Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 1657/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2020-09-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, 3 i 3 a
journal: Dz.U. 2019 poz 300
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Machcińska, Sędziowie WSA Wojciech Gapiński, Anna Tyszkiewicz-Ziętek (spr.), Protokolant Katarzyna Czabaj, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 września 2020 r. sprawy ze skargi D. H. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne za okres od grudnia 2014 r. do marca 2016 r. wraz z odsetkami oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3 a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 300, dalej: u.s.u.s.) oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu, składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003 r.) odmówił D.H. umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie [...] zł, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne - za okres od grudnia 2014 r. do marca 2016 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek- [...] zł, odsetek liczonych na [...] – [...],

b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres od grudnia 2014 r. do marca 2016 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek- [...] zł odsetek liczonych na [...] - [...] zł.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym.

W dniu [...] D.H. (dalej: wnioskodawczyni, strona, skarżąca) zwróciła się o umorzenie należności z tytułu składek, wskazując na swoją trudną sytuacją rodziną i materialną. Podała, że jest bezrobotną, samotną matką wychowującą dwoje dzieci. Oświadczyła, że po opłaceniu stałych wydatków związanych z utrzymaniem i uregulowaniu zobowiązań na zaspokojenie podstawowych potrzeb pozostaje kwota około [...]. Nadmieniła, że dzieci często chorują, w związku z czym strona ponosi znaczne wydatki. Wyjaśniła, że nie może pracować z powodu złego stanu zdrowia, ze względu na który złożyła wniosek o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy. Wskazała, że ponosi znaczne wydatki w związku ze swoim leczeniem oraz dojazdami córki do szkoły. Podkreśliła, że postępowanie egzekucyjne prowadzone przez komornika utrudnia jej korzystanie z rachunku bankowego. Podała, że mieszka w domu rodzinnym i nie opłaca rachunków, ponieważ jest osobą bezrobotną. Nadmienia, że dopiero od niedawna dzięki komornikowi otrzymuje alimenty na starszą córkę, w przeszłości miała problemy rodzinne. Wyjaśniła także, iż nieopłacanie składek w terminie nie było działaniem celowym, a aktualnie strona nie jest w stanie spłacić powstałego zadłużenia. Działalność gospodarcza, którą prowadziła wnioskodawczyni przynosiła bardzo małe zyski lub generowała straty. W celu zapewnienia płynności finansowej strona zaciągała kolejne zobowiązania finansowe. Aktualnie ma wiele zobowiązań kredytowych, zawarła ugodę z firmami windykacyjnymi, ale obecnie ze względu na stan zdrowia nie spłaca zobowiązań. Strona zamierza złożyć wniosek o upadłość konsumencką.

W toku postępowania strona przedłożyła szereg dokumentów wymienionych na str. 3-5 zaskarżonej decyzji.

Dalej podano, że strona prowadziła działalność gospodarczą do [...] i nie wywiązywała się z obowiązku opłacania składek, w ten sposób została dłużnikiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który naliczył odsetki od nieopłaconych w terminie należności. Należności te są nadal wymagalne, dochodzone w trybie egzekucji od [...], co spowodowało zawieszenie biegu przedawnienia trwające do zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Analiza dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy wykazała, że strona prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z dwojgiem małoletnich dzieci, rodzina posiada cztery źródła dochodu: z tytułu świadczenia rentowego wnioskodawczyni - [...] netto, z tytułu alimentów - [...] zł netto, z tytułu zasiłku rodzinnego - [...], z tytułu świadczenia "500 +" - [...] zł, co łącznie stanowi dochód w kwocie

[...] zł. Wnioskodawczyni podała, że ponosi koszty związane z utrzymaniem mieszkania w kwocie ok. [...], na ochronę zdrowia przeznacza miesięcznie ok. [...], ponosi też wydatki z innego tytułu w wysokości ok. [...] miesięcznie. Posiada zobowiązania w bankach na łączną kwotę ok. [...], których nie spłaca ze względu na problemy zdrowotne. Z Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców wynika, że strona jest właścicielką samochodu osobowego Seat Ibiza rok produkcji [...].

W dalszych wywodach zaskarżonej decyzji przywołano art. 28 ust. 3 u.s.u.s., który określa zamknięty katalog przyczyn stwierdzenia całkowitej nieściągalności. Stwierdzając, że żadna z tych przesłanek nie zaistniała w niniejszej sprawie ZUS wskazał, że w stosunku do strony nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne (strona planuje dopiero złożyć wniosek o upadłość konsumencką). W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s. nie są spełnione. Z przyczyn oczywistych, nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt. 4a u.s.u.s również nie ma zastosowania. Przesłanki określonej w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie można identyfikować jedynie z samym faktem umorzenia postępowania egzekucyjnego. Zachodzi ona bowiem wówczas, gdy naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, a więc wydał orzeczenie o zakończeniu postępowania egzekucyjnego, stwierdzając równocześnie brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Wobec strony orzeczenia takiego nie wydano, a postępowanie egzekucyjne dotyczące zaległości wobec ZUS jest w toku. Zgodnie z przyjętą linią orzecznictwa (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 grudnia 2009 r., sygn. V SA/Wa 969/09) postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Dopóki postępowanie toczy się nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji. Nie można zatem stwierdzić, aby zaistniały okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 u.s.u.s.

Wobec powyższego organ stwierdził, że pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. nie jest możliwe.

Przechodząc do pozostałych przesłanek umorzenia wskazano, że podstawę umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności stanowi art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz stosowne rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003 r. Przepisy te zobowiązują płatnika do wykazania, że ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Do sytuacji takich § 3 ust. 1 rozporządzenia w szczególności zalicza przypadki:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym okresie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubranie itp.), czy trudności płatnicze mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się.

Wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwojgiem niepełnoletnich dzieci, uzyskiwane przez rodzinę dochody wynoszą [...] zł, po opłaceniu wydatków w łącznej kwocie [...], pozostaje kwota ok. [...] zł, z której trzyosobowa rodzina zaspokaja pozostałe potrzeby życiowe.

W ocenie ZUS przedstawiony stan materialny może stwarzać pewne trudności w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych trzyosobowej rodziny (żywność, środki czystości itp.). Zauważono przy tym, że strona we wniosku podała, iż mieszka w domu rodzinnym i nie ponosi żadnych opłat związanych z utrzymaniem, natomiast w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oświadczyła, ponosi opłaty eksploatacyjne w kwocie od [...] do [...]. Dane te są zatem niespójne. Nadto, ponoszenie stałych wydatków z tytułu utrzymania nie spełnia przesłanki do umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek, gdyż nie są to nadzwyczajne, czy nieprzewidziane wydatki. Jednocześnie organ dostrzegł, że – jak wynika z akt sprawy - strona, pomimo trudności finansowych, zawarła umowę z kancelarią prawną i uregulowała wszelkie koszty z tym związane, podczas, gdy zgodnie z ustawą z 5 sierpnia [...] r. o nieodpłatnej pomocy prawnej mogła skorzystać z darmowej porady prawnej. Wnioskodawczyni korzysta także z programu "500+" oraz zasiłku rodzinnego, których głównym celem jest pomoc państwa dla rodzin wychowujących dzieci. Zdaniem ZUS ponoszenie dużych wydatków w związku z utrzymaniem dzieci (na co wskazuje strona) nie jest przesłanką umorzenia należności. Wychowanie i pokrywanie kosztów utrzymania dziecka jest bowiem obowiązkiem rodzica.

Zdaniem organu argumentem za umorzeniem zaległości nie jest także wielość zobowiązań finansowych. Konieczność spłaty kredytów nie należy do sytuacji komfortowej, szczególnie jeśli kredytobiorca ma problemy finansowe. Jeśli jednak strona podjęła decyzję o zaciągnięciu kredytów, to negatywne konsekwencje tak ryzykownej decyzji nie mogą zostać przerzucone na innych płatników, którzy są uczestnikami systemu ubezpieczeń społecznych. Zajęcie konta bankowego w związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym także nie stanowi okoliczności przemawiającej za umorzeniem zaległości.

Jednocześnie ZUS zaznaczył, że każdy z wierzycieli może dochodzić swoich należności zgodnie z przepisami prawa. Nawet gdyby ZUS umorzył zaległe składki, to i tak inni wierzyciele w dalszym ciągu dochodziliby swoich należności, a ZUS realizuje przecież ważny interes społeczny zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. Zauważono przy tym, że wnioskodawczyni pomimo trudności finansowych w dniu [...] wpłaciła na poczet zaległości kwotę [...] zł.

Dalej wskazano, że strona podała we wniosku, iż nie może pracować z uwagi na liczne problemy zdrowotne. W tym kontekście ZUS stwierdził, że przesłanka dotycząca stanu zdrowia ma zastosowanie, wówczas, gdy dłużnik z uwagi na sytuację zdrowotną nie miałby możliwości osiągnięcia dochodu. Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie zachodzi, gdyż strona ma źródło dochodu w postaci świadczenia rentowego. Częściowa niezdolność do pracy została orzeczona na okres do [...], a więc sytuacja zdrowotna strony nie ma charakteru stałego.

Zaznaczono także, iż korzystanie z systemu ubezpieczeń (pobieranie świadczeń) czy też z ubezpieczenia zdrowotnego (leczenie się w publicznych placówkach służby zdrowia) i jednoczesne nieregulowanie zaległości w odprowadzaniu składek, narusza interes społeczny i uderza w solidarność ubezpieczonych, albowiem osoba z korzysta ze świadczeń, a poprzez zaległości składkowe nie dokłada się w pełni do systemu, z którego mają korzystać pozostali.

Wobec powyższego ZUS po przeanalizowaniu przedłożonych przez stronę dokumentów stwierdził, iż sytuacja wnioskodawczyni nie jest przesłanką do umorzenia należnych zobowiązań w oparciu § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Nie zaistniała także przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, gdyż zadłużenie nie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych wywołanych przez czynniki zewnętrzne, których nie można było przewidzieć ani klęski żywiołowej, natomiast było wynikiem nie opłacenia w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej.

Jednocześnie ZUS stwierdził, że małe dochody lub nawet strata z działalności gospodarczej nie jest przesłanką umorzenia należności. Z art. 47 u.s.u.s. wynika, że płatnik jest zobowiązany do comiesięcznego, terminowego, rozliczania i opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i FGŚP. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia działalności aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych dochodów, czy też pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności problemów finansowych czy zdrowotnych. Obligatoryjność opłacania składek na ubezpieczenia społeczne dotyczy wszystkich płatników składek.

Jednocześnie organ przyznał, że ciężka sytuacja rodzinna, w jakiej znalazła się wnioskodawczyni jest niewątpliwie przykra, ale nie stanowi przesłanki do umorzenia należności. Instytucja umorzenia zaległości jest ściśle uregulowana prawnie i wymaga zaistnienia przesłanek z art. 28 u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia, które w niniejszej sprawie nie zaistniały.

Organ zaznaczył przy tym, że spłata zaległości nie musi być jednorazowa i przedstawił korzyści wynikające z zawarcia umowy ratalnej. Podkreślił także, iż umorzenie należności stanowi wyraz definitywnej rezygnacji ZUS z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter tych należności oraz uwzględniając cele, na jakie składki są przeznaczone, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczegółowej

staranności i ostrożności w rozpatrywaniu wniosku o ich umorzenie.

W skardze na powyższą decyzję, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżąca zarzuciła:

1. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy:

- art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie wyrażającej się zwłaszcza w nie uwzględnieniu sytuacji życiowej skarżącej oraz jej aktualnego stanu zdrowia, który uniemożliwia jej znalezienie pracy i zatrudnienie oraz brak wnikliwej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego.

2. naruszenie prawa materialnego tj. art. 28 ust. 1 w zw. z ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne:

- poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i nieuzasadnione przyjęcie, iż brak jest możliwości umorzenia należności na tej podstawie,

- poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i nieuzasadnione przyjęcie, że przesłanka dotycząca stanu zdrowia ma zastosowanie, gdy z uwagi na sytuacje zdrowotną skarżąca nie miałaby możliwości osiągnięcia dochodu oraz przyjęcie, że skarżąca posiada źródło dochodu w postaci świadczenia rentowego, które to świadczenie de facto jest pośrednio powiązane ze stanem zdrowia skarżącej.

Wobec tak sformułowanych zarzutów wniesiono o uwzględnienie skargi i uchylenie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Strona wniosła także o dopuszczenie dowodu z: decyzji z dnia [...] o wyrejestrowaniu pojazdu marki IBIZA, potwierdzenia wyrejestrowania motoroweru Yamaha, oświadczenia o pożyczce, kopii wniosku o ogłoszenie upadłości (złożonego do Sądu).

W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, iż organ nie dokonał wnikliwej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, przede wszystkim nie wziął pod uwagę stanu zdrowia skarżącej.

Tymczasem, jak wynika z dokumentacji przedstawionej przez stronę, choruje ona na [...], który [...]. Ta część [...]. [...] i zdiagnozowany w [...] r. po drugiej ciąży, jednakże objawy występowały już wcześniej od ok. [...] r. W ocenie lekarzy prowadzących [...], powoduje kilkanaście ataków [...] w miesiącu. Każdy z nich jest bardzo wyczerpujący. Skarżąca nie jest w stanie normalnie funkcjonować, po każdym ataku śpi. [...] powoduje u niej problemy z pamięcią, skarżąca musi wszystko notować, ma również problemy z koncentracją. Strona w związku ze swoim stanem zdrowia nie mogła znaleźć pracy, była zarejestrowana w Urzędzie pracy ponad rok, nie została skierowana do pracy, ponieważ po wskazaniu potencjalnemu pracodawcy informacji o [...], pracodawcy nie chcieli jej zatrudnić. Ponadto u skarżącej została zdiagnozowana [...], która może przekształcić się w [...].

W związku ze stanem zdrowia lekarz orzecznik stwierdził niezdolność strony do pracy do dnia [...] oraz przyznane zostało świadczenie rentowe, bez tego świadczenia skarżąca nie miałaby środków do życia.

Skarżąca wyjaśniła także, że zapłaty zaległości w kwocie [...] zł dokonała z pieniędzy ojca jej syna L.G., które pożyczyła, aby mieć jakiekolwiek źródło utrzymania, pokryć koszty wizyt lekarskich i leków, bez których nie jest w stanie funkcjonować, a zaprzestanie ich zażywania może spowodować poważne konsekwencje dla jej zdrowia, co wynika z dokumentacji. Tymczasem organ uznał, że nie jest to stan trwały, bowiem renta została przyznana do [...] r.

W tym kontekście strona powołała się na orzecznictwo sądowe, w którym wskazuje się, że przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie zaległych składek organ ma obowiązek rozważyć aktualną sytuację majątkową wnioskodawcy, a nie snuć przypuszczenia na przyszłość, i tylko taki stan faktyczny powinien być brany pod uwagę przy wydawaniu rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 14 maja 2009 r., sygn. akt III SA/LU 71/09, Legalis).

Dalej strona podniosła, że samotnie wychowuje dwoje dzieci. Alimenty na sześcioletnią córkę w kwocie [...] ściągane są przez komornika, a więc wpływają nieregularnie i strona obawia się, że w pewnym momencie nie będzie ich w ogóle otrzymywać, co znacznie skomplikuje jej sytuację majątkową. Alimenty na syna w kwocie [...] są dobrowolnie uiszczane przez jego ojca.

Zdaniem strony organ błędnie ocenił możliwości zarobkowe oraz koszty ponoszone przez skarżącą. Świadczenie wychowawcze nie powinno być uwzględniane jako dochód skarżącej, ponieważ ma ono częściowo pokryć wydatki związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Skarżąca dysponuje kwotą [...] zł oraz świadczeniem rodzinnym - [...], z czego ok. [...] zł przeznacza na dzieci, tj. na szkołę, ubrania, wyżywienie, leki dla dzieci, ponosi również koszty własnego wyżywienia - [...], koszty ubrań - [...] zł miesięcznie, leki ok. [...] miesięcznie, płaci ubezpieczenie na życie w wypadku śmierci, aby zabezpieczyć dzieci, koszty wizyt lekarskich to [...]-[...] miesięcznie. Otrzymywane środki często nie wystarczają na pokrycie niezbędnych wydatków i skarżąca zmuszona jest pożyczać pieniądze od rodziny.

Nawiązując do treści zaskarżonej decyzji, strona wskazała, że matka u której mieszka, gdy skarżąca chorowała i przebywała często w szpitalach oraz gdy nie miała jeszcze świadczenia rentowego nie wymagała od niej partycypowania we wszystkich kosztach utrzymania. Skarżąca jednak w miarę swoich możliwości starała się matce dokładać do rachunków, na tyle, ile mogła. Sytuacja matki jest również ciężka, ponieważ jest sama i opiekuje się niepełnosprawnym synem. Mama pożyczała jej również pieniądze na konieczne wydatki, jak również często starała się udzielać pożyczek na spłatę jej zobowiązań. Obecnie nie ma takiej możliwości.

Strona zakwestionowała twierdzenie organu, jakoby była właścicielką pojazdu marki Seat Ibiza, na dowód czego załączyła do skargi decyzję o wyrejestrowaniu samochodu (w [...] r.) oraz innych pojazdów, których była właścicielką. Skarżąca nie posiada zatem majątku, a jej sytuacja rodzinna i majątkowa znajduje oparcie w przedłożonych dokumentach.

W dalszych wywodach skargi strona zacytowała art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. i wskazała, że istotne dla rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o umorzenie zaległych składek jest wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej, jak i rodzinnej wnioskodawcy. Przyjmuje się przy tym, że to strona żądająca umorzenia zaległości, w treści wniesionego wniosku oraz w toku postępowania, powinna wskazać takie konkretne okoliczności, które będą przemawiały za umorzeniem zaległości. ZUS w toku postępowania, powinien natomiast wnikliwie ustalić istnienie (lub brak) takich okoliczności, podejmując w tym zakresie, o ile jest to możliwe, także działania z urzędu, niezależnie od informacji uzyskanych od wnioskodawcy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 k.p.a. i zasadą zupełności postępowania dowodowego, o której stanowi art. 77 § 1 k.p.a. Oczywistym jest jednak fakt, że w toku takiego postępowania to głównie na stronie spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia, gdyż to wnioskodawca, a nie organ, ma pełną wiedzę o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej, osobistej i o zaistniałych przeszkodach w spłacie zadłużenia, co zostało przez skarżącą uczynione. Natomiast ocena zebranego materiału dowodowego należy do organu prowadzącego postępowanie. Stosownie, bowiem do treści art. 80 k.p.a., organ swobodnie ocenia dowody, ważne jest jednak, żeby stan faktyczny został oceniony na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego, czemu w niniejszej sprawie organ nie sprostał.

Dodatkowo wskazano, że już samo korzystanie przez skarżącą z pomocy finansowej państwa - świadczenia rentowego oraz świadczeń żywnościowych w formie posiłku dla córki oraz zasiłki celowego na zakup żywności, świadczy o trudnej sytuacji finansowej wnioskodawczyni i stanowi dodatkową okoliczność mogącą przemawiać za uwzględnieniem jej żądania o umorzenie zadłużenia.

Rozstrzygnięcie w ramach uznania wymaga od organu nie tylko poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), ale także załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Przez właściwe motywowanie decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a.

Jednocześnie strona oświadczyła, że skarga została sporządzona przy pomocy prawnika w punkcie nieodpłatnych porad prawnych.

W odpowiedzi na skargę ZUS podtrzymał w całości dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Nawiązując do argumentacji skargi wskazano, że w zaskarżonej decyzji ZUS przyjął miesięczne wydatki strony na podstawie przedłożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej z dnia [...]. Skarżąca podała w nim, że ponosi wydatki eksploatacyjne w kwocie od [...] do [...] oraz wydatki związane z leczeniem w kwocie od [...] do [...] miesięcznie. Zaakcentowano przy tym, że do skargi nie zostały dołączone żadne dokumenty potwierdzające wysokość ponoszonych przez dłużniczkę wydatków. Wskazano także, iż na dzień wydania decyzji dłużniczka według Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców figurowała jako właścicielka samochodu osobowego Seat Ibiza rok produkcji [...], a organ nie miał wglądu do dokumentów załączonych do skargi. Nadto ZUS odnotował, że we wspomnianym wyżej oświadczeniu z dnia [...] strona podała, iż korzysta tylko z zasiłku rodzinnego w kwocie [...] i nie korzysta z innych form pomocy. Zakład w celu dokładnego zbadania sytuacji materialnej zobowiązanej skierował zapytanie do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. W piśmie z [...] Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej poinformował, że zobowiązana korzysta z pomocy w formie posiłku dla córki oraz pomocy finansowej. Zakład wydając decyzję nie posiadał jednak informacji w jakiej kwocie i na jaki okres dłużniczka ma przyznaną tą pomoc. Do akt sprawy oraz do przedmiotowej skargi dłużniczka nie dołączyła żadnych dokumentów potwierdzających wysokość przyznanej jej pomocy. Podkreślono także, iż w dniu [...] skarżąca spłaciła część należności, o umorzenie których wnioskuje.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Kontroli Sądu – na podstawie art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z [...] r., poz. [...], dalej: p.p.s.a.) podlegała decyzja z dnia [...] nr [...], którą Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącej umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek na ubezpieczenia społeczne oraz ubezpieczenie zdrowotne za okres od grudnia [...] r. do marca [...] r. w łącznej kwocie [...] zł.

Kontrolę tę, sprawowaną co do zasady pod względem zgodności z prawem (art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 2107 ze zm.), rozpocząć należy od stwierdzenia, że decyzje w przedmiocie udzielania ulg w spłacie zaległości wobec ZUS wydawane są w oparciu o tzw. uznanie administracyjne, w ramach którego ustawodawca pozostawił organowi wybór pomiędzy równoważnymi rozstrzygnięciami.

Specyfika orzekania w przedmiocie umorzenia zaległości wobec ZUS opartego o uznanie, które – co wymaga podkreślenia – nie wyraża się w swobodzie oceny w danym stanie faktycznym sprawy okoliczności odpowiadających określonym przez prawodawcę przesłankom umorzenia, ale w możliwości negatywnego dla wnioskodawcy rozstrzygnięcia nawet przy ich ustaleniu - determinuje zakres sądowej kontroli takich rozstrzygnięć. Ocenie sądu w pierwszej kolejności podlega poprawność postępowania dowodowego i wyciągniętych zeń wniosków co do tego, czy dany stan faktyczny wypełnia określone enumeratywnie w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności. W razie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia kontrola Sądu odnosi się także do określonych przez prawodawcę kryteriów umorzenia zaległości, które nie są całkowicie nieściągalne.

Wspomniana nieściągalność, zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2015 r. poz. 233, 978, 1166, 1259 i 1844 oraz z 2016 r. poz. 615);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Bezsporne jest, że w stosunku do skarżącej, powyższe przesłanki nie zachodzą. W szczególności wskazać należy, że skoro strona uzyskuje świadczenie rentowe w kwocie wyższej niż (art. 140 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 53 ze zm.), to nie jest spełniona przesłanka z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Jak wynika z akt sprawy przedmiotowe należności są egzekwowane, a naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję (art. 28 ust. 5 u.s.u.s.), nie jest także oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 6 u.s.u.s.). Nadmienić warto, że w aktach sprawy znajduje się wprawdzie postanowienie komornika sądowego z dnia [...] o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, jednakże nastąpiło to nie ze względu na brak majątku dłużniczki, ale na podstawie art. 823 k.p.c.

Ponadto, w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia (a takich dotyczy niniejsza sprawa) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia.

Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przytoczona wyżej regulacja zawarta w rozporządzeniu nie pozostawia wątpliwości, że zastosowanie uznania administracyjnego, w ramach którego organ może (ale nie jest zobowiązany) umorzyć zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia poprzedzone być musi szczegółowym przeanalizowaniem ujawnionych przez stronę danych dotyczących jej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej. Treść przywołanego przepisu wskazuje jednocześnie, że ustalenia, czy uregulowanie zaległych należności z tytułu składek może pociągnąć dla skarżącego i jego rodziny zbyt ciężkie skutki, czynione są w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez wnioskodawcę. Skoro bowiem przepis stanowi wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., to znaczy, że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa na wnioskodawcy (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1416/10, z dnia 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 685/11 oraz z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2410/11, powoływane wyroki dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zdaniem Sądu zebrany w sprawie materiał dowodowy został wnikliwie przeanalizowany przez organ i właściwie oceniony. W tym zakresie wskazać należy w szczególności, że organ oparł się na przedstawionych przez stronę danych i przedłożonych przez nią dokumentach. Prawidłowo wyliczył dochód trzyosobowej rodziny na kwotę [...] zł, przyjmując kwotę [...] zł otrzymywaną tytułem alimentów na dzieci skarżącej za stały składnik budżetu rodziny (w oświadczeniach składanych przed organem strona nie podawała, że alimenty na córkę otrzymuje nieregularnie). ZUS uwzględnił również, że strona w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej z dnia [...] podała, że ponosi wydatki eksploatacyjne w kwocie od [...] do [...] oraz wydatki związane z leczeniem w kwocie od [...] do [...] miesięcznie. Organ wziął także pod uwagę, że strona we wniosku oświadczyła, że "ma możliwość nie opłacać rachunków w domu rodzinnym". Organ wziął pod uwagę także, iż strona we wspomnianym oświadczeniu w rubryce "pobieram zasiłek z pomocy społecznej" wymieniła "rodzinne" w kwocie [...], w rubryce "korzystam z innym form pomocy" zakreśliła pozycję "nie", a w kolejnym piśmie podała, że zwrot kosztów za obiady córki już jej nie przysługuje. Podkreślenia także wymaga, że strona nie udokumentowała zalegania w jakichkolwiek (poza spłatą zadłużenia wobec wierzycieli cywilnoprawnych, o czym będzie jeszcze mowa) bieżących płatnościach, w tym opłatach za leki i prywatne wizyty lekarskie. Nadto, co odnotował organ, w dniu [...] wpłaciła na poczet zaległości wobec ZUS kwotę [...] zł. Nadto zawarła też umowę zlecenia z Kancelarią Prawną, przyjmując na siebie obowiązek płatności w kwocie podstawowej [...] zł.

W tym stanie rzeczy stwierdzenie, że strona nie jest w stanie spłacać należności wobec ZUS w minimalnych ratach byłoby co najmniej przedwczesne. Ta konstatacja ZUS koreluje z oceną wyczerpująco udokumentowanego i niekwestionowanego przez organ ani Sąd stanu zdrowia skarżącej. Zasadnie organ odwołał się w tym zakresie do orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, który stwierdził u strony częściową (a nie całkowitą) i czasową niezdolność do pracy na okres do [...].

Znaczne zobowiązania skarżącej wobec wierzycieli cywilnoprawnych, które wobec ich niespłacania niewątpliwie narasta, nie mogą być argumentem za umorzeniem zaległości wobec ZUS, zważywszy, że zostały zaciągnięte przez skarżącą świadomie z uwzględnieniem możliwości finansowych i ich ewentualnych negatywnych skutków. Ponadto, nie korzystają one z pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami z tytułu składek (art. 115 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - Dz. U. z 2016 r. poz. 599 z późn. zm. oraz art. 1025 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 2016 r. poz. 1822 z późn. zm.).

Nawiązując do argumentacji skargi wskazać także należy, że ryzyko związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, jak i jej negatywne skutki obciążają podmiot prowadzący tę działalność, zarówno w trakcie jej prowadzenia, jak i po jej zakończeniu, a umorzenie zaległości ma charakter wyjątkowy. To płatnik jako osoba prowadząca i monitorująca działalność gospodarczą odpowiada za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych niezależnie od czynników wpływających na funkcjonowanie firmy i osiąganie dochodów czy ponoszenie strat. Koszty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej są wkalkulowane w tę działalność, gdyż jej prowadzenie zawsze generuje koszty, w tym z tytułu zobowiązań o charakterze publicznoprawnym, wynikających z przepisów prawa. Działalność gospodarcza nie traci tego charakteru, nawet gdy przynosi ona straty, nastawienie na zysk nie musi bowiem prowadzić do jego osiągnięcia. Natomiast utrata płynności finansowej, jak i nieosiąganie dochodu przez płatnika nie mieści się w katalogu przesłanek umorzenia (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 29 listopada 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 727/16). Znikome dochody osiągane z prowadzonej działalności gospodarczej, na które powołuje się skarżąca, nie są zatem przesłanką umorzenia składek, których wówczas nie odprowadzano.

Jak więc wykazano powyżej ZUS odmawiając umorzenia zaległości skarżącej nie naruszył wskazanych w skardze przepisów postępowania.

Należy zauważyć (odwołując się m.in. do wyroku NSA z dnia 9 marca 2017 r., sygn. akt II GSK 4993/16), że wprawdzie ustanowiona w art. 7 k.p.a. i doprecyzowana w art. 77 § 1 k.p.a. zasada prawdy obiektywnej nakłada na organ administracji publicznej obowiązek podjęcia wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, jednakże trudno byłoby przyjąć, aby w postępowaniu w przedmiocie umorzenia należności składkowych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. organ był obarczony obowiązkiem zbierania dowodów na okoliczność istnienia wspomnianych w tych przepisach przesłanek. Skoro zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek wymienionych w § 3 rozporządzenia z 2003 r. będących podstawą dla organu rentowego do wydania decyzji o umorzeniu składek na ubezpieczenia społeczne to oznacza, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim jako wnioskodawcy. Wynika to przede wszystkim z faktu, że umarzanie należności z tytułu składek jest wyjątkiem od zasady obowiązku ich opłacania. Ponadto to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości. Te ujawnione przez stronę w trakcie postępowania okoliczności ZUS, jak wykazano powyżej, uwzględnił.

Sąd, który ocenia legalność działań organu na dzień wydania decyzji, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia (por. m.in. wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2008 r., sygn. akt II OSK 1085/17), stwierdził zatem, że odmowa umorzenia zaległości skarżącej nie narusza prawa.

Podkreślenia jednak wymaga, że skarżąca może ponownie wystąpić o umorzenie zaległości, w szczególności w przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskania nowych dowodów, w tym np. kolejnego orzeczenia o zdolności do pracy. Wydanie bowiem decyzji w tym przedmiocie i stwierdzenie legalności tego rozstrzygnięcia przez Sąd nie zamyka drogi do ponownego ubiegania się o zastosowanie ulgi płatniczej.

Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 151 P.p.s.a. oddalił skargę.