Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1369/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-11-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2004 nr 39 poz 353
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ewa Dzbeńska Sędziowie: sędzia NSA Jolanta Rajewska sędzia del. WSA Jacek Fronczyk (spr.) Protokolant asystent sędziego Maciej Kozłowski po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. K. - przedstawiciela ustawowego małoletniej A. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 kwietnia 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 2103/09 w sprawie ze skargi E. K. - przedstawiciela ustawowego małoletniej A. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2010 r. o sygn. akt II SA/Wa 2103/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę E. K. – przedstawicielki ustawowej małoletniej A. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2009 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...], odmawiającą przyznania małoletniej A. M., reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową – matkę E. K., renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M. M.

W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wyjaśnił, że brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z przesłanek wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS podał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego po osobie zmarłej i w związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Wskazał również, iż przy orzekaniu w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i w związku z tym organ musi zbadać, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód lub zdarzeń, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu.

Organ podniósł, iż w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że zmarły w wieku [...] lat ojciec dziecka posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 17 lat, 4 miesiące i 29 dni, a ostatni udowodniony okres ubezpieczenia przypada na maj 1998 r. i do dnia śmierci w marcu 2009 r., tj. przez okres ponad 10 lat, nie został udowodniony jakikolwiek okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Dodatkowo organ podniósł, iż analiza przebiegu ubezpieczenia wskazuje, iż niespełnienie warunków do nabycia świadczeń w trybie zwykłym nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem u ojca dziecka we wskazanym okresie nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia w celu nabycia uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Jednocześnie Prezes ZUS podkreślił, iż wykonywanie pracy na podstawie umowy o dzieło, na którą powołała się skarżąca, bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, również nie może być uznane za okoliczność szczególną, która uniemożliwiła nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczenia społecznego. Także okres zarejestrowania ojca dziecka bez prawa do zasiłku, potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w urzędzie pracy, nie stanowi – w ocenie organu – szczególnej okoliczności, która byłaby podstawą przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Ponadto, Prezes ZUS wskazał, iż nie została spełniona przesłanka nieposiadania niezbędnych środków utrzymania, bowiem wykazany dochód, przypadający na osobę w rodzinie i wynoszący [...] zł brutto, przekracza kwotę najniższej emerytury i nie wskazuje, aby dziecko skarżącej pozostawało bez niezbędnych środków utrzymania.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi E. K. – przedstawiciela ustawowego małoletniej A. M., do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca nie zgodziła się ze stanowiskiem Prezesa ZUS i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. Wskazała, iż organ nie uwzględnił okoliczności, iż ojciec dziecka był w latach 2002 – 2006 zarejestrowany jako bezrobotny, a w latach 2007 – 2008 pracował na podstawie umowy o dzieło, przy czym była to w istocie umowa o pracę. Skarżąca podniosła, iż organ nie zbadał, w ramach jakiej umowy pracował ojciec dziecka, a to stanowi naruszenie przepisu art. 7 kpa

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wskazał, iż zmarły ojciec dziecka bez wątpienia pracował na podstawie umowy o dzieło, gdyż zawarł ją świadomie. Organ wyjaśnił, iż nie ma możliwości przeprowadzenia ustaleń dotyczących szczegółów zatrudnienia zmarłego tylko jemu znanych. Podał, że zmarły, wybierając dla siebie rodzaj umowy, tj. umowę o dzieło, świadomie zrezygnował z opłacania składek na FUS, czego konsekwencją jest brak uprawnień do świadczeń.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oceniając legalność zaskarżonej decyzji, uznał, że nie narusza ona prawa. Sąd stwierdził, iż stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Regulacja prawna, przewidziana w tym przepisie, wymienia kumulatywne przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zatem, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mógł przyznać świadczenie w trybie omawianego przepisu, konieczne jest łączne spełnienie przez ewentualnego, przyszłego beneficjenta świadczenia, wszystkich wymienionych w tym przepisie przesłanek.

Sąd I instancji podał, iż świadczenia, o których mowa w ww. przepisie, są wyjątkowe również z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa i nie mają charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa ZUS.

WSA w Warszawie stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że A. M. jest pozostałą po ubezpieczonym zmarłym M. M. małoletnim członkiem rodziny, niemogącym podjąć pracy ze względu na wiek. W tym przypadku pozostaje zatem kwestia oceny istnienia pozostałych, obligatoryjnych przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, czyli szczególnych okoliczności, na podstawie których ojciec dziecka nie uzyskał uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym oraz braku niezbędnych środków utrzymania.

Sąd I instancji wskazał, że z akt sprawy nie wynika, aby zmarły nie uzyskał uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym z powodu trudnych do przezwyciężenia przeszkód, które mogłyby być uznane ze szczególne okoliczności, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podał, iż zmarły M. M. na przestrzeni [...] lat życia udokumentował 17 lat, 4 miesiące i 29 dni okresów ubezpieczenia, zaś ostatni okres opłacania składek przypadał na dzień [...] maja 1998 r., a zatem na ponad 10 lat przed śmiercią. Wobec skarżącego nie została również orzeczona całkowita niezdolność do pracy.

WSA w Warszawie podkreślił, że występowanie okoliczności powodujących trudności w znalezieniu zatrudnienia, czy nawet wykonywanie pracy na podstawie umowy o dzieło, bez obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, nie powoduje zaistnienia szczególnych okoliczności, w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wyjaśnił także, że roszczenia wynikające z umów mających charakter cywilnoprawny, jak też wszelkie inne (ewentualne) roszczenia powstałe na płaszczyźnie stosunku prawnego łączącego pracownika z pracodawcą, mogą być dochodzone w postępowaniu przed sądem powszechnym, organ zaś takiego postępowania wszcząć nie może.

Sąd I instancji stwierdził, że analiza akt sprawy uzasadnia również przyjęcie, że nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, bowiem skarżąca pracuje i otrzymuje z tego tytułu wynagrodzenie, a ponadto uzyskuje świadczenia z opieki społecznej. W ocenie Sądu, należy zgodzić się ze stanowiskiem wskazanym przez organ, iż przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w powołanej ustawie. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane przez stronę środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która w dacie orzekania (od dnia 1 marca 2009 r.) wynosiła [...] zł brutto. WSA w Warszawie wskazał, iż – jak wynika z akt sprawy – łączny miesięczny dochód uzyskiwany w rodzinie małoletniej wynosi [...] zł brutto. Porównując dochód na osobę w rodzinie ([...] zł brutto) z wysokością najniższej emerytury (675,10 zł brutto), należy zatem wykluczyć możliwość uznania, że małoletnia A. M. nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Sąd podkreślił, że organ w sposób wyczerpujący zebrał, rozpatrzył i ocenił cały materiał dowodowy oraz wystarczająco uzasadnił swoje rozstrzygnięcie, stosownie do wymogów określonych w art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa.

Uznając podniesione w skardze zarzuty za nieuzasadnione, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), oddalił skargę.

Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę kasacyjną złożył pełnomocnik E. K., wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów świadczonej z urzędu na rzecz skarżącej pomocy prawnej, której to koszty nie zostały uiszczone ani w całości, ani w części.

Wyrokowi zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, polegające na niezastosowaniu tego przepisu wskutek jego błędnej wykładni prowadzącej do stwierdzenia, że nie zachodzą przesłanki w nim zawarte.

Ponadto autor skargi kasacyjnej zarzucił naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 141 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez pominięcie przez Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zarzutów skarżącej, co wskazuje również na ich pominięcie w trakcie wyrokowania.

W uzasadnieniu podniósł, iż zarówno 4-letni okres zarejestrowania M. M. jako bezrobotnego oraz posiadanie przez niego udowodnionego okresu składkowego i nieskładkowego, wynoszącego łącznie 17 lat, 4 miesiące i 29 dni, przesądzają o spełnieniu w przedmiotowej sprawie przesłanki z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Autor skargi kasacyjnej stwierdził, że Sąd I instancji w żaden sposób nie odniósł się do wskazanych wyżej okoliczności i to pomimo faktu, iż zostały one podniesione w skardze. Ponadto – jego zdaniem – błędne jest również stanowisko WSA w Warszawie, iż brak niezbędnych środków utrzymania ocenia się przez pryzmat najniższej emerytury i renty w kwocie 675,10 zł brutto. Kwestia ta powinna być bowiem ustalana indywidualnie w konkretnej sprawie, z uwzględnieniem uzasadnionych potrzeb uprawnionego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Podstawy te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych.

Skarga kasacyjna analizowana pod tym kątem nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, co sprawia, że nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedstawione w podstawach kasacyjnych zarzuty dotyczą zarówno naruszenia prawa materialnego, jak i procesowego. Zatem w pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutów naruszenia prawa procesowego, gdyż tylko w przypadku prawidłowo przeprowadzonego postępowania przez Sąd I instancji, możliwe było wydanie zaskarżonego wyroku.

Podstawą skargi kasacyjnej z art. 174 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi winno być naruszenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przepisów postępowania sądowoadministracyjnego w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W jej ramach skarżący musi bezwzględnie powołać przepisy postępowania sądowoadministracyjnego, którym uchybił Sąd, uzasadnić ich naruszenie i wykazać, że wytknięte uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 czerwca 2004 r. o sygn. akt GSK 73/04, M. Pr. 2004, nr 14, s. 632).

Biorąc powyższe rozważania pod uwagę, należy stwierdzić, iż z powodu błędnego sformułowania nieskuteczny jest podniesiony przez autora skargi kasacyjnej zarzut naruszenia art. 141 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zmierzający do wytknięcia WSA w Warszawie wadliwości uzasadnienia zaskarżonego wyroku, polegającego na nieodniesieniu się do wszystkich zarzutów skarżącej i w konsekwencji doprowadzeniu do wydania błędnego wyroku. Powołany przepis stanowi bowiem wyłącznie o tym, iż uzasadnienie wyroku sporządza się z urzędu w terminie czternastu dni od dnia ogłoszenia wyroku albo podpisania sentencji wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym, z zastrzeżeniem § 2. Naruszenia tego przepisu autor skargi kasacyjnej upatruje natomiast w nieodniesieniu się przez Sąd I instancji do wszystkich zarzutów skargi. Tak postawiony zarzut pozostaje bez żadnego związku z art. 141 § 1 powołanej ustawy, bowiem wymogi, jakie spełniać musi uzasadnienie wyroku, zostały określone w art. 141 § 4 tej ustawy.

Nawet jeśliby uznać, z uwagi na treść uzasadnienia skargi kasacyjnej, iż autorowi skargi kasacyjnej chodzi o naruszenie właśnie art. 141 § 4 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, to i tak nie można przyjąć, by zarzut taki stwarzał podstawy do uchylenia zaskarżonego wyroku. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 15 lutego 2010 r. o sygn. akt II FPS 8/09 (publ. ONSAiWSA 2010/3/39, ZNSA 2010/2/122), art. 141 § 4 zdanie pierwsze ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną (art. 174 pkt 2 ustawy), jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego, przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia. Inna jest natomiast sytuacja, jeżeli uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia wskazuje, jaki stan faktyczny sprawy został przez sąd przyjęty i dlaczego. Wówczas przepis art. 141 § 4 nie może stanowić wystarczającej podstawy kasacyjnej. Bez odniesienia się bowiem do treści np. art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w powiązaniu z odpowiednimi przepisami postępowania administracyjnego nie jest możliwe skuteczne zakwestionowanie stanowiska sądu I instancji, który formalnie wywiązał się z nałożonego na niego obowiązku, ale – w ocenie strony – przyjęte ustalenia są merytorycznie błędne.

W rozpoznawanej sprawie z całą pewnością uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia WSA w Warszawie wskazuje, jaki stan faktyczny sprawy został przez Sąd przyjęty i dlaczego. Natomiast kasator nie wskazał konkretnego przepisu procedury sądowoadministracyjnej czy administracyjnej, któremu Sąd I instancji miałby uchybić w związku z zarzutem naruszenia art. 141 § 4 ww. ustawy. Zarzut taki byłby skuteczny tylko wtedy, gdyby został połączony z innymi uchybieniami Sądu I instancji, zaistniałymi na etapie rozpoznania skargi lub gdyby wadliwość uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia nie pozwalała na jego kontrolę kasacyjną. Zarzut naruszenia powołanego przepisu można byłoby uznać za usprawiedliwiony także w sytuacji, gdyby Sąd I instancji w ogóle nie wyjaśnił w sposób adekwatny do celu, jaki wynika z treści tego przepisu, dlaczego podjął kwestionowane rozstrzygnięcie, przy czym wada taka musiałaby mieć istotny (bezpośredni) wpływ na wynik sprawy.

Wprowadzenie przy sporządzaniu skargi kasacyjnej tzw. przymusu adwokacko – radcowskiego powoduje, że skarga musi być w sposób profesjonalny sformułowana (art. 175 § 1 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Naczelny Sąd Administracyjny nie jest ani zobowiązany, ani uprawniony do samodzielnego konkretyzowania rozpoznawanego środka zaskarżenia, a więc dochodzenia we własnym zakresie, jakie były intencje kasatora, jest natomiast zobligowany do poruszania się jedynie w granicach podstaw kasacyjnych.

Przechodząc z kolei do oceny zarzutu naruszenia wskazanego przepisu prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), polegającego na niezastosowaniu tego przepisu wskutek jego błędnej wykładni i ustaleniu, że nie zachodzą przesłanki w nim zawarte, należy stwierdzić, iż zarzut ten nie jest trafny.

Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Wymienione warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

Powyższy przepis umożliwia zatem przyznanie odpowiedniego świadczenia decyzją Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, pod warunkiem jednak, że istnieją szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne. Tej właśnie okoliczności w sprawie dotyczył spór. Strona wnosząca skargę kasacyjną twierdzi bowiem, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, które udaremniły M. M. możliwość uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r. o sygn. akt II SA 306/00, niepublikowany), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.

Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo uwypukla i podkreśla cel regulacji. Jednak nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

Z brzmienia art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wynika, iż jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. Nie może też budzić wątpliwości, że to podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, rozpatrując skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który w niniejszej sprawie uznał, że nie zachodzą wymagane ustawą szczególnie uzasadnione okoliczności (które, co nie może budzić wątpliwości, muszą należeć do wyjątkowych, a nie tylko w zwykły sposób usprawiedliwiających brak możliwości nabycia uprawnień w wyniku spełnienia warunku posiadania wymaganych okresów opłacania składek), prawidłowo stwierdził, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, a więc, że nie można decyzji tego organu zarzucić dowolności rozstrzygnięcia.

W niniejszej sprawie istotną kwestią jest to, że zmarły w wieku [...] lat ojciec małoletniej A. M. – M. M. posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie zaledwie 17 lat, 4 miesiące i 29 dni, natomiast w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgonu, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – nie udokumentowano w ogóle jakiegokolwiek okresu zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, chociażby pośrednio, że M. M. nie podjął zatrudnienia – skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym – z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie. Należy mieć na uwadze, iż długotrwały okres pozostawania ojca dziecka poza ubezpieczeniem (chodzi tu o okres dziesięciolecia przypadającego przed datą zgonu), bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza przyjęcie zastosowania przesłanki szczególnych okoliczności, od której zależało przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jego dzieciom (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r. o sygn. akt I OSK 2/06, publ. ONSAiWSA 2007/2/44). Przyczyną braku uprawnień do przyznania świadczenia w trybie zwykłym nie był stan zdrowia M. M., ponieważ nie została wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, jak również nie zaistniały inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego.

Ustalanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie może odbywać się w zupełnym oderwaniu od przepisów regulujących przyznawanie świadczeń na zasadach ogólnych. Nie bez powodu ustawodawca posłużył się sformułowaniem wskazującym, że tylko tym ubezpieczonym, którzy "wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty", Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku. Wychodząc z zasad systemowych, na jakich oparte są założenia ubezpieczeń społecznych, których częścią jest art. 83 ustawy emerytalnej, i kierując się względami wykładni funkcjonalnej, trudno byłoby przyjąć, by stwarzał on podstawę przyznawania świadczeń w drodze wyjątku w zupełnym oderwaniu od wymaganego okresu ubezpieczenia, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych.

Należy również podkreślić, iż bezrobocie, na które powołuje się strona skarżąca – samo w sobie – nie stanowi szczególnej przesłanki, warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym istotnie wskazuje się, iż pozostawanie bezrobotnym może być brane pod uwagę w aspekcie spełnienia przesłanki z art. 83 ust. 1 ww. ustawy, na co powołano się w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Fakt ten nie przesądza jeszcze, że Sąd I instancji dopuścił się naruszenia prawa materialnego. Nie jest w niniejszej sprawie sporne, że M. M. był wprawdzie zarejestrowany jako bezrobotny, jednakże ani we wniosku, ani w toku postępowania administracyjnego nie zostało wykazane, że rzeczywiście dochował należytej staranności, aby być objętym ubezpieczeniem społecznym. Zamieszkiwanie w małej miejscowości, nawet w obliczu dużego bezrobocia w regionie, nie świadczy wcale, że przerwa w ubezpieczeniu społecznym ojca małoletniej pojawiła się ze względu na niemożność podjęcia pracy. Czym innym bowiem jest trudność w znalezieniu pracy, a czym innym niemożność jej uzyskania lub niemożność jej podjęcia. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie nie wynika, aby M. M. dołożył należytej staranności w poszukiwaniu pracy, a trwająca ponad 10 lat przed zgonem przerwa w odprowadzaniu składek na ubezpieczenie społeczne nie pozwala uznać, że jego aktywność w tym zakresie kształtuje przesłankę "szczególnych okoliczności", a więc okoliczności absolutnie niezależnych od woli.

Sąd I instancji w pełni zasadnie wywiódł, że samo występowanie okoliczności powodujących trudności w znalezieniu zatrudnienia nie stanowi usprawiedliwienia dla braku okresu składkowego u ubezpieczonego. Za usprawiedliwione – w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" – należy natomiast uznać bezrobocie występujące w powiązaniu z innymi zdarzeniami, np. koniecznością sprawowania opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym, bądź obłożnie chorym członkiem rodziny, postępującą chorobą potwierdzoną orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, wiekiem osoby bezrobotnej zbliżającym się do ustawowego wieku emerytalnego, itp.

Stan faktyczny niniejszej sprawy wskazuje na to, iż prawidłowe jest uznanie, że nie zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie małoletniej córce skarżącej świadczenia w drodze wyjątku. O wyjątkowości podnoszonych przez stronę okoliczności nie może zwłaszcza przesądzać jej subiektywne przekonanie, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być traktowane jako szczególne (wyjątkowe).

Niezależnie od powyższego, za zasadne należy uznać stanowisko WSA w Warszawie, iż w sprawie nie zaistniała dodatkowo inna przesłanka do przyznania córce skarżącej wnioskowanego świadczenia, tj. przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, której niespełnienie – w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej – samo w sobie – również eliminuje A. M. z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Skarżąca pracuje i otrzymuje z tego tytułu wynagrodzenie, a ponadto uzyskuje świadczenia z opieki społecznej. Wbrew twierdzeniu autora skargi kasacyjnej, Sąd I instancji prawidłowo uznał, iż w celu ustalenia kryterium niezbędnych środków utrzymania należy posiadane przez skarżącą środki oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, bowiem w takiej wysokości przyznawane są świadczenia w drodze wyjątku. Jak wynika z akt sprawy, łączny miesięczny dochód uzyskiwany w rodzinie małoletniej wynosi [...] zł brutto. Porównując dochód na osobę w rodzinie ([...] zł brutto) z wysokością najniższej emerytury na dzień wydania zaskarżonej decyzji (675,10 zł brutto) należy zatem wykluczyć możliwość uznania, że małoletnia A. M. nie posiada niezbędnych środków utrzymania. To, czy środki te zaspokajają potrzeby małoletniej, a więc czy są wystarczające, jest zupełnie inną kwestią. Wykazane środki utrzymania w przeliczeniu na członka rodziny nie są zapewne wystarczające, zważywszy na potrzeby rodziny skarżącej, istotne jest natomiast to, że A. M. posiada niezbędne środki utrzymania.

Należy także wyjaśnić stronie skarżącej, że właściwym do przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, świadczonej z urzędu, jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (art. 209, art. 210, art. 250, art. 258 § 2 pkt 8 i § 3 oraz art. 259 i art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 listopada 2007 r. o sygn. akt I GSK 144/07, publ. Lex nr 365811).

Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, działając w oparciu o art. 184 cyt. ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji wyroku.