Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1305/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-12-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej~Minister Rozwoju
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 156 § 1 pkt 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie: Sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) Sędzia del. WSA Ewa Kręcichwost - Durchowska po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 września 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 705/13 w sprawie ze skargi W.M. na postanowienie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] stycznia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 września 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 705/13, oddalił skargę W.M. na postanowienie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] stycznia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji.

Wyrok ów zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Orzeczeniem z dnia [...] lipca 1966 r. znak [...] (dalej orzeczenie z [...] lipca 1966 r.), Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Urząd Spraw Wewnętrznych w [...] (dalej Prezydium WRN) orzekło o wywłaszczeniu za odszkodowaniem nieruchomości położonej w [...], o powierzchni 645 m2, stanowiącej własność W. i A. małż. M.

Decyzją z dnia [...] października 1966 r. znak [...] (dalej decyzja z [...] października 1966 r.) Komisja Odwoławcza do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych utrzymała w mocy orzeczenie z [...] lipca 1966.

[Ostateczną] decyzją z dnia [...] kwietnia 1997 r. znak [...] (dalej decyzja z [...] kwietnia 1997 r.), Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast, po rozpatrzeniu wniosku W.M., odmówił stwierdzenia nieważności decyzji z [...] października 1966 r. i poprzedzającego ją orzeczenia z [...] lipca 1966 r. [w T. I akt Ministra].

Pismem z 5 lutego 1999 r. W.M. wniósł o stwierdzenie nieważności decyzji Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z [...] kwietnia 1997 r.

Decyzją z dnia [...] grudnia 1999 r. znak [...] (dalej decyzja z [...] grudnia 1999 r.), Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast odmówił stwierdzenia nieważności swojej decyzji z [...] kwietnia 1997 r.

Decyzją z dnia [...] lutego 2000 r. znak [...] (dalej decyzja z [...] lutego 2000 r.), po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast utrzymał w mocy decyzję z [...] grudnia 1999 r.

Wyrokiem z dnia 14 sierpnia 2001 r. sygn. akt I SA 556/00, Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę W.M. na decyzję z 28 lutego 2000 r.

Wnioskiem z 29 grudnia 2006 r. W.M. ponownie wystąpił o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z [...] października 1966 r. utrzymującej w mocy orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Urząd Spraw Wewnętrznych w Warszawie z [...] lipca 1966 r.

Decyzją z dnia [...] marca 2007 r. znak [...] (dalej decyzja z [...] marca 2007 r.), Minister Budownictwa odmówił wszczęcia postępowania z wniosku z 29 grudnia 2006 r. Decyzją z dnia [...] maja 2007 r. znak [...], Minister Budownictwa utrzymał w mocy decyzję z [...] marca 2007 r. [w T. II akt Ministra].

Wnioskiem z 30 maja 2007 r., uzupełnionym pismem z 5 sierpnia 2007 r. W.M. wystąpił o wznowienie postępowania w sprawie zakończonej decyzją Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z 26 października 1966 r.

Decyzją z dnia [...] lutego 2008 r. Minister Infrastruktury odmówił wznowienia postępowania, a decyzją z dnia [...] lipca 2008 r., utrzymał ją w mocy.

Pismem z 15 czerwca 2012 r. W.M. (dalej skarżący) ponownie wystąpił z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z 26 października 1966 r. utrzymującej w mocy orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie z [...] lipca 1966 r. o wywłaszczeniu za odszkodowaniem nieruchomości.

Postanowieniem z dnia [...] października 2012 r. nr [...] (dalej postanowienie z [...] października 2012 r.) Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej odmówił wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z [...] października 1966 r.

Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej (dalej Minister) postanowieniem z dnia [...] stycznia 2013 r., po rozpatrzeniu wniosku W.M. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy postanowienie z [...] października 2012 r.

Minister uznał, że decyzja Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z [...] października 1966 r. i poprzedzające ją orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie z [...] lipca 1966 r. były już przedmiotem postępowania nadzorczego. Wskazał, że Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją ostateczną z [...] kwietnia 1997 r., odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z [...] października 1966 r. i poprzedzającego ją orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Urząd Spraw Wewnętrznych w Warszawie z [...] lipca 1966 r.

Organ odwoławczy podtrzymał stanowisko przyjęte przez organ I instancji wskazując, że w postępowaniu administracyjnym niedopuszczalne jest ponowne rozpoznanie sprawy i wydanie decyzji merytorycznej, jeśli wcześniej sprawa tożsama pod względem podmiotowym, przedmiotowym, dotycząca tego samego stanu prawnego w niezmienionym stanie faktycznym została rozstrzygnięta decyzją ostateczną i decyzja ta nie została następnie uchylona czy zmieniona w sposób prawem przewidziany. Ponowne wydanie rozstrzygnięcia w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z [...] października 1966 r. i poprzedzającego ją orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z [...] lipca 1966 r. byłoby obciążone wadą nieważności określoną w art. 156 § 1 pkt 3 kpa.

W.M. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, żądając uchylenia postanowienia z [...] stycznia 2013 r. i postanowienia z [...] października 2012 r., i nakazanie organowi wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej.

W odpowiedzi na skargę Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w uzasadnieniu "zaskarżonej decyzji" [winno być "zaskarżonego postanowienia"].

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem I SA/Wa 705/13, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 1270 ze zm., dalej ppsa), oddalił skargę.

Sąd I instancji wskazał, że decyzja Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z [...] października 1966 r. i poprzedzające ją orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z [...] lipca 1966 r. były już przedmiotem postępowania nadzorczego. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją ostateczną z [...] kwietnia 1997 r. znak [...] odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z [...] października 1966 r. znak [...] i poprzedzającego ją orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Urzędu Spraw Wewnętrznych w Warszawie z [...] lipca 1966r. znak [...] (bezsporne).

Organy prawidłowo przyjęły, że ponowne orzekanie w tej samej sprawie jest niedopuszczalne. Nie można jeszcze raz domagać się wszczęcia postępowania w tej samej sprawie, bowiem rozstrzygnięcie sprawy załatwionej wcześniej inną decyzją ostateczną byłoby obarczone wadą nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 3 kpa. Organ pierwszej instancji słusznie wskazał, że przepis ten spełnia rolę gwarancyjną w stosunku do zasady trwałości decyzji administracyjnej ostatecznej wyrażonej w art. 16 kpa, rozciągając tę gwarancję na samą decyzję i na sprawę, którą ona załatwia. Jest to konstrukcja przyjmowana we wszystkich procedurach, polegająca na ochronie powagi rzeczy osądzonej (res iudicata). Dotyczy ona sytuacji, gdy kolejno po sobie wydane zostały dwie decyzje załatwiające sprawę co do istoty, a których pierwsza ma charakter ostateczny ([A. Matan w:] G. Łaszczyca, Cz. Martysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Tom I i II, Zakamycze 2005 [wyłącznie T. II, s. 386, uw. 4 akapit 1; Komentator w T. I z uwagi na wejście w życie art. 61a kpa z dniem 11 kwietnia 2011 r. - Dz. U. z 2011 r. nr 6 poz. 18, w zakresie normatywnym istotnym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy, w ogóle tego zagadnienia nie rozważa - T. I, s. 593-594, uw. VII.1-3]). Ponowne rozstrzygnięcie przez organ sprawy załatwionej wcześniej decyzją ostateczną jest możliwe tylko po uchyleniu pierwotnej decyzji w ustalonym przez prawo trybie - wyrok NSA z 26.5.1981 r. SA 895/81, ONSA 1981/1/47: 1. Decyzja organu administracji państwowej, rozstrzygająca ponownie sprawę wcześniej rozstrzygniętą inną decyzją ostateczną tegoż organu, a nie stanowiąca o uchyleniu tej pierwotnej decyzji na podstawie odpowiednich przepisów kpa, jest dotknięta wadą określoną w art. 156 § 1 pkt 3 kpa (res iudicata); wyrok NSA z 6.9.2011 r. I OSK 1518/10, Lex 965915: Wydanie kolejnej decyzji w sprawie, w której skarżący wystąpił z tożsamym wnioskiem do poprzednio składanych, rozpoznawanych już decyzjami Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych, spowodowałoby, że byłaby ona nieważna na podstawie art. 156 § 1 pkt 3 kpa (Małgorzata Jaśkowska, Komentarz aktualizowany do art. 156 kpa, LEX Omega; k. 45, 51-52v akt I OSK 1305/14).

Skargę kasacyjną wywiódł W.M., reprezentowany przez r. pr. E.B., zaskarżył wyrok I SA/Wa 705/13 w całości, zarzucając mu rażące naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na treść rozstrzygnięcia:

1. art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2002 nr 153 poz. 1269, dalej pusa), w zw. z art. 141 § 4 ppsa, polegającą na niewyjaśnieniu stanu faktycznego, oraz braku wyjaśnienia zastosowanej podstawy prawnej rozstrzygnięcia, w szczególności braku odniesienia się przez sąd do podniesionych przez skarżącego w skardze twierdzeń dotyczących weryfikacji decyzji administracyjnej za pomocą nadzwyczajnych wewnątrzinstancyjnych środków weryfikacji decyzji administracyjnych, w kontekście zasady stabilności decyzji administracyjnej i powagi rzeczy osądzonej (res iudicata);

2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 3 § 1 ppsa, w zw. z art. 1 § 2 pusa przez ich niezastosowanie i w rezultacie wydanie rozstrzygnięcia mimo naruszenia przez organy administracyjne następujących przepisów prawa materialnego:

a. art. 21 ust. 1 i 2 w zw. z art. 64 w zw. z art. 2 i 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej polegających na ich niezastosowaniu, a przez to naruszeniu fundamentalnych praw Skarżącego do ochrony własności;

b. art. 3 ust. 3 w zw. z art. 15 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1961 r. nr 18 poz. 94, dalej ustawa wywłaszczeniowa bądź uztwn) polegające na tym, że wniosek o wywłaszczenie, jak i sama decyzja wywłaszczeniowa nie były uzasadnione żadnym interesem ani społecznym, ani państwowym. Istnienie interesu społecznego bądź państwowego było podstawową i najważniejszą przesłanką, której zaistnienie stanowić winno warunek konieczny do podjęcia decyzji o wywłaszczeniu. W ocenie skarżącego kasacyjnie nie można stawiać znaku równości między pomocą w realizacji zadań gospodarczych de facto państwowego przedsiębiorstwa i działaniem w interesie społecznym. Pomoc w realizacji zadań gospodarczych PSS w [...] było działaniem tylko i wyłącznie w interesie PSS [...] i nie miała nic wspólnego z działaniem w interesie społecznym;

c. art. 6 ust. 1 w zw. z art. 15 ust. 2 pkt 7 ustawy wywłaszczeniowej, polegającym na braku skierowania przez PSS [...] dwu pism z lutego 1965 r. i z marca 1966 r. dotyczących rzekomych pertraktacji do drugiego współwłaściciela nieruchomości - A.M. i na nieprzeprowadzeniu rzeczywistych rokowań i negocjacji z właścicielami nieruchomości, a jedynie przedstawienia im ultymatywnego żądania bez możliwości jakichkolwiek negocjacji ze strony właścicieli. Wskazano, że żadne z pism Powszechnej Spółdzielni Spożywców w [...] nie zostało skierowane do A.M., a jedynie do W.M., a przecież nieruchomość o którą ubiegała się spółdzielnia należała do małżonków M., a nie tylko do W.M. Analiza treści obu pism skierowanych przez PSS do W.M. prowadzi do wniosku, że PSS w rzeczywistości nie zamierzało prowadzić z właścicielami żadnych pertraktacji. W sposób autorytarny i nie pozostawiający żadnego pola negocjacyjnego, postawiło W.M. ultimatum - albo zgadza się odstąpić nieruchomość na rzecz PSS [...] po zaproponowanej przezeń rażąco niskiej cenie - albo PSS wystąpi z wnioskiem o przymusowe wywłaszczenie M.;

d. art. 8 w zw. z art. 21 ustawy wywłaszczeniowej, polegający na całkowicie błędnym określeniu wysokości odszkodowania w oparciu o stawki obowiązujące dla nieruchomości rolnej określonych w ust. 1-7 cytowanego przepisu, gdy tymczasem przedmiotowa nieruchomość była działką budowlaną położoną w centrum miasta i odszkodowanie w przypadku jej wywłaszczenia winno być określone przy zastosowaniu kryteriów zawartych w art. 8 ust. 8-13. Potraktowanie przez rzeczoznawców przedmiotowej działki jako część gospodarstwa rolnego M. było całkowicie błędne. Działka ta nie wchodziła w skład gospodarstwa rolnego ponieważ była stosunkowo niewielka i co najważniejsze, położona w centrum miasta. Już choćby z tych dwu powodów nie nadawała się do gospodarki rolnej, była typową działką miejską przeznaczoną pod zabudowę. Istotne jest również to, że właściciele płacili z tytułu jej posiadania podatek od nieruchomości a nie podatek rolny. Zakwalifikowanie działki jako część gospodarstwa rolnego przez rzeczoznawców i w oparciu o ich wycenę, określenie następnie przez organ wydający decyzję o wywłaszczeniu wysokości zaproponowanego właścicielom odszkodowania było działaniem z rażącym naruszeniem prawa. W treści decyzji wywłaszczeniowej z [...] lipca 1966 r., w części dotyczącej przyznania odszkodowania organ, przywołując wśród podstaw prawnych stanowiących podstawę przyznania odszkodowania przepis określający kryteria oceny wartości działki czyli art. 8, powołuje się na ust. 6 pkt 3, którego w tym przepisie nie ma;

e. art. 10 ust. 3 ustawy wywłaszczeniowej, polegający na nieprzyznaniu wywłaszczanemu właścicielowi nieruchomości zamiennej, mimo złożenia w trakcie postępowania takiego wniosku przez W.M. Możliwość odstąpienia od realizacji tego obowiązku istniała jedynie wówczas, gdy dostarczenie takiej działki nie było w ogóle możliwe;

f. art. 20 ust. 2 ustawy wywłaszczeniowej, polegający na dokonaniu przez organ całkowicie błędnej oceny całokształtu okoliczności sprawy, a w szczególności na bezzasadnym przyjęciu, że wywłaszczana nieruchomość jest wnioskującej PSS [...] rzeczywiście niezbędna do realizacji celów dla których wywłaszczenie było dopuszczalne. Przez wywłaszczenie PSS chciała realizować własne cele gospodarcze, w rzeczywistości niemające nic wspólnego z celami społecznymi, których realizacja uprawniała do wywłaszczenia;

g. art. 22 ust. 1 pkt 5 ustawy wywłaszczeniowej polegający na braku wskazania szczegółowego uzasadnienia faktycznego i prawnego orzeczenia o wywłaszczeniu, w szczególności, nie zostały w nim w żaden sposób wskazane i uzasadnione przyczyny niezbędności wywłaszczenia dla realizacji interesu społecznego. Nie zostało wykazane, czy pawilonu handlowego branży przemysłowej nie mogli zrealizować jego właściciele;

h. art. 136 ust. 1 i 3 w zw. z art. 137 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami [dalej ugn], polegający na niezastosowaniu przez organ wskazanych przepisów, w sytuacji gdy nie zrealizowano celu wywłaszczenia.

Skarżący kasacyjnie wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi przez uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji; zasądzenie kosztów zastępstwa skarżącego, według norm prawem przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że powagi rzeczy osądzonej (res iudicata) nie narusza wydanie decyzji merytorycznej w postępowaniu o stwierdzenie nieważności lub w innym trybie nadzwyczajnym, gdyż takie rozstrzygnięcie musi zawierać w sobie orzeczenie o uchyleniu poprzedniej decyzji. Postępowanie administracyjne wszczęte w celu wzruszenia decyzji ostatecznej dotyczy bowiem nowej sprawy administracyjnej w stosunku do tej, o której rozstrzygano w ostatecznej decyzji. Nie będzie wobec tego miał tutaj zastosowanie art. 156 § 1 pkt 3 kpa, który stanowi gwarancję stabilności decyzji administracyjnej, ale nie dotyczy on nowej sprawy administracyjnej wszczętej właśnie w trybie nadzwyczajnym. Sąd I instancji w swoim rozstrzygnięciu w ogóle nie odniósł się do tej kwestii.

Wydawane wcześniej decyzje Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z [...] kwietnia 1997 r. i [...] lutego 2000 r., utrzymane w mocy orzeczeniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 sierpnia 2001 r., jako podstawę rażącego naruszenia prawa rozpatrywały podaną w skardze tylko jedną przyczynę - braku pertraktacji o dobrowolne odstąpienie nieruchomości. Organ w ogóle pominął istotę sprawy, tj. nie rozważał kwestii istnienia interesu społecznego lub państwowego, wystąpienie których stanowiło podstawową przesłankę podjęcia decyzji o wywłaszczeniu. Rozważając kwestie pertraktacji i ustalenia wysokości odszkodowania, całkowicie abstrahował od obowiązujących wówczas w tej materii regulacji zawartych w ustawie z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości. Zupełnie pominął niezwykle ważną sprawę odmowy przyznania nieruchomości zamiennej, o której przyznanie właściciele wnosili w trakcie postępowania. Z kolei Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający sprawę kontrolował decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa z [...] lutego 2000 r. jedynie w zakresie zaskarżenia i podniesionych zarzutów. NSA w swoim orzeczeniu stwierdził wyraźnie, że zakres podniesionych przez skarżącego zarzutów nie dotyczył przebiegu postępowania uregulowanego w ustawie z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości. Aspekty sprawy podnoszone w niniejszej skardze nie były dotychczas badane w toku toczących się postępowań (k. 125-135 akt I OSK 1305/14).

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

W świetle art. 183 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010, z. 1, poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Istota zarzutów skargi kasacyjnej zasadza się na trzech założeniach: A. wadliwości uzasadnienia zaskarżonego wyroku polegającej na niewyjaśnieniu stanu faktycznego i braku wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia; B. naruszeniu prawa materialnego skutkującego nieważnością kontrolowanej w trybie nieważnościowym decyzji i orzeczenia wywłaszczeniowego; C. niezastosowaniu art. 136 ust. 1 i 3 w zw. z art. 137 ust. 1 ugn mimo niezrealizowania celu wywłaszczenia.

I. Uwagi autora skargi kasacyjnej uszło, że przedmiotem kontroli zaskarżonym wyrokiem I SA/Wa 705/13 było postanowienie (omyłkowo nazwane w skardze kasacyjnej także "decyzją"; s. 6 skargi kasacyjnej) Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] stycznia 2013 r., utrzymujące w mocy postanowienie (omyłkowo nazwane w skardze kasacyjnej także "decyzją organu pierwszej instancji"; s. 6 skargi kasacyjnej) Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z [...] października 2012 r., wydane na podstawie art. 61a § 1 kpa.

Tymczasem autor skargi kasacyjnej nie stawia zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 61a § 1 kpa, a jedynie tak postawiony zarzut mógłby prowadzić do ewentualnego uchylenia zaskarżonego postanowienia i poprzedzającego go postanowienia z [...] października 2012 r.

W doktrynie do innych uzasadnionych przyczyn odmowy wszczęcia postępowania, zaliczyć można: żądanie jednostki dotyczy sprawy rozstrzygniętej już decyzją (co trafnie aprobował Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku; wyroki NSA z: 15.10.2013 r. II OSK 1395/12; 17.6.2015 r. II GSK 867/14; 16.3.2019 r. II OSK 325/17, akceptowane przez R. Stankiewicza w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2020, s. 651, nb 5; G. Łaszczyca, Postanowienie administracyjne w ogólnym postępowaniu administracyjnym, Wolters Kluwer 2011, s. 189 4.9.1 pkt 2); żądanie jednostki dotyczy sprawy, w której prowadzone jest postępowanie; przedawnienie materialnoprawne - upływ terminu, po którym jednostka nie może domagać się uprawnienia (wyrok NSA z 28.12.2018 r. I OSK 1948/18, akceptowany przez B. Adamiak w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2021, s. 457 nb 8; wyrok NSA z: 9.5.2018 r. I OSK 1466/16; 20.6.2018 r. I OSK 1967/16, cbosa; Z. R. Kmiecik, Wszczęcie ogólnego postępowania administracyjnego, Warszawa 2014, s. 211-212 lit. c). Do innych uzasadnionych przyczyn odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego należy żądanie stwierdzenia nieważności decyzji, od której skargę oddalono prawomocnym wyrokiem sądu administracyjnego (wyrok NSA z 10.10.2012 r. II OSK 1087/11, Lex 1234059, aprobowany przez A. Wróbla w: M. Jaśkowska, A. Wróbel, M. Wilbrandt-Gotowicz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Wolters Kluwer 2020, uw. 3 do art. 61a; P.M. Przybysz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz aktualizowany do art. 61a kpa, LEX/el 2021, uw. 2.2.c i aprobowany przez Komentatora wyrok WSA w Kielcach z 4.10.2012 r. II SA/Ke 557/12, Lex 1234275). Jeżeli organ ma do czynienia z tą samą sprawą administracyjną, która została już ostatecznie rozstrzygnięta, jest on związany zakazem rozpatrzenia tej samej sprawy (R. A. Rychter, Res iudicata w postępowaniu administracyjnym, Wolters Kluwer 2014, s. 71-72, 2.1.4.5).

Słusznie Sąd I instancji aprobował pogląd Ministra, zaprezentowany w postanowieniu z [...] października 2012 r., że ostateczną decyzją z [...] kwietnia 1997 r. znak [...], Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast, po rozpatrzeniu wniosku W.M., odmówił stwierdzenia nieważności decyzji z [...] października 1966 r. i poprzedzającego ją orzeczenia z [...] lipca 1966 r. W uzasadnieniu tej decyzji stwierdzono, że postępowanie wywłaszczeniowe przeprowadzono zgodnie z przepisami ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. Nie można jeszcze raz domagać się wszczęcia postępowania w tej samej sprawie, bowiem rozstrzygnięcie sprawy załatwionej inną decyzją ostateczną byłoby obarczone wadą nieważności (art. 156 § 1 pkt 3 kpa; wyrok NSA z 28.12.2012 r. I OSK 1948/18, aprobowany przez R. Stankiewicza - op. cit., s. 652, nb 6). Decyzją z [...] grudnia 1999 r. znak [...], Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast odmówił stwierdzenia nieważności swojej decyzji z [...] kwietnia 1997 r. Decyzją z [...] lutego 2000 r. znak [...], po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast utrzymał w mocy decyzję z [...] grudnia 1999 r. Wyrokiem z dnia 14 sierpnia 2001 r. sygn. akt I SA 556/00, Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę W.M. na decyzję z [...] lutego 2000 r. (s. 2-3 postanowienia z [...] października 2012 r.; s. 3-4 postanowienia z [...] stycznia 2013 r.). W kontrolowanej sprawie zachodzi tożsamość stosunku administracyjnoprawnego między sprawą zakończoną wydaniem ostatecznej decyzji z [...] kwietnia 1997 r. znak [...] a powtórnym podaniem W.M. z 15 czerwca 2012 r. o wszczęcie postępowania administracyjnego (wyrok NSA z 27.1.2016 r. I OSK 787/14, aprobowany przez R. Stankiewicza - op. cit., s. 653, nb 11). O braku tożsamości spraw tożsamości dotyczących stwierdzenia nieważności decyzji nie może świadczyć to, że w pierwszym wniosku o stwierdzenie nieważności były wskazane inne przesłanki z art. 156 § 1 kpa, a w kolejnym wniosku strona wskazała kolejne przesłanki (uzasadnienie wyroku NSA z 26.6.2019 II OSK 1628/18, aprobowany przez Borkowskiego/Adamiak - op. cit., s. 1018, nb 65). Argumenty podnoszone w skardze kasacyjnej (s. 3-4, 7-8 skargi kasacyjnej), wobec braku zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 61a § 1 kpa, nie mogły być przedmiotem badania Naczelnego Sądu Administracyjnego.

II. Nieskuteczny okazał się zarzut naruszenia art. 1 § 2 ustawy [z dnia 25 lipca 2002 r.] Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2002 nr 153, poz. 1269 [ze zm.], dalej pusa) w zw. z art. 141 § 4 ppsa.

Utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest pogląd, że art. 1 § 1 i 2 pusa, który sąd mógłby naruszyć odmawiając rozpoznania skargi, mimo prawidłowości jej wniesienia, albo rozpoznając prawidłowo wniesioną skargę zastosował przy jej kontroli inne kryterium niż kryterium zgodności z prawem. Okoliczność, że strona nie zgadza się ze stanowiskiem sądu I instancji, nie uzasadnia zarzutu naruszenia powyższego przepisu (wyrok NSA z 4.3.2015 r. II GSK 109/14, Lex 1751054).

Sąd I instancji dokonał oceny legalności zapadłych w sprawie postanowień, czego wyrazem są wywody i rozważania w tym przedmiocie przedstawione w motywach zaskarżonego wyroku. Sąd odniósł się do ustalonego stanu faktycznego istotnego dla zastosowania przez organ nadzoru art. 61a § 1 kpa; powołując orzecznictwo i piśmiennictwo wyjaśnił zastosowaną podstawę rozstrzygnięcia. Sąd I instancji nie miał obowiązku odnosić się do pozostałych twierdzeń zawartych w uzasadnieniu skargi, zwłaszcza że argumenty w niej podniesione koncentrowały się nierelewantnie na decyzji z [...] października 1966 r., utrzymującej w mocy orzeczenie z [...] lipca 1966 r., i sposobach ich weryfikacji (k. 2-4 akt I OSK 1305/14). To, czy ustalenia faktyczne organu nadzoru aprobowane przez Sąd i ostateczna konkluzja Sądu I instancji są prawidłowe, nie podlega podważeniu zarzutem naruszenia art. 1 § 2 pusa. Sąd I instancji nie uchybił art. 141 § 4 ppsa. Przepis ten określa elementy uzasadnienia wyroku. Stanowi, że powinno ono zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku pozwala na przyjęcie, że spełnia ono wszystkie niezbędne wymogi, o których mowa w powołanym przepisie, a dostatecznie przedstawiony w nim wywód prawny w toku kontroli instancyjnej pozwala na ocenę, jakie znaczenie Sąd I instancji nadał zastosowanym normom prawnym i co stanowiło podstawę prawną rozstrzygnięcia zawartego w sentencji. Za pomocą zarzutu naruszenia art. 141 § 4 ppsa nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez Sąd I instancji stanu faktycznego, czy też stanowiska co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego. Przepis ten nie może z zasady stanowić samodzielniej podstawy kasacyjnej, bowiem wedle treści uchwały 7 Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15.2.2010 r., II FPS 8/09, ONSAiWSA 2010/3/39, może on być samodzielną podstawą kasacyjną tylko wówczas, gdy motywy wyroku nie zawierają stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Takiego braku nie można skutecznie wytknąć motywom wyroku I SA/Wa 705/13. W orzecznictwie przyjmuje się, że orzeczenie sądu I instancji uchyla się spod kontroli instancyjnej w przypadku braku wymaganych prawem części (np. nieprzedstawienia stanu sprawy, czy niewskazania lub niewyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia), a także wówczas, gdy będą one co prawda obecne, niemniej jednak obejmować będą treści podane w sposób niejasny, czy też nielogiczny, uniemożliwiający jednoznaczne ustalenie stanu faktycznego i prawnego, stanowiącego podstawę kontrolowanego wyroku sądu (wyroki NSA z: 15.6.2010 r. II OSK 986/09; 12.3.2015 r. I OSK 2338/13, cbosa). Tylko wówczas, gdy konstrukcja uzasadnienia nie pozwala na odtworzenie toku myślowego Sądu I instancji, można mówić o skutkującym ewentualnym wzruszeniem orzeczenia uchybieniu art. 141 § 4 ppsa w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy (m.in. wyrok NSA z 22.3.2013 r. II OSK 2259/11, Lex 1299453). W kontrowanej sprawie taka wada nie zaistniała.

Skoro autor skargi kasacyjnej nie zakwestionował skutecznie aprobowanego przez Sąd I instancji stanu faktycznego, ów stan faktyczny był dla Naczelnego Sądu Administracyjnego wiążący.

III. Nietrafne jest oparcie skargi kasacyjnej na zarzucie naruszenia art. 3 § 1 ppsa w zw. z art. 1 § 2 pusa. Przepisy te bowiem mają charakter regulacji ustrojowych i nie mogą stanowić samodzielnych podstaw skargi kasacyjnej (art. 174 ppsa). To, czy ocena legalności zaskarżonego postanowienia była prawidłowa, czy też błędna, nie może być utożsamiane z naruszeniem art. 3 § 1 ppsa w zw. z art. 1 § 2 pusa. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyroku z 9.8.2016 r. II OSK 2929/14, Lex 2119367, art. 3 § 1 ppsa zawiera normę o charakterze ustrojowym, więc przesłanka wskazująca na naruszenie go mogłaby wystąpić, gdyby Sąd I instancji odmówił rozpoznania skargi, mimo wniesienia jej z zachowaniem przepisów prawa, nie przeprowadził kontroli zaskarżonego aktu administracyjnego lub dokonał tej kontroli według kryteriów innych niż zgodność z prawem lub zastosował środek nieprzewidziany w ustawie. Przepis ten nie zawiera wzorca, według którego kontrola ta ma być wykonana. Art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa zawiera normę wynikową i może znaleźć zastosowanie wyłącznie, gdy Sąd I instancji stwierdzi inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, czego Sąd I instancji prawidłowo w kontrolowanej sprawie nie stwierdził (zrzut 2). Należy zauważyć, że art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa mógłby znaleźć zastosowanie, gdyby autor skargi kasacyjnej wskazał normy dopełnienia o charakterze procesowym. Tymczasem w zarzucie 2 - w literach od a do h, autor skargi kasacyjnej wskazał naruszenia prawa materialnego, które winny być łączone z normą odniesienia z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa (której autor skargi kasacyjnej nie powołał).

Zarzuty naruszenia prawa materialnego: art. 21 ust. 1 i 2 w zw. z art. 64 w zw. z art. 2 i 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej [z dnia 2 kwietnia 1997 r. - Dz. U. nr 78, poz. 483; sprost. z 2001 r. nr 28, poz. 319; zm. z 2006 r. nr 200, poz. 1471, z 2009 r. nr 114, poz. 946]; art. 3 ust. 3 w zw. z art. 15 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 20 ust. 2; art. 6 ust. 1 w zw. z art. 15 ust. 2 pkt 7; art. 8 w zw. z art. 21; art. 10 ust. 3; art. 20 ust. 2; art. 22 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1961 r. nr 18 poz. 94), mogły być wzorcem kontroli wyłącznie w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji z [...] października 1966 r., utrzymującej w mocy orzeczenie z [...] lipca 1966 r. - i to w związku z art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Ponieważ kontrolowana sprawa nie jest sprawą o stwierdzenie nieważności decyzji z [...] października 1966 r., utrzymującej w mocy orzeczenie z [...] lipca 1966 r. (bo sprawa o stwierdzenie nieważności tych decyzji zakończyła się ostateczną i prawomocną decyzją z [...] kwietnia 1997 r. znak [...] Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast) a jest wyłącznie sprawą w przedmiocie kontroli postanowień (podjętych na podstawie art. 61a § 1 kpa) o odmowie wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności tych decyzji, to wzorce kontroli wskazane w punkcie 2 lit. a-g petitum skargi kasacyjnej, jak i przywołane w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczące materii rażącego naruszenia prawa, nie są w kontrolowanej sprawie relewantne.

Nietrafnie autor skargi kasacyjnej podnosi, że "w treści decyzji wywłaszczeniowej z dnia [...] lipca 1966 r., w części dotyczącej przyznania odszkodowania organ, powołując wśród podstaw prawnych stanowiących podstawę przyznania odszkodowania przepis określający kryteria oceny wartości działki czyli przywoływany tutaj art. 8, powołuje się na ust. 6 pkt 3, którego w tym przepisie nie ma!" (s. 5 akapit 1 zd. ostatnie skargi kasacyjnej). W rzeczywistości, w dacie wydania orzeczenia wywłaszczeniowego z [...] lipca 1966 r. i utrzymującej go w mocy decyzji z [...] października 1966 r., obowiązywał art. 8 ustęp 6 o treści: "6. Odszkodowanie za grunt w mieście lub osiedlu określa się według następujących zasad:

1) jeżeli wywłaszczeniu podlega całość gruntu w mieście lub osiedlu, odszkodowanie ustala się:

a) za obszar równy działce normatywnej przyjętej w danej miejscowości i strefie na wybudowanie domu jednorodzinnego wolno stojącego w wysokości 5-10% kosztów wybudowania domu jednorodzinnego pięcioizbowego, w zależności od rodzaju miasta (osiedla) i położenia gruntu,

b) dla pozostałego obszaru - jak za grunt rolny klasy I w strefie miejskiej w okręgu I,

2) jeżeli wywłaszczeniu podlega całość gruntu, którego powierzchnia jest mniejsza od najmniejszej dopuszczalnej powierzchni działki pod budowę domu jednorodzinnego, odszkodowanie ustala się proporcjonalnie do wartości działki normatywnej,

3) jeżeli wywłaszczeniu podlega część gruntu, a pozostała część wynosi nie mniej niż powierzchnia działki normatywnej przyjętej w danej miejscowości na budowę domu jednorodzinnego wolno stojącego, odszkodowanie oblicza się jak za grunt rolny klasy I w strefie miejskiej okręgu I." (ustawa wywłaszczeniowa w brzmieniu jednolitego tekstu Dz. U. z 1961 r. nr 18 poz. 94, który to przepis pozostawał niezmienny od dnia 6 kwietnia 1961 r. do dnia 27 listopada 1973 r.).

IV. Całkowicie chybiony jest zarzut naruszenia art. 136 ust. 1 i 3 w zw. z art. 137 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami [w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego postanowienia - Dz. U. z 2010 r. nr 102 poz. 651 ze zm.]. Kontrolowana sprawa nie toczyła się z wniosku o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, a wyłącznie z wniosku "Na podstawie art. 156 § 1 [kpa] o stwierdzenie nieważności decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie z dnia [...] lipca 1966 r. znak [...] o wywłaszczeniu nieruchomości - działki o powierzchni 645 m2, położonej w [...],... stanowiącej wówczas własność W. i A. małż. M. oraz utrzymującej w mocy zaskarżoną decyzję - decyzji ostatecznej Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z dnia [...] października 1966 r. nr [...]" (w T. III akt Ministra).

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest pogląd, że istnieje zasadnicza różnica między postępowaniem nieważnościowym (np. o stwierdzenie nieważności decyzji wywłaszczeniowej) a postępowaniem zwykłym (np. o zwrot wywłaszczonej nieruchomości). Inna jest właściwość organów w każdym z tych postępowań; inny jest przedmiot każdego z tych postępowań. Niedopuszczalne jest badanie przez organ nadzoru przesłanek zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Przedmiotem postępowania zwykłego jest ustalenie przez organ właściwy podstawy materialnoprawnej postępowania i stanu faktycznego sprawy, natomiast postępowania nadzorczego jest dokonanie przez organy nadzoru oceny czy wydane w postępowaniu zwykłym rozstrzygnięcie odpowiada przepisowi, na podstawie którego zapadło, czy też przepis ten narusza, a jeżeli tak to jaki charakter ma to naruszenie.... Takie działanie organów nadzorczych naruszało zasady tego postępowania, bowiem wyszło poza jego ramy, ale także odebrało stronom możliwość rozpoznania sprawy przez ograny właściwe w sprawie zwrotu w dwu instancjach w postępowaniu temu zwrotowi właściwym. Tylko bowiem w postępowaniu o zwrot nieruchomości ograny badają przesłanki zwrotu, a skoro tego nie uczyniły i wydały decyzję na podstawie przepisu niemającego w sprawie zastosowania to organy nadzoru winny błąd ten naprawić przez wyeliminowanie decyzji z obrotu, a nie same orzekać poza swoją właściwością (wyroki NSA z: 13.1.2015 r. I OSK 1464/13; 19.11.2020 r. I OSK 4195/18).

V. Dopiero w toku postępowania kasacyjnego I OSK 1305/14 Naczelny Sąd Administracyjny w trakcie rozprawy dnia 28 stycznia 2016 r. uzyskał informację od W.M. i J.M. (dalej uczestnik), że ich brat M.M."zmarł 4-5 lat temu, dokładnej daty nie pamiętają". Skarżący i uczestnik ukrywali śmierć brata M.M. przed organem administracji publicznej, Sądem I instancji a do rozprawy dnia 28 stycznia 2016 r. - także przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Skarżący po okazaniu zwrotnego poświadczenia odbioru zawiadomienia o rozprawie przesłanego dla M.M. na adres [...], pod którym to adresem zamieszkuje skarżący, oświadczył, że podpisał zawiadomienie dla nieżyjącego brata, "żeby nie blokować sprawy" (protokół rozprawy sądowej z 28 stycznia 2016 r. k. 191-192 akt I OSK 1305/14).

Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 28 stycznia 2016 r. zobowiązał skarżącego i uczestnika - w terminie 14 dni - do nadesłania odpisu skróconego aktu zgonu M.M. i udzielenia informacji o jego następcach prawnych, ich adresach zamieszkania i przeprowadzonym postępowaniu spadkowym po M.M. (k. 191-192 akt I OSK 1305/14).

Z nadesłanego przez skarżącego odpisu skróconego aktu zgonu wynika, że M.M. zmarł dnia [...] listopada 2008 r. jako rozwiedziony. Skarżący i uczestnik nie wskazali następców prawnych M.M. Zarządzeniem z 24 lutego 2016 r. I OSK 1305/14, sędzia sprawozdawca ponownie wezwał skarżącego i uczestnika do nadesłania w terminie 14 dni informacji o imionach, nazwiskach i aktualnych adresach spadkobierców M.M. wraz z nadesłaniem aktualnego odpisu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku bądź aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego przez notariusza (k. 194, 195, 204, 205 akt I OSK 1305/14).

Na rozprawie dnia 17 czerwca 2016 r. skarżący wyjaśnił, że M.M. pozostawił po sobie jedynego syna - G.M. Skarżący jest chrzestnym G.M., lecz po wyprowadzeniu się G.M. z [...], więzi rodzinne uległy rozluźnieniu. G.M. ożenił się, a następnie rozszedł. Według skarżącego i uczestnika, G.M. zamieszkał po rozwodzie za granicą, lecz nic konkretnego na temat miejsca jego zamieszkania nie wiedzą. G.M. miał dzieci ale nie wiadomo jak się nazywają - dziś na pewno są już dorosłe. Skarżący i uczestnik nie dysponowali odpisem prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku bądź zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia po M.M. Skarżący uważał, że postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po M.M. winien przedstawić G.M. a nie skarżący i uczestnik. Przewodniczący na podstawie art. 6 ppsa pouczył skarżącego i uczestnika, że każdy z nich ma interes prawny we wszczęciu postępowania spadkowego po M.M. (k. 222-222v akt I OSK 1305/14). Zarówno skarżący, jak i uczestnik J.M., ukryli przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, że M.M. pozostawił po sobie drugiego syna - P.M., zamieszkałego w Polsce, u którego przed śmiercią zamieszkiwał ich brat M.M. (k. 312-313, 329 akt I OSK 1305/14). Na rozprawie dnia 17 czerwca 2016 r. skarżący przedłożył oryginał pisma z 21 listopada 1966 r. [...], skierowane do W. i A. M., którym Wydział Przemysłu i Handlu Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] zawiadamiał, że po odbiór należności za wywłaszczoną działkę w [...] przy ul. [...] należy zgłosić się do wydziału Budżetowo-Gospodarczego Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] gdzie zostaną one Obywatelowi wypłacone (k. 221-222v akt I OSK 1305/14).

Postanowieniem z 17 czerwca 2016 r. I OSK 1305/14 na podstawie art. 124 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny zawiesił postępowanie w sprawie do czasu wskazania następców prawnych po zmarłym M.M. (art. 33 § 2 ppsa) i złożenia postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, bądź notarialnego zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia po M.M. (art. 1027 kc); zobowiązał W.M. i J.M. do przedłożenia w terminie 1 miesiąca odpisu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, bądź notarialnego zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia po M.M. pod rygorem odmowy podjęcia postępowania w sprawie (k. 223-225v akt I OSK 1305/14). Pismem z 17 czerwca 2016 r. podniósł, że Sąd "w sposób niezrozumiały dla pokrzywdzonych ustnie polecili zająć się tą sprawą szukając po świecie spadkobierców M. M..." (k. 229-233, 236, 237, 240, 242, 246 akt I OSK 1305/14). Pismem z 23 stycznia 2017 r. Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił się do skarżącego i uczestnika o przedłożenie w terminie 1 miesiąca od otrzymania niniejszego pisma, odpisu wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po M.M. i wskazanie w jakim Sądzie Rejonowym sprawa się toczy i na jakim jest etapie, bądź notarialnego zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia po M.M. pod rygorem odmowy podjęcia postępowania w sprawie (k. 247-249, 251, 252 akt I OSK 1305/14). Przy piśmie z 21 lutego 2017 r. skarżący przedłożył nieuwierzytelnioną kserokopię strony pierwszej trzystronicowej decyzji z [...] lutego 2017 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] lutego 2017 r.) Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej Minister) o odmowie udostępnienia W.M. danych w części dotyczącej numeru PESEL G.M. (k. 253-256 akt I OSK 1305/14). Mimo podjęcia przez skarżącego działań, nie w pełni skutecznych, brak było podstaw do podjęcia postępowania w sprawie (k. 256v akt I OSK 1305/14). Z nieuwierzytelnionej kserokopii decyzji z [...] lutego 2017 r. wynika, że Minister uznał, że "Numer PESEL nie jest zatem koniecznym elementem pisma procesowego"... "G.M. figuruje w rejestrze PESEL jako osoba aktualnie nie posiadająca adresu zameldowania na pobyt stały oraz czasowy... informacja ta... umożliwia Wnioskodawcy, jako stronie powodowej, podejmowanie innych kroków prawnych w ramach postępowania sądowego o zapłatę, np. wnioskowania, zgodnie z art. 144 § 1 Kodeksu postepowania cywilnego, o ustanowienie przez sędziego kuratora dla nieznanego z miejsca pobytu pozwanego". Jako przyczynę odmowy udostępnienia numeru PESEL Minister wskazał, "że Wnioskodawca nie wykazał interesu prawnego w uzyskaniu informacji o numerze PESEL Pana G.M., a w takim stanie faktycznym przekazanie żądanych informacji mogłoby spowodować naruszenie dóbr osobistych osoby poszukiwanej" (k. 257-260 akt I OSK 1305/14). Pismem z 7 sierpnia 2017 r. Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił się do skarżącego i uczestnika o nadesłanie w terminie 1 miesiąca od otrzymania niniejszego pisma, odpisu wniosku o stwierdzenie nabycia spadku bądź notarialnego zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia po M.M. (art. 1027 kc); wskazał, że w świetle decyzji z [...] lutego 2017 r. nr [...] Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji brak znajomości numeru PESEL G.M. nie stanowi przeszkody do wniesienia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po M.M. W przeciwnym wypadku Sąd wystąpi o ustanowienie kuratora spadku po M.M. (k. 262, 264, 265, 269, 270 akt I OSK 1305/14). Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w [...] poinformował Naczelny Sąd Administracyjny, że od 2008 r. G.M. nie składał wniosku o wydanie odpisu aktu zgonu na nazwisko M.M. w USC w [...]. Odpisy aktu zgonu były wyciągane w USC [...] 18 lutego 2016 r. i 13 lipca 2016 r. (k. 262, 263, 266 akt I OSK 1305/14).

Wnioskiem z 14 września 2017 r., uzupełnionym pismem z 9 października 2017 r., Naczelny Sąd Administracyjny wystąpił na podstawie art. 128 § 2 ppsa do Sądu Rejonowego w [...] ustanowienie w trybie art. 666 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, kuratora spadku po M.M. s. W. i A., zmarłego w dniu [...] listopada 2008 r. w [...], ostatnio zamieszkałym ul. [...]. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że interes prawny w złożeniu wniosku jest interesem publicznym (sprawowanie wymiaru sprawiedliwości) i wynika wprost z woli ustawodawcy (art. 128 § 2 ppsa), który umożliwia sądowi administracyjnemu zwrócenie się z urzędu do Sądu spadku o ustanowienie kuratora spadku. Wielokrotne próby uzyskania informacji o następcach prawnych zmarłego M.M. (m. in. od jego braci - skarżącego W.M. i uczestnika postępowania sądowego - J.M.) okazały się bezskuteczne, co uniemożliwia nadanie sprawie dalszego biegu. Obowiązkiem sądu administracyjnego jest w tej sytuacji wystąpić z wnioskiem o ustanowienie kuratora spadku (M. Niezgódka-Medek w: B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wolters Kluwer 2016, s. 585-586, uw. 3; M. Jagielska, A. Wiktorowska, K. Wojciechowska w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2015, s. 556, nb 2).

W skład majątku spadkowego po M.M. wchodzi w szczególności roszczenie o stwierdzenie nieważności orzeczenia z [...] lipca 1966 r. znak [...] Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Urzędu Spraw Wewnętrznych w [...] o wywłaszczeniu za odszkodowaniem nieruchomości położonej w [...], o powierzchni 645 m2, stanowiącej własność W. i A. małż. M.; W.M., J.M. i M.M. są spadkobiercami W. i A. małż. M.; W.M., J.M. i M.M. (M.M. do dnia 13 listopada 2008 r.) uczestniczyli jako strony (art. 28 kpa) w kolejnych postępowaniach administracyjnych, których przedmiotem było orzekanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji z [...] października 1966 r. bądź wznowienia postępowania w sprawie zakończonej decyzją z [...] października 1966 r., bądź decyzji zapadłych w postępowaniach nadzwyczajnych, dotyczących decyzji z [...] października 1966 r. (szczegółowo opisanych w uzasadnieniu postanowienia z 17 czerwca 2016 r. I OSK 1305/14).

Na rozprawie dnia 18 stycznia 2018 r. w sprawie I Ns [...] P.M. przyłączył się do wniosku o ustanowienie kuratora spadku po zmarłym M.M.

Postanowieniem z [...] listopada 2017 r. I Ns [...] Sąd Rejonowy w [...] wezwał do udziału w sprawie w charakterze uczestnika P.M. Postanowieniem z [...] stycznia 2018 r. I Ns [...] Sąd Rejonowy w [...] oddalił wniosek Naczelnego Sądu Administracyjnego przy udziale P.M. o ustanowienie kuratora spadku po zmarłym M.M.

W uzasadnieniu Sąd Rejonowy ustalił, że M.M. (dalej spadkodawca) zmarł dnia [...] listopada 2008 r. w [...]. Na dzień śmierci był rozwiedziony; pozostawił po sobie dwu synów: P.M. i G.M. - którego aktualne miejsce pobytu jest nieznane. Spadkodawca nie sporządził testamentu; nie toczyło się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po M.M. ani nie został wydany akt poświadczenia dziedziczenia; nie był sporządzany spis inwentarza. Żaden ze spadkobierców nie odrzucił spadku. Ostatnio przed śmiercią spadkodawca zamieszkiwał u syna P.M., przy ul. [...]. P.M. zajął się pogrzebem ojca. Spadkodawca pozostawił po sobie jedynie wersalkę i ubrania. P.M. wersalkę dał swej mamie a ubrania ojca wyrzucił do śmieci. Nie pozostawił żadnego innego majątku, nie miał oszczędności. Przed Naczelnym Sądem Administracyjnym toczy się postępowanie I OSK 1305/14 ze skargi kasacyjnej [W.M.] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie oddalającego skargę na postanowienie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z [...] stycznia 2013 r., utrzymujące w mocy postanowienie tego organu z października 2012 r. o odmowie wszczęcia z wniosku W.M. postępowania w sprawie o stwierdzenie nieważności Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z [...] października 1966 r. utrzymującej w mocy orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Urząd Spraw Wewnętrznych w [...] z [...] lipca 1966 r. "Uczestnikiem tego postępowania był M.M.". Wobec śmierci M.M. postępowanie [sądowoadministracyjne] zostało zawieszone postanowieniem z 17 czerwca 2016 r. [I OSK 1305/14].

Do czasu objęcia spadku przez spadkobiercę sąd czuwa nad całością spadu, a w razie potrzeby ustanawia kuratora spadku (art. 666 § 1 kpc). Sąd Rejonowy wskazał, że instytucja kuratora spadku dotyczy jedynie spadku nieobjętego. Na gruncie niniejszej sprawy taka sytuacja nie zachodziła. Znani są spadkobiercy M.M. - jego synowie P.M. i G.M. P.M. objął faktycznie spadek po swym ojcu, objąwszy w posiadanie składniki majątkowe pozostawione przez spadkodawcę, a następnie nimi rozporządził (wersalkę ojca dał swej mamie; ubrania wyrzucił do śmieci). Brak innego majątku spadkowego, który wymagałby zabezpieczenia z uwagi na groźbę jego uszczuplenia. Wobec faktu, że spadkobiercy zmarłego są ustaleni i doszło do faktycznego objęcia spadku, brak jest przeszkód by postępowanie "administracyjne" [winno być "sądowoadministracyjne"] toczące się przed NSA zostało podjęte - w trybie art. 128 § 1 pkt 1 ppsa - z udziałem faktycznych spadkobierców po M.M. Potrzeba ustanowienia kuratora spadku występuje w sytuacji, w której jego nieustanowienie groziłoby uszczupleniem spadku lub praw spadkobierców albo gdy przemawia za tym interes publiczny, mający w sprawach toczących się w postępowaniu nieprocesowym istotne znaczenie. Ustanowienie kuratora spadku wiąże się z wieloma dodatkowymi czynnościami, które w sposób finansowy lub czasowy istotnie absorbuje sąd spadku. Postanowienie z [...] stycznia 2018 r. I Ns [...] Sądu Rejonowego w [...] uprawomocniło się dnia 8 marca 2018 r. (k. 271-273, 282-285v, 295, 303, 304, 307-309, 311-316, 318-324, 328-332, 334-336v, 341 akt I OSK 1305/14).

Dnia 2 lutego 2018 r. P.M. wniósł o stwierdzenie nabycia spadku po M.M. Sprawa została w Sądzie Rejonowym w [...] zarejestrowana pod sygnaturą I Ns [...] i do dnia wyrokowania nie zostało wydane prawomocne postanowienie o stwierdzenie nabycia spadku. Postępowanie w sprawie I Ns [...] zostało zawieszone; postanowieniem z [...] października 2018 r. IV [...] Sąd Okręgowy w [...] Wydział IV Cywilny Odwoławczy oddalił zażalenie na postanowienie o zawieszeniu postępowania w sprawie. Z informacji P.M. wynika, że powodem zawieszenia postępowania w sprawie I Ns [...] są błędy w pisowni nazwiska w akcie małżeństwa zawartym w [...] między M.M. a W.S. (M.); z winy urzędnika błędnie wpisano nazwisko M. przez "i" zamiast przez "j"» [zapewne winno być »przez "j" zamiast przez "i"»] - także u "rodziców małżonków" [zapewne winno być "u ojca M.M."; k. 194, 361 akt I OSK 1305/14]; w związku z powyższym trzeba zmienić dziesiątki aktów, na które muszą wyrazić zgodę osoby żyjące - np. rozwódka czy syn G., którego adres nadal pozostaje nieznany.

Prawo polskie nie zna instytucji "faktycznych spadkobierców" a jedynie spadkobierców ustawowych bądź spadkobierców testamentowych. Postanowieniem z 2 sierpnia 2019 r. I OSK 1305/14 Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 128 § 1 pkt 1 ppsa podjął postępowanie zawieszone przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wskazując, że zachowało aktualność orzeczenie Sądu Najwyższego z 21.11.1950 r. C 353/50, OSN 1951, poz. 47 (aprobowane przez: J. Pietrzykowskiego w: red. Z. Resich, Kodeks cywilny. Komentarz, W. Pr. 1972, t. 3, s. 1946; E. Skowrońską-Bocian, J. Wiercińskiego w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom VI. Spadki, Wolters Kluwer 2017, s. 344-345, uw. 2 i przywołane przez Komentatorów orzecznictwo i piśmiennictwo; S. Babiarza w: B. Dauter, R. Hauser, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, J. Rudowski, Ordynacja podatkowa. Komentarz, Wolters Kluwer 2019, uw. 5 do art. 97a ), zgodnie z którym, w razie śmierci strony i zgłoszenia się do udziału w sprawie jej następców (art. 180 pkt 1 kpc), winni się oni wylegitymować stwierdzeniem nabycia spadku tylko wtedy, gdy strona przeciwna podnosi zastrzeżenia przeciwko uznaniu ich za spadkobierców zmarłej strony.

Dnia [...] marca 2019 r. zmarł skarżący W.M. Aktem poświadczenia dziedziczenia z [...] sierpnia 2019 r. Repertorium A nr [...] J.P. zastępca J.J. - notariusza w [...] poświadczyła, że spadek po W.M. zmarłym dnia [...] marca 2019 r. w [...] na podstawie ustawy nabyli: 1. K.M.; 2. K.M.; 3. J.M. - każde z nich w udziale wynoszącym 1/3 części spadku. Na rozprawie dnia 22 listopada 2019 r. P.M. podtrzymał, że jest uczestnikiem postępowania I OSK 1305/14. Dnia 28 lutego 2020 r. Pismem z 3 marca 2020 r. P.M. poinformował Naczelny Sąd Administracyjny, że dnia 28 lutego 2020 r. ponownie złożył wniosek o stwierdzenia nabycia spadku po M.M.; udało się dokonać zmian aktów małżeństwa i urodzenia P.M. Pismem z 15 września 2020 r. Sąd Rejonowy w [...] poinformował Naczelny Sąd Administracyjny, że postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po M.M. jest w toku i nie zostało wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po M.M. (k. 319-320, 341, 351, 352, 357, 361, 364-365, 376, 382, 388-388v, 396-396v, 412-419, 450 akt I OSK 1305/14).

Stan zagrożenia epidemicznego w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2 na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej ogłoszono 13 marca 2020 r. (§ 1 i 11 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 13 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu zagrożenia epidemicznego - Dz. U. z 2020 r. poz. 433). Sprawę rozpatrzono na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 poz. 374 ze zm.; k. 430-445, 447-450, 452-468 akt I OSK 1305/14).

Skoro żaden z zarzutów skargi kasacyjnej nie okazał się usprawiedliwiony, skargę kasacyjną należało oddalić (art. 184 ppsa).