Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 132/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2006-01-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Maciej Dybowski Sędziowie sędzia NSA Paweł Miładowski sędzia WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska (spr.) Protokolant referent - stażysta Paweł Grzęda po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 stycznia 2006 r. sprawy ze skargi F. L. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2003 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] kwietnia 2003r. nr [...], 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę 100 (sto) zł tytułem zwrotu kosztów sądowych i kwotę 255 (dwieście pięćdziesiąt pięć) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. /-/E. Kręcichwost-Durchowska /-/M. Dybowski /-/P. Miładowski MW


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] kwietnia 2000 r. nr [...] na podstawie art. 22 ust. 1 ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 1997 r. Nr 142, poz. 950 ze zm.- dalej ustawa) odmówił przyznania uprawnień kombatanckich F. L., urodzonemu w dniu [...] listopada 1930 r. w K. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, iż po analizie przedłożonych przez Stronę dokumentów należy uznać, że Wnioskodawca nie przedstawił dostatecznych dowodów, które w sposób nie budzący wątpliwości potwierdziłyby działalność kombatancką - represje deklarowane we wniosku.

F. L. wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy podniósł m. in., że w początkach wojny mieszkał wraz z rodziną w K. W grudniu 1939 r. Wnioskodawca wraz z rodziną, zostali wysiedleni i osadzeni w więzieniu w Krotoszynie. Fakt ten potwierdza zaświadczenie z archiwum w Łodzi z dnia 24 kwietnia 1998 r. Nr [...]. Po dziesięciu dniach zostali wywiezieni w wagonach kolejowych, bez ogrzewania i jedzenia, do Generalnej Guberni. Więzienie w Krotoszynie było bardzo ciężkim, pod względem warunków tam panujących. Cele były małe, bez prycz, wszyscy siedzieli na słomie, nie było miejsca by się położyć. Dozorcy znęcali się psychicznie i fizycznie nad Wnioskodawcą, który odczuwał strach i głód.

Postanowieniem Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lipca 2000 r. postępowanie w sprawie zostało zawieszone z uwagi na konieczność uzyskania informacji, czy obóz w Krotoszynie wypełnia znamiona art. 4 ustawy.

Rozpoznając wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych postanowieniem z dnia [...] marca 2001 r. utrzymał w mocy powyższe postanowienie. Postanowienie to zaskarżył Wnioskodawca podnosząc, iż będący w takiej samej sytuacji faktycznej i prawnej brat S., powołując się na ten sam rodzaj represji, decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 1998 r., nabył uprawnienia kombatanckie.

Wyrokiem z dnia 3 kwietnia 2003 r. Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie II SA/Po 1076/01, uchylił powyższe postanowienia.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2003 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art.127 § 3 i art.138 § 1 pkt 1 kpa, i art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego- ( tekst jednolity Dz. U. z 2002 r. Nr. 42, poz. 371 ze zm. - dalej ustawa), utrzymał w mocy własną decyzję z [...] kwietnia 2000 r. Motywując decyzję Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powtórzył argumenty zaprezentowane w decyzji organu I instancji. Podniósł, że z treści zaświadczenia Archiwum Państwowego w Łodzi z dnia 29 kwietnia 1998 r. wynika, że Strona wraz z rodziną została wysiedlona z miejscowości K. do obozu przesiedleńczego w Krotoszynie. Należy jednak zauważyć, że obóz w Krotoszynie nie został wymieniony w § 6 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości ( Dz. U. Nr 106, poz.1154 - dalej rozporządzenie ), który wymienia inne miejsca odosobnienia określone w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Organ wydający decyzję nie jest uprawniony do czynienia samodzielnych ustaleń czy przedmiotowy obóz spełnia charakter obozów wymienionych w art. 4 ustawy.

F. L. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] grudnia 2003 r. W uzasadnieniu skargi Wnioskodawca przytoczył argumenty uprzednio podnoszone w swoich pismach. Wskazał w szczególności, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w najmniejszym stopniu nie zastosował się do pouczenia zawartego w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym Sąd nakazał by rozpoznając dalej sprawę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zbadał akta sprawy brata i czy skarżący trafnie powołuje się na art. 2 i art. 32 ust.1 Konstytucji RP. Wnioskodawca i Jego brat przebywali w tym samym obozie i zostali poddani tym samym represjom. Obaj złożyli wnioski w tym samym czasie, dołączając te same dokumenty. Rozstrzygnięcia jednak organu były odmienne. W tej sytuacji organ orzekający złamał zasadę równości obywateli wobec prawa.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe argumenty.

W piśmie z dnia 17 stycznia 2006 r. Wnioskodawca wniósł o przeprowadzenie dowodu z opinii Instytutu Pamięci Narodowej oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania.

Na rozprawie w dniu 18 stycznia 2006 r. wnioskodawca cofnął wniosek dowodowy zgłoszony powyżej. Wskazał jednocześnie, że organ rozpoznając sprawę winien zwrócić się do Instytutu Pamięci Narodowej z zapytaniem czy przy wydawaniu rozporządzenia w sprawie określenia miejsc odosobnienia obóz w Krotoszynie był rozważany i jako niespełniający warunków został pominięty.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadną.

Zgodnie z postanowieniami art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153 poz. 1271 ze zm.) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone , podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

W postępowaniu sądowo-administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, mająca obecnie umocowanie i określone granice w przepisach art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Zgodnie z tą zasadą, sąd administracyjny nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, zawartą w skardze argumentacją- zobowiązany jest natomiast do oceny praworządności zachowań organów administracji w danej sprawie. Granice rozpoznania skargi przez sąd są z jednej strony wyznaczone przez kryterium legalności działań organów w konkretnej i zaskarżonej sprawie, z drugiej strony przez zakaz pogarszania sytuacji prawnej skarżącego.

Bezspornym w sprawie jest, iż F. L. przebywał w obozie przesiedleńczym w Krotoszynie.

Stosownie do art. 4 ust. 1 ustawy o kombatantach, przepisy tej ustawy stosuje się do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami są okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w hitlerowskich więzieniach i obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. b); w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (art. 4 ust. 1 pkt 1 lit.c ustawy o kombatantach.

Organ odmówił przyznania Wnioskodawcy uprawnień kombatanckich w oparciu o art. 4 ustawy , tj.na skutek doznanych "represji wojennych i okresu powojennego", uznając, że związany jest treścią postanowień rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. Nr 106, poz. 1154 - dalej rozporządzenie).

Kierownik Urzędu dokonał błędnej wykładni art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy- w brzmieniu nadanym art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 9 kwietnia 1999 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ustawy o kombatantach...- Dz.U. 38/99/360- przez przyjęcie, że organ wydający decyzję nie jest uprawniony do czynienia samodzielnych ustaleń, czy przedmiotowy obóz był innym miejscem odosobnienia, w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, wobec nie ujęcia danego obozu w § 6 rozporządzenia.

Ustawodawca w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy- w brzmieniu nadanym art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 9 kwietnia 1999 r. (Dz.U. 38/99/360)- upoważnił Prezesa Rady Ministrów, na wniosek Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, do określenia, w drodze rozporządzenia- po zasięgnięciu opinii Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu- miejsc odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzienia i obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i lit. c oraz w pkt 3.

Wykładnia językowa owego przepisu nie prowadzi do wniosku, że tylko pobyt w obozach wymienionych w rozporządzeniu, wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy, pozwala na spełnienie przesłanek z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy.

Sądowi z urzędu wiadomym jest, że w poprzednim Wykazie jednolitym obozów z dnia 18 marca 1993 r., wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, nie znalazły się w ogóle obozy przejściowe, aktualnie wymienione § 6 pkty 1-10 rozporządzenia, bowiem wymieniono w punkcie IV wykazu jedynie Zamość i Zwierzyniec (obecnie wymienione w § 6 pkt 11 i 12 rozporządzenia). Dnia 11 sierpnia 1993 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych i Dyrektor Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu- Instytutu Pamięci Narodowej uzupełnili Wykaz przez dodanie punktu VII o treści: obozy przesiedleńcze poza wymienionymi w pkt IV- uprawnienia przysługują wyłącznie dzieciom do lat 14 osadzonym w obozach przesiedleńczych z uwzględnieniem wymogów określonych w art. 4 ust. 2 ustawy.

Na tle art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, Sąd Najwyższy zaprezentował trafny pogląd, że przyznanie uprawnień kombatanckich uzależnione zostało od spełnienia dwóch warunków: 1) określonych przyczyn represji, do których zaliczono przyczyny polityczne, narodowościowe, religijne i rasowe; 2) przebywania z tychże przyczyn w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady lub w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

Umocowanie w art. 8 ust 1 pkt 2 utawy w brzmieniu pierwotnym dało Kierownikowi Urzędu uprawnienie do określenia miejsc odosobnienia, a nie do różnicowania pod względem podmiotowym uprawnień osób tam przebywających.

Sędziowie nie są związani aktami podustawowymi, w związku z czym są uprawnieni do samodzielnej oceny ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Art. 178 ust. 1 Konstytucji RP (ustawa z 02. 04. 1997r. Dz.U.97/78/483, sprost.Dz.U.01/28/319) niezawisłość sędziom gwarantuje przede wszystkim przez to, że podlegają oni tylko Konstytucji i ustawom.

W myśl art. 8 ust. 1 ustawy o kombatantach Prezes Rady Ministrów określa w drodze rozporządzenia formacje i organizacje o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 5 oraz art. 2 pkt 1 ustawy, a także miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzienia i obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i lit. c) oraz w pkt 3 ustawy. Na podstawie tego upoważnienia Prezes Rady Ministrów wydał w dniu 20 września 2001 r. w/w rozporządzenie. Ani z treści delegacji ustawowej ani z treści rozporządzenia nie wynika jednak, że ten akt wykonawczy obejmuje wszystkie miejsca odosobnienia, spełniające warunki wymienione w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz c ustawy.

Skarżącemu odmówiono przyznania uprawnień kombatanckich uzasadniając, iż obozu Krotoszynie nie wymieniają przepisy wykonawcze do art. 4 ust.1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach.

W ocenie Sądu jedyne warunki, jakie pozwalają na kwalifikację miejsc odosobnienia pod kątem spełnienia przesłanki ujętej w art. 4 pkt 1 lit. b oraz c - są ujęte w tych właśnie fragmentach w/w art. 4. Przede wszystkim nie można wyciągać daleko idących wniosków z samego faktu zakwalifikowania przez władze hitlerowskie jakiegoś obozu do takiego a nie innego rodzaju. Nie zawsze zakwalifikowanie w czasie okupacji obozu do określonego rodzaju, który to rodzaj następnie zamieszczono w wykazie ujętym w rozporządzeniu, odpowiada warunkom określonym w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz c ustawy. Na przykład, w opinii z dnia 10 lutego 1999 r. Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu stwierdzono, że Obozy Przesiedleńcze w Gnieźnie i Młyniewie nie spełniały warunków art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy. Mimo tego obecnie w rozporządzeniu oba te obozy wymienione są w § 6 punktach 1 i 8. Nie można zatem założyć z góry, że samo pominięcie określonego obozu w wykazie miejsc zesłań i deportacji, ujętym w rozporządzeniu, wyłącza możliwość stwierdzenia istnienia uprawnień. Tak więc, sam fakt, iż obóz w Krotoszynie nie został wymieniony w rozporządzeniu, nie oznacza, że nie stanowił on miejsca odosobnienia, o jakim mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c Taki pogląd WSA w Poznaniu formułował już we wcześniejszych wyrokach (m.in. wyrok z dn. 24 czerwca 2005 r., sygn. IV SA/Po 231/05).

Stanowisko dotyczące stanu prawnego w zakresie uprawnień osób, które podlegały represjom wojennym w rozumieniu art. 4 ustawy o kombatantach, zdaniem Sądu, ma wpływ na ocenę legalności decyzji podjętych w trybie art. 154 § 1 i § 2 kpa, zwłaszcza w sytuacji, kiedy z tytułu pobytu w tym samym obozie co skarżący, bratu przyznano uprawnienia kombatanckie.

Art. 154 § 1 i § 2 kpa dopuszcza zmianę lub uchylenie decyzji ostatecznej, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Postępowanie prowadzone na podstawie art. 154 kpa jest postępowaniem nadzwyczajnym, którego przedmiotem - w przeciwieństwie do postępowania głównego (rozpoznawczego) - nie jest merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, lecz przeprowadzenie weryfikacji wydanej już decyzji ostatecznej z jednego tylko punktu widzenia, a mianowicie, czy za zmianą (uchyleniem) przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Przy czym w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, iż przesłanki określone w art. 154 kpa w odniesieniu do danej sprawy "muszą nabrać konkretnej treści wynikającej ze stanu faktycznego i prawnego sprawy" (teza wyroku z 12 sierpnia 1990 r., sygn. I SA 1906/98, LEX Nr 48663).

Zdaniem Sądu, Kierownik Urzędu nie odniósł się do obu kryteriów wymienionych w art. 154 kpa w związku ze stanem faktycznym i prawnym sprawy. Sąd zauważa brak głębszej refleksji nad sytuacją skarżącego, który w czasie okupacji dzielił los swojego brata, właśnie pod kątem wymienionych w art. 154 kpa kryteriów. Zdaniem Sądu, żądania skarżącego równego traktowania, tj. takiego jak brata, jest uzasadnione. Natomiast to, że nierówne traktowanie godzi w słuszny interes strony nie powinno budzić żadnych wątpliwości. Sąd wyraża też zdanie, że nierówne traktowanie skarżącego i jego brata, nie jest do pogodzenia z interesem społecznym. W interesie społecznym leży bowiem przestrzeganie przepisów Konstytucji, w szczególności tych, które określają status obywatela i człowieka. Do takich przepisów należy art. 32 Konstytucji, określający zasadę równości.

W ocenie Sądu w rozpatrywanej sprawie została naruszona konstytucyjna zasada równości wobec prawa (art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - ustawa z 02. 04. 1997r. Dz.U.97/78/483, sprost.Dz.U.01/28/319).

Pogląd dotyczący kierowania się zasadą równości w poszukiwaniu prawidłowego i sprawiedliwego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie Sąd opiera przede wszystkim na normie zawartej w wymienionym już wcześniej art. 178 ust. 1 Konstytucji RP. "Podleganie Konstytucji" oznacza potrzebę uwzględnienia - przy interpretacji innych źródeł prawa - pierwiastka aksjologicznego, a więc wartości, chronionych konstytucyjnie. W świetle zasady pierwszeństwa Konstytucji (także art. 87 Konstytucji RP), jednym z podstawowych zadań Sędziów jest ochrona konstytucyjnych praw jednostki; w niniejszej sprawie - prawa do równego traktowania. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dn. 2 kwietnia 2003 r., sygn. K 13/02) szeroko skomentował tę zasadę. Stwierdził m.in., że w sytuacji, kiedy możliwe jest wskazanie wspólnej cechy istotnej lub faktycznej uzasadniającej równe traktowanie podmiotów, analizy wymaga cel i treść aktu normatywnego, w którym zawarta została kontrolowana norma prawna. Różnicowanie podmiotów prawa, które charakteryzują się wspólną cechą istotną, wprowadza odstępstwo od zasady równości.

Powyższe uchybienia stanowiły zdaniem Sądu naruszenie art.7, 77§1, 80,107§3 kpa, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy zadaniem organu będzie zbadanie całego zgromadzonego w sprawie materiału i zastosowanie wskazówek zawartych w niniejszym uzasadnieniu. Kierownik Urzędu rozważy także potrzebę przeprowadzenia dowodu z opinii Instytutu Pamięci Narodowej-Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu dla ustalenia charakteru i zadań obozu w Krotoszynie w realizacji niemieckiej polityki eksterminacyjnej wobec ludności polskiej.

Z powyższych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" oraz art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji wyroku.

Sąd nie orzekł o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w trybie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, gdyż zaskarżoną decyzją nie przyznano żadnych uprawnień, które podlegałyby wykonaniu.

/-/M. Dybowski /-/ P. Miładowski /-/E. Kręcichwost-Durchowska

MW