Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt III RN 55/02
Sąd Najwyższy
Data orzeczenia: 2003-04-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 618  Wywłaszczanie i zwrot nieruchomości
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Wywłaszczanie nieruchomości
Powołane przepisy: article: art. 910 par. 1-2
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
article: art. 32
journal: Dz.U. 2000 nr 110 poz. 1192
law: null
article: art. 128 ust. 2, art. 130 ust. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 25 maja 2000 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o gospodarce nieruchomościami.
Teza: Pomimo, że dożywocie nie jest prawem rzeczowym ograniczonym, to jednak do obciążenia nieruchomości prawem dożywocia "stosuje się odpowiednio przepisy o prawach rzeczowych ograniczonych" /art. 910 par. 1 Kc/. a w razie zbycia nieruchomości obciążonej prawem dożywocia nabywca ponosi także osobistą odpowiedzialność za świadczenia tym prawem objęte /art. 910 par. 2 Kc/, co jednoznacznie wskazuje na to, że obciążenie nieruchomości dożywociem niewątpliwie wpływa na obniżenie wartości tej nieruchomości.

TEZY

Pomimo, że dożywocie nie jest prawem rzeczowym ograniczonym, to jednak do obciążenia nieruchomości prawem dożywocia "stosuje się odpowiednio przepisy o prawach rzeczowych ograniczonych" /art. 910 par. 1 Kc/. a w razie zbycia nieruchomości obciążonej prawem dożywocia nabywca ponosi także osobistą odpowiedzialność za świadczenia tym prawem objęte /art. 910 par. 2 Kc/, co jednoznacznie wskazuje na to, że obciążenie nieruchomości dożywociem niewątpliwie wpływa na obniżenie wartości tej nieruchomości.


SENTENCJA

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Agencji Budowy i Eksploatacji Autostrad Oddziału Terenowego w P. na decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia 18 lutego 2000 r. (...) w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość, po rozpoznaniu na skutek rewizji nadzwyczajnej Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 października 2001 r., I SA 474/00 - uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę NSA w Warszawie do ponownego rozpoznania.


UZASADNIENIE

Wojewoda W. decyzją z dnia 8 grudnia 1999 r. przyznał Jarosławowi J. odszkodowanie za wywłaszczoną na rzecz Skarbu Państwa na cele budowy autostrady działkę nr 28 o powierzchni 450 m2 położoną w Ż. Ustalając wysokość należnego odszkodowania Wojewoda miał przy tym na uwadze to, że - zgodnie z art. 128 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami /Dz.U. nr 115 poz. 741 ze zm. - powoływanej nadal jako: ustawa o gospodarce nieruchomościami/ - odszkodowanie zmniejsza się o kwotę równą wartości praw rzeczowych ustanowionych na nieruchomości, a z kolei art. 910 par. 1 Kc stanowi, iż do obciążenia nieruchomości prawem dożywocia stosuje się odpowiednio przepisy o prawach rzeczowych ograniczonych. Z kolei, Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją z dnia 18 lutego 2000 r. uchylił powyższą decyzję Wojewody W. i przekazał mu tę sprawę do ponownego rozpoznania, bowiem stanął na stanowisku, że obciążające nieruchomość prawo do dożywocia /art. 910 par. 1 Kc/ nie jest zaliczane do tzw. ograniczonych praw rzeczowych w rozumieniu art. 128 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, skoro katalog praw rzeczowych ograniczonych jest zamknięty /art. 244 par. 1 Kc/, natomiast prawo do dożywocia jest prawem obligacyjnym i dlatego, obciążenie nieruchomości prawem do dożywocia nie uzasadnia zmniejszenia odszkodowania z tytułu wywłaszczenia tej nieruchomości o wartość obciążającego ją prawa do dożywocia. Z tej samej przyczyny, dożywotnik nie może być uznany za stronę w postępowaniu administracyjnym toczącym się w sprawie o przyznanie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość.

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 12 października 2001 r. /I SA 474/00/ oddalił skargę Agencji Budowy i Eksploatacji Autostrad -Oddział Terenowy w P. na powyższą decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia 18 lutego 2000 r. W uzasadnieniu tego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że wprawdzie w postępowaniu sądowoadministracyjnym wyszły na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności, które istniały już w dacie podejmowania zaskarżonej decyzji Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast /w szczególności okazało się, że: po pierwsze, aktem notarialnym z dnia 28 grudnia 1999 r. Maria P. zrzekła się prawa dożywocia obciążającego wywłaszczoną nieruchomość, zaś Agencja Budowy i Eksploatacji Autostrad zobowiązała się wypłacić z tytułu tego zrzeczenia się kwotę 128.700 zł /odpowiadającą wartości prawa dożywocia/; oraz po drugie, przed Sądem Rejonowym w P. strony umowy dożywocia zawarły w dniu 19 stycznia 2000 r. ugodę (...), mocą której Jarosław J. zobowiązał się zapłacić Marii P. kwotę 600 zł na zaspokojenie wszelkich roszczeń dochodzonych przez nią pozwem o zapłatę renty dożywotniej/, co - jako przesłanka wznowienia postępowania - powinno skutkować uchylenie zaskarżonej decyzji na mocy art. art. 22 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm. - powoływanej nadal jako: ustawa o NSA/, tym niemniej, skoro w danym wypadku decyzja organu pierwszej instancji została uchylona przez organ odwoławczy i sprawa została przekazana temu organowi do ponownego rozpoznania: "to decyzja ta w rezultacie odpowiada prawu, bowiem wobec nieistnienia prawa dożywocia nie ma podstaw do uszczuplania odszkodowania wywłaszczeniowego /choć przyznać trzeba, że z wywodem zawartym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji należy się zgodzić/".

Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego pismem z dnia 16 kwietnia 2002 r. (...) wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 października 2001 r. /I SA 474/00/, zarzucając temu wyrokowi:

Po pierwsze, rażące naruszenie art. 328 par. 2 Kpc w związku z art. 59 ustawy o NSA, bowiem w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny "nie wskazał podstawy faktycznej rozstrzygnięcia ani faktów, które uznał za udowodnione, a także właściwych przepisów prawa. Podzielając stanowisko Prezesa UMiRM w kwestii wpływu obciążenia nieruchomości prawem dożywocia na wysokość odszkodowania za jej wywłaszczenie, nie uzasadnił tego żadnymi faktami ani argumentacją prawną. Obciążenie wywłaszczonej nieruchomości prawem dożywocia miało zasadnicze znaczenie przy ustalaniu wysokości odszkodowania. Zważywszy, że orzekające w sprawie organy prezentowały w tym zakresie różne stanowiska, Sąd miał, wynikający z art. 328 par. 2 Kpc, obowiązek wskazania przyczyn, z powodu których podzielił pogląd prezentowany w decyzji organu odwoławczego, odmawiając tym samym cech prawidłowości poglądowi prezentowanemu przez Wojewodę W. i skarżącą Agencję Budowy i Eksploatacji Autostrad.

Po drugie, rażące naruszenie art. 138 par. 2 Kpa, bowiem "Sąd rozpatrujący skargę na decyzję kasacyjną wydaną w trybie art. 138 par. 2 Kpa winien ustalić, czy wady postępowania administracyjnego mogły być usunięte tylko w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy przez organ pierwszej instancji i nie zachodziły równocześnie okoliczności uzasadniające zastosowanie art. 136 Kpa".

Po trzecie, rażące naruszenie art. 22 ust. 2 pkt 2 ustawy o NSA /a w rezultacie także art. 27 ust. 1 ustawy o NSA/, bowiem pomimo, że przepis ten nie budzi wątpliwości interpretacyjnych oraz nie przewiduje wyjątków dających możliwość odstąpienia od jego zastosowania, Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od jego zastosowania, jakkolwiek stwierdził, że zaistniały okoliczności uzasadniające wznowienie postępowania w sprawie rozstrzygniętej zaskarżoną decyzją.

Po czwarte, rażące naruszenie art. 21 ust. 2 Konstytucji RP i art. 130 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami /t.j. Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543/ w związku z art. 32 ust. 1 i art. 37 ustawy z dnia 27 października 1994 r. o autostradach płatnych /Dz.U. nr 127 poz. 627 ze zm. - powoływanej nadal jako: ustawa o autostradach płatnych/, bowiem akceptowany przez Naczelny Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku pogląd prawny, o braku podstaw do zmniejszenia odszkodowania o wartość dożywocia, pozostaje w sprzeczności z art. 130 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami.

W tym kontekście, w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej podniesiono w szczególności, że: "Ponieważ ustawa o autostradach płatnych nie określa daty, według której należy ustalić wartość nieruchomości, zastosowanie w tym zakresie ma art. 130 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Po nowelizacji ustawy o gospodarce nieruchomościami, dokonanej ustawą z dnia 7 stycznia 2000 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz innych ustaw /Dz.U. nr 6 poz. 70/, art. 130 ust. 1 ma następującą treść: "Wysokość odszkodowania ustala się według stanu i wartości wywłaszczonej nieruchomości w dniu wydania decyzji o wywłaszczeniu". Przepis ten w zacytowanym brzmieniu obowiązywał w dniu 18 lutego 2000 r., wszedł bowiem w życie 15 lutego 2000 r. Pod pojęciem stanu nieruchomości należy rozumieć także jej stan prawny, na co wskazuje art. 128 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami (...). W dniu orzekania o wywłaszczeniu nieruchomości, tj. w dniu 24 września 1999 r. przedmiotowa nieruchomość obciążona była prawem dożywocia. Ta okoliczność powinna być uwzględniona przy ustalaniu odszkodowania, nie ulega bowiem wątpliwości, że wartość takiej nieruchomości jest niższa od wartości nieruchomości wolnej od obciążeń o wartość prawa obciążającego tę nieruchomość (...). W związku z tym, mimo iż dożywocie nie jest prawem rzeczowym, które z mocy ustawy o gospodarce nieruchomościami powoduje zmniejszenie odszkodowania, jego istnienie niewątpliwie wpływało na wartość nieruchomości".

W odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną Jarosław J. wniósł o jej oddalenie, wywodząc w uzasadnieniu swego wniosku w szczególności, iż: po pierwsze - "(...) bezzasadne jest, w ramach przedmiotowego stanu faktycznego, stwierdzenie Prezesa NSA, że prawo dożywocia obciąża nie indywidualnie określoną osobę /podmiot prawa/, ale nieruchomość /przedmiot prawa/ i skierowane jest przeciwko każdorazowemu jej właścicielowi. (...) W niniejszej sprawie istotna jest okoliczność, że umowa o dożywocie nie przyznawała dożywotnikowi prawa użytkowania mieszkania ani też części przedmiotowej nieruchomości. Taki alternatywny kształt prawa dożywocia jest natomiast dopuszczalny zgodnie z dyspozycją art. 908 par. 2 Kc."; po drugie - nietrafny jest zarzut rażącego naruszenia art. 22 ust. 2 pkt 2 ustawy o NSA, bowiem: "Fakt zrzeczenia się przez dożywotnika prawa dożywocia w zamian za kwotę 128.700 zł, do wypłacenia której aktem notarialnym z dnia 28 grudnia 1999 r. zobowiązała się Agencja Budowy i Eksploatacji Autostrad, z przyczyn wykazanych powyżej nie mógł spowodować zmiany zaskarżonego orzeczenia, między innymi dlatego, że okoliczność faktyczna /dokonanie zapłaty/ nie mogła mieć wpływu na ustaloną w postępowaniu odwoławczym okoliczność prawną /brak podstaw prawnych do obniżenia odszkodowania na rzecz wywłaszczonego/.";

po trzecie - zarzut rażącego naruszenia art. 328 par. 2 Kpc "nie może stanowić samoistnej podstawy uchylenia wyroku. Zgodnie bowiem z treścią art. 393[12] Kpc, stosowanym odpowiednio w postępowaniu wywołanym wniesieniem rewizji nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy oddala kasację, jeżeli zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu".

W konsekwencji, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o NSA wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesiony w rewizji nadzwyczajnej zarzut rażącego naruszenia art. 22 ust. 2 pkt 2 ustawy o NSA okazał się trafny, skoro Naczelny Sąd Administracyjny w skądinąd nader lakonicznym, a w istocie jednozdaniowym uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stwierdził jednoznacznie, iż "w postępowaniu sądowoadministracyjnym wyszły na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności istniejące w dniu wydania zaskarżonej decyzji Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast, nie znane organowi, (...) co -jako przesłanka wznowienia postępowania - powinno skutkować uchyleniem decyzji na mocy art. 22 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (...)" i mimo to oddalił skargę, gdy tymczasem wskazany przepis art. 22 ust. 2 pkt 2 ustawy o NSA stanowi w sposób kategoryczny, że decyzja "podlega uchyleniu, jeżeli Sąd stwierdzi (...) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego".

Trafny okazał się również drugi zarzut rewizji nadzwyczajnej, wskazujący na rażące naruszenie art. 328 par. 2 Kpc w związku z art. 59 ustawy o NSA, skoro Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stwierdził jedynie, iż decyzja organu drugiej instancji "w rezultacie odpowiada prawu, bowiem wobec nieistnienia prawa dożywocia nie ma podstaw do uszczuplenia odszkodowania wywłaszczeniowego /choć przyznać trzeba, że z wywodem zawartym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji należy się zgodzić/", natomiast ani nie wskazał podstawy faktycznej tego rozstrzygnięcia, tzn. nie wskazał, które fakty i na jakiej podstawie oraz z jakiej przyczyny uznał za udowodnione, ani też nie powołał jego materialnoprawnej podstawy. Dlatego nie jest możliwe stwierdzenie, czy Naczelny Sąd Administracyjny podejmując rozstrzygnięcie w rozpoznawanej sprawie w ogóle rozważył wszystkie podniesione w skardze zarzuty, a jeśli tego nie uczynił, to mogło to mieć istotny wpływ na wynik sprawy /art. 328 par. 2 w związku z art. 393[1] pkt 2 Kpc/.

Wreszcie, trafny okazał się również zarzut rażącego naruszenia prawa, polegającego na pominięciu przy podejmowaniu rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie dyspozycji art. 130 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami /w brzmieniu obowiązującym od dnia 15 lutego 2000 r., a wprowadzonym w życie w wyniku nowelizacji ustawy o gospodarce nieruchomościami, która dokonana została ustawą z dnia 7 stycznia 2000 r. - Dz.U. nr 6 poz. 70/, wedle którego: "Wysokość odszkodowania ustala się według stanu i wartości wywłaszczonej nieruchomości w dniu wydania decyzji o wywłaszczeniu".

Należy bowiem zważyć, że: po pierwsze - zgodnie z art. 32 ustawy z dnia 27 października 1994 r. o autostradach płatnych /t.j. Dz.U. 2000 nr 110 poz. 1192 ze zm./: "Odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość powinno odpowiadać jej wartości rynkowej, ustalonej według stanu na dzień wydania decyzji o ustaleniu lokalizacji autostrady", przy czym, stosuje się w tym zakresie przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami /art. 37 ustawy o autostradach płatnych/; po drugie - w rozpoznawanej sprawie decyzja o wywłaszczeniu nieruchomości na cele budowy autostrady wydana została w dniu 24 września 1999 r. i nie ulega wątpliwości, że w tej dacie przedmiotowa nieruchomość była obciążona prawem dożywocia; po trzecie - decyzja Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast, jako organu drugiej instancji, mocą której uchylona została decyzja Wojewody W. z dnia 8 grudnia 1999 r. wydana została w dniu 18 lutego 2000 r., czyli już po dniu wejścia w życie wskazanej wyżej nowelizacji art. 130 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami; oraz po czwarte - jakkolwiek dożywocie nie jest prawem rzeczowym ograniczonym, to jednak do obciążenia nieruchomości prawem dożywocia "stosuje się odpowiednio przepisy o prawach rzeczowych ograniczonych" /art. 910 par. 1 Kc/. a w razie zbycia nieruchomości obciążonej prawem dożywocia nabywca ponosi także osobistą odpowiedzialność za świadczenia tym prawem objęte /art. 910 par. 2 Kc/, co jednoznacznie wskazuje na to, że obciążenie nieruchomości dożywociem niewątpliwie wpływa na obniżenie wartości tej nieruchomości.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 236 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. /Dz.U. nr 78 poz. 483/ oraz art. 393[13] par. 1 Kpc w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ orzekł jak w sentencji.