Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt III SA/Gl 1357/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2010-09-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3, art. 28 ust. 3 a
journal: Dz.U. 2007 nr 11 poz 74
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: art. 7, art. 77, art. 80, art. 107
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 42
journal: Dz.U. 2005 nr 249 poz 2104
law: Ustawa z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych
article: § 3 ust. 1 pkt 1, 2 i 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriela Jyż, Sędziowie Sędzia WSA Barbara Brandys – Kmiecik, Sędzia WSA Katarzyna Golat (spr.), Protokolant st. sekr. sąd. Arkadiusz Kmiotek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 września 2010 r. przy udziale - sprawy ze skargi J.E. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) przyznaje adwokat I.L. od Skarbu Państwa kwotę 292,80 zł (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy), w tym 22% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi z [...] r. złożonej przez J. E. jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] r. nr [...] , utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

W podstawie prawnej decyzji z dnia [...] r. wskazano na art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74), powoływanej dalej w skrócie jako ustawa, natomiast w zaskarżonej decyzji przywołano art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).

Skarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym.

Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeniósł na skarżącego odpowiedzialność za dług "A", w której skarżący pełnił funkcje jednoosobowego zarządu.

Pismem z dnia [...] 2009 r. skarżący wystąpił o umorzenie długu lub o odstąpienie od zadania zapłaty długu "A". Motywując wniosek skarżący zaznaczył, że otrzymuje świadczenie emerytalne, które po potrąceniu dokonanym przez Urząd Skarbowy wynosi [...] zł netto. Żona nie pobiera żadnych świadczeń, a z zaświadczenia lekarskiego wynika, iż stale się leczy i wymaga podawania leków. Do wniosku dołączone zostały dokumenty dotyczące opłat za media.

Decyzją z [...] r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

W uzasadnieniu decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych zaakcentował, że z ustaleń poczynionych przez niego w toku postępowania zainicjowanego wnioskiem o umorzenie wynika, że decyzja tego organu z dnia [...] r. nr [...], wydana w sprawie przeniesienia odpowiedzialności skarżącego za dług "A" jest ostateczna i wykonalna.

Wnioskując o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący przedstawił okoliczności związane ze złożeniem wniosku o upadłość "A", który na skutek braku pełnej dokumentacji nie został uwzględniony. Zaznaczył, że wnioskuje o umorzenie należności ze względu na wiek wynoszący 79 lat i z uwagi na brak majątku. Wskazał, że wraz z zoną utrzymuje się z pomniejszonej o należności skarbowej emerytury, wynoszącej [...] zł, wskutek czego w tym roku nie będzie go stać na zakup węgla ogrzewającego mieszkanie w starej kamienicy czynszowej. Zauważył, że w trakcie pełnienie funkcji Prezesa Spółdzielni otrzymywał jedynie zaliczki na poczet wynagrodzeń w wysokości [...]-[...] zł miesięcznie.

Przedstawionej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy argumentacji organ nie uznał za przemawiającej za wyeliminowaniem z obrotu prawnego decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] r. nr [...] i zaskarżoną decyzją z [...] r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję I instancji.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ po przytoczeniu podstaw prawnych zauważył, że istnieje możliwość przyłączenia się do egzekucji prowadzonej przez Urząd Skarbowy ze świadczenia emerytalnego skarżącego. Ponadto organ wskazał, że na kwotę przedmiotowego długu skarżącego składają się w znacznej części należności z tytułu składek finansowanych przez pracowników (ubezpieczonych), nie odprowadzonych przez Spółdzielnię jako płatnika składek, a do których nie mają zastosowania przepisy dotyczące umorzenia.

Ponadto organ zauważył, że nie zostały podane we wniosku o ponowne rozparzenie sprawy żadne nowe okoliczności ponad te, które były już przedmiotem rozpatrzenia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, czemu dano wyraz w decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] r. nr [...] o odmowie umorzenia należności.

Organ zaakcentował, że ze znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji wynika, iż skarżący przyjmując funkcję Prezesa jednoosobowego Zarządu "A" znał kondycje finansową tego przedsiębiorstwa i stan jej zadłużenia, a zgodnie z przepisami Ordynacji podatkowej, to członkowie zarządu odpowiadają całym swoim majątkiem jeżeli egzekucja wobec przedsiębiorstwa okaże się nieskuteczna. Dalej organ zaznaczył, iż "odnosząc podjęte ustalenia do wskazanych wyżej przesłanek prawnych umorzenia należy wskazać na istniejący w dalszym ciągu brak warunków do umorzenia długu i w tym względzie uzasadnionym pozostaje utrzymać w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji".

W skardze z dnia [...] 2009 r. skarżący powtórzył argumenty powoływane we wniosku o umorzenie oraz we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W odpowiedzi na skargę z [...] 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podnosząc kwestie przedstawione w uprzednio wydanych rozstrzygnięciach.

W piśmie procesowym z dnia [...] 2010 r. pełnomocnik skarżącego wskazał w szczególności, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie dokonał konfrontacji swego stanowiska z przepisami rozporządzenia wykonawczego. W tej sytuacji twierdzenie organu, że skarżący nie wykazał, by w sprawie zachodziły przesłanki uzasadniające umorzenie należności należało uznać za dowolne i nie znajdujące poparcia w zebranym materiale dowodowym. Brak przekonującego uzasadnienia w tym zakresie pełnomocnik skarżącego zakwalifikowała jako naruszenie art. 107 Kpa, uzasadniając tym wyrażone w petitum pisma z dnia [...] 2010 r. żądanie uchylenia zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie należy wskazać, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz. U. Nr 153, poz. 1269).

Wyjaśnić również należy, że stosownie do art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; powoływanej dalej jako P.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Cytowany przepis daje podstawę do uwzględnienia skargi także wtedy, gdy strona nie podniosła w trakcie toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego zarzutów będących podstawą wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego indywidualnego aktu administracyjnego.

Wskazać należy, iż kognicja sądów administracyjnych w odniesieniu do spraw w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, składek na ubezpieczenie zdrowotne oraz składek na określone fundusze (Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych) została ustanowiona ustawą z 10 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 121, poz. 1264). Artykuł 10 pkt 26a tej ustawy zmienił - z dniem 1 lipca 2004 r. - brzmienie art. 83 ust. 4 ustawy w ten sposób, że wyłączył tę kategorię spraw z zakresu właściwości sądów powszechnych - sądów pracy i ubezpieczeń społecznych i przeniósł do właściwości sądów administracyjnych. Jak wynika z uzasadnienia projektu tej ustawy (dostępny na stronach internetowych www.sejm.gov.pl), wolą ustawodawcy było wyłączenie możliwości umarzania wskazanych wyżej należności przez sądy powszechne, które były władne zmienić decyzję organu i umorzyć określoną kwotę należności (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2000 r., sygn. akt III ZP 15/00, OSNAPU 2000, nr 23, poz. 864).

O ile sądy powszechne przejmowały wcześniej załatwioną przez Zakład sprawę do dalszego załatwienia, o tyle sąd administracyjny na skutek zaskarżenia decyzji Prezesa Zakładu nie przejmuje sprawy administracyjnej jako takiej do końcowego załatwienia, lecz jedynie kontroluje (ocenia) działalność tego organu pod względem zgodności z prawem. Orzeczenie sądu administracyjnego w razie uwzględnienia skargi, rozstrzyga o uchyleniu lub stwierdzeniu nieważności zaskarżonego aktu oraz zobowiązuje organ administracji publicznej do określonego zachowania się w toku dalszego załatwiania sprawy. Sąd kierując się tymi przesłankami i badając zaskarżoną decyzję w granicach określonych przepisami powołanych wyżej ustaw, tj. badając zaskarżone orzeczenie pod względem jego zgodności tak z przepisami powoływanej wcześniej ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, jak i z normami prawa materialnego zawartymi w ustawie z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych doszedł do przekonania, że potrzebne jest uchylenie zaskarżonej decyzji jako wydanej z istotnym naruszeniem art. 107 § 3 k.p.a., art. 7, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., co czyniło zasadnym uwzględnienie skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.

Przejęcie przez sądy administracyjne kompetencji organu administracji publicznej do końcowego załatwienia sprawy stanowiłoby wyjście poza konstytucyjnie określone granice kontroli działalności administracji publicznej (R. Hauser, [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, praca zbiorowa, Warszawa 2003, str. 6 i 7).

Przechodząc natomiast do wskazania przyczyn uchylenia wydanej w sprawie zaskarżonej decyzji zważyć przede wszystkim należy, iż stosownie do treści art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Przepis ust. 2 wymienionego przepisu stanowi, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

Artykuł 28 ust. 1-3 u.s.u.s. dopuszcza możliwość umarzania należności z tytułu składek w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, wyczerpująco określonych w jego ust. 3 pkt 1-6. Wyjątek od tego unormowania jest przewidziany w art. 28 ust. 3a - należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane mimo ich całkowitej nieściągalności. Jednocześnie w art. 28 ust. 3b upoważniono ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego do określenia w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad ich umarzania z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności i stan finansów ubezpieczeń społecznych. Przy wykonywaniu tego upoważnienia w § 3 ust. 1 rozporządzenia przewidziano możliwość umorzenia składek pod warunkiem wykazania przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i rodziny, w szczególności gdy zachodzą określone w pkt 1-3 przypadki. Obejmują więc one, ale jako przykładowe, następujące sytuacje:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przypomniane unormowania dotyczące umarzania należności z tytułu składek - obejmujące w rozumieniu art. 24 ust. 2 u.s.u.s. składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę wymierzoną do wysokości 100% nieopłaconych składek - są precyzyjnie wyodrębnione co do podmiotu, rodzaju zobowiązania i przesłanek umorzenia tych należności.

Przewidziane w art. 28 ust. 2 i 3 uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od całkowitej ich nieściągalności nie dotyczy ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. W ust. 3a art. 28 u.s.u.s. ustanowiony został wyjątek od powyższej reguły, przewidujący możliwość umorzenia należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Wyjątek ten jest jednak ustawowo ograniczony do jednej tylko kategorii zadłużenia tj. należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. Chodzi o składki na ubezpieczenie społeczne małych przedsiębiorców, którzy sami płacą składki za swoje ubezpieczenie i są jednocześnie płatnikami i ubezpieczonymi. To właśnie te należności Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć na podstawie rozporządzenia wykonawczego z dnia 31 lipca 2003 r. wydanego w oparciu o delegację zawartą w art. 28 ust. 3b u.s.u.s., jeżeli zobowiązany wykaże, że ich opłacenie pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. W takiej sytuacji powoływanie się przez organ w zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej jednocześnie na art. 28 ust. 2 i ust. 3 i §3 rozporządzenia jest bezpodstawne bowiem są to przepisy normujące odmienne i wykluczające się sytuacje. Inne są bowiem podstawy prawne i motywy działania organu, który umarza należności z tytułu składek, gdy są one całkowicie nieściągalne, a inne wtedy, gdy należności te są ściągalne, ale ich ściągnięcie byłoby nadmiernie uciążliwe dla zobowiązanego i jego rodziny (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 marca 2008 r. w sprawie sygn. akt: II GSK 451/07). Jak wskazuje się w orzecznictwie, przewidziane w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od całkowitej ich nieściągalności, nie dotyczy ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne (vide wyrok NSA z dnia 21 stycznia 2009 r., sygn. akt: II GSK 650/08, LEX nr 484039).

Z przytoczonych przepisów wynika, iż warunkiem prawidłowego rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności składkowych jest określenie rodzaju zaległych składek. Przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s., umożliwiający umorzenie należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, odnosi się wyłącznie do należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, o czym organ orzekając winien pamiętać, strona zaś ma prawo być poinformowana w jakiej wysokości jej zadłużenie na tej podstawie może być umorzone. Natomiast -co równie istotne- przepis art. 30 u.s.u.s. wyklucza możliwość umorzenia składek pracowniczych w części finansowanej przez ubezpieczonych.

W zakresie zatem składek pracowniczych w części finansowanej przez ubezpieczonych, nie jest dopuszczalne badanie przesłanek związanych z możliwością ich umorzenia. Samo zatem postępowanie odnośnie tego wniosku jest bezprzedmiotowe i jako takie podlega umorzeniu na podstawie art. 105 K.p.a. Brak jest bowiem w tym zakresie przedmiotu postępowania o którym mógłby wypowiadać się Zakład Ubezpieczeń Społecznych. W takim przypadku brak podstawy prawnej do orzekania powoduje w zakresie wniosku powoduje niedopuszczalność podjęcia merytorycznych rozważań dotyczących jego zasadności, co przekłada się na konieczność zakończenia postępowania administracyjnego poprzez jego umorzenie, a zatem bez dokonywania merytorycznego rozstrzygnięcia.

Podnieść ponadto należy, że wyjątek od zasady dopuszczalności umarzania "należności z tytułu składek" objęty art. 30 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest ściśle określony: umorzenia nie stosuje się do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek. Wyjątki muszą być interpretowane ściśle, a to oznacza, że inne "należności z tytułu składek" (odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowej opłaty), także powiązane ze składkami, które nie podlegają umorzeniu (składkami finansowanymi przez ubezpieczonych niebędących płatnikami tych składek), mogą być umarzane w całości lub w części na podstawie art. 28 ust. 1 tej ustawy. Zatem nawet wtedy, gdy umorzenie samych składek jest niedopuszczalne, możliwe jest, gdy zachodzą warunki umorzenia wymienione w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych, umorzenie innych "należności z tytułu składek" (por. wyrok NSA z dnia 9 września 2008 r., sygn. akt II GSK 322/08, wyrok NSA z dnia 21 stycznia 2009 r., II GSK 679/08, LEX nr 484061).

Dlatego dla właściwego zastosowania ustawy podstawowe znaczenie ma wcześniejsze, dokładne określenie rodzaju składek. Dopiero ustalenie czy są to składki pracownicze finansowane przez płatnika, składki pracownicze finansowane przez samych ubezpieczonych, czy też (w części lub w całości) składki dotyczące konta osobistego płatnika, pozwoli na prawidłowe ustalenie podstawy materialno-prawnej w sprawie, a tym samym zakreślenie granic postępowania dowodowego. Z decyzji organu rentowego winno zaś wynikać w jakiej części zadłużenie wnioskodawcy może być umorzone, a jeśli tak, to w oparciu o które przesłanki materialno-prawne.

Z zaskarżonej decyzji (jak i decyzji ją poprzedzającej) nie wynika jakiego rodzaju należności z tytułu zaległych składek decyzja ta dotyczy. Co więcej organ sam w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazuje, że na kwotę przedmiotowego długu skarżącego składają się w znacznej części należności z tytułu składek finansowanych przez pracowników (ubezpieczonych), nie odprowadzonych przez Spółdzielnię jako płatnika składek, a do których nie mają zastosowania przepisy dotyczące umorzenia. Organ szerzej tej kwestii nie wyjaśnił. Nie wskazał ani jaka część z wnioskowanych do umorzenia należności stanowią składki finansowane przez pracowników (ubezpieczonych), ani jakie są przyczyny nie umorzenia postępowania, mimo przyjęcia przytoczonego stanowiska.

W tej sytuacji po pierwsze zasadne jest stwierdzenie, iż w niniejszej sprawie organ rentowy nie przeprowadził koniecznych ustaleń w przedmiocie określenia rodzaju zaległych składek.

Po drugie, że uzasadnienie decyzji jest zbyt lakoniczne i nie obrazuje argumentacji przyjętej przez organ. Podkreślić trzeba, że uznaniowy charakter decyzji nie zwalnia organu od obowiązku przeprowadzenia prawidłowego postępowania oraz wydania decyzji spełniającej wymogi określone w art. 107 k.p.a. Wręcz przeciwnie, organ prowadząc postępowanie w wyniku, którego ma zostać wydana decyzja uznaniowa ma obowiązek wypełnić zawarty w art. 7 k.p.a. nakaz dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz określony w przepisie art. 77 § 1 k.p.a. obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Dokonana w postępowaniu ocena dowodów w oparciu o art. 80 k.p.a. nie może nosić cech dowolności. Wszelkie zaś istotne dla sprawy ustalenia i wnioski winny zostać zawarte w motywach podjętego rozstrzygnięcia (taki pogląd, który skład orzekający w rozpatrywanej sprawie podziela został zaprezentowany w wyroku WSA w Warszawie z 24 sierpnia 2007 r., V SA/Wa 973/07).

Sąd dostrzegł naruszenie przez organ art. 7 k.p.a., z którego m.in. wynika obowiązek organu administracyjnego uwzględniania przy wydawaniu decyzji w ramach uznania administracyjnego interesu społecznego i słusznego interesu obywatela. Prezes ZUS w niniejszej sprawie wskazał na uznaniowy charakter swojego orzeczenia i zaznaczył, że przy rozpatrywaniu wniosku zobowiązany jest mieć na względzie interes społeczny i słuszny obywateli, jednakże rozważań w tym zakresie w sprawie nie przeprowadził. W wyroku z 21 lutego 2007 r. (sygn. akt II GSK 301/06, niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny zaznaczył, iż obowiązkiem organu orzekającego w ramach uznania administracyjnego (co zachodzi wówczas gdy norma prawna nie przewiduje obowiązku określonego zachowania się organu, lecz możliwość wyboru sposobu załatwienia sprawy), jest zarówno podejmowanie wszystkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy jak i załatwienie sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywatela. Zatem, sprawa również i w tym względzie wymaga uzupełnienia.

Warto wskazać, że na proces stosowania prawa składa się szereg etapów i elementów. I tak, w pierwszej kolejności organ stosujący prawo powinien zidentyfikować odpowiednią normę prawa materialnego, której zastosowanie może wchodzić w rachubę w odniesieniu do rozpatrywanej sprawy. Następnie poprzez dokonanie wykładni tej normy, winien zrekonstruować jej treść i w oparciu o wynikające stąd wnioski, stwierdzić ustalenie, jakich faktów jest konieczne z punktu widzenia zastosowania tej normy. Ustalenie tych faktów winno nastąpić według reguł prawa procesowego, a zwłaszcza tych reguł, które dotyczą postępowania dowodowego. Końcowym etapem jest dokonanie subsumcji, czyli przyporządkowanie ustalonego stanu faktycznego do hipotezy normy prawa materialnego. Tok rozumowania organu przedstawiający proces konkretyzacji stosunku administracyjnoprawnego w danej sprawie zawierać winno uzasadnienie decyzji (vide wyrok WSA w Białymstoku z dnia 23 października 2007r. sygn. akt: II SA/Bk 372/07 LEX nr 341059).

Stosownie bowiem do art. 7 kpa – w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Powołany przepis formułuje naczelną zasadę postępowania jaką jest zasada prawdy obiektywnej, której realizacja ma ścisły związek z zasadą praworządności oraz wywiera zasadniczy wpływ na ukształtowanie całego postępowania administracyjnego, obligując organ administracji publicznej do wyczerpującego zbadania okoliczności faktycznych związanych z daną sprawą, na podstawie wszelkich dowodów. Z zasady tej wynika między innymi rozwijany w art. 77 § 1 kpa obowiązek organu administracji publicznej określenia w każdej sprawie z urzędu jakie dowody są konieczne do wyjaśnienia stanu faktycznego, ich poszukiwania oraz realizacji.

Konsekwencją obowiązywania zasad praworządności i prawdy obiektywnej jest regulacja zawarta w art. 107 § 1 kpa, ustanawiającym obok innych wymogów decyzji obowiązek organu zawarcia w niej podstawy prawnej i uzasadnienia faktycznego, które w myśl § 3 tego artykułu powinno w szczególności obejmować wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Obowiązkiem organu rozstrzygającego sprawę – w ramach motywowania podjętej decyzji– jest ustosunkowanie się do wszystkich zarzutów podnoszonych przez stronę w trakcie toczącego się postępowania, odzwierciedlenie tego winno znaleźć się w uzasadnieniu decyzji. Brak odniesienia się przez organ rozstrzygający sprawę do podnoszonych przez stronę zarzutów stanowi naruszenie prawa procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 14.04.2005r. III SA/Wa 180/05, LEX nr 166546).

Zdaniem Sądu, organy nie podjęły wszelkich kroków do ustalenia stanu faktycznego sprawy i wyjaśnienia istniejących ich zdaniem w sprawie wątpliwości, w wyniku czego nie uzasadniły w wystarczający sposób przyczyn rozstrzygnięcia. Uzasadnienie jest zbyt ogólnikowe i lakoniczne, co nie odpowiada wymogom statuowanym przez art. 107 Kodeksu postępowania administracyjnego.

W ocenie Sądu przytoczona argumentacja, polegająca na opisaniu okoliczności wynikających z akt sprawy, a nie na ich ocenie, nie uzasadnia wydanego rozstrzygnięcia. Wskazanie na stałe źródło dochodu wnioskodawcy, niskie koszty utrzymania oraz brak osób na utrzymaniu, może świadczyć jedynie o powierzchowniej analizie sprawy, a tym samym podjęciu skarżonej decyzji z naruszeniem zasad rządzących postępowaniem dowodowym i przepisami regulującymi to postępowanie. Przede wszystkim zauważyć jednak trzeba, iż organ nie wyjaśnił w sposób wyczerpujący wszystkich okoliczności faktycznych związanych z rozpoznawaną sprawą.

ZUS wydając skarżoną decyzję nie uwzględnił tych dowodów zgromadzonych w sprawie, które dotyczą wydatków miesięcznych na utrzymanie gospodarstwa domowego wnioskodawcy i jego małżonki. Nie dokonał ich oceny i nie określił ich znaczenia w sprawie w kontekście oświadczenia skarżącego, dotyczącego niskiego świadczenia emerytalnego.

Niewyjaśnienie powyższego w efekcie spowodowało, iż w sprawie organ nie ustalił możliwości finansowych skarżącego (ewentualnie i jego rodziny).

Omówione powyżej w zarysie różnice reżimów prawnych przewidziane w ustawie i w rozporządzenia wykonawczym nie zostały dostrzeżone w postępowaniu administracyjnym. Organ wydał zaskarżoną decyzję z pominięciem prawnej identyfikacji zadłużenia skarżącego oraz przesłanek ocenianych przy umarzaniu należności z tytułu składek.

Konkludując, Sąd wskazuje, iż w ponownie prowadzonym postępowaniu, poza koniecznością wyeliminowania powyższych wadliwości w rozpatrzeniu i rozstrzygnięciu sprawy, ocena zebranych w sprawie dowodów powinna odbyć się stosownie do dyspozycji art. 80 k.p.a. Uzasadnienie decyzji winno natomiast odpowiadać rygorom określonym w art. 107 § 3 k.p.a., dając jasny obraz motywów rozstrzygnięcia.

W tym miejscu należy wskazać, że zaskarżona decyzja została wydana po przeprowadzenia postępowania, do którego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące postępowania odwoławczego, nakładające na organ odwoławczy obowiązek pewnego rozpatrzenia sprawy. Uniknięcie tego obowiązku oznacza zanegowanie zasady dwuinstancyjności postępowania. Zgodnie bowiem z art. 83 ust. 4 ustawy od decyzji przyznającej świadczenie w drodze wyjątku oraz od decyzji odmawiającej przyznania takiego świadczenia, a także od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, odwołanie, o którym mowa w ust. 2, nie przysługuje. Stronie przysługuje prawo do wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego.

W ponownie przeprowadzonym postępowaniu ZUS winien zatem precyzyjnie ustalić wysokość i kategorie zadłużenia skarżącego z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, a w następstwie tego dokonać prawidłowej subsumcji stanu faktycznego pod wskazane wyżej przepisy prawne, rozważywszy wszystkie zarzuty podnoszone przez skarżącego w tej kwestii. Winien także w sposób czytelny i zupełny uzasadnić swoje stanowisko, z uwzględnieniem uwag wynikających z niniejszego uzasadnienia.

Mając powyższe na uwadze Sąd w oparciu o art. 145 §1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U Nr 153, poz.1270 ze zm.) orzekł jak w pkt. 1 sentencji.

Jednocześnie należy zauważyć, że postanowieniem z dnia 24 marca 2010 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach w ramach przyznania prawa pomocy ustanowił dla skarżącego adwokata, którego miała wyznaczyć Okręgowa Rada Adwokacka w K.. W wykonaniu tego postanowienia pismem z dnia [...] 2010 r. Okręgowa Rada Adwokacka zawiadomiła Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, iż w sprawie niniejszej wyznaczono pełnomocnika z urzędu w osobie adwokat I.L., wykonującej czynności prowadzącego kancelarię adwokacką w Gliwicach.

W dniu 13 lipca 2010 r. w piśmie procesowym adwokat I. L. Jermak złożyła wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu jednocześnie oświadczając, że koszty te nie zostały opłacone ani w całości, ani w części.

Wyznaczony z urzędu adwokat ma prawo do wynagrodzenia za podjęte czynności w zakresie nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych wydatków, o czym stanowi przepis art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

Pełnomocnik skarżącego sporządziła pismo procesowe i wzięła udział w rozprawie, na której wypowiedziała się w imieniu skarżącego, popierając jego skargę.

Zgodnie z § 19 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszone przez Skarb Państwa obejmują opłatę w wysokości nie wyższej niż 150% stawek minimalnych, o których mowa w rozdziałach 3 – 5 rozporządzenia oraz niezbędne, udokumentowane wydatki adwokata. Warunkiem skuteczności wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej jest złożenie oświadczenia, że opłaty nie zostały zapłacone w całości lub w części (§ 20 rozporządzenia). Takie oświadczenie zostało w niniejszej sprawie złożone.

Stosownie do przepisu § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c powołanego rozporządzenia, stawka minimalna w postępowaniu przed sądami administracyjnymi wynosi 240 zł. Powyższa kwota została zwiększona o należny podatek od towarów i usług na podstawie przepisu § 2 ust. 3 cyt. rozporządzenia. Zgodnie z § 2 ust. 3 tego rozporządzenia, w sprawach w których strona korzysta z pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu, opłaty o których mowa w ust. 1, sąd podwyższa o stawkę podatku od towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju czynności w przepisach o podatku od towarów i usług obowiązującą w dniu orzekania o tych opłatach. Stawka podatku od towarów i usług wynosi zaś 22% (art. 41 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i sług; Dz. U. Nr 54, poz. 535 ze zm.), a zatem w przedmiotowej spawie jest to kwota [...] zł. Do kosztów pomocy prawnej nie doliczono natomiast [...] zł opłaty kancelaryjnej od pełnomocnictwa ze względu na jej nieuiszczenie.

Z przedstawionych względów orzeczono jak w pkt 2 sentencji.