Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 850/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2021-10-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 6 pkt 3 i 14, art. 59 ust. 1, art. 61 ust. 1 i ust. 2 pkt 2, art. 64
journal: Dz.U. 2019 poz 1507
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - teskt jedn.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c)
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur - Selwa Sędziowie WSA Joanna Zdrzałka /spr./ AWSA Maria Mikolik Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 października 2021 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie zmiany decyzji zobowiązującej do ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...].


UZASADNIENIE

II SA/Rz 850/21

UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi K.K. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego ( dalej: również "Kolegium") z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] w przedmiocie zmiany decyzji ustalającej odpłatności za pobyt W.K. w Domu Pomocy Społecznej w [....].

Jak wynika z akt sprawy W.K. został umieszczony w DPS przy ul. [...] w [...] czerwca 2008 r. i przebywał tam do dnia [...] lutego 2020 r. (w tym dniu zmarł). Na mocy decyzji z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...] ustalona mu została odpłatność za pobyt w DPS w [...] (pkt 2 decyzji).

Z uwagi na zmianę sytuacji dochodowej decyzja ta była kilkakrotnie zmieniana. Na mocy decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] zmieniono pkt 2 decyzji z [...] sierpnia 2008 r. w ten sposób, że od dnia [...] grudnia 2018 r. ustalono W.K. odpłatność za pobyt w DPS w wysokości 512,69 zł miesięcznie, stanowiącej 70% osiąganego przez niego dochodu, tj. kwoty 732,42 zł miesięcznie.

Wcześniej z uwagi na ustalenie przez organ dochodu kwalifikującego K.K. (córka pensjonariusza) do ponoszenia odpłatności Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia [...] października 2018 r. nr [...] zmienił decyzję z dnia [...] sierpnia 2008 r. w ten sposób, że dodał pkt 1a i ustalił wymienionej opłatę w następującej wysokości: za wrzesień 2018 r. - 455,37 zł, zaś od dnia [...] października 2018 r. - 254,37 zł miesięcznie. Po odwołaniu zobowiązanej do odpłatności, Kolegium decyzją z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, natomiast złożona do WSA w Rzeszowie skarga K.K. na ww. decyzję Kolegium została cofnięta (postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 379/19 Sąd umorzył postępowanie sądowe).

W dalszej kolejności wnioskiem z dnia [...] lipca 2019 r. K.K. zwróciła się do organu I instancji o całkowite lub częściowe zwolnienie jej z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS, począwszy od września 2018 r.

Po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego za okres od stycznia 2019 r. (data ostateczności decyzji z dnia [...].10.2018 r.) do lipca 2019 r., ustalono że K.K. mieszka razem z matką – A.K. oraz babcią, względem których prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Jej źródło utrzymania stanowi wynagrodzenie za pracę, z prowadzonej działalności gospodarczej nie osiąga dochodów. Ustalony dochód przekraczał 300% kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej i kwalifikował K.K. do ponoszenia opłaty począwszy od dnia [...] lutego 2019 r. Jednocześnie ww. nie wyraziła zgody na zawarcie proponowanej prze organ umowy, deklarując wnoszenie opłaty w wysokości 300 zł.

Decyzją z dnia [...] listopada 2019 r., nr [...] Prezydent Miasta [...] odmówił K.K. zwolnienia z opłaty. Na skutek złożonego odwołania decyzja ta została uchylona, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania – decyzją Kolegium z dnia [...] lutego 2020 r., nr [...].

Dnia [...] lutego 2020 r. zmarł W.K., a w czerwcu 2020 r. zostało wszczęte z urzędu postępowanie w sprawie zmiany decyzji z dnia [...] października 2018 r. dotyczącej wysokości opłaty za pobyt W.K. w DPS w zw. z ustaleniem zmiany sytuacji dochodowej K.K. począwszy od stycznia 2019 r., w toku którego zwróciła się ona o zwolnienie z opłaty lub całkowite umorzenie postępowania dot. ustalenia odpłatności za DPS, załączając szereg dokumentów obrazujących jej sytuację dochodową, zdrowotną.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] Prezydent Miasta [...] zmienił decyzję własną z dnia [...] października 2018 r., nr [...] naliczającą opłatę za pobyt W.K. w DPS, przy ul. [...], w ten sposób, że:

- zmieniono pkt 1a poprzez ustalenie K.K. opłaty za pobyt W.K. w DPS w następującej wysokości: od [...] do [...] lutego 2019 r. w wysokości 924,32 zł, od [...] do [...] marca 2019 r. w wysokości 994,83 zł, od [...] do [...] kwietnia 2019 r. w wysokości 3.061,31 zł, od [...] do [...] maja 2019 r. w wysokości 548,56 zł, od [...] do [...] czerwca 2019 r. w wysokości 647,37 zł, od [...] do [...] lipca 2019 r. w wysokości 578,43 zł, od [...] do [...] sierpnia 2019 r. w wysokości 860,82 zł od [...] do [...] września 2019 r. w wysokości 860,82 zł, od [...] do [...] października 2019 r. w wysokości 860,82 zł, od [...] do [...] listopada 2019 r. w wysokości 860,82 zł, od [...] do [...] grudnia 2019 r. w wysokości 860,82 zł, od [...] do [...] stycznia 2020 r. w wysokości 860,82 zł , od [...] do [...] lutego 2020 r. w wysokości 207,78 zł.

- dodano pkt 1b w którym zwolniono częściowo K.K. z opłaty ustalonej w pkt 1a i ustalono opłatę w następujących wysokościach: od [...] do [...] lutego 2019 r. w wysokości 924,32 zł, od [...] do [...] marca 2019 r. w wysokości 854,83 zł, od [...] do [...] kwietnia 2019 r. w wysokości 3 061,31 zł, od [...] do [...] maja 2019 r. w wysokości 288,56 zł, od [...] do [...] czerwca 2019 r. w wysokości 647,37 zł, od [...] do [...] lipca 2019 r. w wysokości 398,43 zł, od [...] do [...] sierpnia 2019 r. w wysokości 680,87 zł, od [...] do [...] września 2019 r. w wysokości 680,82 zł, od [...] do [...] października 2019 r. w wysokości 860,82 zł, od [...] do [...] listopada 2019 r. w wysokości 462,66 zł, od [...] do [...] grudnia 2019 r. w wysokości 817,33 zł, od [...] do [...] stycznia 2020 r. w wysokości 420,82 zł, od [...] do [...] lutego 2020 r. w wysokości 109,25 zł;

- dodano pkt 1c, w którym odmówiono K.K. całkowitego oraz częściowego zwolnienia z opłaty ustalonej w decyzji z dnia [...] października 2018 r., nr [...], w okresie od września 2018 r. do stycznia 2019 r., tj. opłaty w wysokości: za wrzesień 2018 r. - 455,37 zł, zaś od [...] października 2018 r. - 254,37 zł miesięcznie.

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że w aktualnie prowadzonym postępowaniu rozstrzyga kwestie:

- naliczenia K.K. opłaty za pobyt W.K. w DPS w [...] w okresie od [...] lutego 2019 r. do dnia [...] lutego 2020 r., w związku ze zmianą sytuacji dochodowej obowiązanej;

- rozpoznania wniosku K.K. z dnia [...] sierpnia 2020 r. o całkowite zwolnienie z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS;

- ponownego rozpatrzenia sprawy w przedmiocie wydania decyzji z wniosku o zwolnienie z dnia [...] grudnia 2019 r. w związku z decyzją Kolegium z dnia [...] lutego 2020 r.

- włączenia wniosków o zwolnienie do jednego postępowania (zawiadomienie z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...]).

Organ wskazał na konieczność zmiany decyzji ustalającej zainteresowanej odpłatność za pobyt ojca w DPS z uwagi na zmianę sytuacji dochodowej obowiązanej począwszy od stycznia 2019 r. W takiej sytuacji na mocy art. 105 ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2019 r., poz. 1507 ze zm. – zwana dalej "u.p.s."), organ zobowiązany jest do zmiany decyzji bez zgody strony.

Organ I instancji wskazał, że odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej ponosi jego mieszkaniec, w niniejszej sprawie W.K. od dnia [...] czerwca 2008 r. Wnoszona przez zobowiązanego opłata – 512,69 zł (ustalona od dnia [...] grudnia 2018 r.) nie pokrywała w całości kosztów jego pobytu w placówce dlatego opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej ponosi zgodnie z decyzją z dnia [...] października 2018 r. K.K. w wysokości wrzesień 2018 r. – 455,37 zł, zaś od października 254,37 zł miesięcznie. Z uwagi na zmianę sytuacji dochodowej (od stycznia 2019 r. ) organ ustalił, że osiągane przez nią dochody przekraczały 300% ustawowego kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej i kwalifikowały wymienioną do ponoszenia opłaty począwszy od lutego 2019 r.

Jednocześnie organ nie uwzględnił wniosku o całkowite zwolnienie od ponoszenia opłaty. Wyjaśnił, że podnoszone przez wnioskodawczynię okoliczności a związane z relacjami z ojcem nie stanowią ustawowych przesłanek zwolnienia określonych w art. 64 pkt 4 i 5 i art. 64a u.p.s. Nadto sytuacja strony nie nosi znamion wyjątkowej. Natomiast odnośnie częściowego zwolnienia organ uwzględnił wniosek mając na uwadze sytuację zdrowotną strony i koszty związane z jej leczeniem.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosła K.K., wnosząc o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzuciła, że decyzja jest niezrozumiała, nierzetelnie określono wysokość opłaty. W dalszym ciągu nie wyjaśniono kwestii dochodu pensjonariusza i czy ustalono jego prawo do emerytury. Odwołujaca wniosła o wyjaśnienie na jakiej podstawie odmówiono jej początkowo łącznego rozpoznania sprawy, określenia wysokości opłaty i zwolnienia z jej ponoszenia, a następnie połączono ww. sprawy do jednego postępowania. Organ nie uwzględnił i nie uzasadnił w sposób wyczerpujący przyczyn odmowy całkowitego zwolnienia z nałożonej opłaty. Wskazała na nieznaczne obniżenie wysokości pojedynczych opłat, niewspółmiernie do wskazanych przez nią przyczyn i zadeklarowanych kwot. Wskazała także na znaczne pogorszenie jej stanu zdrowia oraz brak uwzględnienia przez organ, że pensjonariusz nie łożył nigdy na jej utrzymanie (wychowywała i utrzymywała ją wyłącznie matka)., nie uwzględnił jej sytuacji a kieruje się wyłącznie względami fiskalnymi pomijając jej indywidualny interes. Zarzuciła nadto brak uwzględnienia przez organ zaproponowanej przez nią kwoty jaką mogłaby ponosić w drodze umowy i brak podjęcia próby negocjacji jej wysokości.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 138 §1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. – zwana dalej "k.p.a." w zw. z art. 106 ust. 1, ust. 5, art. 59 ust. 1, art. 60 ust. 1, ust. 2, ust. 4, art. 61 ust. 1, ust. 2, ust. 2d, ust. 2e, ust. 2f, ust. 3, art. 62 ust. 2, art. 63 ust. 1 i art. 64 u.p.s., wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] marca 2021 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium podzieliło w całości ustalenia faktyczne dokonane przez organ I instancji. Wyjaśniło, że w razie zmiany sytuacji dochodowej strony, zmienia się decyzję administracyjną na niekorzyść strony - bez konieczności uzyskania jej zgody. W niniejszej sprawie, przesłanką weryfikacji przedmiotowej decyzji była zmiana sytuacji dochodowej odwołującej - córki W.K. (mieszkańca DPS), począwszy od stycznia 2019 r., która uprawniała organ do zweryfikowania dotychczas wnoszonej przez nią opłaty. Pensjonariusz nie ponosił pełnej odpłatności za pobyt w DPS. Od [...] grudnia 2018 r. miał on ustaloną odpłatność w wysokości 512,69 zł miesięcznie. Corocznie wykonywane były aktualizacje wywiadów środowiskowych. Wskazywały one, że dochód W.K. stanowi zasiłek stały oraz zasiłek pielęgnacyjny. Na ich podstawie ustalono dochód. Jednocześnie wyjaśniono, że organowi I instancji nie był znany fakt okresów zatrudnienia W.K., jak też czy w ogóle takie okresy wystąpiły. Nieznany był organowi fakt posiadania przez niego uprawnień do ubiegania się o przyznanie świadczenia emerytalnego lub renty. Sam pensjonariusz nie zwracał się o pomoc w ustaleniu tych praw. Obowiązujące przepisy prawne nie obligują natomiast, ani nie przewidują sytuacji, by MOPS lub DPS uprawniony był do ustalania okresów zatrudnienia mieszkańca DPS, ani też do występowania z urzędu z wnioskiem o ustalenie prawa takiej osoby do emerytury bądź renty. W związku z powyższym, w ocenie SKO organ pierwszej instancji, prawidłowo i w sposób rzetelny: ustalił wysokość osiąganego przez W.K. dochodu, jak też ustalił wysokość jego opłaty za pobyt w DPS.

Prawidłowo także ustalił, że osobą obowiązaną do wnoszenia opłaty zgodnie z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. jest jego córka K.K.. Z przeprowadzonego wywiadu wynika, że jej dochód za okres od stycznia 2019 r. do lipca 2019 r. ustalony na podstawie art. 8 u.p.s. przekraczał 300% kryterium dochodowego i kwalifikował ją do ponoszenia opłaty od [...] lutego 2019 r. w wysokościach szczegółowo wskazanych w decyzji.

W ocenie Kolegium sytuacja odwołującej nie nosi znamion wyjątkowej. Strona jest zatrudniona na umowę o pracę, a ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, by była zagrożona utratą pracy. Wynagrodzenie za pracę wypłacane jest terminowo. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie wskazuje na istnienie sytuacji, która uniemożliwiałaby obowiązanej ponoszenie opłaty za pobyt ojca w DPS w wysokości wyższej niż zadeklarowana przez nią kwota 300,00 zł miesięcznie.

W odniesieniu do zarzutu odwołania łącznego rozpoznania spraw: dot. ustalenia wysokości opłaty za pobyt w DPS oraz rozpatrzenia wniosku o zwolnienie z ponoszenia ww. opłaty, kwestia ta wyjaśniona została przez organ I instancji w piśmie z [...] września 2020 r. gdzie wskazano, że ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 2019 r., poz. 1690) dokonano zmiany brzmienia art. 64 u.p.s. i aktualnie dopuszczalnym jest rozstrzygnięcie w jednej decyzji administracyjnej zarówno o ustaleniu wysokości opłaty jak i o odmowie zwolnienia z jej ponoszenia.

Kolegium wyjaśniło także, ze żaden przepis nie przewiduje obligatoryjnego zwolnienia z opłaty zarówno w całości jak i w części.. W okolicznościach sprawy organ uznał, że względem K.K. należy zastosować częściowe zwolnienie z opłaty, z uwagi na jej sytuację zdrowotną. Dodatkowo wskazał, że obowiązana winna sprostać opłacie, gdyż obejmuje ona okres zamknięty od dnia [...] lutego 2019 r. do [...] lutego 2020 r. Nadto opłata ta – poza wrześniem 2018 r. – jest niższa niż deklarowana przez nią dobrowolna opłata (300zł).

Kolegium wywiodło także, że okoliczności osobiste dotyczące relacji pomiędzy osobą zobowiązaną do uiszczania opłaty za pobyt w DPS a jego pensjonariuszem mogą być podstawą do zwolnienia z obowiązku ponoszenia tych kosztów o ile nieprawidłowość tychże relacji potwierdzona zostanie orzeczeniem sądu powszechnego. Odwołująca się nie udowodniła okoliczności zawartych w art. 64 pkt 5 i pkt 6 u.p.s. oraz art. 64a u.p.s.

W skardze złożonej na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie K.K. zarzuciła:

1. błędną wykładnię i zastosowanie w art. 106 ust. 1 i 5 w zw. z art. 59 ust. 1, art. 61 ust. 1 i art. 64 u.p.s. oraz w zw. z art. 104 § 1 i art. 163 k.p.a. poprzez przyjęcie, że istnieje możliwość zmiany nieostatecznej decyzji w sprawie ustalenia wysokości opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, polegającej na równoczesnym rozstrzygnięciu sprawy zmiany decyzji ustalającej osoby zobowiązane i wysokość opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej oraz sprawy zwolnienia z tej opłaty częściowo lub całkowicie ;

2. błędną wykładnię i zastosowanie art. 59 ust. 1 w zw. z art. 61 ust. 2e u.p.s. poprzez przyjęcie, że istnieje możliwość ustalenia wysokości opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej dla osoby będącej zstępnym mieszkańca domu w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu, w sytuacji, gdy zstępny odmawia zawarcia umowy, o której mowa wart. 103 ust. 2;

3. błędną wykładnię i zastosowanie art. 59 ust. 1 w zw. z art. 61 ust. 1 u.p.s. poprzez przyjęcie, że istnieje możliwość ustalenia wysokości części opłaty za pobyt mieszkańca w DPS tylko od jednej z osób obowiązanych do wnoszenia opłaty za pobyt w tym domu bez jednoczesnego ustalenia wysokości części opłaty od pozostałych osób obowiązanych do jej wnoszenia, tj. ustalenia wysokości opłaty od K.K., jako zstępnej W.K. byłego mieszkańca DPS w [...], zobowiązanej w dalszej kolejności do wnoszenia tej opłaty, bez jednoczesnego ustalenia wysokości części tej opłaty od W.K., jako byłego mieszkańca DPS, zobowiązanego w pierwszej kolejności do wnoszenia tej opłaty,

4. rażące naruszenie przepisów art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy wskutek braku wyczerpującego zebrania oraz rozpatrzenia całego materiału dowodowego, tj. niewyjaśnienia sytuacji dochodowej K.K. w okresie od dnia [...] sierpnia 2019 r. do dnia [...] lutego 2020 r., wskutek nieprzeprowadzenia wywiadu środowiskowego, który służyłby ustalaniu tej sytuacji w okresie od przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w dniu [...] sierpnia 2019 r. do dnia poprzedzającego dzień śmierci W.K.;

Mając na względzie wskazane zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Kontrola działalności administracji publicznej sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o art. 184 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021, poz. 137) obejmuje badanie zaskarżonych aktów pod względem ich zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325)– zwanej dalej w skrócie P.p.s.a. Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W ramach kontroli legalności Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).

Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania.

Decyzje te dotyczą zmiany odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej (art. 59 ust. 1 u.p.s.). W art. 61 ust. 1 u.p.s. określone zostały osoby zobowiązane do wnoszenia opłat. Są nimi w kolejności: mieszkaniec domu pomocy społecznej, a w przypadku małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

Wysokość obciążeń osób zobowiązanych określa art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., stanowiąc, że opłatę z pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2, w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium (art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a) u.p.s.), zaś w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym, że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b) u.p.s.).

Prawidłowy sposób ustalenia przedmiotowej opłaty polega na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej w sposób określony w art. 6 pkt 3 u.p.s., to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną.

Podstawową kwestią przy ustaleniu opłaty jest zatem w pierwszej kolejności ustalenie sytuacji rodzinnej osoby zobowiązanej, a następnie wyliczenie jej dochodu bądź sumy dochodów wszystkich członków rodziny, którą zgodnie z art. 6 pkt 14 u.p.s. stanowią osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące.

Ustaleń tych należy dokonać zgodnie z przepisami k.p.a. regulującymi postępowanie dowodowe. Kluczową normą jest w tym zakresie jest art. 7 k.p.a. i wyrażona w nim zasada prawdy obiektywnej, zgodnie z którą organy administracji publicznej są zobowiązane do podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Stosownie natomiast do art. 77 § 1 k.p.a. organ jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, oceniając na podstawie jego całokształtu czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.).

W toczącym się w rozpoznawanej sprawie postępowaniu administracyjnym standardy te nie zostały dotrzymane.

Postępowanie to zostało wszczęte z urzędu [...].06.2019 r. "w związku z ustaleniem przez organy zmiany sytuacji dochodowej" skarżącej począwszy od stycznia 2019 r., uprawniającej do zweryfikowania dotychczas wnoszonej opłaty za pobyt ojca w DPS. Uprzednio za pobyt ten od 2008 r. opłatę częściową ponosił wyłącznie W.K.. W toku tego postępowania skarżąca zwracała się o zwolnienie od opłaty, argumentując to brakiem stosownych środków finansowych w powiązaniu z faktem, że pozostaje w 1 – osobowym gospodarstwie domowym i ponosi znaczne koszty na leczenie, a także okolicznością niewywiązywania się przez ojca z obowiązków alimentacyjnych wobec niej i porzuceniem przez niego rodziny i brakiem jakichkolwiek kontaktów przez całe życie. Kwestia częściowego zwolnienia z opłaty została uwzględniona w decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] stycznia 2021 r. i zaskarżonej decyzji, utrzymującej ja w mocy. Taka konstrukcja decyzji, która z jednej strony zmienia wysokość opłaty i osoby do niej zobowiązane w oparciu o art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej (u.p.s.) w zw. z art. 163 k.p.a., rozstrzygając jednocześnie kwestie zwolnienia (częściowego lub całkowitego) od wnoszenia opłaty na podstawie art. 64 u.p.s., nie narusza tych przepisów, jak również art. 59 ust. 1 i art. 61 ust. 1 u.p.s., wbrew zarzutom skargi.

W tym zakresie istotna jest zmiana, jaka objęła art. 64 u.p.s. na skutek nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 2019 r., poz. 1690), która weszła w życie 4 października 2019 r. i nie zawierała przepisów przejściowych odnoszących się do postępowań o zwolnienie z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, co oznaczam że do tego rodzaju spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie stosuje się przepisy nowe.

Wspomniana nowelizacja jest istotna w kontekście motywów zaskarżonej decyzji, że wniosek skarżącego o zwolnienie z odpłatności organ może rozpoznać dopiero po ostatecznym zakończeniu postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej.

Przed dniem jej wejścia w życie art. 64 u.p.s. brzmiał: "Osoby wnoszące opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej można zwolnić, na ich wniosek, częściowo lub całkowicie z tej opłaty, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko."

Po nowelizacji powołany przepis otrzymał brzmienie: "Osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo – wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu".

Ustawa nowelizująca poszerzyła zatem nie tylko krąg podmiotów uprawnionych do występowania z wnioskiem o zwolnienie z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, ale także poszerzyła możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osoby zobowiązane do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze nie wnoszące tych opłat (potwierdza to również uzasadnienie projektu ustawy). Z tą ostatnią sytuacją mamy do czynienia na gruncie niniejszej sprawy.

Skarżąca wystąpiła bowiem z wnioskiem o zwolnienie z opłaty na etapie postępowania o ustalenie opłaty od stycznia 2019 r., kiedy nie została jeszcze wydana ostateczna decyzja w zakresie odpłatności za ten okres. Uwzględniając wspomnianą nowelizację art. 64 u.p.s. organy mogły zatem co do zasady rozstrzygać w jednej decyzji zarówno o nałożeniu opłaty, jak i o zwolnieniu.

Niemniej jednak w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia art. 64 u.p.s. w inny sposób. Nie może budzić wątpliwości, że decyzja podejmowana na podstawie art. 64 u.p.s., jest decyzją uznaniową, zatem organ nie jest ustawowo zobowiązany do przyznania wnioskowanego zwolnienia. Natomiast w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty, właściwy organ dokonuje oceny tych okoliczności zgodnie z wymaganiami art. 7 k.p.a., mając na względzie nie tylko słuszny interes strony wnioskującej o zwolnienie, ale także interes społeczny. Jest oczywistym, iż uznaniowy charakter decyzji nie oznacza pełnej swobody w jej podjęciu. Każdorazowe rozstrzygnięcie o przyznaniu bądź odmowie zwolnienia z obowiązku odpłatności, organ winien uzasadnić, odnosząc się do wszystkich powołanych przez stronę okoliczności w sposób wyczerpujący a przy tym pozwalający poznać sposób rozumowania organu oraz motywy mające przekonywać do pojętej decyzji.

Organ pierwszej instancji uzasadniając rozstrzygnięcie w zakresie zwolnienia od obowiązku opłaty uznał, że twierdzenia skarżącej na temat braku opieki w czasie jej dojrzewania, są wyłącznie subiektywnym odczuciem i nie znajdują uzasadnienia w przepisach prawa, tj. art. 64 pkt 2 u.p.s. W rezultacie jej relacje z ojcem, w tym niewywiązywanie się ojca z obowiązku alimentacyjnego, nie stanowiły o istnieniu szczególnie uzasadnionych okoliczności mogących prowadzić do zastosowania ulgi z art. 64 u.p.s. Ocena ta została podzielona przez organ II instancji, który stwierdził wyraźnie, że powoływane przez stronę negatywne relacje z ojcem, który nie interesował się skarżącą, nie utrzymywał z nią kontaktu, nie wywiązywał się z obowiązku rodzicielskiego i alimentacyjnego, nie mogą uzasadniać zwolnienia z wnoszenia opłaty w trybie art. 64 pkt 2 ww ustawy. Skład orzekający Kolegium stwierdził także, ze ustawodawca nie uzależnił obowiązku ponoszenia opłaty przez krewnych od okoliczności subiektywnych, takich jak wzajemne stosunki w rodzinie.

W ocenie Sądu podnoszone przez skarżącą okoliczności mieszczą się pośród "uzasadnionych okoliczności" wskazanych w art. 64 pkt 2 u.p.s. Należy podkreślić, że przypadki uprawniające do zwolnień zostały w art. 64 pkt 2 u.p.s. wymienione jedynie przykładowo, w formie katalogu otwartego, co oznacza, że strona miała prawo powoływać się na wszystkie przesłanki, które w jej ocenie mają wpływ na zasadność obciążenia jej kosztami pobytu ojca w DPS. Ograniczenie badania przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w DPS do związanych tylko ze sferą materialnego statusu osób zobowiązanych, nie znajduje uzasadnienia w treści art. 64 u.p.s., mającego charakter otwartego katalogu okoliczności mogących prowadzić do zastosowania ulgi.

Zdaniem Sądu, przy prawidłowej wykładni art. 64 u.p.s., nie sposób również pominąć treści art. 64a u.p.s., który również określa materialnoprawne przesłanki zwolnienia od odpłatności za pobyt w DPS. Zgodnie z tym przepisem osobę zobowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty na jej wniosek pod warunkiem, iż przedstawi prawomocne orzeczenia sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona. Powołany przepis nie miał jednak zastosowania do sytuacji skarżącej bowiem dotyczy on przypadku, gdy osoba zobowiązana powołuje się na orzeczenia sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą. W realiach rozpoznawanej sprawy władza rodzicielska ojca skarżącej została jedynie ograniczona.

Niemniej jednak otwarty katalog przesłanek uprawniających do zwolnienia od opłaty wraz z dodanym w 2015 r., przepisem art. 64a, winien skłonić do takiej interpretacji art. 64 pkt 2 u.p.s., która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt osoby spokrewnionej w DPS również okoliczności niezwiązanych z sytuacją materialną., stanem zdrowia czy zdarzeniami losowymi, takich jak przyczyny braku relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem, w tym niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego wobec małoletnich dzieci (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 29 września 2016 r., sygn. II SA/Łd 366/16, LEX, wyrok WSA w Olsztynie z dni a22 listopada 2016 r., sygn. II SA/Ol 1200/16, LEX).

Zbieżny z poglądem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie pogląd wyraził też WSA w Rzeszowie w wyroku z dnia 12 marca 2019 r., II SA/Rz 1403/18, w sprawie o podobnym stanie faktycznym. W uzasadnieniu tego wyroku wskazał, że "wydźwięk art. 64a ustawy o pomocy społecznej powoduje, że stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem a zobowiązanym do ponoszenia opłaty, muszą odgrywać znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienia z opłaty. Dla ustawodawcy formułującego przepisy ustawy o pomocy społecznej o stosowaniu ulgi w odpłatności nie liczy się jedynie pokrewieństwo, czy sytuacja materialna osoby wnoszącej o zwolnienie. Na gruncie art. 64 pkt 2 u.p.s. organ powinien kierować się także takimi okolicznościami, które doprowadziły do ograniczenia władzy rodzicielskiej rodzica przebywającego w domu pomocy społecznej, świadcząc o tym że relacje z rodzicem mają tylko i wyłącznie charakter formalny". Sąd orzekający w niniejszej sprawie pogląd wyrażony w cyt. wyroku, że w świetle art. 64a u.p.s. pozbawienie władzy rodzicielskiej prowadzi wprost do zwolnienia, stąd powody, na które wskazywała w toku postępowania skarżąca (postawa ojca wobec niej oraz brak jakiegokolwiek wsparcia finansowego) należało brać pod uwagę przy wydawaniu uznaniowej decyzji w kwestii zwolnienia z opłaty.

W uzasadnieniu powołanego wyroku II SA/Rz 1403/18 Sąd odwołał się także do art. 2 Konstytucji RP, zgodnie z którym Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Nie będzie zgodna z powyższym przepisem ustawy zasadniczej taka interpretacja art. 64 pkt 2 u.p.s., która wyklucza możliwość zwolnienia częściowego lub całkowitego od opłaty zobowiązanego, wobec którego mieszkaniec domu pomocy społecznej zachowywał się w sposób nieodpowiadający przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o obowiązku wzajemnego szacunku rodziców i dzieci, obowiązku utrzymywania kontaktów, dostarczania środków utrzymania oraz wychowania. Przepisy u.p.s. nakładające na zstępnych obowiązek wnoszenia opłaty, zakładają stan w którym rodzice wywiązywali się względem swych dzieci z obowiązków rodzicielskich, natomiast art. 64 pkt 2 u.p.s. zawierając w swej treści zwrot niedookreślony w postaci : "uzasadnionych okoliczności", pozwala na zmniejszenie lub całkowite zniesienie opłaty, jeżeli mieszkaniec postępował wobec zobowiązanego w sposób oczywiście nieodpowiadający jego ustawowym obowiązkom. Sytuacja tych osób nie jest taka sama, a jest zróżnicowana różnym sposobem traktowania zstępnego przez rodzica, co nie może pozostawać obojętne dla organu zobligowanego przez Konstytucję do urzeczywistniania w procesie wykładni i stosowania prawa zasady sprawiedliwości społecznej.

Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela tę argumentację, konkludując, że brak uwzględnienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją rodziny skarżącej i faktem niewywiązywania się ojca wobec niej w przeszłości z obowiązków alimentacyjnych oraz obowiązków rodzicielskich, stanowi o istotnym, mającym niewątpliwie wpływ na wynik sprawy naruszeniu art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w powiązaniu z art. 64 u.p.s.

Z tych przyczyn wydane decyzje organów obu instancji podlegają uchyleniu w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a.

Wskazania co do dalszego postępowania, w którym organy związane będą oceną prawną wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu, wynikają wprost z jego treści.