Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2103/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-09-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Monika Sawa Sędziowie WSA Małgorzata Boniecka - Płaczkowska WSA Jolanta Dargas (spr.) Protokolant referent stażysta Aneta Suchecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2019 r. sprawy ze skargi W. C. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2018 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz W.C. kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] września 2018r. Nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2017 r. Nr [...] w całości i orzekł, że nieruchomość oznaczona aktualnie jako działka ewidencyjna nr [...], położona w obrębie [...], jednostka ewidencyjna [...], podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13).

W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:

W wyniku rozpoznania wniosku W. C. z dnia 23 stycznia 2004 r., o wydanie decyzji stwierdzającej, że część majątku ziemskiego położonego w S., (tworząca zespól dworsko - parkowy, oznaczony jako działka ewidencyjna nr [...] o powierzchni [...] ha, nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, Wojewoda [...] wydał decyzję z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...], którą:

1. w punkcie I stwierdził, że nieruchomość oznaczona aktualnie jako działka ewidencyjna nr [...], położona w obrębie [...], jednostka ewidencyjna [...] w granicach parcel katastralnych: części pb [...], części pgr [...], pgr [...], części pgr [...] gm. kat. [...] nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu,

2. w punkcie II stwierdził, że nieruchomość oznaczona aktualnie jako działka ewidencyjna nr [...], położona w obrębie [...], jednostka ewidencyjna [...] w granicach parcel katastralnych: części pgr [...], części pgr [...], części pgr [...], pgr [...], pgr [...] gm. kat. [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Od decyzji Wojewody [...] odwołanie złożyła W. C. oraz Polska Akademia Nauk z siedzibą w W.

Rozpatrując przedmiotową sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że stan faktyczny sprawy uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy.

Organ II instancji wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej przechodziły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 tego dekretu część druga), które stanowiły własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Zestawienie obu ujętych w przepisie przypadków odwołujących się do parametrów wielkości powierzchni nieruchomości wskazuje, że dekretem były objęte nie tylko takie nieruchomości ziemskie, których użytki rolne przekraczały powierzchnię 50 ha, lecz również i takie nieruchomości ziemskie, których powierzchnia obszaru nadającego się do wykorzystania do produkcji rolnej (a więc obejmująca nie tylko użytki rolne) przekraczała 100 ha. Zgodnie z art. 2 ust. 2 dekretu nieważne są wszystkie prawne i fizyczne działy nieruchomości dokonane po dniu 1 września 1939 r. Natomiast podstawę do orzekania w drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, stanowi § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Majątek stanowiący przedmiot postępowania położony był na terenie województwa [...], zatem aby mógł zostać przejęty na cele reformy rolnej, jego powierzchnia ogólna musiała przekraczać 100 ha lub obejmować ponad 50 ha użytków o charakterze rolnym.

Opierając się na przekazanym przez Starostwo Powiatowe w G. arkuszu posiadłości gruntowej, liczba karty księgi tab. [...], stan z końcem 1935 roku, Minister przyjął, że na czas jego sporządzenia powierzchnia ogólna objętego nim majątku wynosiła [...] ha, w tym: role [...] ha; łąki [...] ha; ogrody [...] ha: pastwiska [...] ha: lasy [...] ha: grunty podbudowlane [...] ha; nieurodzajne powierzchnie [...] ha. W zgromadzonym materiale dowodowym znajdują się inne dokumenty odnoszące się do powierzchni przejętego majątku. I tak, w wykazie majątków rozparcelowanych w powiecie [...] z dnia [...] kwietnia 1945 r., przekazanym przez Archiwum Państwowe w R. Oddział w S., gdzie pod numerem [...] wymieniono majątek [...] (właściciel: G. S.), zapisano, że powierzchnia katastralna ogólna wynosiła [...] ha, zaś powierzchnia rozparcelowana: [...] ha. Przy czym zaznaczono również, że wyłączono spod przejęcia las o powierzchni [...] ha. Z kolei w ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, również nadesłanej przez oddział Archiwum w S., odnotowano, że majątek [...] zajmował powierzchnię [...] ha, na które składały się następujące rodzaje użytków: orne [...] ha, łąki [...] ha, pastwiska [...] ha, ogrody warzywne [...] ha, pod zabudowaniami [...] ha, lasy [...] ha. Jako podstawę przejęcia wskazano art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN i nadmieniono, że lasy wyłączono z przejęcia na podstawie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. Do powierzchni majątku odnosi się także, przekazana przez Archiwum Akt Nowych, ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, stan na dzień 1 stycznia 1950 r. W ewidencji tej pod numerem [...] wymieniono nieruchomość [...], której powierzchnia ogólna wynosiła [...] ha, w tym: grunty orne [...] ha, łąki [...] ha, pastwiska [...] ha, ogrody [...] ha, pod budynkami [...] ha, nieużytki [...] ha, lasy [...] ha. W ewidencji zawarto informację, że lasy wyłączono z zapasu ziemi, na podstawie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. Jak wynika z wykazu majątków rozparcelowanych w powiecie [...], sporządzonym dnia [...] kwietnia 1945 r. Majątek [...] miał powierzchnię ogólną [...] ha z czego rozparcelowano [...] ha i wyłączono spod przejęcia [...] ha. Wykaz majątków ziemskich podlegających reformie rolnej wymienia tę samą powierzchnię ogólną ([...] ha), w ramach której znajdowało się [...] ha użytków rolnych, [...] ha nieużytków i budynków, oraz [...] ha lasów.

Na podstawie każdego z przywołanych dokumentów można zdaniem Ministra przyjąć, że przejęty majątek stanowiący byłą własność S. G. obejmował powierzchnię przekraczającą [...] ha, a po odjęciu od tej powierzchni ogólnej części zajętej pod las, składał się z użytków o charakterze rolnym, które przekraczały powierzchnię 50 ha. Tym samym zasadne jest twierdzenie, że w stosunku do tego majątku zostały spełnione przesłanki określone w art. 2 ust. i lit. e) dekretu.

Minister podniósł, że przedmiotem złożonego wniosku jest część majątku [...], stanowiąca dwór wraz z otoczeniem, określony we wniosku jako zespół dworsko - parkowy. Zdaniem organu posługiwanie się w odniesieniu do przedmiotu wniosku terminem zespół dworsko - parkowy jest nie do końca uprawnione. Jest to spowodowane tym, że ani dwór ani jego otoczenie nie figuruje w wykazie obiektów wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych województwa [...] z uwzględnieniem podziału na powiaty i gminy, stan czerwiec 2018 r. Nawet w opracowaniach dotyczących [...], objęta wnioskiem nieruchomość mieszkalna określana była jedynie jako "dwór", nie odnoszono się do niej jako do części większej całości, zorganizowanej na kształt zespołu dworsko - parkowego.

Określając charakter użytków wchodzących w skład dzisiejszej działki ewidencyjnej nr [...] organ odwołał się do opinii geodezyjno - prawnej z dnia [...] sierpnia 2016 r., sporządzonej przez geodetę uprawnionego J. S. Zgodnie z nią na aktualną działkę ewidencyjną nr [...] składają się części lub całości następujących parcel: pb. [...] pgr [...], pgr [...], pgr [...], pgr [...]. pgr [...]. pgr [...]. pgr [...]. pgr [...] gm. kat. [...]. Odnosząc te parcele do zapisów arkusza posiadłości gruntowej należy przyjąć, że miały one następujący charakter: pb [...] - grunta podbudowlane [...] ha, pgr [...] - ogrody [...] ha, pgr [...] - ogrody [...] ha, pgr [...] - ogrody [...] ha, pgr [...] - pastwiska [...] ha, pgr [...]-role [...] ha, pgr [...] - pastwiska [...] ha, pgr [...] - pastwiska [...] ha, pgr [...]-łąki [...] ha.

Ten sam charakter użytków znajdujących się na tych parcelach określono w wykazie hipotecznym majętności ."[...]" położonej w gminie kat. "[...]" objętej wyk. hip. [...] księgi tab.: [...] - parcele budowlane, [...] - ogród, [...] - ogród, [...] - ogród. [...] - pastwisko, [...] - rola. [...] - pastwisko, [...] - pastwisko, [...] - łąka.

Zgodnie z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe.

Odnosząc charakter dawnych parcel wchodzących w skład aktualnej działki ewidencyjnej nr [...] do treści § 4 rozporządzenia Minister stwierdził, że w jej granicach znajdowały się prawie wyłącznie nieruchomości o charakterze rolnym. Jedynie parcela budowlana [...] nie miała takiego charakteru. Zgodnie z kopią mapy katastralnej przekazanej przez Starostę [...], przy piśmie z dnia [...] kwietnia 2016 r., na parceli tej usytuowany był dwór i inne zabudowania.

Jak wynika z protokołu w sprawie szacowania resztówki Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska z dnia [...] lipca 1948 r., poza dworem, obejmowała ona: dom mieszkalny (oficyna), stajnię krowską, 3 silosy betonowe. Zgodnie z informacją zawartą w protokole znajdowały się tam również stodoły drewniane (wyszczególnione w protokole przekazania resztówki), które zostały rozebrane i sprzedane.

Nie można mieć w ocenie Ministra wątpliwości, że za podlegające przejęciu na podstawie dekretu trzeba uznać podwórze i zabudowania gospodarcze, wśród których znajdowały się: oficyna (w której urzędował rządca), stajnia krowska, 3 silosy betonowe oraz stodoły, a więc budynki bezpośrednio związane z produkcją rolną i organizacją pracy. Usytuowanie zabudowań, uwidocznione na mapie katastralnej, miało charakter czworoboku, w środku którego znajdowało się podwórze (wolna przestrzeń). Wynika z tego, że budynek dworu nie był w wyraźny sposób wyodrębniony od zabudowań gospodarczych i oficyny - wszystkie budynki tworzyły w miarę zwarty kompleks mieszkalno - gospodarczy. Potwierdzają to również zeznania świadków. J. T. zeznał, że wokół dworu znajdowały się stodoły na zboże i siano, spichlerz i młyn, obora podzielona na pomieszczenia dla krów, koni i świń, a dalej garaż i oficyna. Jednocześnie dodał, że dwór wraz z gospodarstwem rolnym funkcjonował razem i nigdy się dworu z parkiem nie oddzielało od gospodarstwa. Również zdaniem byłej pracownicy majątku [...] A. O. gospodarstwo rolne i dwór z parkiem stanowiło jedną całość, a w skład tego gospodarstwa wchodził także młyn.

W aktach sprawy znajdują się też zeznania B. M., która bywała w majątku [...]. Jej zdaniem dom funkcjonował oddzielnie od gospodarstwa - jak uzasadniła, ,,Babcia by nie zniosła krowy na podwórku". Poza tym świadek nie była w stanie przekazać informacji na temat sposobu organizacji pracy w majątku, potwierdziła jedynie, że po lewej stronie, wzdłuż drogi, mieściła się obora.

Zdaniem Ministra bardziej wartościowymi z punktu widzenia prowadzonego postępowania są zeznania J. T. i A. O. Przede wszystkim wymienieni świadkowie pracowali w majątku [...], a co za tym idzie przebywali tam na co dzień, a nie jedynie bywali, jak B. M. Ponadto aktywnie uczestniczyli w funkcjonowaniu tego majątku, a więc ich wiedza z tego zakresu jest zdecydowanie lepsza niż osoby, która znała ten majątek jedynie z punktu widzenia 10-11 letniego dziecka, będącego gościem właścicieli. Dodatkowo przedstawiony przez nich obraz układu przestrzennego odpowiada kopii mapy katastralnej nadesłanej przez Starostę [...].

Mając na uwadze przywołane dokumenty i zeznania organ stoi na stanowisku, że budynek dworu nie był w szczególny sposób wyodrębniony od zabudowy gospodarczej, w istocie wszystkie budynki położone na części parceli budowlanej [...] wchodzącej w skład dzisiejszej działki ewidencyjnej nr [...], usytuowane były w obrębie jednego podwórza.

Jeśli chodzi o kwestię sposobu organizacji pracy w majątku, organ dysponował jedynie środkami dowodowymi z zeznań świadków. J. T. zeznał, że zatrudniony był zarządca, który mieszkał w oficynie, lecz wynagrodzenie wypłacał mu właściciel K. G. Z kolei A. O. stwierdziła, że majątkiem w [...] zarządzali K. i S. G. wraz z synem J. Oprócz tego w majątku zatrudniony był rządca, który mieszkał w oficynie. Dodała, że pracując na folwarku, wykonywała wszystkie prace jakie zlecił jej zarządca. Zarządca wypłacał jej również wynagrodzenie, albo w swoim pomieszczeniu albo przy ładnej pogodzie pod drzewem przy dworze w [...]. Ze złożonych zeznań wynika też, że pan G. doglądał upraw polowych razem z zarządcą, natomiast pani G. osobiście doglądała koni i interesowała się hodowlą bydła rasowego polskiego czerwonego (bywała przy dojeniu krów i poiła cielęta). Minister dodał, że bezpośrednie zaangażowanie S. G. w hodowlę bydła wynikało zapewne z jej wykształcenia, skończyła Szkołę Rolniczo - Gospodarską we L., które wedle powszechnie znanych informacji ([...]) pozwoliło jej przekształcić gospodarstwo w [...] w specjalistyczne gospodarstwo hodowli bydła rasowego. Przedstawione przez świadków okoliczności świadczą o tym, że część obowiązków związanych z prowadzeniem majątku sprawował zarządca, zamieszkujący oficynę zbudowaną w bezpośrednim sąsiedztwie dworu. Jednakże właściciele także mieli swój duży udział w prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Nie tylko dokonywali wypłat należności za pracę na rzecz zatrudnionych w majątku pracowników, ale również bezpośrednio uczestniczyli w nadzorze nad pracami w polu, oraz w hodowli bydła. Dodając do tego poruszany wcześniej sposób usytuowania dworu względem zabudowań gospodarczych, zasadne jest zdaniem Ministra twierdzenie, że sposób organizacji pracy w majątku świadczy o silnym związku funkcjonalnym między dworem a gospodarczą częścią majątku. Można więc stwierdzić, że między funkcjonowaniem dworu a częścią gospodarczą majątku istniała tego typu zależność, że jej rozerwanie skutkowałoby co najmniej znaczną uciążliwością w prowadzeniu działalności rolniczej bez nieruchomości zabudowanej dworem. Niemożliwe byłoby bowiem prowadzenie działalności gospodarczej bez dobrej organizacji pracy i wypłaty należnych wynagrodzeń pracownikom. Funkcjonowanie zaplecza administracyjno – zarządczego, które w znacznej części było skoncentrowane w dworze, również nie miało racji bytu bez części majątku służącej do wytwarzania produktów rolnych. W kontekście przedstawionych okoliczności brak jest podstaw do przyjęcia, że dwór pełnił jedynie funkcje mieszkalno — wypoczynkowe, bowiem miał on wyraźne powiązania z rolniczą częścią majątku (zob. wyrok NSA z dnia 15 stycznia 2016 r., I OSK 1038/14). Zapisy w arkuszu kalkulacyjnym jednoznacznie wskazują, że na terenie aktualnej działki ewidencyjnej nr [...] nie było użytków określonych jako park. Jednakże w zeznaniach J. T. i B. M. pojawia się odniesienie do parku. J. T. stwierdził, że dwór z parkiem nie był oddzielony od gospodarstwa, a w parku był ogrodnik, który zajmował się wszystkim, warzywnikiem i sadem. Z kolei B. M. wskazała, że w majątku był park i nie stały w nim żadne maszyny rolnicze. O parku wspomniała także A. O., lecz jednocześnie zeznała, że ogrodem osobiście zajmowała się pani G. i do pomocy brała ludzi, którzy przychodzili na dniówkę. Przytoczone opisy majątku niewątpliwie świadczą o tym, że w otoczeniu dworu znajdowały się tereny zielone. Jednakże zapisy w arkuszu kalkulacyjnym, brak w jakimkolwiek dokumencie określenia ocenianej części majątku [...] jako zespołu dworsko - parkowego lub dworsko - ogrodowego, jak i potwierdzenie przez świadków (J. T. i A. O.) istnienia ogrodu, warzywnika i sadu pozwalają w ocenie organu uznać, że obszar ten nie stanowił zorganizowanego zespołu parkowego. Zwłaszcza, że poszczególne parcele oznaczone jako ogród były położone w różnych częściach aktualnej działki ewidencyjnej nr [...]. Dlatego trzeba przyjąć, że był to teren zielony o zróżnicowanym charakterze, gdzie przeważała funkcja ogrodu, o czym dobitnie świadczy sposób zapisu w arkuszu posiadłości gruntowej. Z tego względu Minister uznał, że ta część majątku nadawała się do przeznaczenia na cele reformy rolnej.

Organ dodał, że nawet gdyby uznać, że na parcelach oznaczonych jako ogród, które zajmowały powierzchnię [...] ha znajdował się drzewostan o charakterze bardziej parkowym niż ogrodowym, to i tak podlegałyby one przejęciu na podstawie dekretu jako integralna całość z dworem. Park był częścią założenia, zorganizowaną na potrzeby dworu, a ponieważ stanowił integralną część założenia dworsko - parkowego, to dzielił los dworu. Zgodnie z tym, jeżeli przyjąć, że nieruchomość dworska zlokalizowana na części zespołu parkowo - folwarcznego podpadała pod działanie art. 2 ust. I lit. e) dekretu, to także pozostała część tego założenia, na której znajdował się park, podpadała pod jego działanie. Konsekwentnie należałoby uznać, że zarówno dwór jak i park podpadały pod działanie dekretu (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia-11 października 2016 r., sygn. akt i SA/Wa 1048/16). Tym samym uzasadnione byłoby twierdzenie, że dwór i park wraz z pozostałą częścią majątku stanowił zorganizowaną całość gospodarczą przystosowaną do prowadzenia działalności rolniczej.

Reasumując, Minister uznał że część dawnego majątku [...], odpowiadająca aktualnej działce ewidencyjnej nr [...] położona w obrębie [...], jednostka ewidencyjna [...], spełniała warunki określone w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu podpadała pod działanie dekretu. Tym samym rozstrzygnięcie Wojewody [...] w zakresie punktu 1 organ odwoławczy uznał za nietrafne.

Z uwagi na wątpliwości odwołujących co do oznaczenia przedmiotu rozstrzygnięcia Minister uznał za zasadne uchylenie decyzji Wojewody [...] w całości i orzeczenie w odniesieniu do aktualnego oznaczenia działki ewidencyjnej będącej przedmiotem wniosku.

Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła W. C. zarzucając jej:

1) naruszenie art. 10 § 1 k.p.a. poprzez brak zapewnienia stronie skarżącej czynnego udziału w sprawie poprzez umożliwienie wypowiedzenia się co do dowodów zebranych w postępowaniu odwoławczym oraz zgłoszenia żądań, mimo uzupełnienia materiału dowodowego na etapie rozpoznawania odwołania,

2) naruszenie art, 129 §2 i §3 k.p.a. oraz art. 139 k.p.a. poprzez wydanie decyzji na niekorzyść strony odwołującej się, tj. skarżącej W. C. w sytuacji, gdy druga strona, tj. Polska Akademia Nauk wniosła odwołanie od decyzji po upływie terminu, co zostało stwierdzone pismem [...] Urzędu Wojewódzkiego z dnia [...].05.2017 r.,

3) naruszenie art. 7, art. 77 §1, art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie przez organ dokonania ustalenia aktualnego oznaczenia geodezyjnego oraz powierzchni działek, których dotyczył wniosek, wadliwe ustalenie, że gospodarstwo rolne i dwór z parkiem stanowiły funkcjonalnie jedną całość i że nie mogły funkcjonować osobno, wadliwe ustalenie, że majątek ziemski, którego dotyczy wniosek w niniejszej sprawie przekraczał 50 ha powierzchni użytków rolnych.

Wobec powyższych zarzutów skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi rozwinięto zarzuty w niej podniesione.

Ponadto skarżąca wniosła o dopuszczenie dowodu z dokumentu urzędowego - wykazu parcel gruntowych i budowlanych Iwh [...]- ks. tab. gm. [...] pow. [...]- własność G. S., z dnia [...].09.1945 r. na okoliczność, że powierzchnia ogólna majątku wynosiła [...] ha [...] m2 oraz z kopii książki M. G. pt. "[...]" na okoliczność, że powierzchnia majątku wynosiła 50 ha, w ogrodzie grywano w tenisa, a dom służył celom mieszkalnym i rekreacyjnym, zaś w czasie okupacji był ośrodkiem konspiracji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018r. poz. 1302) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów skargę należy uznać za zasadną.

Przedmiotowa nieruchomość została przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, zgodnie z którym na cele reformy rolne podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie, które miały charakter rolniczy, a więc mogły być wykorzystanej na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, pod warunkiem, że stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub. prawnych i o ile ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu.

Zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania powyższych przepisów dekretu PKWN ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". Obecnie w orzecznictwie sądowym (np. uchwała składu 7 sędziów NSA z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt OPS 2/06, ONSAiWSA 2006/5 poz. 123; uchwała składu 7 sędziów NSA z 10 stycznia 2011 r., sygn. akt OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2 poz. 23) ugruntował się pogląd, zgodnie z którym na gruncie tego przepisu, na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d i e dekretu. Nie bez znaczenia pozostaje też pogląd Trybunału Konstytucyjnego wyrażony w uchwale z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 (OTK z 1990 r., poz. 26, s. 174), że pod pojęciem "nieruchomość ziemska" używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzn. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.

W sprawach dotyczących podpadania bądź niepodpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej organy muszą zatem ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy bądź, w przypadku braku takiego stwierdzenia, były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską.

W rozpoznawanej sprawie , biorąc pod uwagę zarzuty skargi i załączony do niej wykaz parcel gruntowych i budowlanych stanowiących własność S. G. sporządzony [...] września 1945r., który Sąd dopuścił jako dowód w sprawie, kluczowe znaczenie ma czy w przypadku nieruchomości stanowiącej własność S. G. spełnione zostały normy obszarowe uzasadniające jej przejęcie na własność Skarbu Państwa w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Jak wskazano wyżej zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, na cele reformy rolne podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie, które miały charakter rolniczy, a więc mogły być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, pod warunkiem, że stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub. prawnych i o ile ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji organ II instancji ustalając powierzchnię przejętego majątku oparł się tylko na niektórych dokumentach zgromadzonych w aktach sprawy, część z nich pomijając. Organ I instancji zaś wprawdzie bardziej szczegółowo odniósł się do zgromadzonej dokumentacji, jednakże wywiódł z niej nieprawidłowe wnioski, sprowadzające się do stwierdzenia, że powierzchnia użytków rolnych przejętej nieruchomości wynosiła co najmniej [...] ha. Organ zsumował powierzchnie użytków rolnych wskazaną w arkuszu posiadłości gruntowej nr [...], prowadzonym dla parcel katastralnych obj. Lwh [...] gm. [...], lwh [...], [...] i [...] ks. gr. gm. kat. [...], w arkuszu posiadłości gruntowej nr [...] odpowiadającym parcelom katastralnym obj. Lwh [...] oraz w arkuszu posiadłości gruntowej nr [...] odpowiadającym parcelom katastralnym obj. Lwh [...]. Przede wszystkim organ wziął pod uwagę powierzchnię wskazaną w arkuszach pochodzących z 1935r. i z 1937r. Tymczasem należy w niniejszej sprawie dokonać ustaleń faktycznych i prawnych na datę wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, tj. na datę 13 września 1944r., jak również na datę 1 września 1939 r. Jak wynika z dokumentu załączonego do skargi w postaci wykazu nr gr. [...] parcel gruntowych i budowlanych Lwh [...] – ks. tab. gm. [...] pow. [...] – własność G. S. sporządzonego na datę [...] września 1945r., a więc w miarę zbliżoną do daty wejścia w życie dekretu, powierzchnia tam wykazana wynosi [...] ha. Nawet po doliczeniu parcel wskazanych przez organ I instancji powierzchnia nie przekroczy 50 ha (wynosi [...] ha).

Jeśli chodzi o decyzję organu II instancji, to odniesiono się w niej do powierzchni wskazanych w arkuszach posiadłości z 1935r., w wykazie majątków rozparcelowanych, ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi, które wskazują różne powierzchnie. Dokumenty te w ocenie Sądu nie stanowią dokumentów miarodajnych, w szczególności biorąc pod uwagę fakt, że zarówno organ I jak i II instancji pominęły inne dokumenty znajdujące się w aktach sprawy, takie jak rejestr pomiarowy z kwietnia 1945r., który wskazuje na powierzchnię [...] ha (k. 68 akt administracyjnych), klasyfikacja majątku z dnia [...] lipca 1945r. wskazująca taką samą powierzchnię (k.51), ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi o przeprowadzeniu reformy rolnej wskazująca powierzchnię [...] ha (k. 54 ), ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających rozparcelowaniu według stanu na 1 stycznia 1950 r. wskazująca powierzchnię [...] ha (k. 91 i nast. ).

Sąd uznał, że postępowanie wyjaśniające nie dostarczyło wszystkich niezbędnych materiałów dowodowych do prawidłowego rozpatrzenia sprawy i podjęcia merytorycznej decyzji. Przypomnieć należy, że w postępowaniu administracyjnym wydanie prawidłowej decyzji w każdym przypadku powinno poprzedzać dokładne ustalenie stanu faktycznego istotnego w sprawie. Art. 77 § 1 k.p.a. stanowi, że organ administracji publicznej zobowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Jako dowolne należy więc traktować ustalenia faktyczne mogące znaleźć wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym. Zarzut dowolności zostaje wykluczony dopiero ustaleniami dokonanymi w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący, a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści. Sąd stoi na stanowisku, że niewyjaśnienie wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie w sprawie oraz nieuzasadnienie decyzji w sposób właściwy narusza podstawowe zasady postępowania administracyjnego. Dlatego też zbadanie wszystkich przesłanek warunkujących możliwość zastosowania w rozpatrywanej sprawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu oraz podniesionych w uzasadnieniu złożonego wniosku zagadnień było elementem niezbędnym do dokonania oceny prawidłowości wszczęcia i przeprowadzenia kwestionowanego postępowania. Wobec stwierdzenia, że kontrolowane postępowanie nie wyjaśniło powstałych wątpliwości, Sąd uznał, że organ II instancji przed podjęciem merytorycznej decyzji nie wyjaśnił dokładnie sprawy i nie rozpatrzył całego materiału dowodowego, co oznacza, że podjęta decyzja wydana została z naruszeniem przepisów art. 7, 77 § 1, art. 80 i 107 § 3 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W uzasadnieniu wydanej decyzji organ nie poddał analizie znacznej części materiału dowodowego opisanego wyżej.

Podkreślić też trzeba, że ustanowiona w art. 80 k.p.a. zasada swobodnej oceny dowodów zobowiązuje do oparcia się przez organ na przekonujących podstawach – wskazanych w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a. – i wyklucza formułowanie dowolnych ustaleń i ocen. Ponadto w przypadku organu odwoławczego zasada dwuinstancyjności postępowania (art. 15 k.p.a.) zobowiązuje ten organ do merytorycznego rozpatrzenia sprawy w pełnym zakresie, przy czym organ ten dodatkowo winien ustosunkować się do treści i zarzutów odwołania. Oceniając sprawę z tego punktu widzenia należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja nie spełnia powyższych wymogów.

Ponownie podkreślić należy, że w sprawach dotyczących podpadania bądź niepodpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej organy muszą ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy, a jeśli tak to czy spełnione zostały normy obszarowe.

Reasumując, organ orzekający w II instancji rozpatrując sprawę niniejszą naruszył zasady ogólne kodeksu postępowania administracyjnego naruszając art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 1 i 3 k.p.a., a także art. 15 k.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Ponownie rozpatrując sprawę niniejszą organ II instancji weźmie pod uwagę powyższe rozważania i rozpatrzy sprawę zgodnie z wymogami przepisów postępowania administracyjnego, dokonując kompleksowej, a nie wybiórczej oceny materiału dowodowego, a następnie wyda rozstrzygnięcie odpowiadające prawu. Organ weźmie również pod uwagę przeprowadzony przez Sąd dowód z wykazu parcel gruntowych i budowlanych z dnia [...] września 1945r. – załączony do skargi i dokona jego weryfikacji w świetle całego materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie.

W tej sytuacji, biorąc pod uwagę, że nie została w kontrolowanym postępowaniu ustalona kluczowa przesłanka pozwalająca na rozpoznanie wniosku, jakim jest brak jednoznacznych ustaleń co do spełnienia przez przejęty majątek normy obszarowej wskazanej w art. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, odnoszenie się do zarzutów skargi dotyczących ustaleń organu II instancji w zakresie związku funkcjonalnego zespołu dworsko-parkowego z pozostałą częścią majątku należy uznać za przedwczesne.

Odnosząc się do zarzutu skargi dotyczącego rozpatrzenia przez organ II instancji odwołania PAN, które zdaniem skarżącej zostało złożone z uchybieniem terminu, należy wskazać, że jest on bezzasadny. Z akt sprawy wynika bowiem, że ustawowy 14 dniowy termin do wniesienia odwołania określony w art. 129 § 2 k.p.a. został zachowany. Błędne zaś pouczenie zawarte w decyzji organu I instancji w zakresie 7dniowego terminu do wniesienia odwołania nie może dla strony wywierać negatywnego skutku prawnego.

Również zarzut naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. Sąd uznał za niezasadny z uwagi na to, że powołanie się przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji na powszechnie dostępną wiedzę o wykształceniu S. G. nie stanowi o prowadzeniu postępowania dowodowego. Jeśli jednak uznać tę okoliczność za przeprowadzenie dowodu, to skarżąca nie wykazała, że pozbawienie jej możliwości wypowiedzenia się w przedstawionej kwestii w jakikolwiek sposób uniemożliwiło jej zgłoszenie ewentualnych wniosków dowodowych w postaci np. przeciwdowodu. Przy czym zauważyć należy, że skarżąca nie zakwestionowała prawdziwości ustaleń organu w kwestii wykształcenia właścicielki przejętej nieruchomości.

Jeśli chodzi o wnioski dowodowe zgłoszone w skardze, Sąd uznał za zasadne dopuszczenie dowodu z przedłożonego dokumentu uznając, że może on mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy niniejszej (art. 106 § 3 p.p.s.a.) Natomiast przeprowadzanie dowodu z załączonej do skargi kopii książki Sąd uznał za niedopuszczalne. Jak wynika bowiem ze wskazanego przepisu sąd administracyjny może przeprowadzać dowody, ale wyłącznie z dokumentów.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji, o kosztach postępowania rozstrzygając na podstawie art. 200 tej ustawy.