Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 392/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2018-11-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 12 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 5 ust. 4b, art. 24 ust. 7
journal: Dz.U. 2017 poz 1952
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Pauter (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz Asesor WSA Jarosław Piątek Protokolant st. sekr. sąd. Agata Przybyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 listopada 2018 r. sprawy ze skargi E.R. – P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia rodzinnego za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] r., nr [...], II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. na rzecz adwokat J.D. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należną stawkę podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2018r., nr [...], którą to decyzją utrzymano w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta przez Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych i Funduszu Alimentacyjnego Centrum Pomocy Rodzinie z dnia [...] stycznia 2018 r., nr [...] w sprawie uznania świadczenia rodzinnego wypłacanego E.R.-P. w okresie od [...].06.2016 r. do dnia [...].08.2016 r. w łącznej kwocie 654 zł za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązania do zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi do dnia zapłaty.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w oparciu o następujące ustalenia:

Decyzją z dnia [...] października 2015 r. organ I instancji przyznał E.R.-P. zasiłek rodzinny na dziecko G.P. w wieku 5-18 lat w kwocie 118 zł miesięcznie na okres od [...].11.2015 r. do [...].10.2016 r., dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego powyżej 5 roku życia – G.P. w kwocie 100 zł na okres od [...].11.2015r. do [...].10.2016r. oraz jednorazowo dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w kwocie 100 zł. W decyzji zawarto pouczenie stanowiące m.in., iż "w wypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny (spowodowanych np. zgonem członka rodziny, urodzeniem dziecka, zmianą stanu cywilnego, ustaniem/utworzeniem konkubinatu, wyjazdem członka rodziny za granicę), uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych (np. uznanie dziecka przez ojca, zaniechanie nauki przez dziecko) osoba ubiegająca się lub pobierająca świadczenia rodzinne jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne (art. 25 ust. 1 u.ś.r.). Powstałe zmiany mają wpływ na prawo do przyznanych świadczeń. Dodatkowo w dniu składania wniosku strona dysponowała broszurą z tożsamym pouczeniem. Zdaniem organu I instancji pouczenie zostało sformułowane w sposób przystępny, nie wymagający szczególnej interpretacji.

W dniu 9 września 2016 r. strona przedłożyła kserokopię odpisu skróconego aktu małżeństwa z dnia [...] maja 2016 r., z którego wynikało, że w dniu [...] kwietnia 2016 r. E.P. zawarła związek małżeński z J.R., o czym od razu nie poinformowała organu I instancji.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2017 r. organ I instancji uznał świadczenia rodzinne wypłacone E.R.-P. w okresie od dnia [...].05.2016 r. do dnia [...].08.2016 r. za świadczenia nienależnie pobrane w łącznej kwocie 872,00 zł i zobowiązał do zwrotu tej kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, liczonymi do dnia zapłaty.

Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] marca 2017 r. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Następnie decyzją z dnia [...] czerwca 2017 r. organ I instancji uznał świadczenia rodzinne wypłacone E.R.-P. w okresie od dnia [...].05.2016 r. do dnia [...].08.2016 r. za świadczenia nienależnie pobrane w łącznej kwocie 872,00 zł i zobowiązał do zwrotu kwoty 872,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, liczonymi do dnia zapłaty. Strona odwołała się od ww. decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, które decyzją z dnia [...] września 2017 r. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r. organ I instancji uznał, że świadczenia rodzinne wypłacane E.R.-P. w okresie od dnia [...].06.2016 r. do dnia [...].08.2016 r. w łącznej kwocie 654,00 zł są świadczeniami nienależnie pobranym i zobowiązał do zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi do dnia zapłaty. Podał jednocześnie, że odsetki ustawowe za opóźnienie naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia zapłaty, czyli w przypadku strony od kwoty 218,00 zł od dnia [...].07.2016 r., od kwoty 218,00 zł od dnia [...].08.2016r., od kwoty 218,00 zł od dnia [...].08.2016 r., od kwoty 218,00 zł od dnia [...].09.2016r. do dnia spłaty. Organ I instancji poinformował, że odsetki ustawowe za opóźnienie na dzień [...].01.2018r. wyniosły 68,80 zł. Odnosząc się natomiast do zarzutu strony, iż przy obliczaniu dochodu rodziny organ nie uwzględnił utraty świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 400,00 zł miesięcznie, organ I instancji zauważył, że zgodnie z art. 3 pkt 23 lit. i) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1952 ze zm. – dalej jako u.ś.r.) ilekroć w ustawie jest mowa o utracie dochodu oznacza to utratę dochodu spowodowaną utratą zasądzonych świadczeń alimentacyjnych w związku ze śmiercią osoby zobowiązanej do tych świadczeń lub utratą świadczeń pieniężnych wypłacanych w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów w związku ze śmiercią osoby zobowiązanej do świadczeń alimentacyjnych. Z uwagi a to, że nie został spełniony warunek wynikający z ww. przepisu, nie można zastosować w niniejszej sprawie utraty otrzymywanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w 2014 r.

Organ I instancji powołując się na ustawę o świadczeniach rodzinnych (art. 4) oraz § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 2015 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2015 r. poz. 1238), stwierdził, że w rodzinie E.R.-P. stosuje się kryterium dochodowe wynoszące 764,00 zł na osobę z uwagi na niepełnosprawność G.P. (orzeczenie z dnia [...].04.2015 r.). E.P. – R. w 2014 roku otrzymała świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 4.800,00 zł.

Zdaniem organu I instancji zawarcie związku małżeńskiego przez stronę należało potraktować jako "uzyskanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". Wobec powyższego, że w kwietniu 2016 r. w rodzinie E.R.-P. nastąpiła zmiana osobowa (powiększenie rodziny o jedną osobę) i dochodowa (uzyskanie dochodu), to w myśl art. 5 ust. 4b u.ś.r. konieczne było ustalenie jaki dochód uzyskał J.R. za maj 2016r. Dochód ten należało, w ocenie organu, potraktować jako dochód uzyskany, który powiększy dochód E.R.-P. z 2014 r. Tak ustalona suma dochodu podlega podziałowi na trzy osoby wobec zmiany sytuacji rodzinnej- powiększenia rodziny. W związku z powyższym po stronie organu stał obowiązek ustalenia jakie dochody otrzymywał J.R. za maj 2016 r. Organ I instancji zgromadził dokumenty potwierdzające, że mąż strony pracuje: na umowę zlecenie w firmie S sp. z o.o. od [...].06.2015 r. na czas nieokreślony i za maj 2016 r. nie otrzymał wynagrodzenia (zaświadczenie z dnia [...].01.2018 r.); na umowę o pracę w firmie S Sp. z o.o. od dnia [...].12.2013 r. do dnia [...].02.2019 r. i za maj 2016 r. otrzymał wynagrodzenie w wysokości 1.244,44 zł (przychód – 1850,00 zł, koszty uzyskania przychodu - 111,25 zł, należny podatek dochodowy od osób fizycznych - 97,00 zł, składki na ubezpieczenie społeczne - 253,64 zł, składki na ubezpieczenie zdrowotne - 143,67 zł); na umowę zlecenie w firmie Agencja "S" Sp. z o.o. w okresie od [...].09.2013 r. na czas nieokreślony i za maj 2016 r. otrzymał wynagrodzenie w wysokości 76,26 zł (przychód - 118,68 zł, koszty uzyskania przychodu - 23,74 zł, należny podatek dochodowy od osób fizycznych - 8,00 zł, składki na ubezpieczenie społeczne - 0,00 zł, składki na ubezpieczenie zdrowotne - 10,68 zł); na umowę zlecenie w firmie Grupa S Sp. z o.o. na okres od [...].09.2013 r, na czas nieokreślony i otrzymał wynagrodzenie za maj 2016 r. w wysokości 201,40 zł (przychód - 296,70 zł, koszty uzyskania przychodu - 48,60 zł, należny podatek dochodowy od osób fizycznych - 20,00 zł, składki na ubezpieczenie społeczne – 0,00 zł, składki na ubezpieczenie zdrowotne - 26,70 zł); na umowę zlecenie w firmie A Sp. z o.o. w okresie od [...].04.2015 r. na czas nieokreślony i otrzymał wynagrodzenie za maj 2016 r. w wysokości 1.716,03 zł (przychód 2.667,65 zł, koszty uzyskania przychodu - 533,53 zł, należny podatek dochodowy od osób fizycznych - 178,00 zł, składki na ubezpieczenie społeczne - 0,00 zł, składki na ubezpieczenie zdrowotne - 240,09 zł); na umowę zlecenie w firmie S sp. z o.o. od [...].08.2015 r. na czas nieokreślony i za maj 2016 r. nie otrzymał wynagrodzenia (zaświadczenie z dnia [...].12.2017 r.). Ponadto J.R. był zatrudniony w firmie "F" Sp. z o.o. na umowę zlecenie od dnia [...].02.2014 r. do dnia [...].05.2016 r.

Organ I instancji wskazał, że w skład rodziny strony wchodzą trzy osoby – E.R.-P., jej mąż J.R. oraz syn G.P.. W myśl zaś art. 5 ust. 3 u.ś.r., w przypadku gdy dochód rodziny przekracza kwotę, o której mowa w ust. 1 lub 2, pomnożoną przez liczbę członków danej rodziny o kwotę nie wyższą niż łączna kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami przysługujących danej rodzinie w okresie zasiłkowym, na który jest ustalane prawo do tych świadczeń, zasiłek rodzinny wraz z dodatkami przysługuje w kwocie ustalonej zgodnie z ust. 3a. Zgodnie z art. 5 ust. 3a u.ś.r. w przypadku przekroczenia kwoty uprawniającej daną rodzinę do zasiłku rodzinnego, o której mowa w ust. 3, zasiłek rodzinny i dodatki do zasiłku rodzinnego przysługują w wysokości różnicy między łączną kwotą zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami, o której mowa w ust. 3, a kwotą, o którą został przekroczony dochód rodziny. Na podstawie art. 5 ust. 4b u.ś.r. w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane łub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. W myśl art. 24 ust. 7 u.ś.r. w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został osiągnięty.

Organ I instancji, biorąc pod uwagę wytyczne Kolegium, w związku ze zmianą składu osobowego i dochodowego rodziny przeliczyło ponownie dochód rodziny w następujący sposób: 4.800,00 zł (dochód nieopodatkowany z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego)/12 miesięcy = 400,00 zł + 3.238,13 zł (łączny dochód J.R. za maj 2016 r.) = 3 638,13 zł / 3 osoby= 1212,71 zł. Oznacza to, że przekracza ustawowe kryterium dochodowe o 448,71 zł. Kwota przekroczenia w rodzinie wynosi: 1346,13 zł (448,71 zł x 3 osoby). Organ ustalił, że miesięczna wysokość świadczeń w okresie od dnia [...].06.2016r. do dnia [...].08.2016r. wynosi: 1 x zasiłek rodzinny w wysokości 118,00 zł = 118,00 zł; 1 x dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w wysokości 100,00 zł = 100,00 zł. Miesięczna wysokość świadczenia i jednocześnie maksymalna kwota przekroczenia wynosi 218,00 zł. Organ wskazał, że miesięczna wysokość świadczenia do wypłaty jest to różnica pomiędzy przysługującą kwotą zasiłków wraz z dodatkami, a kwotą, o którą został przekroczony dochód rodziny: 218,00 zł - 1.346,13 zł = - 1.128,13 zł, a więc przekroczenie dochodu rodziny jest wyższe niż "łączna kwota zasiłku rodzinnego", co oznacza, iż nie może zostać zastosowana zasada "złotówka za złotówkę". Mając powyższe na uwadze organ I instancji ustalił, że strona nie kwalifikowała się do pobierania świadczeń rodzinnych na dziecko od 01.06.2016 r., mimo zastosowania mechanizmu "złotówka za złotówkę", w związku z przekroczeniem dochodu o 448,71 zł na osobę w rodzinie. Jednocześnie podkreślił, że świadczenia rodzinne za wrzesień 2016r. i październik 2016r. nie zostały wypłacone.

Art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Tym samym świadczenia rodzinne pobrane przez E.R.-P. w łącznej kwocie 654,00 zł (3 x zasiłek rodzinny oraz 3 x dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego) w okresie od dnia [...].06.2016 r. do dnia [...].08.2016 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi.

Organ I instancji podkreślił, że zgodnie art. 30 ust. 1, 2b, 8 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o którym mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5. naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Odsetki naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych, do dnia spłaty.

Organ I instancji wyjaśnił również, że zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła E.R.-P., w którym podniosła, że przeliczenie dochodu jej rodziny przez organ I instancji wykazało o wiele wyższe zarobki niż ma jej rodzina. Zdaniem skarżącej nie wykazano utraty zasiłku alimentacyjnego w kwocie 400 zł miesięcznie. Poza tym ojciec biologiczny G. nie udzielił jej jakiejkolwiek pomocy finansowej. Skarżąca nie ma z nim kontaktu. Obecnie toczy się postępowanie w przedmiocie pozbawienia go praw rodzicielskich. Strona podkreślił, że zebrane zaświadczenia z Urzędu Skarbowego i zakładu pracy nie wykazały, że właściwym zarobkiem jej męża była kwota 2.500,00 zł miesięcznie. Reszta kwot przelewanych na konto jest zależna od przejechanych kilometrów w pracy czyli są przeznaczane na paliwo, naprawy i inne opłaty eksploatacyjne samochodu. Mąż strony nie posiada auta służbowego, więc do tego celu używa własnego. Miesięcznie przejeżdża średnio około 3.000,00 km i jest to udokumentowane w comiesięcznych raportach. Wskazała, że jej rodzina ponosi wiele wydatków związanych z edukacją, dojazdami i rehabilitacją syna G.. Jednocześnie strona zadeklarowała możliwość udokumentowania wydatków oraz zaświadczenie o używaniu męża auta w pracy i przejechanych kilometrów.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] marca 2018 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] stycznia 2018 r.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wyjaśnił, że art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. formułuje definicję legalną wyrażenia "nienależnie pobrane świadczenie". Na pojęcie to składa się element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania oraz element subiektywny, czyli szczególny stan świadomości (woli) osoby pobierającej takie świadczenie rodzinne. Ten drugi element polega na intencjonalnym działaniu zmierzającym do naruszenia przepisów prawa wbrew udzielonemu danej osobie pouczeniu. Wyraża się on w konkretnym i celowym zachowaniu (działaniu albo zaniechaniu) tej osoby, dążącej z pełną świadomością lub godzącej się na uzyskanie nielegalnie pomocy finansowej ze środków publicznych. A zatem przepis art. 30 ust. 2 u.ś.r. wiąże zakwalifikowanie świadczenia jako nienależnie pobranego ze świadomością osoby, która świadczenie pobrała, że świadczenie jej nie przysługuje. Tylko w takiej sytuacji świadczenie może być uznane za nienależnie pobrane, co umożliwia następnie żądanie jego zwrotu. W przypadku, gdyby brak było takiej świadomości, uznanie przyznanego świadczenia za nienależnie pobrane należałoby ocenić jako naruszające art. 30 ust. 2 u.ś.r. Na organach administracji publicznej spoczywa obowiązek prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenia o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania. Prawidłowe pouczenie stanowiące podstawę do ponoszenia przez stronę odpowiednich konsekwencji, to takie pouczenie, które w pełni uświadamia osobie uprawnionej skutki niezastosowania się do obowiązków określonych w przepisach prawa. Pouczenie nie może być uznane za należyte, gdy przytoczono jedynie przepis prawa bez jego wyjaśnienia. Chodzi tu o pouczenia zamieszczane we wniosku o przyznanie świadczenia, jak i ujmowane w samych decyzjach przyznających świadczenia.

W przedmiotowej sprawie skarżąca w decyzji przyznającej świadczenie z dnia [...].10.2015 r. pouczona została o obowiązku niezwłocznego zgłaszania organowi wszelkich zmian mających wpływ na prawo do świadczeń, w tym spowodowanych np. zmianą stanu cywilnego. W pouczeniu tym wskazano również co jest uzyskaniem dochodu (m.in. zmiana stanu cywilnego) oraz, że w przypadku zaistnienia okoliczności powodujących ustanie uprawnień do świadczeń brak jest prawa do ich pobierania.

Nadto Kolegium podkreśliło, że zmiana składu rodziny skarżącej nie nastąpiła w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, lecz w trakcie trwania okresu zasiłkowego. Jest to istotne, gdyż ustawa o świadczeniach rodzinnych odróżnia sytuację, w której następuje zmiana składu rodziny, od sytuacji w której następuje uzyskanie dochodu przez członka rodziny. Czym innym jest zmiana składu rodziny, a czym innym uzyskanie bądź utrata dochodu przez członka rodziny. Sama zmiana składu osobowego rodziny (art. 3 pkt 16 u.ś.r.), która nastąpiła po okresie poprzedzającym okres zasiłkowy nie jest i nie może być utożsamiana z uzyskaniem dochodu w rozumieniu art. 3 pkt 24 u.ś.r. lub jego utratą w rozumieniu art. 3 pkt 23 u.ś.r. Natomiast zmiana składu osobowego rodziny, której następstwem jest uzyskanie dochodu przez nowego członka rodziny, chociażby wskutek zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (art. 3 pkt 24 lit. c u.ś.r.), usprawiedliwia możliwość zastosowania konstrukcji dochodu uzyskanego. Wyjaśnić należy, że nie ma przy tym znaczenia czy w momencie powiększenia rodziny jej nowy członek pozostaje już w zatrudnieniu, czy też zatrudnienie to dopiero podejmie przed lub już w okresie świadczeniowym. W każdym z tych wypadków mamy do czynienia z wypełnieniem przesłanki opisanej w art. 3 pkt 24 lit. c u.ś.r. Nie ma racjonalnych powodów dla różnicowania sytuacji prawnej tych rodzin, które powiększyły się o osoby podejmujące zatrudnienie już po tym jak stały się członkami tych rodzin, od tych które powiększyły się o osoby, które już w momencie powiększania rodziny pozostawały w zatrudnieniu. Mając na względzie powyższe należało przyjąć, że w kwietniu 2016 r., w związku z zawarciem przez E.R.-P. związku małżeńskiego z J.R., w rodzinie skarżącej nastąpiła zmiana osobowa (powiększenie rodziny o jedną osobę) i dochodowa (uzyskanie dochodu). Kolegium zauważyło, że podobna interpretacja przepisów została wyrażona przez sądy administracyjne w podobnych stanach faktycznych na gruncie ustawy o pomocy osobom uprawionym do alimentów.

Kolegium stwierdziło, że w skład rodziny skarżącej po miesiącu kwiecień 2016 r. (miesiąc zawarcia związku małżeńskiego) wchodzą trzy osoby - skarżąca, jej mąż J.R. oraz syn G.P.. W rodzinie stosuje się kryterium dochodowe wynoszące 764,00 zł na osobę z uwagi na niepełnosprawność G.P.. Zatem dochód rodziny ustalić należało w następujący sposób: 4.800,00 zł (dochód nieopodatkowany z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego)/ 12 miesięcy = 400,00 zł + 3.238,13 zł (łączny dochód J.R. za maj 2016 r.) = 3.638,13 zł /3 osoby= 1.212,71 zł. Oznaczało to przekroczenie ustawowego kryterium dochodowego o 448,71 zł. Kwota przekroczenia w rodzinie wyniosła zatem: 1.346,13 zł (448,71 zł x 3 osoby). Miesięczna wysokość świadczeń w okresie od dnia [...].06.2016 r. do dnia [...].08.2016 r. wynosi: 1 x zasiłek rodzinny w wysokości 118,00 zł = 118,00 zł; 1 x dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w wysokości 100,00 zł = 100,00 zł. Miesięczna wysokość świadczenia i jednocześnie maksymalna kwota przekroczenia wynosi 218,00 zł. Z kolei miesięczna wysokość świadczenia do wypłaty jest to różnica pomiędzy przysługującą kwotą zasiłków wraz z dodatkami, a kwotą, o którą został przekroczony dochód rodziny: 218,00 zł - 1.346,13 zł = - 1.128,13 zł, a więc przekroczenie dochodu rodziny jest wyższe niż "łączna kwota zasiłku rodzinnego", co oznaczało, iż nie może zostać zastosowana zasada "złotówka za złotówkę". Zdaniem Kolegium, organ I instancji prawidłowo ustalił, iż strona nie kwalifikowała się do pobierania świadczeń rodzinnych na dziecko od dnia [...].06.2016 r., mimo zastosowania mechanizmu "złotówka za złotówkę", w związku z przekroczeniem dochodu o 448,71 zł na osobę w rodzinie. Organ szczegółowo wyliczył wysokość kwoty podlegającej zwrotowi. Nadto Kolegium podkreśliło, że na zmianę stanowiska w niniejszej sprawie nie miały wpływu okoliczności podnoszone przez skarżącą w odwołaniu dotyczące kosztów, jakie rodzina skarżącej ponosi w związku z leczeniem i rehabilitacją syna G.. Okoliczności te mogą być przedmiotem odrębnego postępowania wszczętego na wniosek strony zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. E.R.-P. podała, że organ otrzymał informację o dochodach męża w sierpniu 2016 r. i wtedy też skarżąca została poinformowana, że powinna zgłosić męża oraz że jego dochód ma wpływ na zasiłek rodzinny przyznany na dziecko, którego nie jest ojcem. Podkreśliła, że syn nie otrzymuje alimentów, a skarżąca nie pracuje w związku z jego niepełnosprawnością. Ponadto do dochodów męża organ zaliczył zwrot za przejechane kilometry w jego pracy.

Skarżąca wniosła m.in. o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę, organ wnosił o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie podkreślić należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny nie orzeka o istocie sprawy administracyjnej, czyli nie przyznaje określonych uprawnień, jak i nie odmawia ich przyznania, lecz rozstrzyga o legalności decyzji, to jest o ich zgodności z prawem na podstawie stanu prawnego i faktycznego istniejącego w dniu wydania zaskarżonej decyzji.

Działając w granicach kompetencji wynikających z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188), w związku z art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zwaną dalej p.p.s.a. (obecnie t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), Wojewódzki Sąd Administracyjny jest obowiązany skontrolować, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu, czy też to prawo narusza.

Dokonując kontroli legalności podjętych w niniejszej sprawie decyzji, Sąd stosownie do zapisu art. 134 p.p.s.a. - nie jest związany granicami skargi. Oznacza to, że Sąd bierze z urzędu pod uwagę wszelkie naruszenia prawa proceduralnego, materialnego, niezależnie od treści podnoszonych w skardze zarzutów, jednakże w zakresie oceny legalności nie może wykraczać poza sprawę, która była lub winna być przedmiotem postępowania przed organami administracji publicznej i której dotyczy zaskarżone rozstrzygnięcie.

Przeprowadzona w powyższym zakresie kontrola wykazała, że tak zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i c p.p.s.a., co powoduje, że decyzje te podlegają usunięciu z obrotu prawnego.

Materialno-prawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 z późn. zm. - zwaną dalej u.ś.r.), która określa warunki nabywania prawa do tych świadczeń oraz zasady ich ustalania, przyznawania oraz wypłacania. Zgodnie z art. 2 pkt 1 u.ś.r., jednym ze świadczeń rodzinnych jest zasiłek rodzinny oraz wymienione w art. 8 - dodatki do tego zasiłku.

Istotne jest przy tym, że podstawowym warunkiem przyznania zasiłku rodzinnego jest kryterium dochodowe, nieprzekraczające kwoty 674 zł w przeliczeniu na osobę, a w przypadku gdy członkiem rodziny jest dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności - nieprzekraczające kwoty 764 zł w przeliczeniu na osobę (art. 5 ust. 2 ustawy).

Zgodnie zaś z przepisem art. 3 pkt 24 lit.c u.ś.r. , uzyskanie dochodu oznacza uzyskanie dochodu spowodowane uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Z kolei stosownie do art. 5 ust. 4b u.ś.r. - w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych.

Istotny jest przy tym przepis art. 24 ust. 7 u.ś.r., zgodnie z którym w przypadku, gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został osiągnięty.

Zatem to dopiero faktyczne uzyskanie dochodu wskutek zatrudnienia ma wpływ na uprawnienie do świadczeń rodzinnych.

W sprawie jest bezsporne, że skarżącej decyzją z dnia [...] października 2015 roku przyznano zasiłek rodzinny w wysokości 118 zł miesięcznie na dziecko w wieku 5-18 lat na syna G.P. na okres od [...] listopada 20015 r. do [...] października 2016 r. oraz dodatek do owego zasiłku z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego powyżej 5 roku życia w wysokości 100 zł miesięcznie, oraz jednorazowy dodatek do zasiłku jednorodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w kwocie 100 zł jednorazowo. Jednocześnie z akt sprawy wynika, że bezspornym było, iż zasiłek rodzinny i dodatek do tego zasiłku był faktycznie wypłacany do końca sierpnia 2016 roku oraz, że w kwietniu 2016 roku skarżąca zawarła związek małżeński. Jej mąż na podstawie umów zlecenia świadczył pracę w firmach S Sp. z o.o., Grupa S Sp. z o.o., S Sp. z o.o., A Sp. z o.o.. W w/w firmach pracę świadczył na podstawie jak już wskazano umów zlecenia, które były zawarte na czas nieokreślony, w tym również w miesiącu maju 2016 roku. Organy dołączyły do akt zaświadczenia dotyczące wysokości wynagrodzenia osiadanego przez męża skarżącej za miesiąc maj 2016 roku, w oparciu o które ponownie przeliczono dochód rodziny skarżącej, i ustalono, że w miesiącu maju 2016 roku wynosił on 1212,71 zł na jednego członka rodziny.

W toku niniejszego postępowania organy opierając się na informacji dotyczącej zawarcia przez skarżącą związku małżeńskiego w kwietniu 2016 roku oraz informacji o wysokości wynagrodzeń jakie małżonek skarżącej uzyskał z tytułu umów zlecenia w miesiącu maju 2016 roku uznały, powołując się na cyt. wyżej przepis art. 5 ust. 4b w związku z art. 24 ust. 7 u.ś.r., że dochód rodziny skarżącej wynoszący w maju 2016 roku 3638,13 zł, czyli 1212,71 zł na jednego członka rodziny przekracza graniczną kwotę uprawniającą do przedmiotowego zasiłku i dodatku.

Zgodzić się należy z organami, że w okolicznościach niniejszej sprawy zaistniała podstawa zweryfikowania dochodów rodziny skarżącej z uwagi na dochód skarżącej uzyskany w maju 2016 r. W okresie pobierania zasiłku rodzinnego i dodatku do zasiłku rodzinnego nastąpiła zmiana składu osobowego rodziny i w związku z uzyskiwaniem przez nowego członka rodziny dochodu zachodziła konieczność zastosowania konstrukcji dochodu uzyskanego, o której mowa w art. 3 pkt 24 lit. c uś.r. Nie ma bowiem znaczenia, czy w momencie powiększenia rodziny jej nowy członek rodziny pozostaje już w zatrudnieniu, czy też zatrudnienie to dopiero podejmie przed lub już w okresie, w którym świadczenie rodzinne jest wypłacane. Nie ma bowiem racjonalnych powodów dla zróżnicowania sytuacji prawnej tych rodzin, które powiększyły się o osoby podejmujące zatrudnienie już po tym jak stali się członkami rodziny, od tych które się powiększyły o osoby, które już w chwili powiększenia rodziny pozostawały w zatrudnieniu. Wskazany art. 3 pkt 24 lit. c u.ś.r. obejmuje swoją dyspozycją oba powyższe stany faktyczne.

Zgodnie natomiast z art. 5 ust. 4b u.ś.r. w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Z brzmienia powyższego przepisu jednoznacznie wynika, że organy winny ustalić nie tylko wysokość dochodów rodziny skarżącej za miesiąc maj 2016 roku, ale także czy dochód ten był uzyskiwany w okresie, odnośnie którego weryfikowane jest jej prawo do świadczeń rodzinnych (w niniejszej sprawie czerwiec, lipiec i sierpień 2016 roku). W przypadku, gdyby w takiej wysokości dochód nie był osiągany w okresie, na który weryfikowane jest prawo do świadczenia, tj. w miesiącach czerwiec, lipiec i sierpień 2016, brak jest podstaw do uznania, iż zachodziły przesłanki uzasadniające zastosowanie art. 30 u.ś.r., tj. uznania, że skarżąca pobrała nienależne świadczenie.

W aktach sprawy znajdują się zaświadczenia mówiące o wysokości dochodów męża skarżącej za miesiąc maj 2016 roku. Brak jest natomiast jakichkolwiek dokumentów, innych dowodów pozwalających ustalić wysokość jego dochodów, a w konsekwencji rodziny skarżącej w w/w miesiącach.

Niewątpliwe jest w sprawie, że organy przyjęły, iż rodzina skarżącej uzyskuje powyższy dochód również w miesiącach następujących po maju 2016 roku, podczas gdy brak dokumentów powyższe potwierdzające. Skarżąca w trakcie rozprawy stwierdził, że nie ma może się oświadczyć na okoliczność wysokości dochodów jej męża, a w konsekwencji jej rodziny po maju 2016 roku.

Organy okoliczności tej nie uwzględniły, co zaś mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak również w jakikolwiek sposób nie ustosunkowały się do tej okoliczności, co stanowi naruszenie norm procesowych w postaci przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w związku z cyt. wyżej art. 5 ust. 4b i art. 30 u.ś.r.

Uchybienie powyższe jest o tyle istotne, że po pierwsze, aby móc skorzystać z kompetencji określonej w cyt. wyżej art. 5 ust. 4b u.ś.r., przedmiotowy dochód winien był być uzyskiwany w okresie, na który weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych, gdy z akt sprawy nie wynika, by okoliczność ta miała miejsce.

Wskazać również należy, że Kolegium nie ustosunkowało się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji do wszystkich zarzutów zawartych w skardze, w szczególności dotyczących kosztów jakie ponosi mąż skarżącej, w związku z użytkowaniem pojazdu stanowiącego jego własność dla potrzeb zakładu pracy. Nadmienić należy, że w przedłożonych przez zakłady zatrudniające męża skarżącej zaświadczeniach dotyczących wysokości wynagrodzenia, jakie osiągnął w miesiącu maju 2016 roku z tytułu umowy zlecenia, jego składników, dopisane zostały kwoty określone jako "koszty uzyskania" poświadczone przez pracownika działu kadr i płac. Powyższe również winno zostać przez organy wyjaśnione, a szczególności jakie to są koszty, czy mają one wpływ na ustalenie dochodów rodziny skarżącej w rozumieniu u.ś.r.

Uchybieniem organów jest także orzeczenie organów o uchyleniu w całości decyzji z dnia [...] września 2015 r., Nr [...], czyli z mocą wsteczną.

Wprawdzie przepis art. 32 ust. 1 u.ś.r. stanowi, że organ właściwy (...) może bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych (...), tym niemniej analiza tegoż przepisu w kontekście systemowym, a także celowościowym, nie daje podstaw do twierdzenia, że decyzja wydawana na podstawie tego przepisu może dotyczyć także zmiany lub uchylenia decyzji przyznającej świadczenie z mocą wsteczną.

Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że z uwagi na powyższe uchybienia procesowe związane z niewyjaśnieniem wszystkich istotnych okoliczności sprawy, stanowiące naruszenie art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. oraz nie ustosunkowanie się do wszystkich zarzutów zawartych w odwołaniu, tj. art. 107 § 3 k.p.a., które to uchybienia mogły mieć wpływ na wynik sprawy oraz z uwagi na naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 5 ust. 4b u.ś.r. zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji należało wyeliminować z obrotu prawnego.

Tym samym zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. orzeczono jak w punkcie I wyroku. Przystępując ponownie do rozpatrzenia niniejszej sprawy, organy winny mieć na uwadze powyższe uwagi, a dotyczące interpretacji przepisu art. 5 ust. 4a u.ś.r. i związanej z tym koniecznością ustalenia wysokości czy w okresie, w którym zdaniem organów skarżąca pobierała nienależne świadczenie, mąż skarżącej otrzymywał dochód zakwalifikowany jako dochód uzyskany, a nie tylko w miesiącu poprzedzającym ten okres, tj. w maju 2016 roku, poczynienie ustaleń w tym zakresie zgodnie z zasadami określonymi w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. oraz dokonanie oceny zgromadzonych dowodów zgodnie z art. 80 k.p.a. W uzasadnieniu decyzji należy ustosunkować się do składanych w trakcie postępowania przez stronę zarzutów, twierdzeń istotnych do rozstrzygnięcia sprawy.

W punkcie II wyroku orzeczono o przyznanie pełnomocnikowi skarżącej z tytułu pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 240 zł powiększoną o należną stawkę podatku od towarów i usług. Wysokość wynagrodzenia ustalono na podstawie § 21 ust. 1 pkt 1c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z 2016 r., poz. 1715 ze zm.).