Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt I SA/Gd 1104/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2017-04-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6550
Hasła tematyczne: Środki unijne
Skarżony organ: Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: par. 39
journal: Dz.U. 2013 poz 361
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy  finansowej w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" objętego programem Rozwoju obszarów wiejskich na lata 2007-2013.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Sławomir Kozik (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Małgorzata Gorzeń, Sędzia NSA Alicja Stępień, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Marzena Cybulska, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 19 kwietnia 2017 r. sprawy ze skargi "A" Sp. z o.o. na decyzję Dyrektora Pomorskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 8 czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] 2016 r. Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa utrzymał w mocy decyzję Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (w skrócie "Kierownik Biura Powiatowego ARiMR") z dnia [...] 2016 r. o ustaleniu "A" Sp. z o.o. w P. (dalej jako "spółka") kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW) w wysokości 37.114,38 zł.

Powyższe decyzje zostały wydane na tle następującego stanu faktycznego:

W związku ze złożonymi przez spółkę wnioskami o przyznanie z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania w latach 2010, 2011 i 2012, Kierownik Biura Powiatowego ARiMR przyznał stronie ww. płatności: decyzją z dnia [...] 2011 r. na rok 2010 w łącznej wysokości 12.357,47 zł, decyzją z dnia [...] 2011 r. na rok 2011 w łącznej wysokości 12.424,26 zł, decyzją z dnia [...] 2013 r. na rok 2012 w łącznej wysokości 12.420,38 zł.

Przedmiotowe decyzje stały się ostateczne, a przyznane płatności przekazane na rachunek bankowy wskazany przez stronę we wniosku o wpis do ewidencji producentów odpowiednio.

Dnia 15 maja 2013 r. spółka złożyła kolejny wniosek o przyznanie płatności ONW na rok 2013.

Po przeprowadzeniu postępowania, decyzją z dnia [...] 2014 r., Kierownik Biura Powiatowego ARiMR odmówił przyznania płatności ONW nakładając sankcje wieloletnie. Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (w skrócie "Dyrektor Oddziału ARiMR) po rozpatrzeniu odwołania spółki decyzją z dnia [...] 2014 r. uchylił zaskarżoną decyzję w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Decyzją z dnia [...] 2015 r. Kierownik Biura Powiatowego ARiMR odmówił spółce przyznania płatności ONW na rok 2013, nakładając jednocześnie sankcje. Dyrektor Oddziału Regionalnego ARiMR po rozpatrzeniu odwołania spółki, decyzją z dnia [...] 2015 r. uchylił zaskarżoną decyzję w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Decyzją z dnia [...] 2015 r. Kierownik Biura Powiatowego ARiMR odmówił spółce przyznania płatności ONW na rok 2013, nakładając jednocześnie sankcje. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że zadeklarowane we wniosku grunty nie były użytkowane przez spółkę, natomiast użytkownikiem przedmiotowych działek był M.D. na podstawie umowy dzierżawy od dnia 10 października 2008 r. Ponadto w trakcie kontroli na miejscu dla działek rolnych A, B przypisano kod DR50 oznaczający, iż te działki rolne położone są częściowo na niezadeklarowanych we wniosku działkach ewidencyjnych, wobec powyższego do tych działek rolnych płatność nie została przyznana.

Natomiast zgodnie z art. 16 ust. 5 akapit trzeci rozporządzenia Komisji (UE) nr 65/2011 z dnia 27 stycznia 2011 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w odniesieniu do wprowadzenia procedur kontroli oraz do zasady wzajemnej zgodności w zakresie środków wsparcia rozwoju obszarów wiejskich (Dz. Urz. UE Nr L 25, str. 8 z 28.1.2011 ze zm.): Jeżeli różnica między powierzchnią zadeklarowaną a powierzchnią stwierdzoną przekracza 50 %, beneficjenta wyklucza się ponownie z uzyskania pomocy do różnicy między obszarem zadeklarowanym we wniosku o płatność a zatwierdzonym obszarem, tj. do kwoty odpowiednio 26.516,- zł, 9.660,- zł i 31.784,40 zł. Przedmiotowa decyzja stała się ostateczna.

Po wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności ONW przyznanych spółce na mocy decyzji z dnia [...] 2010 r., [...] 2011 r. oraz [...] 2012 r., Kierownik Biura Powiatowego ARiMR decyzją z dnia [...] 2016 r. ustalił dla spółki kwotę nienależnie pobranych płatności z tytułu realizacji programu ONW w wysokości 37.114,38 zł. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, iż kwotę do zwrotu ustalono z tytułu niedotrzymania zobowiązania ONW podjętego przez spółkę w związku z § 9 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Wspieranie gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW" objętej Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 – 2013 (Dz.U. z 2009 r. nr 40 poz. 329 ze zm., Dz.U. z 2009 r. nr 138 poz. 1127, Dz.U. 2010 r. nr 39 poz. 219, Dz.U. z 2010 nr 175 poz. 1185, Dz.U. z 2011 nr 55 poz. 286 i Dz.U. z 2012 poz. 272) – dalej jako "rozporządzenie z dnia 11 marca 2009 r."). Powyższa kwota w rozumieniu art. 80 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1122/2009 oraz art. 5 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 65/2011, stanowi kwotę nienależną, którą rolnik zwraca powiększoną o odsetki naliczone zgodnie z ust. 2, który stanowi, iż odsetki nalicza się za okres między terminem zwrotu płatności przez rolnika wyznaczonym w nakazie odzyskania środków, który nie może przekraczać 60 dni, a datą zwrotu lub odliczenia. Ponadto organ przedstawił, w jaki sposób dokonał obliczenia wysokości nienależnie pobranej płatności, przeanalizował przesłanki uzasadniające odstąpienie od ustalenia kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych płatności w sytuacji, gdy kwota do odzyskania nie przekracza kwoty 100 euro oraz przeanalizował przesłanki wykluczające obowiązek zwrotu wynikające z art. 80 ust. 3 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1122/2009 oraz z art. 5 ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) nr 65/2011 z dnia 27 stycznia 2011 r., stwierdzając, iż w przedmiotowej sprawie ww. przesłanki nie wystąpiły.

Dyrektor Oddziału Regionalnego ARiMR po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia [...] 2016 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy przywołał przepisy mające w sprawie zastosowanie, tj. art. 28 ust. 1-3 ustawy z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 - 2013 (t.j.: Dz. U. nr 213, poz. 173 ze zm.), art. 29 ust. 1-8 ustawy z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (t.j.: Dz.U. z 2014 r., poz. 1438 ze zm.)- dalej jako "ustawa o ARiMR", § 9 ust. 1 rozporządzenia z dnia 11 marca 2009 r.

Organ podkreślił, iż przepis art. 29 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 lit. a ustawy o ARiMR, przewiduje wydanie decyzji w razie dokonania nienależnej lub nadmiernej wypłaty rodzajowo określonych środków publicznych. Przepis ten nie uzależnia konieczności wydania decyzji od przyczyny, z powodu której nastąpiła taka wypłata.

Organ wyjaśnił, że w przedmiotowej decyzji Kierownik Biura Powiatowego ARiMR ustalił kwotę nienależnie pobranych płatności za lata 2010-2012 w wysokości 37.114,38 zł z tytułu niedotrzymania zobowiązania. Spółka składając po raz pierwszy wniosek o przyznanie płatności ONW, mając na uwadze spełnienie warunków otrzymania płatności, zobowiązała się m.in. do realizacji 5-letniego zobowiązania ONW. Podjęcie takiego zobowiązania jest warunkiem koniecznym dla uzyskania pierwszej oraz kolejnych płatności. Odmowa przyznania płatności w 2013 r. i nałożenie sankcji wieloletnich było następstwem ustalenia, że strona nie użytkowała przedmiotowych działek rolnych. Decyzja z dnia [...] 2015 r., stała się ostateczna, zatem zastosowanie znalazł § 9 ust. 1 rozporządzenia z dnia 11 marca 2009 r.

Organ zauważył, że w 2014 r. (piąty rok zobowiązania), strona nie złożyła wniosku o przyznanie płatności ONW. Jednocześnie nie potwierdziła faktu prowadzenia działalności rolniczej na działkach rolnych położonych na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania do czego była zobowiązana w myśl przepisów rozporządzenia ONW.

W konsekwencji, w związku z brakiem kontynuacji zobowiązania ONW, na skutek niezłożenia wniosku kontynuacyjnego na 2014 r., niezłożenia oświadczenia o kontynuacji prowadzenia działalności rolniczej na obszarach ONW w odpowiedzi na wezwanie organu, a także na fakt, iż spółka w postępowaniu administracyjnym przyznała się do nieużytkowania działek rolnych objętych zobowiązaniem, co skutkowało odmową przyznania płatności ONW na 2013 r., zasadnie było ustalenie nienależnie pobranych płatności w tym zakresie w wysokości 37.114,38 zł, stanowiącej sumę kwot wypłaconych w poszczególnych latach.

Organ stwierdził, że każda z ww. kwot przekracza kwotę stanowiącą równowartości 100 euro, przeliczoną na złote według kursu euro, ustalonego zgodnie z art. 7 ust. 2 powołanego wyżej rozporządzenia Komisji (WE) nr 883/2006 z dnia 21 czerwca 2006 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1290/2005 w odniesieniu do prowadzenia kont przez agencje płatnicze, deklaracji wydatków i dochodów oraz warunków zwrotu wydatków w ramach EFRG i EFRROW (Dz. Urz. UE L 171 z 23.06.2006, str. 1 ze zm.), która wynosi odpowiednio 397,43 zł, 443,77 zł oraz 409,68 zł. Tym samym w odniesieniu do ww. płatności nie zachodzą przesłanki uzasadniające odstąpienie od ustalenia kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych płatności.

Termin przedawnienia do ustalenia obowiązku zwrotu dla płatności pobranych nienależnie finansowanych w całości lub w części ze środków unijnych zgodnie z art. 3 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE, EURATOM) Nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz. Urz. UE Nr L 312, s. 1 z 23.12.1995 r. ze zm.), wynosi: 4 lata od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości, za którą w przedmiotowej sprawie należy uznać dzień złożenia wniosku na rok 2013, najpóźniej 8 lat od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości, w przypadku przerwania okresu przedawnienia, a w przypadku programów wieloletnich (PROW) okres przedawnienia w każdym przypadku ulega przedłużeniu do momentu ostatecznego zakończenia programu. W związku z powyższym nie upłynął termin przedawnienia możliwości ustalenia kwoty nienależnie przyznanych płatności, a zatem obowiązek zwrotu miał zastosowanie.

Organ II instancji rozważył możliwość zastosowania art. 80 ust. 3 rozporządzenia 1122/2009 oraz art. 5 ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) nr 65/2011 z dnia 27 stycznia 2011 r. i uznał, że w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw wykluczających obowiązek zwrotu nienależnie pobranych płatności w myśl ww. przepisów, gdyż przekazane na konto beneficjenta płatności nie zostały wypłacone wskutek pomyłki organu. Obowiązek zwrotu wypłaconych płatności jest wyłącznie rezultatem niedotrzymania zobowiązania, które strona powinna realizować od 21 października 2010 r.

Odnosząc się stwierdzeń strony, że organ niesłusznie uznał, iż spółka zwrócić ma pomoc finansową, wskazując na naruszenia, które miały miejsce w 2013 roku, podczas gdy stronie nakazuje zwrot pomocy przyznanej w 2010, 2011 oraz w 2012 r., kiedy to pomoc była wykorzystana zgodnie z jej przeznaczeniem, organ wyjaśnił, płatność ONW podlega zwrotowi, zgodnie z § 9 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, jeśli rolnik zaniechał prowadzenia działalności rolniczej na działkach rolnych lub ich częściach położonych na obszarach ONW w okresie zobowiązaniem to zwraca całość płatności za cały okres jej pobierania.

Organ wskazał, że w 2014 r. strona nie złożyła wniosku o przyznanie płatności ONW oraz nie odpowiedziała na wezwanie odnoście braku prowadzenia działalności na działkach rolnych położonych na terenach ONW do czego była zobowiązana przez okres 5 lat od dania otrzymania pierwszej płatności. To z kolei było podstawą do wszczęcia postępowania w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności. Należy też wskazać, iż fakt, że wypłacone płatności w latach 2010-2012 zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem w przedmiotowej sprawie nie ma znaczenia dla obowiązku zwrotu, który wynika z zaniechania realizacji zobowiązania.

Odnosząc się stwierdzeń strony, że organ nie wziął pod uwagę faktu, w jaki sposób wszedł w posiadanie przedmiotowych działek M.D., co przyczyniło się do negatywnych skutków dla spółki, organ odwoławczy przywołał art. 47 rozporządzeniu Komisji (WE) nr 1974/2006 oraz § 9 ust. 5 rozporządzenia, uznając, że w niniejszej sprawie nie wystąpiła żadna z okoliczności wskazanych w tym przepisie, gdyż spółka złożyła wniosek dotyczący użytków rolnych nie legitymując się obowiązującą umową dzierżawy zadeklarowanych działek. Z akt sprawy wynika, że zgodnie z umową dzierżawy z dnia 10 października 2008 r. na działkach prowadził działalność M.D. i był na dzień 31 maja 2013 r. w posiadaniu przedmiotowych działek.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku spółka podtrzymała dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji.

W piśmie procesowym z dnia 4 kwietnia 2017 r. pełnomocnik spółki zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie:

1. art. 7 i art. 77 § 1 i 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz.U. z 2016 r. poz. 23), dalej jako "k.p.a." poprzez niepodjęcie wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, niezebranie całego materiału dowodowego w sprawie, niewzięcie pod uwagę okoliczności znanych organowi z urzędu, a w konsekwencji przyjęcie, że sytuacja skarżącego nie uprawnia organu do odstąpienia od żądania od skarżącego pełnego zwrotu otrzymanej pomocy z uwagi na wystąpienie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, zaś naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy,

2. art. 47 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r. oraz § 9 ust 5 rozporządzenia z dnia 11 marca 2009 r. poprzez ich niezastosowanie w sprawie, mimo że okoliczności sprawy wskazywały, iż w stosunku do skarżącej należy odstąpić od żądania pełnego zwrotu otrzymanej pomocy, gdyż brak realizacji zobowiązania wynikał z wystąpienia siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, przy czym wadliwym jest stanowisko organu (s. 13 decyzji), że rolnik nie złożył wniosku wraz z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi wystąpienie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności w przypisanym terminie, w związku z czym nie można mówić w powyższym przypadku o wystąpieniu siły wyżej lub nadzwyczajnych okoliczności - gdyż skarżący złożył pismo z dnia 17 lipca 2013 r., nigdy nie był pouczony o takim obowiązku, organ co do istotnych okoliczności sprawy miał wiedzę z urzędu, zaś termin 10 dni roboczych jest terminem instrukcyjnym, którego naruszenie nie może wiązać się z pozbawieniem skarżącego uprawnień do powołania się na wystąpienie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności - inna wykładnia tego przepisu pozostawałaby w sprzeczności z zasadą praworządności (art. 6 k.p.a.), zasadą pogłębiania zaufania obywateli (art. 8 k.p.a.), a przede wszystkim nie dałaby się pogodzić z wypływającą z art. 2 Konstytucji zasadą demokratycznego państwa prawnego, a naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy.

Wskazując na powyższe spółka wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, o zasądzenie kosztów postępowania oraz przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu.

Pełnomocnik spółki wyjaśnił, że P.W. członek zarządu spółki wbrew woli został pozbawiony posiadania i użytkowania przedmiotowych działek przez M.D. Członek zarządu został osadzony w Oddziale Zewnętrznym Aresztu Śledczego, była to nadzwyczajna okoliczność, na skutek której strona straciła status posiadacza przedmiotowych gruntów. Wskazano, że w trakcie obowiązywania umowy użyczenia przedmiotowych gruntów, zawartej z P.W., który był ich dzierżawcą na podstawie zawartej od blisko dwudziestu lat umowy dzierżawy z Agencją Nieruchomości Rolnych, w trakcie trwającej umowy dzierżawy grunty te, wbrew zawartym postanowieniom umownym, zostały przez Komisję Majątkową dla Kościoła Katolickiego przy MSWiA przekazane parafiom, które te następnie wydzierżawiły je M.D. W sprawie tej toczy się postępowanie przed Sądem Arbitrażowym o ustalenie ważności wiążącej przedstawiciela skarżącego umowy dzierżawy oraz odszkodowanie, zaś jednocześnie wydano postanowienie zabezpieczające w sprawie [...]. Sytuacja przedmiotowych gruntów i możliwości ich wykorzystywania była niejasna i niejednoznaczna, i z tego powodu, że M.D. w lipcu 2013 r. wykonując tożsame zobowiązanie co przedstawiciel skarżącego - P.W., powołał się na umowę dzierżawy przedmiotowych gruntów zawartą z parafiami rzymskokatolickimi w 2008 r. twierdząc, że grunty te użytkował i użytkuje, przy czym jak ustaliły organy obu instancji, w tym w trakcie przeprowadzanych kontroli, w latach 2010-2012 przedmiotowe grunty uprawiał niewątpliwie skarżący. W tym świetle dziwne jest, że osoba, która wedle własnych twierdzeń i przedstawianych dokumentów legitymuje się tytułem prawnym do gruntów od 2008 r., dopiero w 2013 r. postanawia wystąpić o przyznanie płatności. Mimo posiadanej wiedzy z urzędu co do okoliczności, w których skarżący zaprzestał wykonywania powziętego zobowiązania, organy nie podjęły w celu pełnego ustalenia stanu faktycznego sprawy żadnych czynności pozwalających im w sposób rzetelny zastosować przepisy art. 47 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 oraz §9 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 marca 2009 r.

Organy obu instancji działając z poszanowaniem zasad wynikających z art. 7 i art. 77 k.p.a. powinny przed wydaniem decyzji w sprawie niniejszej zwrócić się do Agencji Nieruchomości Rolnych z wnioskiem o przekazanie jej do akt sprawy wyroku Sądu Arbitrażowego w sprawie dzierżawy nieruchomości, postanowienia o udzielonym wydzierżawiającemu zabezpieczeniu, zaś do Aresztu Śledczego o potwierdzenie osadzenia w nim P.W.. Pełnomocnik podkreślił, że w trakcie prowadzonego postępowania w sprawie niniejszej w skład zarządu spółki nie wchodził już P.W.. Tym samym spółka nie miała dostępu do przedmiotowych, istotnych z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy, dokumentów, które były związane z działalnością P.W. Nie mając dostępu do tych dokumentów spółka nie mogła ich organowi przedłożyć, lecz w prowadzonej z organem korespondencji szeroko odwoływano się do okoliczności, w jakich spółka zaprzestała wykonywania podjętego zobowiązania. Skarżąca nie miała przy tym wiedzy, że może zwrócić się z wnioskiem do organów obu instancji o wystąpienie do właściwych podmiotów o udostępnienie wskazanych wyżej dokumentów, bowiem nie została o tym prawie pouczona.

W ocenie strony w niniejszej sprawie zaprzestanie realizacji przez spółkę zobowiązania ONW było wynikiem przyczyn niezależnych od strony, których nie można było przewidzieć w dniu rozpoczęcia realizacji, a organ nie dokonując analizy w powyższym zakresie naruszył przepisy prawa materialnego w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy. Zdaniem strony pozbawienie skarżącego możliwości korzystania z przedmiotowych gruntów można kwalifikować jako "wywłaszczenie dużej części gospodarstwa, jeśli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu podjęcia zobowiązania".

Wskazano, że wbrew twierdzeniom organu, spółka złożyła w terminie pismo z dnia 17 lipca 2013 r. potwierdzające wystąpienie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, w którym opisała zaistniałą sytuację oraz wskazała i dołączyła stosowne dowody. Pismo to stanowiło odpowiedź na zobowiązanie organu z dnia 20 czerwca 2013 r., z którego skarżący dowiedział się po raz pierwszy, że na skutek działań M.D. oraz złożenia przez niego wniosku o przyznanie dotacji, nie będzie w stanie zrealizować swojego zobowiązania ONW. Tym samym dopiero z chwilą otrzymania przedmiotowego pisma od organu skarżący powziął wiedzę o wystąpieniu nadzwyczajnej okoliczności, która uniemożliwi mu realizację zobowiązania, jak również był to pierwszy dzień terminu do zgłoszenia takiej okoliczności. Z uwagi na 7-dniowy termin zobowiązania do złożenia wyjaśnień skarżący dochował 10-dniowego terminu do dokonania zgłoszenia.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor Oddziału Regionalnego podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga jako niezasadna podlega oddaleniu.

Przedmiotem kontroli sądu jest decyzja Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] 2016 r. utrzymująca w mocy decyzję Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] 2016 r. o ustaleniu "A" Sp. z o.o. kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW).

Należy zwrócić uwagę na okoliczność, że skarżąca składając w dniu 17 maja 2010 r. w Biurze Powiatowym ARiMR wniosek o przyznanie płatności, zobowiązała się do realizacji 5-letniego zobowiązania ONW. Potwierdzeniem powstania zobowiązania ONW, zarazem zakreślając jego granice, jest decyzja z dnia [...] 2011 r., którą Kierownik Biura Powiatowego ARiMR przyznał skarżącej płatność ONW za 2010 rok. Zauważyć należy, że decyzja ta stała się ostateczna wobec nie wniesienia od niej odwołania, a przyznane środki zostały przelane na rachunek bankowy spółki i zobowiązanie zostało podjęte z dniem 21 października 2010 r. Do dyspozycji skarżącej zostały także pozostawione środki przyznane na kolejne lata - 2011 i 2012 rok zobowiązania, zgodnie ze złożonymi przez spółkę wnioskami kontynuacyjnymi i zawartą w nich deklaracją.

Warunkiem otrzymywania płatności przez okres realizacji programu jest dochowywanie warunków przez cały okres pięcioletniego zobowiązania. W związku z powyższym nieprawidłowości stwierdzone w późniejszym okresie mają wpływ na stwierdzenie nienależności płatności już przyznanych, co wynika wprost z niżej wskazanych przepisów.

Zgodnie z art. 29 ust. 1, 2 i 8 ustawy o ARiMR, Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w drodze decyzji administracyjnej ustala kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych środków publicznych: 1. pochodzących z funduszy Unii Europejskiej; 2. krajowych, przeznaczonych na: a) współfinansowanie wydatków realizowanych z funduszy Unii Europejskiej, b) finansowanie przez Agencję pomocy przyznawanej w drodze decyzji administracyjnej.

Ponadto ustawa z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (Dz. U. z 2013 r., poz. 173, ze zm.) w art. 1 pkt 2 stanowi, że określa warunki i tryb przyznawania, wypłaty oraz zwracania pomocy oraz pomocy technicznej w zakresie nieokreślonym w przepisach rozporządzenia nr 1698/2005 lub przewidzianym w tych przepisach do określenia przez państwo członkowskie Unii Europejskiej. Obowiązek zwrotu pobranych nienależnie płatności wynika wprost z art. 28 ust. 1 tej ustawy, według którego pomoc i pomoc techniczna, pobrane nienależnie lub w nadmiernej wysokości, podlegają zwrotowi wraz z odsetkami określonymi jak dla zaległości podatkowych, chyba że przepisy, o których mowa w art. 1 pkt 1, lub przepisy ustawy stanowią inaczej.

W orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje stanowisko, że obowiązek zwrotu pobranych nienależnie płatności ma charakter wsteczny, co uzasadnione jest celem i kompleksowym charakterem programu. Program ten ma bowiem charakter wieloletni i beneficjent pomocy, zobowiązany jest do jego realizacji w każdym kolejnym roku na uzgodnionych warunkach. Wywiązanie się strony z obowiązków przyjętych w ramach programu realizacji przedsięwzięć musi być bowiem oceniane w okresie całego 5-letniego okresu zobowiązania. Stwierdzenie nieprawidłowości w realizacji warunków zgłoszonego do płatności projektu w danym roku powoduje nie tylko nieprzyznanie lub pomniejszenie płatności za ten rok, lecz skutkuje także obowiązkiem zwrotu płatności wcześniej przyznanych obejmujących okres zobowiązania wieloletniego (np. wyrok NSA z dnia 5 maja 2016 r., sygn. akt II GSK 2710/14, wyrok NSA z dnia 21 października 2016 r. sygn. akt II GSK 2115/16 publ. na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zasada, zgodnie z którą, beneficjent zobowiązany jest do zwrotu nienależnie dokonanej płatności wynika z art. 5 ust. 1 rozporządzenia Komisji (UE) nr 65/2011. Przepis ten stanowi, że w przypadku dokonania nienależnej płatności beneficjent zwraca odnośną kwotę powiększoną o odsetki obliczone zgodnie z ust. 2.

Ustalenie, czy przyznane uprzednio płatności były nienależnie w danej sprawie może wynikać z ostatecznej decyzji wydanej w postępowaniu mającym za przedmiot przyznanie płatności na dany rok objęty ONW na podstawie wniosku kontynuacyjnego.

Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, albowiem po złożeniu wniosku kontynuacyjnego w czwartym roku realizacji zobowiązania, organ po przeprowadzeniu kontroli na miejscu - ostateczną decyzją z [....] 2015 r. odmówił spółce przyznania płatności ONW na 2013 r. nakładając jednocześnie sankcje z uwagi na niedotrzymanie pięcioletniego okresu zobowiązania programu ONW.

Uwzględniając powyższe, organy prawidłowo zastosowały w niniejszej sprawie § 9 ust. 1 pkt 1 lit a) rozporządzenia z dnia 11 marca 2009 r., zgodnie z którym jeżeli rolnik zaniechał prowadzenia działalności rolniczej na działkach rolnych lub ich częściach położonych na obszarach ONW w okresie objętym zobowiązaniem, o którym mowa w § 2 pkt 1 albo w § 6 ust. 3 pkt 1 lit. a, albo w § 7 ust. 1 pkt 2, to zwraca: całość płatności ONW, za cały okres jej pobierania, jeżeli zaniechał prowadzenia tej działalności, na wszystkich działkach rolnych lub wszystkich częściach działek rolnych położonych na obszarach ONW.

W niniejszej sprawie powyższe przepisy znalazły zastosowanie, albowiem bezsprzecznie ustalono, że w 2013 r. spółka nie realizowała wieloletniego zobowiązania na gruntach objętych wnioskiem, z uwagi na przejecie tych gruntów przez innego rolnika, natomiast w 2014 nie złożyła wniosku kontynuacyjnego.

Zgodnie z art. 80 rozporządzenia Komisji (UE) 1122/2009 z dnia 20 listopada 2009 r., które ma zastosowanie w odniesieniu do roku 2010:

1. W przypadku dokonania nienależnej płatności, rolnik zwraca przedmiotową kwotę powiększoną o odsetki naliczone zgodnie z ust. 2.

2. Odsetki nalicza się za okres między terminem zwrotu płatności przez rolnika wyznaczonym w nakazie odzyskania środków, który nie może przekraczać 60 dni, a datą zwrotu lub odliczenia. Stosowana stopa odsetek obliczana jest zgodnie z przepisami prawa krajowego, ale nie jest niższa niż

stopa procentowa stosowana na mocy przepisów krajowych przy odzyskiwaniu kwot.

3. Obowiązek zwrotu, o którym mowa w ust. 1, nie ma zastosowania, jeżeli dana płatność została dokonana na skutek pomyłki właściwego organu lub innego organu oraz jeśli błąd nie mógł zostać wykryty przez rolnika w zwykłych okolicznościach (ust. 3).

Jednak w przypadku gdy błąd dotyczy elementów stanu faktycznego związanych z obliczaniem przedmiotowej płatności, akapit pierwszy stosuje się jedynie, jeśli decyzja o odzyskaniu nie została przekazana w terminie 12 miesięcy od płatności.

Zgodnie z art. 5 rozporządzenia Komisji (UE) nr 65/2011 z dnia 27 stycznia 2011 r., które ma zastosowanie w odniesieniu do lat 2011-2014:

1. W przypadku dokonania nienależnej płatności beneficjent zwraca odnośną kwotę powiększoną o odsetki obliczone zgodnie z ust. 2.

2. Odsetki nalicza się za okres między terminem zwrotu płatności przez beneficjenta wyznaczonym w nakazie odzyskania środków, który nie może przekraczać 60 dni, a datą zwrotu lub odliczenia. Stosowana stopa odsetek obliczana jest zgodnie z przepisami prawa krajowego, ale nie jest niższa niż stopa procentowa stosowana na mocy przepisów krajowych przy odzyskiwaniu kwot.

3. Obowiązek zwrotu, o którym mowa w ust. 1, nie ma zastosowania, jeżeli dana płatność została dokonana na skutek pomyłki właściwego organu lub innego organu oraz jeśli błąd nie mógł zostać wykryty przez beneficjenta w zwykłych okolicznościach. (ust.3)

Jednak w przypadku gdy błąd dotyczy elementów stanu faktycznego związanych z obliczaniem przedmiotowej płatności, akapit pierwszy stosuje się jedynie, jeśli decyzja o odzyskaniu nie została przekazana w terminie 12 miesięcy od dokonania płatności.

Odnosząc się do powyższych przepisów należy wskazać, prawidłowo organy wydały decyzję o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności za lata 2010-2012 w wysokości 37.114,38 zł z tytułu niedotrzymania zobowiązania, albowiem ustalano, że spółka nie użytkowała działek rolnych objętych płatnością, do czego była zobowiązana. Powyższe działanie było konsekwencją wydania ostatecznej decyzji, w której odmówiono przyznania płatności ONW i nałożono sankcje wieloletnie. Zauważyć należy, że spółka składając po raz pierwszy wniosek o przyznanie płatności ONW, mając na uwadze spełnienie warunków otrzymania płatności, zobowiązała się m.in. do realizacji 5-letniego zobowiązania ONW. W tej sytuacji zastosowanie znalazł cytowany wyżej § 9 ust. 1 rozporządzenia z dnia 11 marca 2009 r.

Nadto w przedmiotowej sprawie brak było podstaw wykluczających obowiązek zwrotu nienależnie pobranych płatności w myśl ww. przepisów, gdyż przekazane na konto beneficjenta płatności nie zostały wypłacone wskutek pomyłki organu, a było wyłącznie rezultatem niedotrzymania zobowiązania.

Zauważyć również należy, że w 2014 r. (piąty rok zobowiązania), strona nie złożyła wniosku o przyznanie płatności ONW, ani też informacji o realizacji zobowiązania, do czego była zobowiązana, co również było podstawą do ustalenia przez organ kwoty nienależnie pobranych płatności.

Prawidłowo ustalił również organ, że odniesieniu do omawianej płatności nie zachodzą przesłanki uzasadniające odstąpienie od ustalenia kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych płatności, o których mowa w art. 54 ust. 3 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 z dnia 17 grudnia 2013 w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej, zarządzania nią i monitorowania jej oraz uchylające rozporządzenia Rady (EWG) nr 352/78, (WE) nr 165/94, (WE) nr 2799/98, (WE) nr 814/2000, (WE) nr 1290/2005 i (WE) nr 485/2008 oraz art. 28a ustawy z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (t. j. Dz. U. z 2013, poz. 173).

Podnoszona przez pełnomocnika spółki okoliczność, że wypłacone płatności w latach 2010-2012 zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, w przedmiotowej sprawie nie ma znaczenia dla obowiązku zwrotu, który wynika z zaniechania realizacji zobowiązania.

W powyższej kwestii należy wyjaśnić, że w art. 47 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 wymieniono kategorie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, w których państwa członkowskie nie będą wymagać częściowego lub pełnego zwrotu pomocy otrzymanej przez beneficjenta: a) śmierć beneficjenta; b) długotrwała niezdolność beneficjenta do wykonywania zawodu; c) wywłaszczenie dużej części gospodarstwa, jeśli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu podjęcia zobowiązania; d) katastrofa naturalna poważnie dotykająca grunty gospodarstwa; e) wypadek powodujący zniszczenie budynków dla zwierząt gospodarskich; f) choroba epizootyczna dotykająca część lub całość należącego do rolnika żywego inwentarza. Stosownie do art. 47 ust. 2 cyt. rozporządzenia, przypadki siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności są zgłaszane przez beneficjenta lub przez upoważnioną przez niego osobę na piśmie właściwemu organowi, wraz z odpowiednimi dowodami wystarczającymi dla właściwych organów, w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym beneficjent lub upoważniona przez niego osoba są w stanie dokonać tej czynności.

Z uwagi na fakt, że powyższy katalog jest katalogiem otwartym wskazanych w nim kategorii, ustawodawca krajowy określił dalsze kategorie siły wyższej lub wyjątkowej w § 9 ust. 5 rozporządzenia innymi, niż wymienione w przepisach rozporządzenia nr 1974/2006, kategoriami siły wyższej lub wyjątkowymi okolicznościami, w przypadku wystąpienia których zwrot pomocy nie jest wymagany, były: 1) rozwiązanie przez wydzierżawiającego umowy dzierżawy gruntów rolnych, na których są położone objęte zobowiązaniem działki rolne lub ich części w granicach obszarów ONW, z powodu zaistnienia okoliczności, za które dzierżawca nie ponosi odpowiedzialności; 2) wykonanie prawa pierwokupu gruntów rolnych objętych zobowiązaniem ONW przez dzierżawcę lub Agencję Nieruchomości Rolnych, jakie przysługuje na podstawie przepisów ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz. U. Nr 64, poz. 592 oraz z 2008 r. Nr 180, poz. 1112), lub wykonanie w odniesieniu do tych gruntów uprawnienia, o którym mowa w art. 4 ust. 1 tej ustawy, przez Agencję Nieruchomości Rolnych; 3) przeprowadzenie modernizacji ewidencji gruntów i budynków, w wyniku której zmniejszyła się całkowita powierzchnia działek rolnych lub ich części położonych na obszarach ONW; 4) wygaśnięcie umowy dzierżawy gruntów rolnych, na których są położone objęte zobowiązaniem działki rolne lub ich części w granicach obszarów ONW, z powodu upływu czasu, na jaki została zawarta ta umowa, jeżeli jej wygaśnięcie nastąpiło po upływie 5 lat i 30 dni od dnia, w którym decyzja o przyznaniu pierwszej płatności ONW stała się ostateczna, a przed upływem 5 lat od dnia wypłaty tej płatności; 5) inne okoliczności, których nie można było przewidzieć w dniu rozpoczęcia realizacji zobowiązania mające wpływ na realizację tego zobowiązania i będące wynikiem przyczyn niezależnych od rolnika.

W niniejszej sprawie nie budziło wątpliwości sądu, że podniesiona przez spółkę okoliczność przebywania reprezentanta spółki w areszcie śledczym, a w konsekwencji pozbawienia posiadania i użytkowania przedmiotowych działek, jest okolicznością mieszczącą się w § 9 rozporządzenia, stanowiącym o poszczególnych kategoriach okoliczności, w przypadku wystąpienia których zwrot pomocy nie jest wymagany, jednakże fakt ten musi być zgłoszony w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym beneficjent lub upoważniona osoba są w stanie dokonać tej czynności.

W przedmiotowej sprawie, reprezentant spółki wskazując na okoliczność pozbawienia go wolności nie wskazał daty, ani dowodu potwierdzającego powyższe twierdzenia. Pozbawienie wolności przedstawiciela spółki uzasadniałoby zastosowanie ww. przepisu rozporządzenia - jednakże powyższy fakt należało dodatkowo zgłosić organowi w terminie 10 dni od momentu, w którym beneficjent lub upoważniona przez niego osoba mogli dokonać tej czynności, czyli po zwolnieniu z aresztu. W niniejszej sprawie spółka stosownego wniosku nie zgłosiła w odpowiednim czasie (wcale takiego zgłoszenia nie dokonano), nie załączyła również do akt sprawy dowodów potwierdzających osadzenie prezesa spółki w areszcie śledczym.

Pełnomocnik spółki w piśmie procesowym z dnia 4 kwietnia 2017 r. wskazuje, że strona powzięła informację o tym, że nie będzie w stanie zrealizować zobowiązania – z pisma organu z dnia 20 czerwca 2013 r. i w terminie złożył pismo z dnia 17 lipca 2013 r. podnosząc wystąpienie wyjątkowych okoliczności.

W ocenie sądu, błędna jest konkluzja pełnomocnika strony, że data przekazania spółce informacji przez organ - w piśmie z dnia 20 czerwca 2013 r. wyznacza dziesięciodniowy termin do złożenia pisemnego zgłoszenia. Zauważyć należy, że pismo to informuje stronę o fakcie zadeklarowania przez innego rolnika powierzchni działek wskazanych przez spółkę w zobowiązaniu wieloletnim. Nie wyznaczało ono terminu, o którym mowa w ww. rozporządzeniu, albowiem istotny był moment, w którym rolnik ten rozpoczął działania rolnicze na działkach objętych programem wieloletnim i powzięcie wiedzy przez spółkę o tym fakcie. Natomiast spółka w toku postępowania podnosiła, że grunty zostały przejęte przez inny podmiot w czerwcu 2013 r. Zatem przedstawione okoliczności należało wiązać z rozpoczęciem biegu terminu do zgłoszenia właściwemu organowi tych okoliczności. Natomiast zgromadzony materiał dowodowy wskazuje, że działki zostały poddane uprawie przez inny podmiot już przed wystosowaniem ww. pisma stronie, a spółka przed jego otrzymaniem miała wiedzę o tym fakcie. Dodatkowo z oświadczeń B.N. i K.L. wynika, że prace rolne na spornych działkach wykonywane były już w kwietniu 2013 r. (od 17.04.2013 r.). W tej sytuacji należało przyjąć, że spółka mogła i powinna wiedzieć o powyższym fakcie już w kwietniu, niemniej jednak, gdyby przyjąć najkorzystniejszą dla spółki wersję, że o przejęciu gruntów dowiedziała się ostatniego dnia miesiąca czerwca – termin na złożenie wniosku upłynąłby 10 lipca 2013 r. Tymczasem spółka podniosła powyższą okoliczność dopiero w piśmie z dnia 17 lipca 2013 r. Nadto strona nie przedłożyła dowodu wskazującego na to, że w tym czasie reprezentant spółki przebywał w areszcie i nie był w stanie dokonać tej czynności.

Mając zatem na uwadze, że spółka nie złożyła do właściwego organu zgłoszenia wraz z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi wystąpienie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności w terminie 10 dni, w którym beneficjent lub upoważniona przez niego osoba są w stanie dokonać tej czynności –ww. przepis rozporządzenia nie znalazł zastosowania.

Końcowo wskazać należy, że skarżącej znane były zasady przyznawania płatności oraz obowiązek niezwłocznego informowania na piśmie organy Agencji o fakcie, który może mieć wpływ na przyznanie pomocy. Składając wniosek o przyznanie płatności skarżąca oświadczyła bowiem, że znane jej są zasady tryb i warunki uczestnictwa w programie ONW, o czym świadczy podpis rolnika pod oświadczeniem.

Wyżej wskazany przepis niewątpliwie wskazuje na sytuacje zindywidualizowane poparte odpowiednimi dowodami, ocenionymi przez organ jako wystarczającymi do zgłoszenia przypadku siły wyższej. Jednak ciężar dowodowy został przerzucony na stronę, gdyż to ona z faktu tego wywodzi pozytywne skutki prawne. W przedmiotowej sprawie, w opinii sądu, skarżąca nie dopełniła powyższego obowiązku. To strona musi wykazać się wzmożoną aktywnością w gromadzeniu dowodów i nie może oczekiwać, że organ prowadzący postępowanie będzie z urzędu podejmował wszelkie środki dowodowe niezbędne do dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. W tej sytuacji sąd nie stwierdził naruszenia przez organy art. 7, art. 77 § 1 i 4 k.p.a. W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji powyższym obowiązkom sprostały i przeprowadziły postępowanie w sposób wystarczający do podjęcia rozstrzygnięcia.

W tym stanie rzeczy sąd uznał, że organy prawidłowo, w oparciu o poczynione ustalenia oceniły, że wystąpiły przesłanki uzasadniające ustalenie skarżącej kwoty nienależnie pobranych płatności.

Sąd rozpoznając niniejszą sprawę, będąc związany dyspozycją art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.). nie stwierdził naruszeń prawa materialnego bądź procesowego, które powodowałoby konieczność wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego.

Mając na względzie wszystkie przedstawione okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 ww. ustawy, oddalił skargę.