Wyrok NSA, sygn. akt OSK 1137/04
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2005-05-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6292 Przymusowy zarząd państwowy
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 33 par. 1, art. 183 par. 2 pkt 5, art. 185 par. 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Jaśkowska, Sędziowie NSA Janina Antosiewicz ( spr. ), Andrzej Gliniecki, Protokolant Iwona Sadownik, po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2005 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Przedsiębiorstwa Przemysłu Betonów "P." w likwidacji i Zdzisława W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. sygn. akt IV SA 164/03 w sprawie ze skargi Przedsiębiorstwa Przemysłu Betonów "P." w likwidacji i Zdzisława W. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia 9 grudnia 2002 r. (...) w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2. zasądza od Ministra Gospodarki i Pracy na rzecz Przedsiębiorstwa Przemysłu Betonów "P." w likwidacji i Zdzisława W. po 300 zł. / trzysta złotych / tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2004 r. IV SA 164/03 oddalił skargę Zdzisława W. i Przedsiębiorstwa Przemysłu Betonów "P." w P. w likwidacji na decyzję Ministra Gospodarki z dnia 9 grudnia 2002 r. w przedmiocie stwierdzenia nieważności zarządzenia Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z 5 kwietnia 1951 r., ustanawiającego przymusowy zarząd nad Betoniarnią S. Leokadii w R.

W uzasadnieniu wyroku Sąd powołał się na argumentację organu, który przyjął, iż do ustanowienia przymusowego zarządu nad przedsiębiorstwem na podstawie art. 1 pkt 3 dekretu z 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego /Dz.Pr. P.P. nr 21 poz. 67/, zwanego dalej dekretem z 1918 r., konieczne było wystąpienie łącznie dwóch przesłanek: przedsiębiorstwo musiało być w bezruchu lub być zagrożone bezruchem i jego uruchomienie lub utrzymanie w ruchu leżało w interesie Państwa. W przedmiotowej sprawie wobec wątpliwości faktycznych, co do ustalenia pierwszej z przesłanek z uwagi na skąpy materiał dowodowy w tym zakresie ustalono, że nie zaistniała druga z przesłanek, ponieważ przedmiotowe przedsiębiorstwo było niewielkim zakładem, na co wskazuje jego wyposażenie wymienione w protokole zdawczo-odbiorczym z dnia 26 kwietnia 1951 r. Trudno uznać taki zakład za przedsiębiorstwo o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej, którego produkcja miałaby bezpośredni związek z interesem państwa. Dlatego też zarządzenie Prezesa CUDW z dnia 5 kwietnia 1951 r. poprzez ustanowienie przymusowego zarządu nad przedmiotowym przedsiębiorstwem rażąco narusza art. 1 ust. 3 dekretu. Legitymacja prawna wnioskodawców została ustalona na podstawie postanowień sądowych o stwierdzeniu nabycia spadku.

Utrzymując w mocy swą decyzję po ponownym rozpoznaniu sprawy Minister dodatkowo stwierdził, iż betoniarnia była małym, lokalnym zakładem rzemieślniczym, zatrudniającym w chwili ustanowienia przymusowego zarządu czterech pracowników.

W skardze na powyższe decyzje Zdzisław W. i PPB "P." w likwidacji zarzucili naruszenie przepisów prawa procesowego /art. 7, 8, 11, 80 i 156 par. 1 pkt 2 Kpa/ przez dokonanie ustaleń sprzecznych z zebranym materiałem dowodowym i przyjęcie, że betoniarnia była małym zakładem, którego funkcjonowanie nie leżało w interesie państwa oraz niedokonanie ustaleń w przedmiocie braku interesu Państwa w funkcjonowaniu przedsiębiorstwa produkującego materiały budowlane.

Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny poddał uprzedniej kontroli zaskarżoną decyzję w aspekcie, czy organ prawidłowo ocenił weryfikowane zarządzenie z dnia 5 kwietnia 1951 r.

W sprawie tej w pierwszej kolejności należało ustalić, czy w dacie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego istniały przesłanki do podjęcia takiej decyzji w stosunku do przedmiotowego przedsiębiorstwa. Zgodnie z art. 1 ust. 3 dekretu zarządem państwowym mogą być objęte przedsiębiorstwa przemysłowe i handlowe, których utrzymanie w ruchu lub uruchomienie leży w interesie państwa. Każdy przypadek ustanowienia i uchylenia zarządu państwowego należało podać do publicznej wiadomości w Monitorze Polskim. Jak wynika z brzmienia powyżej cytowanego przepisu, zarządem państwowym mogły być objęte nie wszystkie przedsiębiorstwa, lecz tylko te, których uruchomienie bądź utrzymanie w ruchu leżało w interesie państwa; obydwie przesłanki musiały zaistnieć razem. W przedmiotowej sprawie organ administracyjny wskazał, iż nie została spełniona druga z przesłanek a mianowicie ustanowienie zarządu przymusowego nad przedmiotowym przedsiębiorstwem nie leżało w interesie państwa.

Sąd przyjął za słuszną i przekonywującą argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zarząd przymusowy ustanawiany na podstawie przepisów dekretu nie był obligatoryjny, mogły być nim objęte przedsiębiorstwa, których funkcjonowanie leżało w interesie państwa. Głównym wyznacznikiem w tym zakresie było strategiczne znaczenie dla Państwa. Niewątpliwie warunek ten spełniały takie przedsiębiorstwa jak: kopalnie, huty, przedsiębiorstwa zbrojeniowe i transportowe. Katalog takich przedsiębiorstw jest dość szeroki, jednakże mając na uwadze przepisy dekretu należy stosować wykładnie ścieśniającą a nie rozszerzającą. Jak wykazuje praktyka przepisy te były nadużywane i często stosowane do małych, lokalnych przedsiębiorstw, a taka sytuacja pozostaje w sprzeczności z treścią przepisów dekretu.

Taka sytuacja wystąpiła w przedmiotowej sprawie, gdzie przedmiotem zastosowania przepisów dekretu była lokalna betoniarnia S. Leokadii. W skargach podniesiono, iż fakt działania przedmiotowego przedsiębiorstwa na zasadach karty rzemieślniczej nie upoważniał organu jeszcze do przyjęcia, iż było to małe, lokalne przedsiębiorstwo oraz, że karta rzemieślnicza potwierdzała fakt "uzdolnień zawodowych". Taka interpretacja przepisu art. 147 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 7 czerwca 1927 r. o prawie przemysłowym /Dz.U. nr 53 poz. 468 ze zm./ jest dowolna. To właśnie posiadanie uzdolnień zawodowych było niezbędne ażeby otrzymać kartę rzemieślniczą i następnie prowadzić przemysł rzemieślniczy /art. 144/. Leokadia S. prowadziła zakład rzemieślniczy w zakresie kamieniarstwa. Na inne dziedziny przemysłu, a w szczególności przemysłu fabrycznego /art. 143/, należało mieć koncesje i to z reguły takie przedsiębiorstwa mogłyby ewentualnie być objęte przepisami dekretu, po spełnieniu niezbędnych przesłanek, a nie warsztaty rzemieślnicze kamieniarskie, cukiernicze, krawieckie itp.

Z powyższych względów Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270/.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli do Naczelnego Sądu Administracyjnego Zdzisław W. i Przedsiębiorstwo Przemysłu Betonów "P." w likwidacji, reprezentowani przez radcę prawnego Marię Krystynę P.-N., opierając ją na podstawach:

1. naruszenia prawa materialnego - art. 1 ust. 3 dekretu z 1918 r. w zw. z art. 142 i 143 rozporządzenia Prezydenta RP z 7 czerwca 1927 r. o prawie przemysłowym /Dz.U. nr 53 poz. 468 ze zm./ przez przyjęcie, że przedsiębiorstwa przemysłowe - betoniarnie, będące zakładami rzemieślniczymi w rozumieniu art. 142 rozporządzenia Prezydenta RP o prawie przemysłowym, nie spełniały przesłanki z art. 1 ust. 3 dekretu, gdyż ich funkcjonowanie nie leżało w interesie państwa oraz że przepisami dekretu mogłyby ewent. być objęte, po spełnieniu niezbędnych przesłanek, inne dziedziny przemysłu, a w szczególności przemysłu fabrycznego /art. 143 powołanego rozporządzenia/, na które należało mieć koncesję;

2. naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy przez dokonanie ustalenia sprzecznego z treścią materiału dowodowego, polegającego na przyjęciu, że przedmiotowa betoniarnia była jedynie zakładem kamieniarskim - tj. naruszenie art. 233 Kpc w zw. z art. 106 par. 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi;

nadto zarzucono uznanie za trafne ustaleń dokonanych przez Ministra, że betoniarnia była małym, lokalnym przedsiębiorstwem, którego funkcjonowanie nie leżało w interesie państwa, tj. naruszenie art. 106 par. 4, art. 113 par. 1, 134 par. 1 i 145 par. 1 pkt 1 lit. "c" powołanej ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.

Skarga kasacyjna domaga się uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania.

W obszernym uzasadnieniu skargi kasacyjnej wywodzi się o błędnej wykładni art. 1 ust. 3 dekretu z 1918 r., dokonanej przez Sąd, że przymusowy zarząd nie odnosił się do przedsiębiorstw prowadzonych w ramach rzemiosła, mimo że z przepisu tego nie wynika, aby o interesie Państwa przesądzała wyłącznie wielkość przedsiębiorstwa, czy też forma jego prowadzenia, a nie rodzaj produkowanych wyrobów i potrzeby gospodarki.

Tymczasem w latach powojennych w sytuacji gdy produkowane przez betoniarnię materiały budowlane wytwarzane przy użyciu cementu, stali, a także innych deficytowych i reglamentowanych materiałów, miały znaczenie strategiczne dla kraju. Dekretowi podlegały także zakłady rzemieślnicze ze względu na rodzaj produkcji. O strategicznym znaczeniu danego przedsiębiorstwa, a co za tym idzie o interesie Państwa nie decydowała forma w jakiej było prowadzone, ani jego wielkość, lecz rodzaj produkowanych wyrobów i potrzeby gospodarki /tak NSA w wyroku z 6.04.2004 r. OSK 18/04 - nie publ./.

Sąd błędnie także przyjął, iż betoniarnia była zakładem rzemieślniczym w zakresie kamieniarstwa - sprzecznie z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, mimo że znajdująca się w sprawie dokumentacja pozwalała na prawidłowe ustalenie wielkości zakładu i asortymentu produkowanych wyrobów budowlanych. W szczególności treść dokumentu "zestawienie terenów, budynków, maszyn i urządzeń technicznych oraz ich wycena" wskazywała na to, że betoniarnia nie była zakładem małym tak pod względem wielkości /1,5 ha/ jak i pod względem wyposażenia i asortymentu wyrobów.

Niedokonanie przez Sąd wnikliwej oceny kwestionowanej w skardze decyzji miało niewątpliwie wpływ na wynik sprawy, bowiem Sąd nie podważając ustaleń organu nie uchylił sprzecznych z prawem decyzji naruszając wskazane przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Art. 183 par. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270/ zwanej dalej p.p.s.a. zakreślając granice kontroli instancyjnej stanowi, że Sąd odwoławczy rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej biorąc jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.

Tak wyznaczony zakres orzekania oznacza obowiązek badania przez Sąd drugiej instancji czy nie zachodzi jedna z przesłanek nieważności postępowania, wymieniona w art. 183 par. 2 p.p.s.a. Istnienie którejkolwiek z przyczyn wymienionych w tym przepisie powoduje, że postępowanie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym było nieważne, a orzeczenie z tego powodu podlega uchyleniu.

Sytuacja taka miała miejsce w przedmiotowej sprawie.

Zarządzenie Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia 5 kwietnia 1951 r. o ustanowieniu przymusowego zarządu nad przedsiębiorstwem Betonownia S. Leokadii obejmowało nieruchomość gruntową o pow. 1,405 ha położoną w R. wraz z budynkami, stanowiącymi własność L. S., urządzeniami przemysłowymi i mieniem ruchomym stanowiącym wyposażenie zakładu.

Orzeczeniem Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z 25 sierpnia 1966 r., wydanym na podstawie art. 2 i 9 ust. 2 ustawy z 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym stwierdzono, że przedsiębiorstwo to przeszło na własność Państwa w całości, a jako składnik majątkowy przeszła na własność Państwa nieruchomość gruntowa o pow. 1,1420 ha wraz z budynkami, położona w R. a składająca się z trzech parceli nr 279/1, 271/1 i 280/1.

Nieruchomością tą, pozostającą w zarządzie Przedsiębiorstwa Przemysłu Betonów "P." w P., zostało następnie uwłaszczone to przedsiębiorstwo, a potwierdzała to deklaratoryjna decyzja Wojewody P. z 21 września 1992 r. (...). Stwierdzała ona, iż działki nr 271/1, 279/1 i 280/1 o łącznej powierzchni 1,1210 ha stały się przedmiotem użytkowania wieczystego tego Przedsiębiorstwa, zaś budynek przedmiotem własności.

Następnie aktem notarialnym z dnia 21 marca 2002 r. Przedsiębiorstwa Przemysłu Betonów "P." w likwidacji sprzedało na rzecz Zdzisława Edwarda W. prawo użytkowania wieczystego ww. gruntu oraz własność budynków. Transakcja ta miała miejsce już po złożeniu wniosku następców prawnych L. S. o stwierdzenie nieważności orzeczenia z dnia 5 kwietnia 1951 r. i złożeniu wniosku o wpis ostrzeżenia na rzecz spadkobierców w księdze wieczystej.

Prowadząc postępowanie nadzorcze w odniesieniu do zarządzenia z dnia 5 kwietnia 1951 r. Minister Gospodarki jako strony postępowania oprócz następców prawnych dawnej właścicielki uznał zarówno uwłaszczone Przedsiębiorstwo, późniejszego nabywcę nieruchomości Zdzisława W. jak również Starostę Powiatowego w P., któremu zostały doręczone za zwrotnym potwierdzeniem odbioru zarówno decyzja z 4 października 2002 r. jak i decyzja z 9 grudnia 2002 r. Udział Starosty, jako reprezentanta Skarbu Państwa, który nadal pozostaje właścicielem gruntu, obciążonego prawem użytkowania wieczystego, wynika wprost z art. 11 ust. 1 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami /Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543 ze zm./. W myśl art. 33 par. 1 ustawy p.p.s.a. starosta jest uczestnikiem postępowania sądowoadministracyjnego. Nie został on jednak powiadomiony o toczącym się postępowaniu sądowoadministracyjnym, nie zawiadomiono go o terminie rozprawy, która odbyła się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym 20 kwietnia 2004 r., i poprzedzała wydanie zaskarżonego wyroku.

W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż zaskarżony wyrok został wydany w warunkach, o których mowa w art. 183 par. 2 pkt 5 p.p.s.a. co sprawia, że postępowanie przed Sądem I instancji dotknięte jest wadą nieważności.

Dodać należy, iż Starosta Powiatu P., powiadomiony przez Sąd w toku rozpoznawania skargi kasacyjnej złożył odpowiedź na skargę kasacyjną przychylając się do podniesionych w niej zarzutów i wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 185 par. 1 w zw. z art. 183 par. 1 i 2 pkt 5 ustawy p.p.s.a. orzekając o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego w oparciu o przepis art. 203 pkt 1 powołanej ustawy.