Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1288/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-11-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 25 ust. 21 pkt 1
journal: Dz.U. 2016 poz 195
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Anna Wesołowska, Sędziowie sędzia WSA Dariusz Pirogowicz (spr.), sędzia WSA Łukasz Trochym, , po rozpoznaniu w dniu 24 listopada 2020 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia nienależnie pobranego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] października 2019 r. nr [...] i umarza postępowanie administracyjne; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz J. P. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] kwietnia 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpatrzeniu odwołania J. P., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z [...] października 2019 r. nr [...] uznającej wypłacone odwołującemu się w okresie od [...] maja 2019 r. do [...] września 2019 r. świadczenia wychowawcze w łącznej kwocie [...] złotych za nienależnie pobrane i nakładającej obowiązek ich zwrotu wraz z odsetkami.

Decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] wydana została przy następujących ustaleniach stanu faktycznego i ocenie prawnej sprawy.

Decyzją z [...] września 2018 r. Burmistrz Miasta i Gminy [...] przyznał J. P. na okres od [...] października 2018 r. do [...] września 2019 r. przewidziane w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2018 r., poz. 2134 ze zm.), przywoływanej dalej jako "u.p.p.w.d.", świadczenia wychowawcze na syna (J. P.), jako kolejne dziecko w rodzinie.

Od kwietnia 2019 r. do września 2020 r. J. P. wraz z rodziną przebywał na terenie [...], który to pobyt wynikał z realizacji projektu naukowego w ramach programu "[...]" organizowanego i finansowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, stosownie do umowy z [...] kwietnia 2018 r. zawartej pomiędzy Ministrem Nauki i Szkolnictwa Wyższego a Instytutem [...], gdzie ww. jest zatrudniony na czas nieokreślony. O pobycie w [...] uprawniony do świadczenia poinformował organ pismem z [...] sierpnia 2019 r.

W tym stanie rzeczy Burmistrz Miasta i Gminy [...] po wszczęciu i przeprowadzeniu z urzędu postępowania wyjaśniającego decyzją z [...] października 2019 r., utrzymaną w mocy decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] kwietnia 2020 r, orzekł, że świadczenie wychowawcze w łącznej kwocie [...] zł wypłacone J. P. w okresie od [...] maja 2019 r. do [...] września 2019 r. jest nienależnie pobranym oraz zobowiązał go do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi. Przywołując art. 1 ust. 3 u.p.p.w.d. organy wskazywały, że prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje obywatelom polskim, jeżeli zamieszkują na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres w jakim mają otrzymywać świadczenia wychowawcze, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. W ich ocenie pobyt J. P. wraz z rodziną poza terytorium RP, powodował brak uprawnień do pobierania świadczenia. Zatem wypłacone w tym czasie świadczenia były nienależnie pobrane w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. i podlegać winny zwrotowi wraz odsetkami. Odnosząc się natomiast do podnoszonych w odwołaniu argumentów strony o czasowym charakterze pobytu w [...], wynikającym z realizacji programu naukowego, przy stałym miejscu zamieszkania w Polsce (w [...]), Kolegium uznawało je za niemające w sprawie znaczenia. Odwołując się do poglądu wyrażonego w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 12 października 2017 r. II SA/Łd 563/17 zwracało uwagę, że "miejsce zamieszkania" jest konstrukcją prawną (uregulowaną w art. 25 k.c.), na którą składają się dwa elementy: fizyczne przebywanie w danej miejscowości (corpus) i zamiar, wola stałego pobytu (animus). Powszechnie przyjmuje się, że oba te elementy muszą występować łącznie. Dla ustalenia miejsca zamieszkania nie wystarczy zatem ani samo zamieszkiwanie w sensie fizycznym, jednak bez zamiaru stałego pobytu, choćby zamieszkiwanie trwało przez dłuższy czas, ani sam zamiar stałego pobytu w danej miejscowości niepołączony z przebywaniem w tej miejscowości. O miejscu zamieszkania rozstrzyga zawsze całokształt okoliczności wskazujących na zejście się stanu faktycznego przebywania z zamiarem takiego przebywania. W przedmiotowej sprawie deklarowanemu przez skarżącego zamiarowi stałego pobytu na terenie Polski w okresie od [...] maja 2019 r. do [...] września 2019 r. nie towarzyszy zaś faktyczny pobyt w tym czasie w kraju, co powoduje, że nie może być mowy o zamieszkiwaniu w tym okresie w Polsce. Odnosząc się z kolei do powołanego w odwołaniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 kwietnia 2019 r. I OSK 1527/17 organ podawał, że sąd zwrócił tam uwagę na fakt, iż osoba pobierająca świadczenie wychowawcze wyjechała za granicę wraz z mężem, który - jako żołnierz zawodowy - został rozkazem personalnym skierowany do pracy poza granicami RP. W niniejszej natomiast sprawie charakter wyjazdu odwołującego się jest inny.

Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] J. P. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając jej:

1.naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 2 i 3 u.p.p.w.d. w związku z art. 25 oraz art. 26 ust. 1 k.c., które miało wpływ na wynik sprawy poprzez błędne uznanie, że świadczenie wychowawcze określone w ww. ustawie nie przysługuje skarżącemu z uwagi na brak miejsca zamieszkania na terenie Polski, podczas gdy miejsce jego zamieszkania nie uległo zmianie i jest nim i było miasto [...];

2.naruszenie przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. poprzez niepodjęcie przez organ wszelkich czynności mających na celu wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, co w efekcie doprowadziło organ do uznania, że skarżący nie ma miejsca zamieszkania na terenie Polski;

3.naruszenie art. 80 k.p.a. poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę materiału dowodowego w niniejszej sprawie, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego uznania, że skarżący się nie ma miejsca zamieszkania na terenie Rzeczpospolitej Polskiej, w efekcie czego organ wydał decyzję nakazującą zwrot przyznanego świadczenia wychowawczego;

4.naruszenie art. 138 § 1 ust. 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji, która była wadliwa.

W obszernych motywach skargi podkreślał on czasowy charakter pobytu w [...] związany z realizacją programu naukowego w całości finansowanego ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Wskazywał przy tym na rozliczanie podatków w polskim urzędem skarbowym, odprowadzanie w kraju składek na ubezpieczenia społeczne; a także łączący go z Instytutem [...] stosunek pracy oraz fakt, że to właśnie ów Instytut był jednostką kierującą go do realizacji ww. programu. Zwracał również uwagę, że także jego żona jest zatrudniona w Polsce (aktualnie przebywa na urlopie wychowawczym), a rodzina ma wykupione bilety lotnicze na powrót do Polski we wrześniu 2020 r. Do skargi dołączył miedzy innymi zaświadczenie o zatrudnieniu z [...] stycznia 2020 r. umowę o finansowaniu uczestnictwa w programie "[...]", wizy na pobyt w [...], urzędowe poświadczenia odbioru PIT za rok 2018 i 2019, zaświadczenie od pracodawcy małżonki, wyciągi z konta ZUS, a także (przy piśmie procesowym z [...] października 2020 r.) zaświadczenia o uczęszczaniu dzieci w roku szkolnym 2020/2021 odpowiednio do przedszkola i szkoły w [...].

W oparciu o te zarzut wnosił o uchylenie w całości zaskrzonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta i Gminy [...] z [...] października 2019 r. i zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę organ wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w treści zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

skarga jest zasadna.

Podstawą uznania wypłaconych skarżącemu w okresie od maja do września 2019 r. świadczeń wychowawczych, za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 lipca 2019 r., było ujawnienie, że w okresie tym skarżący wraz z rodziną przebywał na ternie [...], a tym samym w ocenie organów, nie spełniał przesłanki warunkującej uzyskiwanie owego świadczenia, określonej w art. 1 ust. 3 powołanej ustawy, dotyczącej zamieszkiwania w kraju. Przepis ten stanowi bowiem, że prawo do świadczenie wychowawczego przysługuje osobom wymienionym w ust. 2 art. 1 ustawy (obywatelom polskim, określonym grupom cudzoziemców), jeżeli zamieszkują na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres, w jakim mają otrzymywać świadczenia wychowawcze, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie jest sporne, że w okresie pobierania świadczeń skarżący wraz z rodziną przebywał w [...], a jego pobyt tam miał charakter czasowy i związany był z realizacja programu naukowego finansowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego na podstawie umowy zawartej z jego polskim pracodawcą – Instytutem [...] (kopie tej umowy załączona została do skargi). Poza sporem jest także, że po zakończeniu programu skarżący deklarował zamiar powrotu do Polski, gdzie zarówno on jak i członkowie jego rodziny mają ześrodkowane swoje interesy osobiste i majątkowe. Kolegium uznało jednak, że dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności te nie mają istotnego znaczenia. A to wobec faktu, że sam zamiar stałego pobytu w danej miejscowości niepołączony z faktycznym w niej przebywaniem, nie jest wystarczający do uznania, że w tej miejscowości on zamieszkuje. Na konstrukcję instytucji zamieszkania, uregulowanej w art. 25 k.c. składają się bowiem dwa elementy: fizyczne przebywanie w danej miejscowości (corpus) i zamiar, wola stałego pobytu (animus), które musza być spełnione łącznie.

Sąd w składzie orzekającym w sprawie podziela co do zasady stanowisko organów, wskazujące na konieczność interpretacji wskazanej w art. 1 ust. 3 u.p.p.w.d. przesłanki "zamieszkiwania" przez pryzmat uregulowanej w prawie cywilnym instytucji "zamieszkania", oznaczającej prawną kwalifikacją określonego stosunku danej osoby do miejsca, na którą składa się przebywanie w sensie fizycznym w określonej miejscowości oraz wola stałego tam pobytu. Umykać jednak zdaje się ich uwadze to, że element odnoszący się do faktycznego przebywania nie oznacza stałości (permanentności) pobytu w określonej miejscowości. Jak wskazuje się bowiem w judykaturze i doktrynie przerwa w faktycznym przebywaniu w danym miejscu, i to nawet długotrwała, nie daje automatycznie podstaw do uznania, że nie stanowi ono miejsca zamieszkania. Na ten aspekt zwracał właśnie uwagę skarżący już w odwołaniu od decyzji Burmistrza Miasta i Gminy [...], co zostało przez Kolegium zignorowane. Uznało ono bowiem te okoliczności za nieistotne. Tymczasem w sprawie miały one fundamentalne znaczenie. O stałości pobytu na określonym terytorium decyduje wszak przede wszystkim takie przebywanie, które ma na celu założenie tam ośrodka swoich osobistych i majątkowych interesów. Stąd w judykaturze powszechnie przyjmuje się, że tymczasowa zmiana miejsca pobytu, której nie towarzyszy zamiar ześrodkowania tam interesów życiowych i majątkowych pozostaje bez wpływu na miejsce zamieszkania. W przypadku osób mających miejsce zamieszkania w kraju, a wyjeżdżających za granicę, istotne znaczenie będzie więc miało to czy ów wyjazd nosi znamiona wyjazdu stałego czy też tymczasowego. Nie w każdym bowiem wypadku wyjazdu za granicę i dłuższego nawet tam pobytu zmienia się ze skutkiem prawnym miejsce zamieszkania. Dotyczy to zwłaszcza – jak wskazywał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 15 lipca 1978 r. w sprawie o sygn. IV CR 242/78 (OSN 1979/6/120) - wyjazdu na studia, w misji dyplomatycznej, wyjazdu służbowego, wyjazdu w celach zarobkowych.

W okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy natomiast, jak już zaznaczono wyżej, pobyt skarżącego wraz z rodziną poza krajem miał charakter z założenia czasowy. Wynikał on przy tym ze specyfiki wykonywanej przez niego pracy i faktu oddelegowania przez polskiego pracodawcę (Instytut [...]), w ramach umowy zawartej z Ministrem Nauki i Szkolnictwa Wyższego, do realizacji w [...] programu naukowego, finansowanego w całości przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, przy równoczesnym zachowaniu ciągłości zatrudnienia z owym pracodawcą (vide zaświadczenie Instytutu [...] z [...] listopada 2019 r. dołączone do odwołania). Co znamienne ciągłość zatrudnienia w Polsce, zachowywała także w tym czasie jego małżonka (vide zaświadczenie [...] SA w [...] z [...] listopada 2019 r.), czego organy nie kwestionowały. W kraju także przez cały okres pobytu w [...] skarżący i jego żona uiszczali należne podatki i objęci byli ubezpieczeniem społecznym (urzędowe poświadczenia odbioru dokumentu elektronicznego rozliczenia podatku dochodowego za rok 2018 i 2019, informacje o podstawach składkach ZUS – k. [...], [...] akt sądowych) . Po zakończeniu natomiast programu powrócili do Polski (co było skądinąd zgodne z ich deklaracją wskazywaną jeszcze w toku postępowania) do miejsca stałego zamieszkania ([...]), gdzie ich dzieci w roku szkolnym 2020/2021 kontynuują edukacje odpowiednio w przedszkolu oraz szkole (vide zaświadczenia załączone do pisma z [...] października 2020 r. – k. [...] i [...] akt sądowych). Powyższe zatem niewątpliwie dowodzi tymczasowości opuszczenia kraju, a to nie jest równoznaczne ze zmianą miejsca zamieszkania w rozumieniu art. 25 k.c., jak błędnie założyły organy.

Skoro zaś ustawodawca przyznanie świadczenia wychowawczego wiąże z zamieszkiwaniem osoby uprawnionej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres jego pobierania, a spełnienie owego wymogu rozpatrywać należy przez pryzmat instytucji prawa cywilnego odnoszącej do zamieszkania (wobec braku autonomicznej definicji tego pojęcia w obrębie ustawy z 11 lutego 2016 r.), to w okolicznościach faktycznych rozpatrywanej sprawy warunek ów w odniesieniu do skarżącego w okresie pobierania przezeń świadczenia ustalonego decyzją z [...] września 2018 r. był zachowany. Nie zachodziła zatem sytuacja, ujawnienia po ich wypłacie okoliczności, powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do nich albo wstrzymania wypłaty świadczeń, co z kolei umożliwiłoby ich zakwalifikowanie jako nienależnie pobranych w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., a przez to podlegających zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi, stosowanie do art. art. 25 ust. 1 i 3 u.p.p.w.d.

W tym stanie rzeczy wydanie decyzji kwalifikującej wypłacone w okresie od maja do września 2019 r. na syna skarżącego świadczenia wychowawcze, jako nienależnie pobrane i nakazującej ich zwrot, narusza w sposób mający wpływ na wynik sprawy art. 25 ust. 1, 2 i 3 u.p.p.w.d. poprzez jego zastosowanie w stanie faktycznym nie objętym hipotezą normy prawnej w tym przepisie ujętej. Narusza także art. 1 ust. 3 tej ustawy, co w tym przypadku wynikało z jego błędnej jego wykładni, polegającej na nieuprawnionym utożsamieniu użytego w jego redakcji pojęcia "zamieszkiwania", wykładanego w powiązaniu ze regulowanym w art. 25 k.c. "miejscem zamieszkania", z faktycznym pobytem w sposób stały jednostki uprawnionej do świadczenia na terenie kraju.

Z tych względów zaskarżona decyzja, jak też obarczona tożsamymi naruszeniami prawa materialnego decyzja organu pierwszej instancji nie mogły się ostać i podlegać musiały uchyleniu, o czym orzeczono na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.). Zważywszy z kolei na niezaistnienie w sprawie okoliczności, które wypełniałyby hipotezę normy prawnej ujętej w art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d.., jak też niepodpadanie tej sytuacji pod żadną z pozostałych definicji świadczenia nienależnie pobranego (pkt 1a do 5 art. 25 ust. 2), dalsze prowadzenie postępowania w tym przedmiocie jest bezprzedmiotowe, co prowadzić musi do jego umorzenia, o czym orzeczono na podstawie art. 145 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O zwrocie kosztów zastępstwa procesowego, orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 powołanej ustawy oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.). Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nastąpiło na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.).