Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 927/07
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2008-06-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Banasiewicz Sędziowie sędzia NSA Małgorzata Borowiec sędzia NSA Anna Łukaszewska-Macioch (spr.) Protokolant Anna Harwas po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 8 marca 2007 r. sygn. akt II SA/Łd 765/06 w sprawie ze skargi E. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. T. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Skarbu Państwa 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. T. na rzecz E. O. kwotę 397 ( trzysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 8 marca 2007r. sygn. akt. II SA/Łd 765/06 oddalił skargę E.O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Skarbu Państwa.

W uzasadnieniu wyroku Sąd przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy:

Decyzją z dnia [...]nr [...] Naczelnik Gminy Ł. orzekł o przejęciu od E.O. na własność Skarbu Państwa (PFZ) opuszczonego gospodarstwa rolnego o powierzchni 11,81 ha, bez budynków, położonego we wsi K.. Jako podstawę prawną decyzji wskazano art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174). W uzasadnieniu decyzji podano, iż podczas dochodzenia przeprowadzonego na terenie gospodarstwa ustalono, że E.O. wyjechał do U., a gospodarstwem nie interesuje się żaden członek rodziny, a ziemia nieuprawiana, leżała odłogiem.

Wnioskiem z dnia [...] 1990 r. E.O. wystąpił o stwierdzenie nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa zarzucając, iż rażąco narusza ona prawo, gdyż w chwili jej wydawania gospodarstwo nie miało cech gospodarstwa opuszczonego, bowiem było należycie użytkowane przez dzierżawców, z którymi osobiście zawierał umowy dzierżawy. Zarzucił też, że postępowanie prowadzone było z naruszeniem prawa; nie został bowiem dopuszczony do udziału w tym postępowaniu, nie zawiadomiono go o jego wszczęciu, ani o treści wydanej decyzji.

Decyzją z dnia [...]nr [...] Wojewoda P. odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy Ł. z [...]. W wyniku rozpatrzenia odwołania E.O. Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymał decyzję Wojewody w mocy. Na skutek skargi E.O. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 20 czerwca 1996r. sygn. akt II SA 1596/95 uchylił zaskarżoną decyzję ostateczną oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody P.

Wojewoda P., po ponownym rozpatrzeniu wniosku E.O., decyzją z dnia [...] nr [...] stwierdził, że decyzja Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...]. została wydana z naruszeniem prawa. W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzja z dnia [...] jest wadliwa, bowiem w sprawie zapadła wcześniej inna decyzja ostateczna, a jest nią postanowienie Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Ł. z [...], z którego wynika, iż gospodarstwo jako "obiekt rolny poniemiecki“ przeszedł na własność Państwa na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, po rozpatrzeniu odwołania E.O., decyzją z dnia [...] nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji wskazując, iż z akt sprawy nie wynika jednoznacznie, na podstawie jakich przepisów nieruchomość rolna będąca przedmiotem decyzji została przejęta na własność państwa, jak również jaki jest obecny stan prawny przedmiotowych gruntów. Wskazano także na uchybienia procesowe w toku postępowania pierwszej instancji.

Decyzją z dnia [...] nr [...] Wojewoda P. ponownie stwierdził, że decyzja Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...] została wydana z naruszeniem prawa, ponieważ dotyczyła sprawy, co do której zapadło inne prawomocne orzeczenie potwierdzające, że gospodarstwo rolne wraz z młynem, stanowiące własność E. i K.O., położone we wsi K., przeszło na własność państwa na podstawie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej. Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, po rozpatrzeniu odwołania E.O., decyzją z dnia [...] nr [...] decyzję Wojewody P. utrzymał w mocy.

W wyniku skargi E.O. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 25 stycznia 2001 r. sygn. akt IV SA 2674/98 uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej. W uzasadnieniu wyroku Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 30 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368 ze zm.), bowiem w przedmiotowej sprawie zaniechano wykonania nałożonego na organy administracji wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 1996 r. obowiązku zgromadzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego oraz poddania go wszechstronnej analizie. Sąd wskazał także na naruszenie art. 107 § 3 kpa przez brak właściwego uzasadnienie podjętego rozstrzygnięcia.

Decyzją z dnia [...] nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody P. z [...] i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji wskazując na konieczność skompletowania całości materiału dowodowego, a także ustalenie, czy wnioskodawca E.O. jest stroną tego postępowania. Minister nakazał także wyjaśnić stan prawny gospodarstwa i ustalić, czy skarżący był na dzień wydania decyzji z [...] jego właścicielem. Postanowieniem z dnia [...] Wojewoda Ł. zawiesił, na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 kpa, postępowanie nadzorcze do czasu rozstrzygnięcia przez sąd powszechny zagadnienia wstępnego dotyczącego kwestii własności nieruchomości położonej w K. na dzień wydania zakwestionowanej decyzji. W związku z zażaleniem E.O. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] 2003 r. utrzymał w mocy postanowienie o zawieszeniu postępowania. Na skutek skargi E.O. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 24 czerwca 2004 r. sygn. akt IV SA 3168/03 uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi i poprzedzające je postanowienie Wojewody Ł. stwierdzając, że w sprawie nie zachodzi konieczność rozstrzygnięcia zagadnienia materialnoprawnego przez inny organ lub sąd. Ponadto Sąd wskazał, że rozstrzygnięcie organu drugiej instancji nieprawidłowo wydano w formie decyzji administracyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny odniósł się również do meritum sprawy wskazując, iż z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wynika, że właściciel omawianej nieruchomości - K.O. był obywatelem polskim narodowości niemieckiej. Nie miały więc w odniesieniu do jego majątku zastosowania przepisy dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87), bowiem nie należał on do żadnej z grupy podmiotów wymienionych w art. 2 ust. 1 tego dekretu, których mienie przechodziło z mocy prawa na własność państwa. Nie mogło też budzić wątpliwości organu, iż nieruchomość K.O. nie przeszła na własność państwa w trybie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17), skoro w aktach sprawy znajduje się postanowienie Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Ł. z dnia [...] o skreśleniu młyna "[...]“ z wykazu przedsiębiorstw podlegających przejęciu w tym trybie z uzasadnieniem, że młyn ten jako obiekt poniemiecki przeszedł na własność państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Pozostawało więc jedynie do oceny organu, czy w świetle zgromadzonego w aktach sprawy materiału i wobec unormowania zawartego w art. 2 ust. 1 lit b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej spadkobierca K.O. mógł być uznany za stronę uprawnioną do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...]. Jeśli w ocenie organu nieruchomość w dacie wydawania tej decyzji stanowiła już własność Skarbu Państwa, to - zdaniem Sądu - nie stałoby to na przeszkodzie stwierdzeniu nieważności tej decyzji z jednoczesnym potraktowaniem wystąpienia E.O. jako sygnału do wszczęcia postępowania przez organ z urzędu.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P., jako organ właściwy do rozpatrzenia wniosku E.O. o stwierdzenie nieważności decyzji Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...], w związku z postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 października 2005 r. sygn. akt I OW 212/05 rozstrzygającym spór kompetencyjny między Wojewodą Ł. a Samorządowym Kolegium Odwoławczym w P., decyzją z dnia [...] nr [...] stwierdziło nieważność tej decyzji. W uzasadnieniu Kolegium wskazało na związanie oceną prawną wyrażoną w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 czerwca 2004 r. sygn. akt IV SA 3168/03 i stwierdziło, że dla rozstrzygnięcia sprawy istotne jest ustalenie, czy w dniu [...], tj. w dniu podjęcia przez Naczelnika Gminy Ł. decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego E.O. był jego właścicielem, a tym samym czy mógł być stroną postępowania. Kolegium wzięło pod uwagę, że z wydanego przez Archiwum Państwowe w P. odpisu z księgi repertoriów 1931 roku notariusza [...] K. K. wynika, że w 1931 roku zawarto akt cesji praw spadkowych po zmarłym L.O. do "Osady młynarskiej [...] K., pow. p.“ na rzecz K.O. i jego żony E.O.. Oboje byli obywatelami polskimi narodowości niemieckiej. Kolegium zważyło, że na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie będące własnością obywateli Rzeszy Niemieckiej, nie - Polaków i obywateli polskich narodowości niemieckiej. Przejęcie nieruchomości następowało z mocy samego dekretu, a wpis w księdze hipotecznej prawa własności nieruchomości ziemskich na rzecz Skarbu Państwa dokonywany był na wniosek właściwego wojewódzkiego urzędu ziemskiego, na podstawie zaświadczenia wydanego przez ten urząd, stosownie do § 12 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233 z późn. zm.). Księga hipoteczna majątku "Osada młynarska K. – [...]“ uległa całkowitemu spaleniu w czasie pożaru w [...] co nie pozwala na stwierdzenie, czy dokonano w niej wpisu własności na rzecz Skarbu Państwa (kserokopia pisma Państwowego Biura Notarialnego w Ł. z [...]). Kolegium wzięło także pod uwagę, że z uzyskanego z Archiwum Państwowego w Ł. odpisu pisma kierowanego przez Państwowe Nieruchomości Ziemskie Zarząd Okręgowy w Ł. z dnia [...] wynika zastrzeżenie zgłoszone w trybie § 27 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr 16, poz. 62) co do umieszczenia młyna K. pow. P., byłego właściciela K.O. w wykazie przedsiębiorstw przemysłu rolnego przechodzących lub podlegających przejęciu na własność Państwa obiektów przemysłu rolnego, będących w zarządzie Państwowych Nieruchomości Ziemskich, które zostały przejęte na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu o reformie rolnej, ogłoszonym w [...] Dzienniku Wojewódzkim Nr [...] z dnia [...]1946 r. Kolegium wskazało również, że w protokole z posiedzenia Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Ł. z dnia [...], zawarte zostało oświadczenie przedstawiciela Powiatowej Rady Narodowej w P., że młyn poniemiecki w K., własność K.O., został przejęty na rzecz państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej. Z postanowienia zaś tej Komisji z dnia [...] wynika, że przedsiębiorstwo pod nazwą: "Młyn [...] "[...]“ – K. gm. R." skreślono z wykazu przedsiębiorstw podlegających przejęciu na własność Państwa (na podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej). Ponadto w uzyskanym z Archiwum Państwowego w P. protokole z dnia [...] z czynności Komisji Rewizyjnej Zdawczo-odbiorczej 1950 r. przekazania w trwałe użytkowanie Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska“ w R. osady młyńskiej K. wskazano, że "Przedsiębiorstwo stanowi własność Skarbu Państwa (PFZ), użytkowane przez Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska“ w R. od dnia [...] 1946 r. na podstawie zawartej umowy z P.N.Z. a następnie z Urzędem Wojewódzkim Ł. Dział Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...]. Natomiast w protokole zdawczo-odbiorczym z [...] z przekazania przez Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska“ w R, młyna [...] w K. Rejonowemu Zespołowi Młynów Gospodarczych przy P.Z.G.S. w R. stan prawny przedsiębiorstwa określano jako "Państwowy Fundusz Ziemi w dotychczasowym użytkowaniu przez Gminną Spółdzielnię Samopomoc Chłopska w R., pow. P.“. Choć, jak ustalono w postępowaniu, nie zachowała się księga hipoteczna majątku i nie można stwierdzić, czy dokonano w niej wpisu własności Skarbu Państwa, to - zdaniem Kolegium - odnalezione w Archiwach Państwowych dokumenty świadczą o przejęciu na własność Skarbu Państwa całej nieruchomości ziemskiej wraz z młynem wodnym, położonych w K. gmina R., na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Stanu prawnego nieruchomości nie zmieniło stwierdzenie postanowieniem Sądu Rejonowego w P. sygn. akt [...] i Sądu Rejonowego w P. sygn. akt [...] prawa do dziedziczenia przez E.O. gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku po K.L. O. oraz E.O.. W postanowieniu o nabyciu spadku sąd nie przesądza bowiem o własności przedmiotów wchodzących w skład spadku, lecz wskazuje krąg spadkobierców uprawnionych do spadku, którym przysługują prawa strony w ewentualnych sporach o własność.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą i osadnictwem rolnym (Dz.U. z 1957 r. Nr 39, poz. 174 z późn. zm.), stanowiącym podstawę prawną decyzji Naczelnika Gminy Ł. gospodarstwa rolne i działki określone w art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r., jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu 28 kwietnia 1955 r. oraz wszystkie inne gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogą być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostanie za niezbędne. Wynika stąd, że na własność Skarbu Państwa mogły być przejęte gospodarstwa stanowiące własność innego podmiotu niż Skarb Państwa. Decyzją Naczelnika Gminy Ł. zostało przejęte na własność Skarbu Państwa od E.O. gospodarstwo rolne o powierzchni 11,81 ha, bez zabudowań, wpisane w ewidencji gruntów w jednostce rejestrowej [...] obejmującej działki nr: [...]. Jako ich właściciel wpisane jest "Państwowe Przedsiębiorstwo [...] w P.PFZ“ i jako posiadacz gruntów "O.E. [...] 1961. [...] w P.“. W tej sytuacji Kolegium stwierdziło, iż nie wiadomo, na jakiej podstawie, wydając decyzję o przejęciu na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego potraktowano E.O. jako jego właściciela. Przejęcie natomiast na własność Skarbu Państwa po raz drugi gruntów rolnych wchodzących w skład tej samej nieruchomości, nastąpiło z rażącym naruszeniem art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r., ponieważ przejęto grunty będące już własnością Skarbu Państwa. Wypełnia to przesłankę określoną w art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Kolegium uznało, że badana decyzja jest dotknięta także wadą nieważności określoną w art. 156 § 1 pkt 2 i 4 kpa, ponieważ została skierowana do osoby nie będącej stroną postępowania, bowiem to nie E.O. lecz Skarb Państwa był właścicielem gospodarstwa rolnego. Na przeszkodzie stwierdzeniu nieważności decyzji z tej przyczyny stoi jednak przepis art. 156 § 2, w myśl którego nie stwierdza się nieważności decyzji z przyczyn wymienionych w § 1 pkt 1, 3, 4 i 7, jeżeli od dnia jej doręczenia lub ogłoszenia upłynęło 10 lat.

E.O. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy zarzucając rażące naruszenie prawa przez nierozważenie całości materiału dowodowego i dokonanie sprzecznych ze sobą ustaleń faktycznych, w sposób przekraczający swobodną ocenę dowodów, nienależyte rozważanie aspektów prawnych w sprawie, obrazę art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przez jego zastosowanie w odniesieniu do K. i E. małżonków O. – osób posiadających obywatelstwo polskie i wykazujących odrębność narodową polską, naruszenie art. 30 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o NSA przez podejmowanie polemiki i nierespektowanie oceny prawnej wyrażonej w orzeczeniach NSA wydanych w przedmiotowej sprawie, a także naruszenie art. 365 § 1 kpc przez podejmowanie polemiki i nierespektowanie orzeczeń Sądu Rejonowego w P. i Sądu Rejonowego w P. dotyczących nabycia przez wnioskodawcę spadku, w tym przedmiotowego gospodarstwa rolnego po K.i E. małżonkach O., co w konsekwencji doprowadziło do błędnego przyjęcia, że E.O. nie był właścicielem przedmiotowego gospodarstwa rolnego w dacie wydania decyzji z [...].

Decyzją z dnia [...] nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. utrzymało w mocy swoją decyzję z dnia [...]. W uzasadnieniu organ powtórzył argumentację zawartą w uzasadnieniu poprzedniej decyzji wskazując powtórnie na związanie zaleceniami zawartymi w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 czerwca 2004 r. Kolegium podkreśliło, że na rozstrzygnięcie sprawy w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji z [...] ma wpływ ustalenie, czy przedmiotowa nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Kolegium wskazało, że nie ma wątpliwości, iż właściciele przedmiotowej nieruchomości małżonkowie O. posiadali obywatelstwo polskie, a z szeregu dokumentów zebranych w aktach sprawy wynika, że byli obywatelami polskimi narodowości niemieckiej. Z odpisu wydanego przez Archiwum Państwowe w P. wynika, że Starosta Powiatowy P. orzeczeniem z [...] nr [...] pozbawił K.O. zamieszkałego w K. gm. R. obywatelstwa polskiego, ponieważ "zachowaniem swoim po ukończeniu 18 roku życia wykazywał niemiecką odrębność narodową oraz deklarował stale (przed r. 1939 i podczas okupacji) swoją przynależność do narodowości niemieckiej, przez podpisanie w r. 194... niemieckiej listy narodowej“. W aktach sprawy znajduje się także wydany przez Archiwum Państwowe w P. odpis protokołu przesłuchania K.O., sporządzony przez milicjanta S.Z. w dniu [...], w którym K. O. potwierdza swą narodowość jako niemiecką, fakt posiadania obywatelstwa polskiego do roku 1939 i wyraża chęć wyjazdu do Niemiec. Co prawda E.O. kwestionuje ten protokół ze względu na niezgodność niektórych danych personalnych w nim zawartych i niezgodność podpisu ojca, ale w ocenie Kolegium trudno przyjąć, iż w K. w tym czasie mieszkały dwie osoby noszące to samo imię i nazwisko i których matka miała na imię E. Zdaniem organu, fakt posiadania narodowości niemieckiej małżonków O. wynika także pośrednio z innych, licznie zgromadzonych w sprawie dokumentów, jako fakt powszechnie potwierdzony. W szczególności należy wymienić dokumenty Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Ł.:

- zarządzenie Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw na Województwo [...] w Ł. z [...] zawierające wykaz przedsiębiorstw przechodzących na rzecz państwa na zasadzie art. 2 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, w którym wymieniony jest Młyn [...] "[...]“ K., a jako właściciela wskazano: "O. K., narod. Niem., adres nieznany“;

- pismo Zarządu Okręgowego Państwowych Nieruchomości Ziemskich w Ł. z [...] l.dz. [...] informujące o przejęciu przedmiotowego obiektu rolnego w K. na podstawie art. 2 dekretu o reformie rolnej;

- ogłoszenie Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw na Województwo [...] z [...], z którego wynika, że Młyn [...]"[...]“, K. gm. R." został skreślony z wykazu, gdyż jako obiekt rolny poniemiecki przeszedł na własność Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej;

- kwestionariusz sporządzony w Spółdzielni Samopomocy Chłopskiej w R., w którym K.O. występuje jako obywatel polski narodowości niemieckiej;

- protokół z czynności Komisji Rewizyjnej Zdawczo-Odbiorczej spisany [...] z przekazania w trwałe użytkowanie Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska“ w R. osady młyńskiej K., w opisie której wskazano, że "Przedsiębiorstwo stanowi własność Skarbu Państwa (PFZ) użytkowane przez Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska“ w R. od dnia [...] na podstawie zawartej umowy z P.N.Z. a następnie z Urzędem Wojewódzkim [...] Dział Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] ;

- protokół zdawczo-odbiorczy z [...]z przekazania przez Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska“ w R. młyna [...] w K. Rejonowemu Zespołowi Młynów Gospodarczych przy P.Z.G.S. w R., w którym stan prawny przedsiębiorstwa określano, "Państwowy Fundusz Ziemi w dotychczasowym użytkowaniu przez Gminną Spółdzielnię Samopomoc Chłopska w R. pow. P.“.

O przejęciu przedmiotowej osady młyńskiej od poprzedniego właściciela, zdaniem Kolegium, świadczy także i to, że umową z [...] E.O. wydzierżawił część tej nieruchomości od Rejonowego Przedsiębiorstwa Młynów Gospodarczych na okres 3 lat. Na mapie nieruchomości załączonej do decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w P. z [...]Nr [...] Skarb Państwa jest uwidoczniony jako jej właściciel. Ponadto w protokole wizji lokalnej przeprowadzonej w K. [...] odnotowano stwierdzenie E.O., że do 1961 roku mieszkał w nieruchomości ojca, był wówczas kierownikiem znajdującego się tam młyna, wynagrodzenie z tytułu pracy we młynie pobierał od przedsiębiorstwa, a w [...] 1961 r. przeprowadził się do W. Ponadto w piśmie z [...]1989 r. do Ministra Przemysłu zawierającym wniosek o zwrot mienia E.O. przyznaje, że "młyn bezprawnie, bez żadnego dokumentu, został rodzicom odebrany wraz z domem mieszkalnym przylegającym do młyna, a później przekazany w 1945 r. najpierw G.S. "Samopomoc Chłopska“ w R., a następnie w Ł".

Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego, na zmianę zakwalifikowania K. i E. małżonków O. do kategorii osób wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie ma wpływu fakt posiadania przez nich dobrej opinii u okolicznych mieszkańców, czy też fakt pomagania mieszkańcom oraz polskim partyzantom w okresie drugiej wojny światowej. Te okoliczności miały znaczenie w sprawie dochodzenia wszczętego wobec małżonków O. na podstawie dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939 – 1945 (wniosek o zaniechanie ścigania).

Organ podniósł, iż niewątpliwie ustalenie stanu faktycznego sprawy utrudnia fakt, że księga hipoteczna uległa całkowitemu spaleniu w czasie pożaru w [...], co nie pozwala na stwierdzenie, czy dokonano w niej wpisu własności na rzecz Skarbu Państwa. Zebrany jednak w sprawie opisany wyżej materiał dowodowy, pozwala na potwierdzenie spostrzeżenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zawartego w uzasadnieniu powoływanego wyżej wyroku, że przedmiotowa nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa z mocy prawa, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r.

Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego, E.O. nie przedstawił dowodów, aby własność przedmiotowej nieruchomości została przywrócona przed [...]1976 r. jego rodzicom bądź jemu. W szczególności nie stanowią o tym zapewnienia E.O. o zawarciu ustnych umów dzierżawy na części tej nieruchomości z kilkoma rolnikami, poparte zeznaniami dzierżawców, chociażby z tego powodu, że do zawarcia umowy dzierżawy nie jest wymagane posiadanie tytułu własności nieruchomości przez wydzierżawiającego. W opinii Kolegium, ustalony stan faktyczny sprawy uprawnia do oceny, że decyzja z dnia [...] o przejęciu od E.O. na własność Skarbu Państwa opuszczonego gospodarstwa rolnego została wydana z rażącym naruszeniem art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, bowiem właścicielem nieruchomości, o których przejęciu orzekł Naczelnik Gminy był Skarb Państwa. Odnosząc się do zarzutu nierozważenia całości materiału dowodowego i dokonania sprzecznych ze sobą ustaleń faktycznych Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że nie kwestionuje wiążącego charakteru ostatecznych postanowień sądowych w sprawie stwierdzenia dziedziczenia przez E.O. gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku po K. O. i E.O.. Stosownie jednak do art. 1025 § 2 kc postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku jest domniemaniem, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku jest spadkobiercą. Taki sam skutek wywierało postanowienie sądu wydane na podstawie art. 48 § 1 poprzednio obowiązującego dekretu z dnia 8 października 1946 r. – Prawo spadkowe. Podkreślono również, że w piśmiennictwie prawniczym prezentowany jest pogląd, iż "postanowienie stwierdzające nabycie spadku ma charakter tylko deklaratywny. Należy z nim łączyć tylko znaczenie dowodowe, a nie materialnoprawne" (Z. Gordon i inn.: Kodeks cywilny z komentarzem, Warszawa 1989 r., t. II, s. 887). Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uznało również za trafny zarzut naruszenia art. 30 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 z późn. zm.). Podkreślono, że powołana ustawa traktowała wąsko kwestię związania orzeczeniami sądowymi; "związanie orzeczeniem sądowym dotyczy treści rozstrzygnięcia, nie zaś argumentacji jego uzasadnienia“ (J. Świątkiewicz: Komentarz do ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, Warszawa 1995 r., s. 70).

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. skarżący podniósł te same zarzuty, co we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zarzucił ponadto wybiórcze traktowanie przez organ pism z tamtego okresu i nieodniesienie się w tej kwestii do przepisów wykonawczych dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego przyjęcia, że nie był on właścicielem przedmiotowego gospodarstwa rolnego w dniu [...]1976 roku. Wobec takiego ustalenia, Kolegium wadliwie uznało, że nie musi badać merytorycznych przesłanek decyzji Naczelnika Gminy Ł. z [...]. Ustalenie przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, że rodzice skarżącego utracili własność gospodarstwa rolnego na mocy art. 2 ust. 1 lit b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, ponieważ byli obywatelami polskimi narodowości niemieckiej poczyniono na podstawie wybiórczych, sprzecznych ze sobą pism z tamtego okresu, które absolutnie w sposób pewny tego nie potwierdzają. Wskazano, iż dokumenty stanowiące karty akt 37 i 38 nie dotyczą ojca E.O. - K.O., który urodził się w dniu [...] roku i był synem L.O.i E. z domu N. (odpis aktu zgonu ojca wnioskodawcy oraz postanowienie Sądu Rejonowego w P. wydane w sprawie sygn. akt [...]). Obrazują one natomiast, zdaniem skarżącego, osobę innego K.O. urodzonego w dniu [...], którego ojcem był J. a matką E. z domu A.. To ta osoba, nie będąca ojcem wnioskodawcy, została orzeczeniem Starosty Powiatu [...] z dnia [...] pozbawiona obywatelstwa polskiego, ponieważ wykazywała odrębność narodową niemiecką. Podniesiono, iż w aktach sprawy znajduje się poświadczenie obywatelstwa polskiego rodziców wnioskodawcy K.i E.O., wydane przez Starostę Powiatu [...] w dniu [...]. Zdaniem strony, gdyby rodzice wnioskodawcy wykazywali odrębność narodową niemiecką, Starosta nie wydałby poświadczenia obywatelstwa polskiego, a Wiceprokurator Sądu Okręgowego w P. w dniu [...] w sprawie sygn. akt [...] nie pisałby w uzasadnieniu swej decyzji, że rodzice wnioskodawcy "swym zachowaniem wykazywali odrębność narodową polską i z narażeniem wolności i życia okazywali czynnie pomoc społeczeństwu polskiemu, przetrzymywali i udzielali kwater obywatelom i partyzantom, zaopatrywali oddziały partyzanckie walczące z Niemcami w żywność i odzież, przemielali bezinteresownie dla ludności polskiej zboże bez kwitów przemiałowych, masowo pomagali materialnie ubogiej ludności i wykazywali wrogie nastawienie w stosunku do Niemców“. Fakt wykazywania odrębności narodowej polskiej przez małżonków O. potwierdza również, zdaniem skarżącego, opinia Przewodniczącego Koła ZBOWID, z którego wynika, że państwo O. nie znali języka niemieckiego i w okresie wojny współpracowali z oddziałami Armii Ludowej i partyzantką radziecką. Skarżący podnosi, że trudno uznać za dowód przejęcia na własność Państwa Młyna [...] "[...]“ zarządzenie Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw na Województwo [...] w Ł. z dnia [...], gdyż dotyczy ono osoby K.O., który miał obywatelstwo niemieckie i narodowość niemiecką. Kolegium zaś samo przyznaje, że rodzice wnioskodawcy posiadali obywatelstwo polskie. Skarżący podważa również pewność kolejnego dowodu, jakim jest ogłoszenie Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw na Województwo [...] z dnia [...] o skreśleniu ww. młyna z wykazu przedsiębiorstw podlegających upaństwowieniu, jako obiektu poniemieckiego, który przeszedł na własność Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej. Można bowiem przypuszczać, że w dokumencie tym chodziło o młyn K.O., którego dokumenty znajdują się w aktach w kartach 37 i 38. Z dokumentów wynika przecież, że człowiek ten, narodowości niemieckiej, nieposiadający obywatelstwa polskiego zamieszkiwał w K. i był młynarzem. Stosownie do art. 2 ust. 1 lit B dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich na własność Skarbu Państwa przechodził z mocy prawa wszelki majątek obywateli Rzeszy Niemieckiej z wyjątkiem osób narodowości polskiej. O., bezspornie, posiadali obywatelstwo polskie. Zatem, jak podnosi skarżący, powołany dokument nie mógł ich dotyczyć. Gdyby przyjąć, że gospodarstwo rolne zostało przejęte przez Państwo w trybie dekretu o reformie rolnej, to musiałoby to oznaczać, że zeznania wszystkich świadków zeznających w sprawie w przedmiocie dzierżawienia spornego gospodarstwa od E.O. były fałszywe, w ewidencji gruntów nie figurowałaby E.O. matka wnioskodawcy, lecz Skarb Państwa, musiałoby nastąpić odebranie władztwa małżonkom O., a majątek byłby rozdysponowany zgodnie z celami wskazanymi w art. 1 ust. 2 dekretu o reformie rolnej, czego nie uczyniono. Zdaniem skarżącego, Kolegium pominęło istotną okoliczność, że nacjonalizacja przewidziana w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej wymagała protokolarnego objęcia w zarząd nieruchomości (art. 6), dokonania parcelacji (art. 10 ust. 1 ) lub wyodrębniania rezerwy dla utrzymania wzorcowych gospodarstw dla zadań użyteczności publicznej. Grunty rozparcelowane musiałyby być rozdzielone na cele określone w art. 1 ust. 2 pkt a – c dekretu. Małżonkowie O. nie mogliby wobec tego zamieszkiwać i rozporządzać nieruchomością do końca życia, nie miałby tych uprawnień także ich syn. Za bezsporne natomiast należy uznać, że małżonkowie O. zamieszkiwali w przedmiotowym gospodarstwie i uprawiali je jak właściciele, a po ich śmierci czynił to ich syn E.O.. Skutkiem nacjonalizacji w trybie dekretu byłoby poddanie przedmiotowego gospodarstwa rolnego komunalizacji na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 maja 1990 r. (Dz.U. Nr 32, poz. 191). Za niezgodne z prawem należałoby również uznać w tej sytuacji orzeczenia sądowe w przedmiocie dziedziczenia gospodarstwa rolnego po rodzicach wnioskodawcy. Tymczasem, stosownie do wymogów art. 365 kpc, każdy organ administracji związany jest prawomocnym orzeczeniem sądowym i niedopuszczalna jest ocena postępowania sądowego przeprowadzonego w postępowaniu o nabycie spadku. Powyższe sprawy dotyczyły wyjaśnienia, czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne, a jeśli tak, to kto to gospodarstwo dziedziczy. Z orzeczeń sądów wiążąco wynika, że rodzice wnioskodawcy w datach otwarcia spadku tj. w [...] i [...] roku byli właścicielami przedmiotowego gospodarstwa rolnego, a zatem gospodarstwo to nie mogło w tym czasie stanowić własności Skarbu Państwa. Rodzice wnioskodawcy zmarli przed wejściem w życie przepisów Kodeksu cywilnego, w związku z tym stosownie do wymogów art. LVI § 1 przepisów wprowadzających Kodeks cywilny prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed datą 15 lipca 1963 r. zachował tylko ten spadkobierca, który w tej dacie posiadał przedmiotowe gospodarstwo rolne. Sądy przeprowadziły postępowanie dowodowe, na podstawie którego ustaliły, że w dacie śmierci rodzice wnioskodawcy byli właścicielami tego gospodarstwa, zaś E.O. dziedziczy je, ponieważ w dniu 5 lipca 1963 r. był jego posiadaczem. Skarżący przypomniał, iż zgodnie z art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej tytułem do wpisania Skarbu Państwa mogłoby być jedynie zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego (starosty) stwierdzające, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej. W aktach sprawy brak jest takiego zaświadczenia i niemożliwe jest też, by w spalonej księdze wieczystej był taki wpis. Z faktu zniszczenia księgi wieczystej przedmiotowej nieruchomości nie można wywodzić tak drastycznych skutków dla wnioskodawcy, jak pozbawienie własności osób ostatnio wpisanych jako właściciele. Reasumując, skarżący stwierdził, iż nie sposób przyjąć na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, aby nie był on właścicielem przedmiotowej nieruchomości w dacie wydawania przez Naczelnika Gminy Ł. w dniu [...] decyzji nr [...]. Rzeczą Kolegium było wyjaśnienie, czy gospodarstwo to było opuszczone w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych. Przedstawione dowody – w szczególności zeznania wszystkich świadków w sprawie ewidentnie wykazały, że gospodarstwo rolne E.O. było należycie uprawiane. Zatem decyzja Naczelnika Gminy Ł. z [...] jest nieważna, jednak nie dlatego, że w tej dacie gospodarstwo rolne będące przedmiotem sprawy stanowiło własność Skarbu Państw a dlatego, że jego właściciel E.O. należycie wykonywał nad nim władztwo.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. podtrzymało swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 8 marca 2007 r. sygn. akt II SA/Łd 765/06 oddalił skargę E.O.. W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał, że zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca nie naruszają prawa. Sąd podzielił stanowisko organu, iż kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy miało ustalenie, czy będąca przedmiotem sporu nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, a w konsekwencji, czy Naczelnik Gminy Ł. decyzją z dnia [...] nr [...] mógł w oparciu o art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym orzec o przejęciu tej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa od E.O. zważywszy że w świetle brzmienia powołanego przepisu na własność Skarbu Państwa mogły być przejęte gospodarstwa stanowiące własność innego podmiotu niż Skarb Państwa, w praktyce własność osób fizycznych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi stwierdził, że wprawdzie nie podziela poglądu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wyrażonego w uzasadnieniu wyroku z dnia 24 czerwca 2004 r. sygn. akt IV SA 3168/03, iż w toku postępowania administracyjnego prowadzonego przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie wystąpiło zagadnienie wstępne uzasadniające zawieszenie postępowania w oparciu o art. 97 § 1 pkt 4 kpa. W ocenie Sądu pierwszej instancji, prawnie skuteczne ustalenie, iż przedmiotowa nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa, możliwe jest wyłącznie w trybie postępowania cywilnego przed sądem powszechnym. Uzasadnienie decyzji administracyjnej nie może zastępować wyroku ustalającego to prawo i wywierać skutków prawnych w sferze tego prawa. Sąd Najwyższy kilkakrotnie prezentował pogląd, iż tryb postępowania administracyjnego przewidziany został dla orzekania wyłącznie w sprawach, czy nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Orzeczenia Sądu Najwyższego, w tym wyrok z dnia 3.12.2004 r. IV CK 336/04 – LEX nr 186911; wyrok dnia 6.12.2000 r., III CKN 179/99, niepubl., uchwały z dnia 27.04.1994r. , III CZP 54/94, OSNC 1994 nr 11, poz. 215; z dnia 22.04.1994r. III CZP 50/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 212; wyrok z dnia 8.05.1998r. I CKN 664/97, OSNC 1999,nr 1 poz. 7) wskazują, iż w sprawach dotyczących art. 2 ust. 1 lit. a – d takiego trybu nie ma, dlatego w tym zakresie kwestie sporne mogą być rozstrzygane tylko w postępowaniu przed sądem powszechnym. Analogiczne stanowisko wyrażone zostało w uzasadnieniu postanowienia Kolegium Kompetencyjnego Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 1997 r. sygn. akt III KKO 7/97 (OSNP 1998/18/554), w którym stwierdzono między innymi, że obalenie stanu powstałego z mocy prawa nie może nastąpić w drodze decyzji administracyjnej, lecz w drodze ewentualnego procesu cywilnego i orzeczenia o ustaleniu nieistnienia przejścia nieruchomości z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa. W związku z tym spadkobierca osoby wymienionej w art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ma interes prawny w ustaleniu przez sąd nieistnienia przejścia nieruchomości stanowiącej własność tej osoby z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa. Jednakże, jak zaznaczył Sąd pierwszej instancji, będąc związany z mocy art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poglądem prawnym zaprezentowanym w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 czerwca 2004 r. sygn. akt IV SA 3168/03, zobligowany był ocenę prawną Sądu respektować.

Sąd pierwszej instancji zauważył, iż w uzasadnieniu powołanego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przesądzona została kwestia przejścia przedmiotowej nieruchomości na własność Państwa z mocy art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, stwierdzono w nim bowiem, że "w świetle dokumentów (powołanych powyżej – m.in. postanowienia Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Ł. z dnia [...] o skreśleniu Młyna "[...]“ z wykazu przedsiębiorstw podlegających przejęciu w tym trybie z uzasadnieniem, że młyn ten jako obiekt poniemiecki przeszedł na własność Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej), nie mogło budzić wątpliwości organu, czy omawiana nieruchomość przeszła czy nie przeszła na własność Państwa z mocy powyższego dekretu.... Pozostało więc jedynie do oceny organu, czy w świetle zgromadzonego w aktach materiału i wobec unormowania zawartego w art. 2 ust. 1 lit b dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej spadkobierca K.O. mógł być uznany za stronę uprawnioną do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...]“.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wskazał, że organ administracji, stosując się do zaleceń Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, powołał się na szereg dokumentów, w których wymieniony został "K.O. jako obywatel polski narodowości niemieckiej. Dokumenty te, w ocenie organu, potwierdzają fakt przejścia spornej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, określają bowiem ojca skarżącego jako obywatela polskiego narodowości niemieckiej, a w konsekwencji osobę wskazaną w art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Sąd pierwszej instancji wskazał, że w toku postępowania skarżący podnosił, iż jego rodzice byli obywatelami polskimi wykazującymi narodowość polską, nie podlegali więc reżimowi określonemu w art. 2 ust. 1 lit b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Okoliczność tę mają zdaniem skarżącego potwierdzać dokumenty znajdujące się w aktach sprawy, tj.: poświadczenie obywatelstwa polskiego K.i E. małż. O. wydane przez Starostę powiatu P. w dniu [...] oraz wniosek Wiceprokuratora Sądu Okręgowego w P. z dnia [...] w sprawie o sygn. akt [...] o zaniechanie ścigania w oparciu o przepisy dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939 – 1945 r. (Dz.U. Rz.P. Nr 41, poz. 237). Nadto podnosił, iż protokół przesłuchania K.O., sporządzony w dniu [...], który dokumentuje jego deklarację narodowości niemieckiej i chęć wyjazdu do Niemiec, nie dotyczy ojca skarżącego, a innej osoby o tym samym imieniu i nazwisku, na co wskazuje data urodzenia przesłuchiwanego – [...]. i imiona rodziców: J.i E. z domu A.. Skarżący nie wyjaśnił jednak, czy w okresie międzywojennym i podczas II wojny światowej w tej samej miejscowości zamieszkiwał nie będący jego ojcem K.O. – obywatel polski narodowości niemieckiej, będący właścicielem młyna. Skarżący nie twierdził także, że dokumenty potwierdzające przejęcie na własność Państwa młyna [...], znajdującego się w K., stanowiącego własność K.O. - w oparciu o przepisy dekretu o reformie rolnej, nie odnoszą się do majątku stanowiącego własność jego rodziców; nie przedstawił również dowodu wskazującego, by w owym czasie w tej samej miejscowości znajdował się inny młyn, który został przejęty na własność Państwa od K.O. nie będącego jego ojcem. W odniesieniu do powoływanego przez skarżącego uzasadnienia wniosku Wiceprokuratora Sądu Okręgowego w P. z dnia [...] w sprawie sygn. akt [...] o zaniechanie ścigania, Sąd uznał, iż dokument ten nie stanowi jednoznacznego dowodu wykluczającego przynależność rodziców skarżącego do narodowości niemieckiej. Zagadnienie takie w świetle art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o reformie rolnej było przedmiotem wnikliwej analizy dokonanej przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 listopada 2002 r. sygn. akt III CKN 273/01 (LEX nr 77039) i miało charakter złożony i wielowątkowy. Sąd pierwszej instancji zauważył, że w złożonej skardze E.O. zakwestionował wyłącznie treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji celem - jak można się domyślać - ewentualnego dochodzenia od Skarbu Państwa zwrotu tej nieruchomości bądź odszkodowania. W przedstawionej jednak sytuacji, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uznał za niewadliwą i zgodną z wytycznymi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie konstatację organu, że w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego przedmiotowa nieruchomość w dacie wydania decyzji przez Naczelnika Gminy Ł. stanowiła własność Skarbu Państwa. Z powyższych względów Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.

E.O., reprezentowany przez adwokata, wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, w której wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz wnioskodawcy kosztów postępowania.

W oparciu o podstawy skargi kasacyjnej określone w art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej powoływanej jako "Ppsa", zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:

1) art. 141 § 4 Ppsa oraz art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) w związku z art. 3 § 2 pkt 1 Ppsa przez nierozważenie istoty sprawy polegające na niezbadaniu przez Sąd pierwszej instancji, czy stan faktyczny sprawy został ustalony przez organ administracyjny z zachowaniem reguł procedury przewidzianych w kpa, przedstawienie stanu sprawy niezgodnie ze stanem rzeczywistym, nieodniesienie się do wszystkich zgłoszonych w skardze zarzutów i przyjęcie, wbrew dowodom zebranym w sprawie, że organ administracji nie naruszył prawa przyjmując, że rodzice wnioskodawcy byli narodowości niemieckiej i ich gospodarstwo rolne przeszło na własność Skarbu Państwa na mocy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i to bez odniesienia się w tej kwestii do przepisów wykonawczych dekretu, a także ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych, uznając w konsekwencji, że w dacie [...] 1976 r. przedmiotowe gospodarstwo rolne było własnością Skarbu Państwa a nie E.O.;

2) art. 151 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Ppsa poprzez oddalenie skargi, mimo naruszenia przepisów postępowania sądowoadministracyjnego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy;

3) polegające na niezastosowaniu art. 99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) przez pominięcie oceny prawnej zawartej w wyroku NSA z dnia 20 czerwca 1996 r. wydanym w przedmiotowej sprawie, gdzie NSA stwierdził, że E.O. w dacie wydania decyzji przez Naczelnika Gminy Ł. był właścicielem spornego gospodarstwa rolnego, a tym samym uznał, że rodzice wnioskodawcy w datach otwarcia ich spadków byli właścicielami przedmiotowego gospodarstwa i z tego tytułu E.O. jest stroną przedmiotowego postępowania;

4) art. 365 § 1 kpc przez uznanie, że organy wydające w sprawie orzeczenia nie muszą respektować orzeczeń Sądów Rejonowych w P. i w P. dotyczących nabycia przedmiotowego gospodarstwa rolnego – po K.i E. małż. O. przez wnioskodawcę, które to Sądy stwierdzały, że przedmiotowe gospodarstwo rolne było w datach otwarcia spadków ([...] i [...].) własnością rodziców E.O.;

5) polegające na błędnej wykładni art. 153 Ppsa przez przyjęcie, że pogląd prawny wyrażony w uzasadnieniu wpadkowego postanowienia WSA jest wiążący dla innego WSA orzekającego wyrokiem, choćby był w sposób oczywisty sprzeczny z poglądem prawnym NSA, orzekającym w tej samej sprawie wyrokiem.

Wskazane naruszenia prowadzą, zdaniem skarżącego, do zarzutu błędnego rozważenia przez Sąd pierwszej instancji wynikających z zaskarżonej decyzji ocen prawnych dokonanych przez organ administracji.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że Sąd I instancji nie dostrzegł, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. wbrew przepisom i dowodom zebranym w sprawie błędnie przyjęło, że przedmiotowe gospodarstwo rolne w dacie wydania w [...] decyzji przez Naczelnika Gminy Ł. nie było własnością E.O., lecz od dnia [...] było własnością Skarbu Państwa. Z tego powodu wadliwie uznano, że nie trzeba badać innych przesłanek nieważności tej decyzji. Bezpodstawnie bowiem przyjęto, jak podnosi skarga, że rodzice wnioskodawcy utracili przedmiotowe gospodarstwo rolne na mocy art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej; byli bowiem obywatelami polskimi narodowości niemieckiej. Ustalenia te poczyniono zaś na podstawie wybiórczych, sprzecznych ze sobą pism z tamtego okresu, które - zdaniem skarżącego - absolutnie w sposób pewny tego nie potwierdzają.

Skarżący nie podziela stwierdzenia Sądu pierwszej instancji, że dokumenty z akt 37 i 38 dotyczą ojca wnioskodawcy - K.O. urodzonego w dniu [...], syna L.O. i E. z domu N.. Dokumenty te obrazują natomiast osobę innego K.O. urodzonego w dniu [...], którego ojcem był J., a matką E. z domu A.. To właśnie ta osoba została orzeczeniem Starosty Powiatu P. z dnia [...] pozbawiona obywatelstwa polskiego, ponieważ wykazywała odrębność narodową niemiecką. Natomiast obywatelstwo polskie rodziców skarżącego potwierdzone zostało przez Starostę Powiatu P. pismem z dnia [...], jak również świadczy o nim decyzja Wiceprokuratora Sądu Okręgowego w P. z dnia [...], w której podkreślono, że rodzice wnioskodawcy wykazywali odrębność narodową polską. Skarżący wskazuje, iż o odrębności narodowej małżonków O. przemawia także opinia Przewodniczącego Koła ZBOWID.

W ocenie skarżącego, nie można uznać za dowód w tej kwestii zarządzenia Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Ł. z dnia [...], ponieważ wskazanie w nim Młyna "[...]“ jako obiektu do przejęcia na własność Państwa dotyczy własności K.O., który miał obywatelstwo niemieckie i narodowość niemiecką. Tymczasem poza sporem jest, że rodzice wnioskodawcy posiadali obywatelstwo polskie. Z tych samych względów, jak wskazuje skarżący, nie sposób przyjąć za dowód ogłoszenie Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw z dnia [...] o skreśleniu w/w młyna z wykazu przedsiębiorstw podlegających upaństwowieniu, gdyż jako obiekt poniemiecki przeszedł on na własność Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej. Zdaniem skarżącego i w tym przypadku chodziło o młyn K.O., którego dotyczą dokumenty znajdujące się na kartach 37 i 38. Ponadto – jak podnosi skarga kasacyjna - gdyby gospodarstwo rolne zostało przejęte przez Państwo w trybie dekretu PKWN, to zeznania wszystkich świadków zeznających w sprawie w przedmiocie dzierżawienia spornego gospodarstwa od E.O. byłyby fałszywe, w ewidencji gruntów nie figurowałaby E.O. lecz Skarb Państwa, grunty rozdysponowane byłoby zgodnie z celami wskazanymi w art. 1 ust. 2 według art. 6 i 7 dekretu z 6 września 1944 r., czego nie uczyniono, a odebranie władztwa małż. O. musiałoby nastąpić w trybie wykonywania przepisów o reformie rolnej. Zdaniem skarżącego, nie wzięto pod uwagę, że nacjonalizacja przewidziana w dekrecie PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej obejmująca nieruchomości ziemskie (art. 2) wymagała protokolarnego objęcia w zarząd nieruchomości (art. 6), dokonania parcelacji (art. 10 ust. 1) lub wyodrębniania rezerwy dla utrzymania wzorcowych gospodarstw i innych ważnych zadań użyteczności publicznej, zgodnie z wykazem sporządzonym przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Gdyby przedmiotowa nieruchomość przeszła w trybie dekretu na własność Państwa organy Skarbu Państwa musiałyby podjąć czynności mające na celu wykonanie dekretu zgodnie z wymogami rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu. Małżonkowie O. nie mogliby zamieszkiwać i rozporządzać nieruchomością do końca życia, nie miałby tych uprawnień także ich syn. Skarżący podkreśla, że w sprawie bezspornym jest, że małżonkowie O. zamieszkiwali w przedmiotowym gospodarstwie i uprawiali je jak właściciele, a po ich śmierci czynił to ich syn E.O..

Ponadto z orzeczeń sądowych wydanych w postępowaniach spadkowych wiążąco wynika, że rodzice wnioskodawcy w datach otwarcia spadku, tj. w [...] i [...] roku byli właścicielami przedmiotowego gospodarstwa rolnego, zatem nie mogło ono stanowić własności Skarbu Państwa. Ww. sprawy dotyczyły wyjaśnienia, czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne, a jeśli tak, to kto je dziedziczy. Sąd pierwszej instancji wbrew obowiązującym przepisom stwierdził, iż orzeczenia Sądu Rejonowego w P. sygn. akt [...] i Sądu Rejonowego w P. sygn. akt [...] nie przesądzały o własności gospodarstwa rolnego, lecz jedynie wskazywały krąg spadkobierców uprawnionych do spadku. W przedmiotowej sprawie w kwestii spadkowej zastosowanie znajduje art. LVI § 1 przepisów wprowadzających Kodeks cywilny, zgodnie z którym prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed datą 5 lipca 1963 r. zachowuje tylko ten spadkobierca, który w tej dacie posiadał przedmiotowe gospodarstwo. Postępowania dowodowe przeprowadzone przed ww. sądami doprowadziły do ustalenia, iż E.O. dziedziczy gospodarstwo rolne, którego właścicielami byli małż. O., jako że był jego posiadaczem w dniu [...] 1963 r. Zdaniem skarżącego, podważanie przez jakikolwiek organ prawomocnych orzeczeń należy uznać za niedopuszczalne. Niedopuszczalny jest także brak respektowania oceny prawnej wyrażonej w wydanym w przedmiotowej sprawie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 czerwca 1996 r., w którym stwierdzono, iż wnioskodawca jest stroną w sprawie, gdyż był właścicielem gospodarstwa rolnego w dniu [...] 1976 r. Świadczy to o braku poszanowania normy zawartej w art. 99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Natomiast jeśli chodzi o stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, na które powołuje się Sąd pierwszej instancji, to WSA w Warszawie uwzględniając skargę na postanowienie o zawieszeniu postępowania w przedmiotowej sprawie wywiódł w swym uzasadnieniu, że "wątpliwym jest, czy w świetle zgromadzonego w aktach sprawy materiału i wobec unormowania zawartego w art. 2 ust. 1 lit. b dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej spadkobierca K.O. mógł być uznany za stronę uprawnioną do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...]. Jeśli w ocenie organu nieruchomość w dacie wydawania tej decyzji stanowiła własność Skarbu Państwa, to nie stałoby to na przeszkodzie stwierdzeniu nieważności tej decyzji z jednoczesnym potraktowaniem wystąpienia E.O. jako sygnału obligującego organ do wszczęcia postępowania z urzędu". Skoro WSA w Warszawie naruszył normę art. 99 powołanej ustawy, to ewidentnie pogląd zawarty w uzasadnieniu tego orzeczenia jako naruszający prawo nie może korzystać z ochrony art. 153 Ppsa. Z tego względu, zdaniem skarżącego, WSA w Łodzi nie był związany ww. poglądem prawnym wyrażonym przez WSA w Warszawie.

W skardze kasacyjnej zwrócono ponadto uwagę, iż zgodnie z wymogami art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej, tytułem do wpisania Skarbu Państwa mogłoby być jedynie zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego (starosty) stwierdzające, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej. Jak zauważa skarżący, w aktach sprawy brak jest takiego zaświadczenia i niemożliwe jest też, by w księdze był taki wpis. Organy Skarbu Państwa niewątpliwie posiadały dokument potwierdzający wpis w księdze wieczystej prawa własności Skarbu Państwa. Okoliczność, że z powodu pożaru w Sądzie w Ł. [...] została spalona księga wieczysta dotycząca przedmiotowej nieruchomości nie może wywoływać tak drastycznych skutków dla wnioskodawcy wyzucia z własności osób ostatnio wpisanych jako właścicieli do tej księgi. Tym bardziej, że skarżący wskazuje organy, które w zakresie swojej kognicji potwierdzały, że rodzice skarżącego w dniach otwarcia spadków byli właścicielami nieruchomości. Są to: Naczelnik Gminy Ł. [...]., Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej [...]., Naczelny Sąd Administracyjny w 1996 r.- sygn. akt II SA 1596/95, Sądy Rejonowe w P. – sygn. akt [...] i P. – sygn. akt [...]. Zdaniem skarżącego, nie sposób przyjąć w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, by E.O. nie był właścicielem przedmiotowej nieruchomości w dacie wydawania przez Naczelnika Gminy Ł. decyzji nr [...]. Należało jedynie wyjaśnić, czy gospodarstwo to było opuszczone w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych. Przedstawione dowody, w szczególności zeznania świadków ewidentnie wykazały, że gospodarstwo rolne E.O. było należycie uprawiane. Niewątpliwie więc, zdaniem skarżącego, decyzja Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...] nr [...] jest nieważna, jednakże nie dlatego, że w tej dacie gospodarstwo rolne stanowiło własność Skarbu Państwa, a dlatego, że jego właściciel E.O. należycie wykonywał nad nim władztwo. W tych warunkach kontrola zgodności z prawem działań organu administracji wydającego decyzję w przedmiotowej sprawie nakazywała Sądowi pierwszej instancji uwzględnienie skargi.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy, choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty i przedstawiona argumentacja zasługują na akceptację.

Przedmiotem sprawy rozpoznanej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi była kwestia, czy zasadnie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. przyjęło, że decyzja Naczelnika Gminy Ł. z [...] jest dotknięta wadą nieważności z tej przyczyny, że z rażącym naruszeniem art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174 ze zm.) orzekała o przejęciu na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego, które w dniu jej wydania już stanowiło własność Skarbu Państwa.

Podkreślenia wymaga, że ocena, czy decyzja jest dotknięta kwalifikowanymi wadami określonymi w art. 156 § 1 kpa, wymaga dokładnego, nie pozostawiającego wątpliwości, ustalenia stanu faktycznego sprawy, a uzasadnienie rozstrzygnięcia stwierdzającego nieważność decyzji musi zawierać umotywowaną ocenę stanu faktycznego w świetle prawa obowiązującego w dniu wydania kontrolowanej decyzji. Postępowanie nadzorcze bowiem stanowi wyjątek od zasady trwałości ostatecznych decyzji administracyjnych, a jego rezultatem może być wzruszenie decyzji korzystającej z ochrony przewidzianej w art. 16 § 1 kpa. Istotą zagadnienia pozostającego do rozstrzygnięcia w postępowaniu nadzorczym poddanym kontroli WSA w Łodzi, było ustalenie stanu prawnego nieruchomości na dzień [...] 1976 r.

Oddalając skargę E.O. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uznał, że organ nadzorczy niewadliwie przyjął, iż przedmiotowa nieruchomość została przejęta na własność Państwa na podstawie przepisu art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Sąd uznał, że do takiego ustalenia organ administracji był zobligowany na zasadzie związania, na mocy art. 153 Ppsa, poglądem prawnym przyjętym w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 czerwca 2004 r. sygn. akt IV SA 3168/03, który – jak stwierdził Sąd pierwszej instancji - przesądził kwestię przejścia przedmiotowej nieruchomości na własność Państwa z mocy art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, wynika to ze stwierdzenia w uzasadnieniu powołanego wyroku, że "w świetle dokumentów (powołanych powyżej – m.in. postanowienia Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Ł. z dnia [...] o skreśleniu Młyna "[...]“ z wykazu przedsiębiorstw podlegających przejęciu w tym trybie z uzasadnieniem, że młyn ten jako obiekt poniemiecki przeszedł na własność Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej), nie mogło budzić wątpliwości organu, czy omawiana nieruchomość przeszła czy nie przeszła na własność Państwa z mocy powyższego dekretu....". Powyższy pogląd Sądu pierwszej instancji, wyprowadzony z przytoczonego fragmentu uzasadnienia wyroku z dnia 24 czerwca 2004 r., jest całkowicie błędny. Przytoczony fragment odnosił się nie - jak to przyjął Sąd pierwszej instancji - do dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, ale do dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich oraz ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, wykluczając te dwa akty jako prawne podstawy nacjonalizacji przedmiotowej nieruchomości. Wbrew przekonaniu Sądu pierwszej instancji, w omawianym wyroku kwestię, czy nieruchomość rolna K.O. przeszła na własność Państwa w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie pozostawił otwartą.

Czyni to zbędnym rozważanie zarzutu skargi kasacyjnej dotyczącego naruszenia art. 153 Ppsa przez związanie poglądem prawnym wyrażonym w uzasadnieniu "wpadkowego postanowienia WSA" (chodzi o wyrok WSA w Warszawie z 24 czerwca 2004 r. sygn. akt IV SA 3168/03).

Nie można również uznać za trafną ocenę Sądu pierwszej instancji, że zebrane w toku postępowania nadzorczego dokumenty potwierdzają fakt przejścia spornej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa przed dniem wydania badanej w trybie nadzoru decyzji administracyjnej. Żaden z dokumentów, na które powołał się organ nadzorczy, nie stanowi dowodu nabycia przez Skarb Państwa własności przedmiotowej nieruchomości. Dowodami takimi nie mogą być wielokrotnie wymieniane przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze dokumenty dotyczące nacjonalizacji młyna stanowiącego własność K.O. oraz jego przekazywania pomiędzy państwowymi i spółdzielczymi jednostkami organizacyjnymi, ponieważ nie dotyczą one przejęcia na własność Skarbu Państwa nieruchomości rolnej, o jakiej mowa w decyzji Naczelnika Gminy Ł. z [...]. Ponadto powoływane dokumenty zawierają w swej treści sprzeczne stwierdzenia co do podstaw nacjonalizacji młyna. I tak np. w postanowieniu Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Ł. z dnia [...] o skreśleniu z wykazu przedsiębiorstw podlegających przejęciu na własność Państwa "Młyna [...] "[...]“ – K. gm. R." powołano się na oświadczenie przedstawiciela Powiatowej Rady Narodowej w P., że młyn stanowiący własność K.O. został przejęty na rzecz Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej. Natomiast w protokołach zdawczo-odbiorczych: z dnia [...] oraz z (...), a także z zestawienia danych dotyczących przekazywanego obiektu młynarskiego podano, że obiekt ten stanowi własność Państwa na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Przede wszystkim jednak dotyczą one młyna jako przedsiębiorstwa, o zwrot którego E.O. wystąpił odrębnym wnioskiem z dnia [...]. Przedmiotem natomiast objętej postępowaniem nadzorczym decyzji z dnia [...] jest gospodarstwo rolne, tj. grunty orne, łąki i pastwiska, co wyraźnie wynika z jej treści.

Wadliwa jest także ocena dokumentów odnoszących się do obywatelstwa i narodowości K.O. i jego żony E.O.. W istocie Sąd pierwszej instancji uchylił się od ich oceny, mimo że - choć treść tych dokumentów budzi istotne wątpliwości - Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało je za dowód wskazujący na przejęcie przedmiotowej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Sąd nie zajął stanowiska w sprawie zastrzeżeń skarżącego co do tożsamości osób w wymienionych w tych dokumentach, lecz ograniczył się tylko do konstatacji, że skarżący wątpliwości tych nie potrafił wyjaśnić. Takie działanie Sądu rozmija się zasadniczo z zasadą swobodnej oceny dowodów, w myśl której sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału (art. 233 § 1 kpc w zw. z art. 106 § 5 Ppsa). Nie można przy tym nie zauważyć, że rozważania organu nadzorczego w kwestii obywatelstwa i narodowości K.O. i jego małżonki, zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji ostatecznej oraz przyjęte w tej kwestii ustalenia, świadczą o dowolności organu w ocenie materiału dowodowego sprawy. Sąd pierwszej instancji nie zauważył, iż tezę o posiadaniu przez małżonków O. narodowości niemieckiej Samorządowe Kolegium Odwoławcze wywodzi z dokumentów Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Ł., czy protokół przekazania młyna przez Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska" w R. Rejonowemu Zespołowi Młynów Gospodarczych przy P.Z.G.S. w R., a więc dokumentów w ogóle nie odnoszących się do obywatelstwa i narodowości K.O. i jego małżonki. Poza tym nie wzięto pod uwagę, że nawet prawidłowo dokonane ustalenia dotyczące obywatelstwa i narodowości ww. osób nie dają wprost odpowiedzi na pytanie, czy przedmiotowa nieruchomość rolna przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przejęcie nieruchomości ziemskich w trybie przepisów dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej następowało z mocy prawa, ale wpis w księdze hipotecznej prawa własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, stosownie do § 12 wykonawczego rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. oraz art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233 z późn. zm.), dokonywany był na wniosek właściwego wojewódzkiego urzędu ziemskiego, na podstawie zaświadczenia starosty stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej. Do takich dokumentów w postępowaniu w niniejszej sprawie nie próbowano dotrzeć, mimo że w dwóch wyrokach wydanych w niniejszej sprawie (z dnia 20 czerwca 1996 r. sygn. akt II SA 1596/95 i z dnia 25 stycznia 2001 r. sygn. akt IV SA 2674/98) Naczelny Sąd Administracyjny wskazywał na konieczność wyczerpującego zebrania i rzetelnej oceny całego materiału dowodowego w sprawie. Takiej oceny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji nie dokonał; nie odniósł się także do zawartych w skardze zarzutów co do sposobu oceny dowodów przez organ administracji. Zbędnie natomiast zajął się polemiką ze stanowiskiem zajętym przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 24 czerwca 2004 r. sygn. akt IV SA 3168/03 dotyczącym zawieszenia postępowania nadzorczego - kwestii już rozstrzygniętej powołanym prawomocnym wyrokiem, a także obszernym omówieniem wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2002 r. sygn. akt III CKN 273/01, nie wyjaśniając przy tym, jaki z przytoczonych rozważań Sądu Najwyższego wypływa wniosek dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

W przedstawionej sytuacji stwierdzenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, że zgromadzony materiał dowodowy daje podstawy do uznania, iż sporna nieruchomość w dacie wydania decyzji przez Naczelnika Gminy Ł. stanowiła własność Skarbu Państwa, było przedwczesne. Za trafny należało zatem uznać zarzut naruszenia art. 141 § 4 Ppsa wskutek przyjęcia przez Sąd pierwszej instancji, że stan faktyczny sprawy został ustalony przez organ administracyjny z zachowaniem reguł procedury. Następstwem wadliwego wykonania przez Sąd pierwszej instancji kontroli legalności zaskarżonej decyzji jest naruszenie art. 151 Ppsa, co czyni słusznym i ten zarzut skargi kasacyjnej. Wykazane naruszenia przepisów postępowania miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż bez przeprowadzenia wnikliwej analizy i oceny materiału dowodowego przez organ administracji, oddalenie skargi E.O. było przedwczesne.

W świetle powyższych ustaleń, wobec naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, na skutek błędnie przyjętej tezy o związaniu organu nadzoru oceną prawną sprawy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, a także dowolnej, przekraczającej granice swobodnej oceny dowodów, ocenie zebranego materiału dowodowego, należało uznać powyższe zarzuty skargi kasacyjnej za usprawiedliwione. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny postanowił zaskarżony wyrok uchylić na zasadzie art. 185 § 1 Ppsa i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd pierwszej instancji obowiązany będzie wnikliwie ocenić materiał dowodowy sprawy mając na względzie wyrażone w uzasadnieniu niniejszego wyroku spostrzeżenia i oceny co do jego kompletności oraz znaczenia dla istoty sprawy.

Odnosząc się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej za nietrafny należy uznać zarzut dotyczący niezastosowania się przez Sąd pierwszej instancji do oceny prawnej zawartej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 czerwca 1996 r. sygn. akt II S.A. 1596/95, w którym - jak utrzymuje skarżący - Sąd stwierdził, że E.O. w dacie wydania decyzji przez Naczelnika Gminy Ł. był właścicielem spornego gospodarstwa rolnego. Zarzut ten oparty został na zbyt daleko idącym rozumieniu zdania zaczerpniętego z szerszego kontekstu uzasadnienia powołanego wyroku. Stwierdzenie, iż "niesporne jest w sprawie, że właściciel gospodarstwa E.O. nie został zawiadomiony o wszczęciu postępowania o przejęciu gospodarstwa" znalazło się we fragmencie rozważań Sądu na temat sposobu wszczęcia postępowania, nie było więc wynikiem dokonanych przez Sąd ustaleń co do stanu prawnego nieruchomości, lecz miało na celu wykazanie podstawowych uchybień proceduralnych organu administracji. Nie można z takiego stwierdzenia wyprowadzać wniosku o wiążącej w dalszym postępowaniu ocenie prawnej w zakresie ustalenia stanu prawnego nieruchomości. Zarzut naruszenia art. 99 ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez jego pominięcie jest więc chybiony.

Nie można także zgodzić się z zarzutem niezastosowania przez Sąd pierwszej instancji art. 365 § 1 kpc przez uznanie, że organy wydające orzeczenia w niniejszej sprawie nie muszą respektować orzeczeń sądów powszechnych w przedmiocie prawa E.O. do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Zarzut powyższy jest chybiony ze względu na to, że Sąd pierwszej instancji poglądu takiego nie prezentował i nie kwestionował praw skarżącego ustalonych tymi orzeczeniami.

Mając na względzie powyższe, skoro zarzuty skargi kasacyjnej okazały się w zasadniczej części trafne, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji wyroku.