Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 129/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-09-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Chaciński (spr.) Sędziowie WSA Dariusz Pirogowicz WSA Elżbieta Sobielarska Protokolant referent stażysta Aleksandra Cymerska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 września 2019 r. sprawy ze skargi D.W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] listopada 2018 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] października 2013 r. w przedmiocie reformy rolnej. W uzasadnieniu decyzji Minister wskazał na następujące okoliczności sprawy.

Wnioskiem z 5 października 2011 r. D.W. wystąpiła do Wojewody [...] o wydanie, w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51; dalej: rozporządzenie), decyzji stwierdzającej, że majątek [...], dla którego prowadzona była księga wieczysta [...] wykaz [...], nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944r. przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13; dalej: dekret). W skład majątku wchodziły: pola orne, ogród, łąki, pastwiska, nieużytki, lasy, rowy, dwór [...], park, budynki mieszkalne, gospodarcze, pracownicze, folwark [...] oraz kuźnia. Pismem z 14 stycznia 2013 r. wnioskodawczyni sprecyzowała, że jej wniosek dotyczy majątku [...], którego teren zawiera się w obszarze działek nr: [...],[...],[...] ark. mapy [...]; nr [...] ark. mapy [...]; nr [...] ark. mapy [...]; nr [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...], [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...], [...],[...],[...],[...],[...],[...]ark. mapy [...], położone w obrębie [...], o których mowa w piśmie Starosty [...] z [...] grudnia 2012 r.

Wojewoda [...] decyzją z [...] października 2013 r. stwierdził, że majątek [...], pow. [...] o pow. [...] ha, dla którego prowadzona była księga wieczysta [...] wykaz [...], podlegał przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Łączna powierzchnia nieruchomości wynosiła [...] ha, więc przekraczała normy obszarowe określone w dekrecie. Praktycznie całość majątku stanowiły grunty o charakterze rolnym, a pozostała część (lasy śródpolne i drogi) była z nimi funkcjonalnie związana. Odnośnie zabudowań organ pierwszej instancji wskazał, że w toku prowadzonego postępowania nie natrafiono na żadne dowody, które świadczyłyby o tym, że na obszarze objętym wnioskiem znajdowały się takie zabudowania jak: dwór, budynki mieszkalne czy kuźnia.

Odwołanie od decyzji Wojewody wniosła D.W. W ocenie strony Wojewoda [...] w ogóle nie odniósł się do kwestii możliwości prowadzenia na spornym gruncie działalności rolniczej. Ponadto zarzuciła brak ustaleń w zakresie dworku wchodzącego w skład majątku oraz brak przeprowadzenia dowodów zawnioskowanych przez wnioskodawczynię.

Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję (wskazaną na wstępie decyzją z [...] listopada 2018 r.) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej przechodziły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele określone w art. 1 tego dekretu część druga), które stanowiły własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw [...],[...] i [...], jeżeli ich łączny obszar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Przy czym, zgodnie z art. 2 ust. 2 dekretu, nieważne są wszystkie prawne i fizyczne działy nieruchomości dokonane po dniu 1 września 1939 r. Natomiast podstawę do orzekania w drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. I lit. e) dekretu, stanowi § 5 rozporządzenia.

Z zaświadczenia Sądu Rejonowego Wydział [...] Ksiąg Wieczystych w [...] z [...] czerwca 2001 r. wynika, że w księdze wieczystej [...] wyk. [...] figurowała jako właścicielka M.K. od [...] czerwca 1936 r. do [...] listopada 1946 r. – na gospodarstwie rolnym o pow. [...] ha. Natomiast w zaświadczeniu Państwowego Biura Notarialnego w [...] Odział w [...] z [...] lipca 1990 r. podano, że obszar nieruchomości objętej księgą wieczystą [...] wyk. [...] wynosił [...] ha, a w jej skład wchodziły: łąka, pastwisko i folwark [...]. Skarb Państwa został wpisany w dziale II tej księgi na podstawie zaświadczenia i wniosku Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] października 1946 r. D.W. jest następczynią prawną M.K., co udokumentowano w aktach sprawy.

W toku prowadzonego postępowania ustalono, że w skład majątku wchodziły dawne parcele katastralne nr: [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...].[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...], [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...], [...],[...],[...],[...] (arkusz mapy [...]),[...],[...],[...] (arkusz mapy 1). Przeznaczenie gruntów kształtowało się następująco: 1) rola - przeszło [...] ha; 2) łąki - przeszło [...] ha: 3) pastwiska - przeszło [...] ha; 4) lasy śródpolne - przeszło [...] ha; 5) ogrody - przeszło [...] ha; 6) drogi wewnętrzne - przeszło [...] ha. Wymienione grunty wchodzą obecnie w skład działek oznaczonych w ewidencji gruntów nr: [...],[...],[...] (ark. mapy [...]): nr [...] (ark. mapy [...]); nr [...] (ark. mapy [...]);[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...].[...],[...],[...],[...],[...], [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] (ark. mapy [...]), położone w obrębie [...]. Przeznaczenie tych działek kształtuje się następująco: 1) grunty orne - przeszło [...] ha; 2) łąki - przeszło [...] ha: 3) lasy - niecałe [...] ha; 4) drogi - przeszło [...] ha; 5) tereny zadrzewione i zakrzewione - niecałe [...] ha; 6) nieużytki - przeszło [...] ha; 7) użytki kopalne - niecałe [...] ha; 8) tereny rekreacyjno-wypoczynkowe - niecałe [...]ha; 9) rowy - [...] ha; 10) pastwiska [...] ha.

W sprawie nie budzi wątpliwości, że została spełniona przesłanka normy obszarowej określona w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Nieruchomość położona była na terenie województwa [...], a jej łączna powierzchnia przekraczała 100 ha. W odniesieniu do nieruchomości położonych na terenie województwa [...], prawodawca nie dokonywał rozróżnienia dotyczącego użytków rolnych (art. 2 ust. 1 lit. e dekretu). Skoro przejęty majątek spełniał normy obszarowe określone w dekrecie, to przeszedł w całości na cele reformy rolnej, bez względu na to, jaki charakter miały wchodzące w jego skład nieruchomości. Jednakże, zgodnie z obowiązującą linią orzeczniczą, organ orzekający, czy dana nieruchomość podpada pod działanie dekretu, nie bada wyłącznie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, ale ocenia, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w całości bądź w części). Restrykcyjny charakter przepisów dekretu uzasadnia zastosowanie wykładni celowościowej, zgodnie z którą na cele reformy rolnej mogą zostać przeznaczone wyłącznie te nieruchomości, które odpowiadają celom określonym w art. 1 część druga dekretu. Dlatego do czasu dokonania tej oceny nie można wszystkich gruntów wchodzących w skład majątku traktować jako nieruchomości o charakterze rolniczym, stanowiących funkcjonalną i gospodarczą całość, bez wyjaśnienia faktycznego ich charakteru. Przy czym w trakcie dokonywania, na podstawie § 5 rozporządzenia, oceny podpadania pod przepisy dekretu nieruchomości, należy wnikliwie przeanalizować przeznaczenia konkretnych działek w dacie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa i uwzględnić ich faktyczne wykorzystanie.

Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w [...] przy piśmie z [...] czerwca 2012 r. przesłał kartę ewidencyjną Folwarku [...] z 1987 r. oraz wyciąg z ewidencji parku klasztornego w [...]. Dokumenty te nie dotyczą jednak omawianego majątku. Pismem z [...] lipca 2012 r. Wojewoda [...] wystąpił do Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] o udzielenie informacji, czy w zasobach archiwalnych znajdują się jakiekolwiek dokumenty dotyczące Folwarku [...] oraz czy w miejscowości [...] znajdowały się zabudowania dworskie poza zabudowaniami parku [...]. W odpowiedzi na pismo Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków przesłał kartę ewidencyjną [...] z 1987 r. Z karty tej wynika, że obiekt powstał w 1890 r. jako zabudowania gospodarcze w zespole folwarcznym [...], należącym do dóbr [...]. Od 1880 r. do 1939 r. właścicielami była rodzina [...] (z wpisu z [...] lipca 1937 r. w księdze hipotecznej wynika jednak, że prawo własność wpisane zostało na rzecz M.K.). Porównując fragment mapy zamieszczony na karcie ewidencyjnej zabytku [...], na którym przedstawiono rozmieszczenie budynków wchodzących w skład Folwarku [...], z mapą wydaną przez [...] Instytut Geograficzny w 1935 r. dostępną na: (http:/ [...]), wynika, że zabudowania opisane w karcie ewidencji zabytku wchodziły w skład majątku należącego do M.K. Na planie sytuacyjnym Folwarku [...] ustalono, że w jego skład wchodziły następujące zabudowania: stodoła ob. [...],[...],[...], szopa, budynek administratora, [...] oraz [...]. W załączniku nr 2, stanowiącym opis folwarku określono, że powierzchnia całkowita gospodarstwa wynosiła [...] ha, gospodarstwo specjalizowało się w eksploatacji [...], natomiast obiekty powstały w XIX w.

W złożonym wniosku z [...] października 2011 r. pełnomocnik D.W. zwrócił uwagę, że w skład nieruchomości wchodziły pola orne, ogród, łąki, pastwiska, nieużytki, lasy, rowy, dwór [...], park, budynki mieszkalne, gospodarcze, pracownicze, folwark [...] oraz kuźnia. Poza obowiązkami spoczywającymi na organie administracji publicznej wszechstronnego zebrania materiału dowodowego również na stronie postępowania spoczywa, wynikająca z jej uprawnienia do czynnego udziału w sprawie, powinność przedstawienia i wykazania okoliczność mających przemawiać za słusznością jej wniosku (wyrok NSA z 29.11.2016 r., II GSK 3721/16, Lex 2190688). W sprawach prowadzonych w trybie § 5 rozporządzenia również na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, jeżeli wywodzi on z niego korzystne dla siebie skutki prawne. W toku prowadzonego postępowania nie natrafiono na dokumenty, które świadczyłyby o tym, że na obszarze objętym wnioskiem znajdował się zespół dworsko-parkowy. Na poparcie swych twierdzeń strona nie przedstawiła żadnych dowodów zwracając uwagę, że "To, że dzisiaj dworek taki nie istnieje nie świadczy o tym, iż go nie było w I944 r. Byli właściciele ziemscy musieli przecież gdzieś mieszkać." Pismem z [...] lipca 2018 r. Ministerstwo wystąpiło do pełnomocnika D.W. o nadesłanie dowodów na poparcie stanowiska zawartego w złożonym wniosku, jednak do dnia wydania decyzji nie uzyskano odpowiedzi. Również na pismo z [...] października 2017 r. dot. wskazania osób, które posiadają wiedze na temat majątku [...] nie udzielono odpowiedzi.

Pomimo przeprowadzonych kwerend w archiwach państwowych nie udało się odnaleźć kompletnych akt archiwalnych dotyczących przejęcia majątku [...] na własność Państwa, w tym protokołu z przejęcia. Część dokumentów zgromadzonych w postępowaniu odwoławczym nie dotyczy nieruchomości objętej wnioskiem D.W.

Analiza dokumentów pozwala jednak stwierdzić, że w dniu wejścia w życie dekretu majątek [...] nie był podzielony na część dworsko-parkową oraz cześć gospodarczą. W majątku tym nie było bowiem zespołu dworsko-parkowego, czy też palacowo-parkowego. Na objętej wnioskiem obecnej działce nr [...] znajdowały się jedynie zabudowania gospodarcze.

W sprawie nie było potrzeby badania związku funkcjonalnego. Pojęcie związku funkcjonalnego wykształcone w praktyce orzeczniczej odnosi się do sytuacji, gdy wniosek o wydanie decyzji, o której mowa w § 5 ust. 2 rozporządzenia dotyczy części znacjonalizowanej nieruchomości o charakterze nierolniczym i wobec tego należałoby ustalić, czy mienie to pozostawało w funkcjonalnej łączności z nieruchomością rolniczą. W związku z tym wykazanie bądź nie "związku funkcjonalnego" nie ma żadnego znaczenia w okolicznościach omawianej sprawy, gdyż rozważania te mogłyby zostać poczynione jedynie w odniesieniu do części rezydencjalnej. Takiej części majątku w omawianej sprawie nie było.

W odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji pełnomocnik D.W. zarzucił brak przeprowadzenia zawnioskowanych dowodów. Wojewoda [...] w decyzji z [...] października 2013 r. ustalił, że odnośnie przeprowadzenia dowodu z dokumentów ksiąg wieczystych, do których przepisano obszar przejętej nieruchomości, dowód ten nie miałby znaczenia dla sprawy. W ocenie organu stopnia wojewódzkiego również takie dokumenty jak: akta znak: [...] oraz znak: [...] Urzędu Wojewódzkiego w [...], akta znak: [...] Ministerstwa Przekształceń Własnościowych oraz akta Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej znak: [...] oraz [...] dot. wcześniejszych wniosków spadkobierców M.K. o zwrot majątku, nie wnoszą niczego istotnego do obecnego postępowania. Organ nadzoru podziela również stanowisko, że przekazanie przez Agencję Nieruchomości Rolnych w [...] (obecnie Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa) dokumentów potwierdzających, jaka część przejętej nieruchomości jest w jej posiadaniu oraz określenie sposobu rozdysponowania gruntów przejętego majątku nie jest konieczne. Struktura własnościowa gruntów wchodzących w skład dawnego majątku wynika bowiem z wypisów z rejestru gruntów, natomiast sposób rozdysponowania gruntów nie jest istotny z punktu widzenia prowadzonego postępowania. Pełnomocnik zwrócił się również o przeprowadzenie dowodów z wyciągu z wykazu zmian gruntowych i map gleboznawczych od 1946 r. a także określenie klas bonitacyjnych przejętych gruntów z uwzględnieniem zmian od 1946 r. Przeprowadzenie takich dowodów również uznać należy za zbędne. Jak ustalono w zaskarżonej decyzji przeznaczenie przejętych gruntów wynika m.in. z matrykuły katastralnej i wypisów z rejestru gruntów. Również uznano, że przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu klasyfikacji gleboznawczej gruntów nie jest konieczne. Możliwość przeznaczenia na cele reformy rolnej nie została uzależniona od spełnienia przez grunt o charakterze rolnym dodatkowych warunków, takich jak np. określona klasa bonitacyjna.

Odnośnie lasów wchodzących w skład majątku, określonych w księdze nieruchomości ([...]) jako parcela nr [...] o pow. [...] ha (obecnie części działki nr [...]) oraz parcela nr [...] o pow. [...] ha (obecnie działka nr [...] oraz części działek nr [...],[...],[...] i [...]) należy zwrócić uwagę, że ze wskazanej wcześniej mapy wydanej przez [...] Instytut Geograficzny w 1935 r. wynika, że na obszarze dawnej parceli nr [...] las zajmował niewielki obszar. Porównując tą mapę ze znajdującą się w aktach sprawy aktualną mapą katastralną stwierdzić należy, że teren lasów odpowiada obecnie części działki nr [...] oznaczonej symbolem [...] (grunty zadrzewione i zakrzewione) o pow. [...] ha i części obecnej działki nr [...] oznaczonej symbolem [...] o pow. [...] ha. Znajduje to potwierdzenie na niemieckiej mapie z 1940 r., dostępnej na stronie internetowej [...] ([...]) cz. wschodnia ([...]) 1870 - 1945/ [...] oraz na mapie z 1944 r. Topographische Karte 1:25 000 ([...]) cz. wschodnia ([...]) /1870 - 1945/ [...]. Lasy stanowią niewielkie skupiska drzew jako enklawy na terenach stricte rolniczych (nazywane są nawet lasami śródpolnymi) i nie zmieniają dominującego charakteru całego terenu. Poza tym jest wiedzą notoryjną, że tego rodzaju skupiska drzew stanowią wręcz istotny składnik gospodarstwa rolnego (współczesna definicja gospodarstwa rolnego z art. 553 kc nawet obejmuje grunty leśne), wykorzystywany głównie do regulowania gospodarki wodnej na obszarach rolniczych (retencja).

W ocenie Ministra, przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe pozwoliło na ustalenie, że omawiana nieruchomość podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej z uwagi na wielkość areału, w tym użytków rolnych. Przesłanka ta w ocenie organu została niewątpliwie spełniona, bowiem nieruchomość stanowiła nieruchomość ziemską o powierzchni [...] ha. Majątek ten w przeważającej części obejmował grunty orne, łąki, pastwiska i ogrody, czyli typowe użytki rolne nadające się do prowadzenia działalności rolniczej. W jego skład wchodziły także drogi, które stanowiły ciągi komunikacyjne, służące swobodnemu przemieszczaniu się między poszczególnymi częściami majątku oraz niewielki obszar lasu (w stosunku do całego majątku), położony pomiędzy gruntami rolnymi. Należy zaakceptować stanowisko organu I instancji, że drogi oraz lasy były funkcjonalnie powiązane z gruntami o charakterze rolnym, lasy stanowiły bowiem dwa niewielkie kompleksy znajdujące się pośród nieruchomości o charakterze rolnym. Nie natrafiono na żadne dokumenty potwierdzające istnienie zespołu dworsko-parkowego. Na działce oznaczonej obecnym nr [...] znajdowały się typowe zabudowania gospodarcze, które tworzyły centrum gospodarcze folwarku. Nie ulega wątpliwości, że budynki o takim charakterze podpadały pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] listopada 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła D.W., reprezentowana przez radcę prawnego. W skardze podniesiono między innymi, że w przypadku uznania, że na danej działce produkcja rolna nie mogła być prowadzona należało wyłączyć taką działkę lub jej część i uznać, że ta konkretna działka nie podległa przejęciu na cele reformy rolnej. Jak sam organ I Instancji ustalił, w skład majątku wchodziło [...] ha pól uprawnych, łąki [...] ha, pastwiska-przeszło [...] ha, lasy śródpolne przeszło [...] ha, ogrody przeszło [...] ha, drogi wewnętrzne przeszło [...] ha. Jak z tego wynika niewątpliwie las w żaden sposób nie mógł służyć do doprowadzenia gospodarki rolnej. Także drogi wewnętrzne do takiej produkcji rolnej nie mogły być używane. Także ogrody nie służyły do produkcji rolnej. Także w zakresie pastwisk, łąk, pól uprawnych organ nie poczynił bliższych ustaleń, jakiego rodzaju były to pastwiska, łąki, pola uprawne, w szczególności jakiej klasie gruntu odpowiadały (organ nie ustalił tego nawet zgodnie z danymi z ewidencji nie mówiąc już o opinii biegłego gleboznawcy, o którą wnioskodawczym wnosiła). Stan tych gruntów przeznaczony na pastwiska, łąki i pola uprawne w dacie wejścia w życie reformy rolnej jest tym bardziej wątpliwy w świetle obecnego przeznaczenia tych działek. Obecnie teren ten stanowią grunty rolne przeszło [...] ha, łąki [...] ha, lasy niecałe [...] ha, drogi przeszło [...] ha, tereny zadrzewione i zakrzewione - niecałe [...] ha, nieużytki - przeszło [...] ha, użytki kopalne - niecałe [...] ha, tereny rekreacyjno-wypoczynkowe - niecałe [...] ha, rowy [...] ha, pastwiska [...] ha. Tym samym dzisiaj praktycznie pastwisk nie ma, a doszło użytkowanie [...] ha lasów, blisko [...] ha dróg, terenów zadrzewionych i zakrzewionych [...] ha, nieużytków [...] ha, użytków kopalnych [...] ha oraz [...] ha terenów rekreacyjno-wypoczynkowych. Wobec zatem obecnego użytkowania należało ustalić, od kiedy w taki sposób te tereny były użytkowane i czy nastąpiło to przed 1944 r. Dowód z opinii biegłego gleboznawcy winien przynieść odpowiedź, czy wskazane nieruchomości już wtedy były nieużytkowane rolniczo. Nadto na podstawie takiej opinii można było ustalić, które części gruntów, w tym także, które z części gruntów rolnych pomimo zapisów ich gospodarczego przeznaczenia, faktycznie stanowiły grunty rolne, a które ewentualnie takimi gruntami rolnymi nie były. Nie można bowiem uznać danego terenu za grunt rolny w sytuacji, gdy wykorzystanie go na cele rolne wymaga określonych wysokich nakładów finansowych, ekonomicznie nieopłacalnych. Nawet w sytuacji gdy niewielka część gruntu stanowiła las winna ona być wyłączona z możliwości przejęcia na cele reformy rolnej. Nie ma znaczenia, że las często wchodził w skład gospodarstwa rolnego. Oczywistym bowiem jest, że na terenie lasu nie można sadzić buraków, żyta czy ziemniaków. Możliwość przejęcia na cele reformy rolnej dotyczy jedynie takiego terenu, na którym można było prowadzić działalność rolną i nie wymaga to znaczących nakładów. Niewątpliwie w lesie takiej działalności nie można prowadzić, co wymaga jego wyłączenia z całego obszaru przejętego na rzecz reformy rolnej tak samo jak np. dzieje się w przypadku dworów, pałaców.

Równocześnie organ nie poczynił żadnych ustaleń w zakresie dworku, który znajdował się na spornej nieruchomości. Oparł się jedynie na dokumentach od Konserwatora Zabytków, nie przeprowadzając w tym zakresie postępowania wyjaśniającego. To, że dzisiaj dworek taki nie istnieje, nie świadczy o tym, że go nie było w 1944 r. Byli właściciele ziemscy musieli przecież gdzieś mieszkać. Organ winien poczynić ustalenia w tym zakresie np. poprzez zeznania świadków.

Organ także całkowicie bezzasadnie nie przeprowadził dowodów wskazanych przez wnioskodawczynię, pomimo tego, iż był on zobowiązany do wnikliwego i precyzyjnego przeprowadzenia dowodów niewątpliwe niezbędnych dla wyniku niniejszego postępowania.

Nadto organ nie przedstawił żadnych argumentów oraz żadnego uzasadnienia w zakresie stwierdzenia, że lasy śródpolne i drogi były funkcjonalnie związane z całym gospodarstwem. Niewątpliwe brak w tym zakresie jakiegokolwiek uzasadnienia uniemożliwia poddanie pod rozwagę motywów takiego rozstrzygnięcia. Jak wskazano powyżej, jeśli dana część nie mogła być wykorzystywana na cele rolne nie podlegała on przejęciu na cel reformy rolnej. Jeśli natomiast po wyłączeniu takich gruntów ich powierzchnia uległa by zmniejszeniu poniżej 100 ha to wtedy całe gospodarstwo nie podlegało przejęciu na cele reformy rolnej.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

W ocenie sądu skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Przedmiotem skargi była decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] listopada 2018 r. utrzymująca w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] października 2013 r. stwierdzającą, że majątek [...] , pow. [...] , o pow. [...] ha, dla którego prowadzona była księga wieczysta [...] wykaz [...], podlegał przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Na wstępie wyjaśnić należy treść przepisu, który stanowił podstawę prawną rozstrzygnięcia w zaskarżonej decyzji.

Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (Dz. U. z 1944 r. Nr 4, poz. 17) "Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (...)". Przepis ten został zmieniony przez art. 1 ust. 5 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9). Zmiana polegała na wykreśleniu ze zdania pierwszego art. 2 ust. 1 wyrazów "o charakterze rolniczym". "Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego [wyrażonym w powyższej uchwale], należy uwzględnić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z tym dniem nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, wymienione w art. 2 ust. 1 dekretu, przeszły na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret zatem nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Nie można również przyjąć, że z dniem 13 września 1944 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym, a z dniem 19 stycznia 1945 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Takie rozumowanie jest niedopuszczalne, gdyż prowadzi do wniosku, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" w zakresie pozyskania nieruchomości na cele reformy rolnej (...). Należy zatem dojść do wniosku, że zmiana dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegająca na skreśleniu wyrazów "o charakterze rolniczym" w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r., nie zmieniała istoty postanowień tego dekretu co do tego, jakie nieruchomości przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r."

Sąd w niniejszej sprawie w całości powyższe stanowisko podziela. Reasumując stwierdzić należy, że z dniem wejścia w życie dekretu o reformie rolnej (13 września 1944 r.) przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, przeznaczone na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret nie obejmował jednak (co do zasady) nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. Nieruchomości ziemskie, które nie miały charakteru rolniczego, mogły przejść na własność państwa w trybie dekretu tylko wówczas, gdy pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym.

W podobny sposób pojęcie "nieruchomości ziemskiej" zdefiniował po raz pierwszy Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r., W 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). Według stanowiska TK pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomość ziemską, która jest lub może być wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru. Uchwała ta znalazła aprobatę w orzecznictwie sądowym. Odwołują się do niej liczne orzeczenia Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 1991 r., III CZP 90/91, OSNC 1992/5/72; wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00, LEX nr 78867; wyrok NSA z 18 października 2005 r., OSK 1518/04, LEX nr 201351; wyrok NSA z 22 kwietnia 2004 r., OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20; wyrok NSA z 8 czerwca 2001 r., IV SA 2724/98, LEX nr 75563).

Organ odwoławczy ustalił, że w chwili wejścia w życie dekretu obszar nieruchomości objętej księgą wieczystą [...] wykaz [...] wynosił [...] ha, a przeznaczenie gruntów kształtowało się następująco: 1) rola - przeszło [...] ha; 2) łąki - przeszło [...] ha; 3) pastwiska - przeszło [...] ha; 4) lasy śródpolne - przeszło [...] ha; 5) ogrody - przeszło [...] ha; 6) drogi wewnętrzne - przeszło [...] ha. W majątku tym nie było zespołu dworsko-parkowego, czy też pałacowo-parkowego. Na objętej wnioskiem obecnej działce nr [...] znajdowały się jedynie zabudowania gospodarcze.

Żaden z argumentów powołanych w skardze tych ustaleń skutecznie nie podważa, a przypomnieć należy, że zgodnie z § 6 rozporządzenia "Strona, ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. (1) pkt e), winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt."

Strona wzywana przez Ministra (pismami z [...] października 2017 r. i z [...] lipca 2018 r.) dowodów na istnienie między innymi zespołu pałacowo-parkowego nie przedstawiła, a zatem zarzut, że taki zespół istniał – w świetle § 6 rozporządzenia i art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. – należy uznać za bezpodstawny.

Jest też rzeczą oczywistą, niewymagającą żadnych dowodów, że istniejące na terenie gospodarstwa rolnego (majątku ziemskiego) drogi pozostają w związku funkcjonalnym z prowadzoną w majątku działalnością rolną (umożliwiają transport, przemieszczanie się) i w związku z tym nie podlegają zwrotowi w trybie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu. To samo dotyczy lasu, którego powierzchnia wynosiła ok [...] ha. Tego typu las śródpolny z jednej strony, jak stwierdził organ, mógł mieć znaczenie dla gospodarki wodnej terenu, a z drugiej strony pożytki z lasu (jak choćby drewno) mogły być wykorzystywane w gospodarce rolnej. Skoro powierzchnia gruntów leśnych w majątku [...] nie przekraczała [...] ha, to nie podlegały one przejęciu w trybie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia [...] grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 15, poz. 82). Skoro tak, to mogły być przejęte w trybie dekretu o reformie rolnej, jeśli wykazywały związek funkcjonalny z nieruchomością rolną. Śródpolny charakter lasów jak najbardziej taki związek funkcjonalny potwierdza, zatem sąd podziela w tym zakresie ocenę organu.

Natomiast zgodnie z § 4 rozporządzenia "Za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe." Jeśli, jak ustalił Minister, taki właśnie był sposób użytkowania przejmowanego majątku (o czym była mowa wyżej), to nie było żadnej potrzeby ustalania klasy bonitacyjnej, czy przydatności do produkcji rolnej tego typu gruntów, w oparciu o opinię biegłego. Zgłoszone przez stronę wnioski dowodowe, które miałyby prowadzić do tego typu ustaleń, należy więc uznać za bezprzedmiotowe. Nawet jeśli zgodzić się z twierdzeniami skarżącej, co do przydatności wnioskowanych dowodów, to zgodnie z cytowanym wyżej § 6 rozporządzenia powinna ona takie dowody przedstawić we własnym zakresie lub na własny koszt.

Jeśli zaś chodzi o zabudowania gospodarcze znajdujące się na obecnej działce nr [...], takie jak stodoła, owczarnie, szopa, budynek administratora – jest rzeczą oczywistą, że pozostawały one w związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym, gdyż ich charakter wskazuje, że służyły potrzebom takiego gospodarstwa.

Organy obydwu instancji prawidłowo ustaliły więc stan faktyczny sprawy, a także w przedstawionych wyżej okolicznościach faktycznych prawidłowo wyłożyły i zastosowały art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Mając to na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a. sąd oddalił skargę.