Trybunału została stwierdzona zgodność art. 24 ust. 5 usus z Konstytucją, to sąd administracyjny rozpatrujący sprawę po wydaniu wyroku przez Trybunał Konstytucyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać. Zatem stanowisko wyrażone wyrokiem z 13 grudnia 2019 r. sygn. akt I SA/Op 437/19, w zakresie niekonstytucyjności art. 24 ust. 5 usus, aczkolwiek aprobowane w ówczesnym orzecznictwie sądowoadministracyjnym, musiało zostać zweryfikowane przez Sąd na obecnym etapie postępowania. Odstąpienie od zasady związania wcześniejszym, prawomocnym wyrokiem WSA w Opolu, uzasadnione jest wydaniem przez Trybunał Konstytucyjny wyroku stwierdzającego zgodność art. 24 ust. 5 usus z Konstytucją.

W myśl art. 190 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, a ponadto w sprawach wymienionych w art.189 Konstytucji RP podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu we właściwym organie urzędowym. Według art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, lecz Trybunał może określić także inny termin utraty mocy wiążącej obowiązującego dotąd aktu normatywnego bądź jego przepisu. W świetle przytoczonego unormowania nie budzi wątpliwości, że nadanie przez Konstytucję mocy powszechnie obowiązującej orzeczeniom Trybunału Konstytucyjnego oznacza, iż są nimi związane także sądy. Związanie to dotyczy zarówno orzeczeń stwierdzających niekonstytucyjność określonych aktów normatywnych (bądź poszczególnych ich przepisów) z Konstytucją RP, ratyfikowaną umową międzynarodową lub aktem normatywnym wyższego rzędu, czyli takich, które wprowadzają zmiany w obowiązującym dotąd stanie prawnym, jak i orzeczeń stwierdzających zgodność kwestionowanego aktu normatywnego z Konstytucją RP lub z innym aktem ustawodawczym (por. wyrok Sądu Najwyższego z 22 sierpnia 2018 r., sygn. akt III PK 71/17, LEX nr 2539181)

Mając powyższe na uwadze, Sąd rozstrzygający przedmiotową sprawę uznał, że ocena prawna wyrażona w poprzednich wyrokach nie wiąże na obecnym etapie rozpatrywania sprawy w zakresie oceny konstytucyjności art. 24 ust. 5 usus.

W tym stanie rzeczy stwierdzić należy, że organ prawidłowo ocenił kwestię wymagalności spornych zaległości i trafnie wywiódł, że objęte wnioskiem o umorzenie odsetki nie uległy przedawnieniu. Bezsporna w sprawie jest okoliczność, że Zakład zabezpieczył spłatę tych należności poprzez ustanowienie hipoteki na nieruchomości skarżącej (wpisu dokonano 19 grudnia 2003 r.) Co istotne, hipoteką przymusową zostały objęte należności za cały okres zalegania z tytułu składek, tj. od lutego 1999 do lutego 2003. Mając zatem na względzie, że w aktualnym stanie prawnym brak jest podstaw do kwestionowania konstytucyjności art. 24 ust. 5 usus, trafnie wskazał organ, że pomimo upływu terminów przedawnienia nadal istnieje możliwość dochodzenia z przedmiotu hipoteki całości odsetek objętych wnioskiem skarżącej, a co się z tym wiąże, zobowiązanie skarżącej z tego tytułu nie wygasło na skutek przedawnienia. Nie budzi również zastrzeżeń stanowisko organu o zawieszeniu biegu terminu przedawnienia w odniesieniu do poszczególnych okresów składkowych, wskutek zainicjowania postępowania egzekucyjnego i postępowań prowadzonych w trybie ustawy o restrukturyzacji i ustawy abolicyjnej. Szczegółowy wykaz początkowych i końcowych terminów zawieszenia biegu terminu przedawnienia dla poszczególnych funduszy i okresów zaległości przedstawiony w tabelach na str. 17-25 zaskarżonej decyzji – jest poprawny i czytelnie prezentuje omawianą problematykę.

Reasumując, stwierdzić należy, że wszystkie objęte wnioskiem należności, z uwagi na ich zabezpieczenie hipoteczne, są nieprzedawnione i nadal wymagalne. Odnosząc się natomiast do twierdzeń skarżącej, że dług nigdy nie istniał, że wszystkie należności były na czas regulowane, a zaległość powstała jedynie wskutek błędnych zapisów w systemie ZUS, wskazać należy, że zarzuty te nie mieszczą się w zakresie kontroli tut. Sądu. W postępowaniu o umorzenie należności z tytułu składek sąd administracyjny nie ma bowiem kompetencji do badania istnienia tych należności z uwagi na podleganie obowiązkowi ubezpieczenia społecznego czy prawidłowości obliczenia należności wynikającej z decyzji z uwagi na właściwe rozliczenie konta płatnika składek przez organ, gdyż tego rodzaju zagadnienia podlegają co do zasady kognicji sądów powszechnych. Zatem ewentualne wątpliwości dotyczące wymagalności obowiązku opłacenia należności, objęcia czy wyłączenia z ubezpieczeń społecznych mogłyby być podstawą zainicjowania odrębnego postępowania prowadzonego wpierw przed organem rentowym o ustalenie wysokości zaległości składkowych, a następnie, w razie ewentualnego sporu, przed sądem powszechnym. Nie podlegają one natomiast kontroli sprawowanej przez sądy administracyjne. Na marginesie można jedynie zauważyć, że podnoszone obecnie przez skarżącą twierdzenia są sprzeczne z jej zachowaniem polegającym na złożeniu zarówno wniosku abolicyjnego, jak też obecnie rozpatrywanego wniosku o umorzenie w trybie art. 28 usus. Nie składa się bowiem wniosku o umorzenie długu, który nie istnieje.

Przystępując do rozpatrzenia istoty sporu wskazać w pierwszej kolejności należy, że podstawę analizy zasadności żądania strony o umorzenie odsetek za zwłokę stanowiły prawidłowo przywołane przez Zakład przepisy art. 28 ust. 3 usus w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia.

Zgodnie z treścią art. 28 ust. 1 usus, należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS, z uwzględnieniem ust. 2 - 4. Ustęp 2 tego przepisu stanowi, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W ust. 3 wskazano natomiast, że całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi wówczas, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Ustawodawca przewidział nadto w art. 28 ust. 3a usus możliwość umarzania przez ZUS należności z tytułu składek w uzasadnionych przypadkach, mimo braku całkowitej nieściągalności, w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Korzystając z upoważnienia ustawowego (art. 28 ust. 3b) Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. określił przesłanki umarzania należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z tym przepisem, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z przywołanych przepisów wynika jednoznacznie, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tej ulgi. W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego - nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07).

Z kolei sądowej kontroli legalności takiej decyzji podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, nie zaś zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U z 2021 r., poz. 735 - dalej w skrócie "kpa") reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru, o którym była mowa wyżej. Obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, rozstrzyga organ administracji publicznej.

Badając zaskarżoną decyzję w tak zakreślonych ramach prawnych Sąd stwierdza, że w kontrolowanej sprawie organ prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy i dokonał trafnej oceny prawnej.

Sąd w pełni podziela stanowisko organu, że wobec skarżącej nie zachodził żaden z przypadków całkowitej nieściągalności, enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3 usus. Ten wniosek organu jest prawidłowy i jako wynikający z bezspornych ustaleń opartych na wiarygodnych informacjach i dokumentach nie został skutecznie podważony. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że przypadki opisane w art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4 i 4a usus nie znajdowały w sprawie zastosowania. Ustalenia poczynione w sprawie potwierdzają także stanowisko organu co do braku wystąpienia przesłanki opisanej w pkt 3 analizowanego przepisu. Nie ulega bowiem wątpliwości, że mimo zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej, skarżąca posiada majątek, z którego można egzekwować należności, ponieważ jest współwłaścicielem nieruchomości, na której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego z tytułu nieopłaconych składek, jak również posiada stałe źródło dochodu w postaci renty rodzinnej. Trafna jest także ocena organu, że fakt umorzenia postępowania egzekucyjnego przez Naczelnika US [...] nie stanowił wystarczającej podstawy do uznania wystąpienia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 5 usus. Z uwagi bowiem na posiadany przez stronę majątek i dochody zgodzić się należy z organem, że istnieją możliwości dalszego chociażby częściowego uregulowania zaległych odsetek i że na obecnym etapie nie da się stwierdzić, że w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego, prowadzonego przez Naczelnika US w N., nie odzyska się w przyszłości całości bądź części zobowiązania. Nie wystąpiła również przesłanka opisana w art. 28 ust 1 pkt 6 usus. Jak już wyżej wskazano, wobec skarżącej Naczelnik US w N. wszczął postępowanie egzekucyjne, które co prawda jest zawieszone w związku z brakiem uprawomocnienia się decyzji kończącej postępowanie abolicyjne (sprawa w toku w sądzie), ale wskutek tego nie można przesądzić jego wyniku, a zatem i skuteczności działań egzekucyjnych. Nie można zatem stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Zatem w sytuacji, gdy organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania zaległych składek, to podjęte w ramach uznania administracyjnego, negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie, nie może być uważane za dowolne. Tym samym zasadnie Zakład, nie mogąc stwierdzić braku majątku, z którego można dochodzić przedmiotowych zobowiązań, nie znalazł przyczyn, dla których miałby przedwcześnie rezygnować ze swoich należności.

Za prawidłową Sąd uznaje również dokonaną przez Zakład analizę stanu faktycznego i wyprowadzoną na jego tle ocenę prawną przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia.

Nie budzi zastrzeżeń stanowisko organu co do braku wystąpienia przesłanki określonej w pkt 2 tego przepisu (poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, w stopniu powodującym, że opłacenie należnych składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności), skoro z bezspornych okoliczności faktycznych wynika, że skarżąca zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej. Jeśli chodzi o trzecią z rozważanych przesłanek umorzenia (§ 3 ust. 1 pkt 3) w postaci przewlekłej choroby zobowiązanego pozbawiającej go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, to stwierdzić należy, iż okoliczność ta nie została w sposób dostateczny wykazana w toku postępowania. Skarżąca wskazywała wprawdzie, że cierpi na [...], a jej syn na [...], jednak nie przedłożyła w tym zakresie dowodów, które pozwoliłyby zweryfikować aktualną sytuację zdrowotną jej samej i członków rodziny. Trafnie przy tym wywiódł organ, że w przypadku tej przesłanki nie jest wystarczające samo wystąpienie takiej choroby, lecz musi być ona tego rodzaju, że - poza przewlekłym charakterem - pozbawia wnioskodawcę możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Taka jednak sytuacja nie miała miejsca w tej sprawie, albowiem skarżąca uzyskuje dochód z renty rodzinnej i umowy agencyjnej.

Za prawidłowy Sąd uznaje również wniosek organu o braku wystąpienia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia (tj. gdy opłacenie należności pozbawiłoby zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych). Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że ustalenia pozwalające na ocenę, czy uregulowanie zaległych należności może pociągnąć dla strony skarżącej i jej rodziny zbyt ciężkie skutki, czynione są co do zasady w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez wnioskodawcę. Paragraf 3 rozporządzenia stanowi wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek tam określonych, co oznacza, że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa na wnioskodawcy (por. m.in. wyroki NSA: z 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1416/10, z 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 685/11 oraz z 8 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2410/11).

W rozpatrywanej sprawie skarżąca, mimo skierowanego do niej wezwania, nie przedłożyła dowodów pozwalających na zweryfikowanie jej aktualnej sytuacji materialnej i rodzinnej. Organ nie posiadał zatem informacji na temat osób prowadzących ze skarżącą wspólne gospodarstwo domowe, ponoszonych wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem czy posiadanych zobowiązań finansowych. Z dokonanych natomiast we własnym zakresie ustaleń organu wynikało, że łączne dochody uzyskiwane przez skarżącą z renty rodzinnej i z umowy agencyjnej kształtują się powyżej minimum socjalnego i pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Trafny jest przy tym argument organu, że z uwagi na charakter świadczeń z renty rodzinnej ewentualna egzekucja zaległości składkowych będzie podlegać ustawowym ograniczeniom. Sąd nie znalazł podstaw do podważenia takiej oceny, podkreślając, że to rolą skarżącej było wyjaśnienie i udokumentowanie swej obecnej sytuacji finansowej i rodzinnej, w szczególności tych aspektów sprawy, które z oczywistych względów nie były znane organowi.

Mając powyższe na uwadze, Sąd stwierdza, że w zaskarżonej decyzji organ dokonał prawidłowego ustalenia, na gruncie zgromadzonego materiału dowodowego, że nie zostały wypełnione przesłanki wskazane w art. 28 ust. 3 usus bądź w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Analiza akt sprawy wskazuje, że organ w sposób wyczerpujący zebrał dostępny mu materiał dowodowy i prawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające, z uwzględnieniem reguł w nim obowiązujących, a w szczególności z poszanowaniem art. 7, art. 11, art. 77 i art. 80 kpa. Organ ustosunkował się do wszystkich okoliczności faktycznych i dowodów podnoszonych przez stronę w toku postępowania, a także ocenił zebrany materiał dowodowy w sposób kompletny, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, co znalazło wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, czyniąc tym samym zadość art. 107 § 3 kpa. W związku z powyższym należy stwierdzić, że dokonanej przez organ ocenie o braku podstaw do zastosowania wobec skarżącej najdalej idącej ulgi w spłacie zadłużenia w postaci umorzenia w całości kwoty należności objętych wnioskiem nie można zarzucić dowolności.

W konsekwencji Sąd stwierdza, iż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa, bowiem organ rozpatrzył całokształt zebranego materiału dowodowego i ocenił go w kontekście przesłanek umorzenia ujętych w powołanych przepisach.

Z tych względów Sąd na podstawie art. 151 ppsa skargę oddalił.