Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1134/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-08-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 79 par. 1, 2 art. 10 par. 1 , art. 7, art. 77, art. 8, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit c, art. 135, art. 200, art. 205 par. 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Łukasz Trochym (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Magdalena Durzyńska sędzia WSA Dorota Apostolidis po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi P. L. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2021 r., nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2018 r., nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącego P. L. kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej jako "Minister/organ") decyzją z [...] marca 2021 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania P. L. (dalej jako "Skarżący"), reprezentowanego przez adwokata J. F. – utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] (dalej jako "Wojewoda/organ I instancji") z [...] maja 2018 r., nr [...], stwierdzającą, że obszar o pow. [...] ha, zajęty pod dawny park wraz z budynkiem dworu, stanowiący część działki ewidencyjnej nr [...] o pow. [...] ha, położonej w obrębie [...], gmina i powiat [...], pochodzący z dawnego majątku [...], podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13 ze zm.).

Zaskarżona decyzja Ministra wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Pierwotnie Skarżący wniósł (w piśmie z [...] października 2014 r.) o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość położona aktualnie w województwie [...], powiecie i gminie [...], stanowiąca działkę ewidencyjną oznaczoną obecnie w ewidencji gruntów i budynków numerem [...], o pow. [...] ha, obejmującą zespół pałacowo-parkowy "[...]", stanowiący dawną własność G. N. - nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3 poz. 13, z ze zm.). Następnie sprecyzował żądanie wniosku w ten sposób, że wniósł o wyodrębnienie części działki i wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość położona aktualnie w województwie [...], powiecie i gminie [...], stanowiąca część działki ewidencyjnej nr [...] o pow. [...] ha, obejmująca zespół pałacowo-parkowy "[...]", stanowiący dawną własność G. N., zlokalizowany w ramach dawnego majątku "[...]" ks. [...], nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Ewentualnie, w przypadku braku zgody konserwatora zabytków zgody na wyodrębnienie części działki nr [...], obejmującej zespół pałacowo-parkowy, Skarżący podtrzymał żądanie zawarte w piśmie z [...] października 2014 r.

Decyzją z [...] sierpnia 2015 r., nr [...], Wojewoda stwierdził, że nieruchomość obejmująca teren dawnego parku z budynkiem dworu, pochodząca z "[...]", objętych księgą hipoteczną nr [...], wchodząca w skład aktualnej działki ewidencyjnej nr [...], o pow. [...] ha, położonej w obrębie [...], gmina [...], powiat [...], stanowiącej obecnie własność C. N. - podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Decyzją z [...] maja 2017 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania Skarżącego, reprezentowanego przez adwokata J. F., Minister uchylił w całości decyzję Wojewody z [...] sierpnia 2015 r. i przekazał organowi I instancji sprawę do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu swojej decyzji Minister wyjaśnił, że wobec alternatywnego żądania i nieprecyzyjnej treści wniosku, Wojewoda przed rozpatrzeniem sprawy powinien zwrócić się do Skarżącego, aby ten jednoznacznie określił treść żądania.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z [...] grudnia 2019 r., nr [...], Wojewoda stwierdził, że obszar o pow. [...] ha, zajęty pod dawny park wraz z budynkiem dworu, stanowiący część działki ewidencyjnej nr [...] o pow. [...] ha, położonej w obrębie [...], gmina i powiat [...], oznaczony kolorem czerwonym, na mapie do celów odszkodowawczych sporządzonej na podstawie mapy z ewidencji gruntów i mapy zasadniczej rastrowej miejscowości [...], przez geodetę uprawnionego J. W. będącej załącznikiem niniejszej decyzji, pochodzący z dawnego majątku [...], będącego własnością G. N., podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13 ze zm.).

W uzasadnieniu swojej decyzji Wojewoda wskazał, że całkowita powierzchnia przejętego majątku [...] wynosząca [...] ha (zgodnie z protokołem przejęcia), w tym użytków rolnych bezpośrednio związanych z produkcją rolną i hodowlaną - [...] ha, potwierdza, iż przejęta nieruchomość ziemska, przekraczała powierzchniowo normy ustalone do przejęcia na cele reformy rolnej, określone w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej tj. [...] ha powierzchni ogólnej, bądź [...] ha użytków rolnych. Tak więc, pod względem obszarowym majątek ziemski [...], zdaniem Wojewody, spełniał warunki do przejścia z mocy prawa na własność Skarbu Państwa, w trybie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Po przejęciu na własność Skarbu Państwa, grunty rolne majątku [...] zostały rozparcelowane. Stan rozparcelowanego majątku [...] o powierzchni [...] ha obrazuje "Plan gruntów rozparcelowanego maj. [...]" sporządzony w 1945 r. przez S. B. mierniczego Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w K. Z kolei, rejestr pomiarowo - klasyfikacyjny rozparcelowanego majątku [...], sporządzony w 1946 r., przez mierniczego C. N. potwierdza, zdaniem Wojewody, że z parcelacji wyłączono działkę Nr [...] o pow. [...] ha (jako resztówkę) z przeznaczeniem na potrzeby Gminnej Szkoły Rolniczej i Spółdzielczej. Jak podniósł następnie Wojewoda, na podstawie decyzji Powiatowego Urzędu Ziemskiego w J. z [...] marca 1945 r., Związek Rewizyjny Spółdzielni R. P. otrzymał, na cele szkolnictwa spółdzielczego, nieruchomość o pow. [...] ha, wraz z zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi oraz urządzeniem wewnętrznym mieszkań i przydzielonym inwentarzem, pochodzącą z ośrodka państwowego, wydzielonego z majątku [...]. W skład zabudowań wchodziły wówczas (między innymi): budynek pałacu, dom administracyjny, domy mieszkalne służby i inne zabudowania gospodarcze, co potwierdza w ocenie Wojewody, protokół przejęcia ośrodka z majątku [...] z [...] marca 1945 r. Wojewoda wskazał także, na decyzję Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z [...] grudnia 1957 r., Nr [...], nr rejestru [...], na podstawie której park w miejscowości [...] został uznany za zabytek. Obecnie park ten jest wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa [...] pod nr [...]. Wojewoda obszernie zacytował również fragmenty opracowania pn. [...] wykonanego w 1968 r., przez Pracownika Politechniki [...] Wydziału Architektury Katedra Planowania [...], doc. dr hab. arch. J. B., które zawiera opis dawnego zespołu dworskiego [...], w tym parku. Z opracowania tego wynika m.in., że zespół dworski składał się, jakby z trzech części tj.: części parkowej z budynkiem dawnego dworu (zbudowanego ok. 1930 r.) i oficyny z XIX wieku, zespołu gospodarczego z XX wieku usytuowanego na zachód od dworu oraz osady dworskiej z XIX i XX wieku, usytuowanej na wschód od dworu. Zespół dworski stanowił ośrodek większego założenia przestrzenno-krajobrazowego. Założenie dworskie usytuowane było w otwartym terenie z dala od wsi. Drogi główne przebiegały od wschodu i południa, łącząc się z alejami na skrzyżowaniu, położonym od południa przed dworem, poza obrębem parku. Park tworzył nieregularny wielobok z wysuniętym ku zachodowi aneksem. Ośrodek założenia stanowił budynek dworu, widokowo eksponowany, wiążący kompozycyjnie wszystkie elementy parku. Całość założenia dzieliła się na szereg części, na które składały się wnętrza ogrodowe i zwarte zadrzewienia. Wnętrz ogrodowych było trzy: zajezdna na południe od dworu, główna na północ i wchód od niego, oraz północna. Na południowy wschód od dworu był zespół kasztanowców, a na północny wschód zespół świerków. Ku północy park przechodził w sad. Część zajezdna tworzyła nieregularny owal, trawnik z obiegającą drogą zajezdną, naprowadzającą łukiem przed budynek dworu i wyprowadzającą do zabudowy gospodarczej. Środek parku, to również trawnik, a ściany wnętrza parkowego stanowiły zwarte zadrzewienia kasztanowe i świerkowe, z podbudową wiązowo-akacjową, szpalerami bzu i tui, z akcentami wolno stojących drzew, w tym stara lipa.

Wojewoda stwierdził następnie, że objęta roszczeniem Skarżącego część nieruchomości o powierzchni [...] ha, odpowiada środkowej części dawnej resztówki, wydzielonej z majątku [...]. Część ta obejmuje zarówno teren dawnego parku z budynkiem dworu, jak również teren dawnych sadów i ogrodów, w kierunku na zachód i północ od dworu, oraz teren dawnego sadu i pastwiska wraz ze stawem w kierunku na wschód od dworu. Zdaniem Wojewody, park z budynkiem dworu położony w [...], nie został prawnie wydzielony z majątku przed 1 września 1939 r., w czasie wojny, ani też po jej zakończeniu. Ta część nieruchomości ziemskiej, nie stanowiła zatem odrębnego przedmiotu własności, wydzielonego z księgi wieczystej prowadzonej dla całych dóbr. Na podstawie oględzin nieruchomości oraz zeznań świadków Wojewoda ustalił, że na teren działki prowadzi wjazd od strony południowej, od drogi przez wieś [...]. Dalej przez działkę prowadzi droga dojazdowa (dawna alejka) do poszczególnych zabudowań usytuowanych na tej działce. Droga ta przebiega przed budynkiem dworu i za dworem rozwidla się. W kierunku zachodnim prowadzi do dawnego podwórza gospodarczego, a w kierunku północnym prowadzi obok dworu, dalej w głąb działki, do zabudowań gospodarczych usytuowanych po północnej stronie działki. Park rozciągał się od budynku dworu na północ, wschód i południe oraz w kierunku południowo zachodnim. Granice parku wyznaczał żywopłot rosnący do niedawna i zawierał się w następujących granicach: po stronie południowej zamknięty był żywopłotem biegnącym tak jak obecnie istniejące ogrodzenie tj. od drogi wjazdowej do budynku wieży ciśnień, a następnie w kierunku północnym do drogi dojazdowej prowadzącej do podwórza gospodarczego i oddzielającej podwórze gospodarcze od części parkowej. Dalej granicą zachodnią parku była ta droga. Po północnej stronie parku również rósł żywopłot, który biegł przed ówczesnym budynkiem na owoce (w tym miejscu obecnie stoi budynek kurnika). Wschodnia granica parku biegła po przedłużeniu wschodniej ściany budynku czworaka, a granica południowa od strony wschodniej biegła przed budynkiem czworaka. Po stronie wschodniej parku zachowały się trzy stawy, raczej sadzawki, lub zagłębienia pozostałe po stawach. Tuż przed budynkiem dworu znajdują się pozostałości murowanej fontanny w kształcie koła. W centralnej części działki znajduje się budynek dawnego dworu. Przed budynkiem dworu, po wschodniej stronie drogi wjazdowej, znajdują się ruiny budynku mieszkalnego, murowanego, w dokumentach źródłowych określanego jako budynek administracyjny lub budynek dawnej oficyny, a przez świadków jako budynek starego dworu. W północno-zachodniej części działki nr [...] częściowo na terenie objętym roszczeniem znajdują się budynki gospodarcze: kurniki (ferma drobiu), szklarnia, magazyny, garaże, które powstały w okresie powojennym, za czasów użytkowania nieruchomości przez Państwowe Gospodarstwo Rolne. Południowo-zachodni narożnik działki, znajdujący się poza terenem objętym roszczeniem, który od budynku dworu odgradza szpaler drzew, stanowi podwórze gospodarcze, z zachowanym dawnym budynkiem podworskim w stanie ruiny (parterowy, bez zadaszenia, bez stolarki), który w okresie powojennym służył jako internat, oraz budynkiem dawnej wieży ciśnień bez zadaszenia. Data budowy wieży uwidoczniona na ścianie to 1927 r. Poza tymi dawnymi budynkami, na terenie podwórza gospodarczego znajdują się jeszcze inne zabudowania gospodarcze, głównie magazyny wybudowane w okresie powojennym. Zachodnia część działki, w części środkowej, pomiędzy dawnym podwórzem gospodarczym, a zabudowaniami gospodarczymi usytuowanymi od strony północnej (kurniki), stanowi teren zakrzewiony. Na tym terenie znajdują się również ruiny budynku szklarni.

Mając na uwadze powyższe Wojewoda ustalił zatem, że centralnie usytuowanym elementem byłej resztówki był dwór, nazywany również pałacem. W okresie przedwojennym dwór był miejscem zamieszkania właściciela majątku [...] i jego rodziny. Zdaniem organu I instancji, teren parkowy, wraz z budynkiem dworu, niewątpliwie służył zaspokojeniu potrzeb mieszkalnych i wypoczynkowych właściciela nieruchomości G. N. i jego rodziny, ale nie tylko. Jak ustalił bowiem Wojewoda na podstawie zeznań świadków, właściciel zarządzał majątkiem osobiście i to on wydawał polecenia pracownikom majątku. Zadaniem pracującego w majątku karbowego, o nazwisku N., było jedynie pilnowanie realizacji tych poleceń. Z zeznań K. W. wynika, że w majątku pracował również buchalter, który wypłacał wynagrodzenia pracownikom majątku i prowadził księgowość, ale majątkiem nie zarządzał. Wojewoda podkreślił, że świadkowie wielokrotnie wskazywali, że to G. N. osobiście zarządzał majątkiem, był dobrym gospodarzem, zapewniał korzystną sprzedaż wytwarzanych w majątku produktów rolnych oraz doprowadził do budynków mieszkalnych i gospodarczych wodę, kanalizację i prąd. Jak podniósł Wojewoda, Z. O. zeznała, że układ pomieszczeń dworu jaki zapamiętała z czasów powojennych, jej zdaniem, był taki jak za czasów G. N., tj. w holu budynku było wejście do kancelarii. Z powyższego wynika zatem, zdaniem Wojewody, że objęty roszczeniem rewindykacyjnym budynek dworu pełnił zarówno funkcję mieszkalną jak i funkcję administracyjną konieczną dla prawidłowego funkcjonowania części gospodarczej majątku. Był miejscem zamieszkania i pracy właściciela dóbr ziemskich [...], który osobiście zajmował się zarządzaniem majątkiem. Wojewoda wskazał także, że dwór nie był trwale oddzielony od części gospodarczej majątku. Przed wejściem do dworu (strona południowa) oraz za dworem (strona północna) znajdował się regularny park, który od części gospodarczej oddzielony był żywopłotem. Oddzielenie terenu mieszkalnego, żywym płotem, w formie szpaleru krzewów, nie było faktycznym wydzieleniem i nie skutkowało utratą funkcjonalnej łączności z resztą majątku. Wydzielenie takie, zdaniem Wojewody, było zjawiskiem typowym, mającym na celu podkreślenie walorów estetycznych domu właściciela majątku oraz stworzenie właścicielowi i jego rodzinie dogodniejszych warunków do bardziej przyjemnego i bezpiecznego mieszkania i wypoczynku. Siedziba właściciela majątku była integralną częścią nieruchomości ziemskiej i bez znaczenia było w jaki sposób była usytuowana w stosunku do części użytkowanej rolniczo.

Wobec powyższych, Wojewoda nie podzielił stanowiska Skarżącego, iż nieruchomość stanowiąca część obecnej działki ewidencyjnej nr [...], nie miała charakteru rolnego, ani nie pozostawała w związku funkcjonalnym z pozostałą resztą majątku [...] i z tych przyczyn nie powinna być objęta działaniem dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Odwołanie od powyższej decyzji Wojewody wywiódł Skarżący, reprezentowany przez adwokata J. F.

Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, Minister decyzją z [...] marca 2021 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję Wojewody z [...] maja 2018 r., nr [...]. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Minister wyjaśnił, że aby ocenić, czy określona nieruchomość podpadała pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, należy zbadać, czy była to nieruchomość ziemska, jaki miała obszar ogólny oraz jaki był obszar jej użytków rolnych, ewentualnie - w przypadku nieruchomości zabudowanej budynkami nierolniczymi (np. dworem/pałacem), należy zbadać związek funkcjonalny między tą częścią nieruchomości, której dotyczy żądanie a pozostałą częścią nieruchomości przejętej na własność Państwa. Mając na uwadze powyższe, organ wskazał, co należy rozumieć pod pojęciem "związku funkcjonalnego" w przypadku zespołu dworsko-parkowego z gospodarstwem rolnym oraz wyjaśnił, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie nie tylko zespołu dworsko-parkowego bez gospodarstwa rolnego, ale też gospodarstwa rolnego bez zespołu dworsko-parkowego.

Organ wskazał także, że zgodnie ze sporządzonym w dniu [...] lutego 1945 r. protokołem w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...], majątek zajmował [...] ha powierzchni ogólnej, w skład której wchodziły [...] ha gruntów ornych, [...] ha pastwisk, [...] ha sadów, [...] ha ogrodów warzywnych, [...]ha parków, [...] ha gruntów określanych jako podwórza, zabudowania i drogi, [...] ha stawów. Z kolei ze sporządzonego w 1946 r. rejestru pomiarowo-klasyfikacyjnego wynika, że majątek ogółem zajmował [...] ha, w tym: [...] ha gruntów ornych (klasy II i III), [...] ha łąk, [...] ha pastwisk, [...] ha dróg, [...] ha wód, [...] ha pod zabudowaniami oraz [...] ha sadów i ogrodów. Wreszcie zgodnie z danymi z wykazu rozparcelowanych majątków na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. majątek [...] posiadał [...] ha powierzchni ogólnej w skład której wchodziło m.in. [...] ha gruntów ornych, [...] ha sadów warzywnych i owocowych, [...] ha pod zabudowaniami, [...] ha dróg i rowów. W ocenie organu, wyżej wymienione dokumenty jednoznacznie dowodzą, że majątek [...] przekraczał normę obszarową dotyczącą powierzchni ogólnej - [...] ha, jak i normę obszarową dla użytków rolnych - [...] ha, które wymienione są w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, co z kolei prowadzi do wniosku, że nadawał się do przejęcia na cele reformy rolnej.

Zdaniem organu, dokumenty, zarówno przedwojenne, jak i powojenne z daty przejęcia majątku na cele reformy rolnej (tj. plan gruntów rozparcelowanego majątku [...], sporządzony przez mierniczego S. B. w 1945 r., szkic planu parku podworskiego w [...] z dokumentacji konserwatorskiej Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, szkic sytuacyjny resztówki [...] z dnia [...] czerwca 1950 r., zdjęcia lotnicze okolic [...], wykonane przez wywiad [...] [...] stycznia 1945 r. oraz historyczna mapa przedwojenna, tj. mapa arkusza [...] Wojskowego Instytutu Geograficznego z 1936 r., sporządzona w skali 1:25 000, dostępna na stronie internetowej: [...] wskazują, że na części działki nr [...], znajdował się niewielki teren parku o pow. [...] ha, w otoczeniu użytków rolnych, takich jak sad/warzywniak czy pastwisko. Powyższe skłoniło organ do wniosku, że o ile nie ma wątpliwości, że użytki rolne nadawały się do przejęcia na cele reformy rolnej, to należało rozważyć, w jakim charakterze wykorzystywany był budynek dworu i czy ewentualnie między nim i częścią gospodarczą majątku zachodził związek funkcjonalny.

Zdaniem organu zeznania świadków, przesłuchanych przez Wojewodę w trakcie postępowania, są spójne, uzupełniają się, nie ma między nimi sprzeczności, a ponadto można je częściowo również zweryfikować za pomocą dokumentów archiwalnych zgromadzonych w aktach sprawy. Z zeznań tych wynika, w ocenie organu, że zarząd nad całym majątkiem sprawował jego właściciel, który mieszkał we dworze z rodziną i gdzie znajdowała się kancelaria. Wydawał on dyspozycje wskazanej osobie - karbowemu na temat prac w gospodarstwie albo księgowemu w sprawie wynagrodzenia, okazjonalnie sam się tym zajmując (świadkowie Z. O., W. D.). Karbowym był pracownik stały majątku o nazwisku N. (świadkowie M. N. Z. O., K. W. T. K. i W. D.), co wynika również z załączonego do protokołu w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...] wykazu pracowników stałych, gdzie odnotowano, że pracował on w majątku od 1910 r. Wykaz ten nie zawiera informacji na temat osoby zatrudnionej jako zarządca/administrator majątku, co może sugerować zdaniem organu, że osoby takiej nie było. Karbowy N. mieszkał w czworakach i nadzorował jedynie robotników bezpośrednio podczas pracy. Funkcja ta nie wiążę się jednak z zarządem nad majątkiem. Podobnie jak funkcja księgowego/buchaltera, który według świadek K. W. prowadził jedynie księgowość i wypłacał według listy wynagrodzenia pracownikiem. Miał on urzędować w budynku starego dworu (dom administratora). Świadkowie potwierdzili także, że budynkiem na zachód od dworu była dawna szklarnia/cieplarnia, a na północy stał budynek służący do przechowywania owoców (świadkowie M. S. i Z. O.). Budynki gospodarcze majątku znajdowały się w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu/dworu, wraz z dużym sadem otaczając go. Zebrana w trakcie postępowania dokumentacja dowodzi więc, zdaniem organu, że zespół dworsko-parkowy w [...] pod względem przestrzennym i funkcjonalnym nie stanowił wyodrębnionej od pozostałego gospodarstwa rolnego części. W związku z tym, że praktycznie wszystkie części zespołu stanowiły zorganizowaną całość, związane były w mniejszym lub większym stopniu z nieruchomością ziemską, brak jest podstaw do uznania, że jakaś jej część nie podlegała przejęciu na cele reformy rolnej w oparciu o przepisy dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Minister nie podzielił zarzutów odwołania dotyczących naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, poprzez nieprzeprowadzenie w sposób wyczerpujący postępowania dowodowego oraz brak poinformowania pełnomocnika Skarżącego o terminie przeprowadzenia dowodu z przesłuchania świadków. Minister uznał, że choć doszło w tym zakresie do uchybienia proceduralnego, jakim bez wątpienia było niezawiadomienie stron o planowanym przesłuchaniu, to jednak potraktował zeznania świadków jako oświadczenie wiedzy tych osób, a po ich przeanalizowaniu uznał również za wiarygodne. Z czynności tych sporządzone zostały protokoły, które załączono do akt sprawy. Wynika z nich, że zainteresowane osoby uprzedzono o możliwości odmowy zeznań i odpowiedzi na pytania, a także o odpowiedzialności karnej za zaznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy. Przesłuchania te nie budzą zastrzeżeń organu. Ponadto, Skarżący miał możliwość wypowiedzieć się co do zebranych dowodów oraz zgłosić żądania. Z prawa tego jednak nie skorzystał, nie podniósł tym samym zastrzeżeń odnośnie przesłuchania niektórych świadków, które ze względu na ich wiek, odbyły się w miejscu ich zamieszkania bez obecności stron postępowania.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Ministra złożył Skarżący, reprezentowany przez adwokata J. F., który wniósł o jej uchylenie oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Wojewody z [...] maja 2018 r., jak też o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucił natomiast naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności:

1) art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a., 80 k.p.a. oraz 107 § 3 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie w sposób wszechstronny sprawy oraz brak istotnych ustaleń w sprawie, a przede wszystkim zaniechanie - wbrew ciążącemu obowiązkowi - podjęcia przez organ czynności zmierzających do wyczerpującego zgromadzenia w sprawie całego koniecznego materiału dowodowego, poprzez:

a) wybiórcze i niewyczerpujące przeprowadzenie postępowania dowodowego (w tym m.in. przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków, którzy urodzili się podczas II wojny światowej, a tym samym nie posiadali wiedzy na temat przedmiotowej nieruchomości według jej stanu z września 1939 roku, ponieważ wszelkie posiadane przez nich informacje pochodzą wyłącznie z przekazów rodzinnych, a więc powinny być traktowane przez organ obu instancji wyłącznie pomocniczo, przy uwzględnieniu innych bardziej wiarygodnych dowodów (np. zdjęć lotniczych), podczas gdy zaskarżona decyzja została wydana wyłącznie w oparciu o zeznania tych świadków, pomimo że zeznania te nie dały dostatecznych podstaw do wydania decyzji merytorycznej w przedmiocie orzeczenia o podpadaniu objętej niniejszym postępowaniem nieruchomości pod przepisy dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, albowiem organ powinien uwzględnić stan sprzed okupacji niemieckiej, a nie stan spowodowany działaniami wojennymi (a więc sytuacją nadzwyczajną);

b) błędne i niepoparte materiałem dowodowym przyjęcie, że pomiędzy zespołem dworsko-parkowym "[...]" a resztą majątku ziemskiego należącego przed wojną do G. N. istnieć miał związek funkcjonalny, albowiem według zeznań świadków, to właściciel podejmował wszelkie decyzje dotyczące zarządu majątkiem, podczas gdy z akt sprawy wprost wynika, iż w majątku sprawami księgowymi zajmował się zewnętrzny buchalter rezydujący w osobnym budynku w tzw. starym dworze, a kwestiami nadzoru nad pracownikami oraz pracami rolniczymi karbowy H. N.;

c) błędne i niepoparte materiałem dowodowym przyjęcie, że zespół dworsko-parkowy "[...]" stanowił integralną część reszty majątku i pozostawał we wzajemnej współzależności z pozostałą resztą majątku o charakterze wyłącznie rolniczym, podczas gdy z zebranego w sprawie materiału dowodowego wprost wynika, że zespół dworsko-parkowy oddzielony był od folwarcznej części majątku żywopłotem oraz alejami z ozdobnymi drzewami i kasztanami oraz pełnił wyłącznie funkcje rezydencjalno-reprezentacyjne jak każdy typowy "polski" zespół dworsko-parkowy, a więc nie posiadał charakteru rolnego, co potwierdza decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z [...] grudnia 1957 roku, nr [...], na podstawie, której park został wpisany do rejestru zabytków i figuruje tam do dnia dzisiejszego;

2) naruszenie art. 79 § 1 i § 2 k.p.a. w zw. z art. 8 k.p.a. oraz art. 10 § 1 k.p.a. poprzez zaniechanie poinformowania stron postępowania a tym pełnomocnika wnioskodawcy o terminie przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadków w dniach: [...] lutego 2018 roku oraz [...] lutego 2018 roku, tj. Z. O., T. K., K. W. i W. D. i ograniczenie się przez organ I instancji do przesłania stronom postępowania jedynie protokołu z przesłuchania w/w świadków bez umożliwienia zadawania im pytań, co naruszyło prawo wnioskodawcy jako strony do czynnego udziału w postępowaniu.

Minister w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z [...] czerwca 2021 r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) w związku art. 3 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 p.p.s.a., sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co oznacza, iż Sąd zobowiązany jest dokonać oceny legalności zaskarżonej decyzji niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze. Sąd stosuje przy tym przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Rozpoznając niniejszą sprawę w kontekście powyższych kryteriów kontroli Sąd uznał, że skarga jest zasadna.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Ministra z [...] marca 2021 r., nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Wojewody z [...] maja 2018 r., nr [...], stwierdzającą, że obszar o pow. [...] ha, zajęty pod dawny park wraz z budynkiem dworu, stanowiący część działki ewidencyjnej nr [...] o pow. [...] ha, położonej w obrębie [...], gmina i powiat [...], pochodzący z dawnego majątku [...], podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13 ze zm., dalej jako "dekret").

Organy obu instancji orzekając na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51), powinny zbadać czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze, czy stanowiła własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych i jaki obejmowała obszar. Z kolei przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu stanowi, że na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza [...] ha powierzchni ogólnej, bądź [...] ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył więc wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości określonego rodzaju – nieruchomości ziemskich. W orzecznictwie sądowym podkreśla się, iż co do zasady zespoły dworsko-parkowe nie podlegały pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Od tej reguły możliwe jest odstępstwo, w sytuacji gdy rezydencja nie pełniła wyłącznie funkcji mieszkalnych lecz stanowiła także centrum zarządcze i gospodarcze majątku. Sytuacja taka mogła zachodzić, jeżeli na terenie majątku ziemskiego nie było innego miejsca do zarządzania pracami rolnymi, a w dworze (pałacu) znajdowało się biuro, z którego wykonywany był zarząd pracami w części gospodarczej majątku, znajdowały się tam księgi rachunkowe lub dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom. Powyższe musi zatem prowadzić do wniosku, że cześć rezydencjalna majątku jest funkcjonalnie związana z częścią rolniczą majątku w takim znaczeniu, że nie może ona bez niej prawidłowo funkcjonować i na odwrót.

Organ przyjął w niniejszej sprawie, że o ile nie ma wątpliwości, że użytki rolne majątku ziemskiego [...] nadawały się do przejęcia na cele reformy rolnej z uwagi na spełnienie normy obszarowej, to należało podać analizie czy pomiędzy częścią parkowo-pałacową tego majątku a jego częścią gospodarczą zachodził wspomniany powyżej związek funkcjonalny. Zdaniem organu zeznania świadków, przesłuchanych przez Wojewodę, są spójne, uzupełniają się wzajemnie i nie ma między nimi sprzeczności. Głownie na ich podstawie organ przyjął za Wojewodą, że praktycznie wszystkie części zespołu parkowo-pałacowego stanowiły zorganizowaną całość i były związane z nieruchomością ziemską majątku [...], zatem brak jest podstaw do uznania, że jakaś jej część nie podlegała przejęciu na cele reformy rolnej w oparciu o przepisy dekretu. Organ uznał bowiem, że zarząd nad całym majątkiem sprawował jego właściciel, który mieszkał we dworze z rodziną, gdzie znajdowała się również kancelaria, z której zarządzał całym majątkiem. A zatem budynek dworu pełnił zarówno funkcję mieszkalną, jak i funkcję administracyjną, konieczną dla prawidłowego funkcjonowania części gospodarczej majątku.

Sąd stwierdza, że powyższe ustalenia faktyczne zostały poczynione w wyniku czynności organu I instancji obarczonych naruszeniem przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rację należy bowiem przyznać Skarżącemu, który podnosi, że organ I instancji dopuścił się w niniejszej sprawie naruszenia przepisów procedury administracyjnej, poprzez przeprowadzenie dowodu w postaci zeznań świadków – T. K., Z. O., K. W. oraz W. D., bez uprzedniego zawiadomienia Skarżącej o terminie i miejscu przesłuchania. Z akt sprawy wynika bowiem, że strony postępowania, w tym Skarżący, w ogóle nie zostały zawiadomione o planowanym przesłuchaniu świadków (vide: pisma Wojewody z [...] lutego 2018 r.). Stanowi to naruszenie art. 79 § 1 k.p.a., w myśl którego strona powinna być zawiadomiona o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu ze świadków, biegłych lub oględzin przynajmniej na siedem dni przed terminem. Strona ma bowiem prawo brać udział w przeprowadzeniu dowodu, może zadawać pytania świadkom, biegłym i stronom oraz składać wyjaśnienia (art. 79 § 2 k.p.a.). Powyższe naruszenie niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ zeznania złożone przez ww. świadków stały się następnie kluczowym dowodem dla organów obu instancji przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy. Wobec deficytu materiału dowodowego potwierdzającego w sposób nie budzący żadnych wątpliwości istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy częścią parkowo-pałacową a częścią rolniczą majątku ziemskiego [...], powyższe naruszenie ocenić należy również jako pozbawienie Skarżącego czynnego udziału w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.). Skarżący został bowiem pozbawiony możliwości uczestnictwa w czynności procesowej, na podstawie której w zasadniczej części ustalono stan faktyczny sprawy.

W tym miejscu Sąd stwierdza również, że podniesione w skardze zarzuty naruszenia art. art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a., 80 k.p.a. oraz 107 § 3 k.p.a. (zarzuty z pkt 1 lit. a-c skargi), mianowicie niewyjaśnienie przez organy w sposób wszechstronny sprawy oraz brak istotnych ustaleń w sprawie, na obecnym etapie sprawy należy ocenić jako przedwczesne. Powyższa kwestia podlegać będzie bowiem ocenie dopiero gdy Wojewoda w sposób prawidłowy przeprowadzi postępowanie dowodowe w zakresie w jakim zostało one uznane przez Sąd za wadliwie. Dopiero gdy materiał dowodowy sprawy zostanie zgormadzony w sposób właściwy, zgodnie z wymogami wspomnianych powyżej przepisów k.p.a., możliwe stanie się dokonanie jego oceny, z uwzględnieniem całokształtu okoliczności niniejszej sprawy.

Wyjaśnić należy również, że stanowisko Ministra co do tego, że zakwestionowane zeznania świadków można uznać za oświadczenia wiedzy tych świadków, stoi przede wszystkim w sprzeczności z wcześniejszym stanowiskiem organu, który uznawał je za zeznania świadków, a nie ich oświadczenia. Ponadto przyjęcie takiego stanowiska miałoby również ten skutek, że prowadziłoby de facto do obejścia powyższych przepisów k.p.a., a tym samym do istotnego ograniczenia zasadniczych gwarancji procesowych stron postępowania, jakim jest bez wątpienia prawo do czynnego udziału w postepowaniu – co należy uznać za niedopuszczalne.

Uwzględniając powyższe, zdaniem Sądu, na skutek naruszenia praw Skarżącego do czynnego udziału w sprawie, kontrolowana decyzja Ministra narusza także dyspozycje art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., ponieważ organ przedwcześnie uznał, że decyzja Wojewody z [...] maja 2018 r. jest prawidłowa, bez przeprowadzenia dogłębnej analizy wszystkich istotnych okoliczności i dowodów niniejszej sprawy, a przede wszystkim prawidłowości ich pozyskania przez organ I instancji. Z uwagi na powyższe, w ocenie Sądu, nie sposób przyjąć, że dokonano wszystkich niezbędnych ustaleń pozwalających na prawidłową ocenę niniejszej sprawy.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję Ministra z [...] marca 2021 r. oraz decyzję Wojewody z [...] maja 2018 r. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.

Rozpatrując ponownie sprawę Wojewoda będzie zobowiązany uwzględnić ocenę prawną wyrażoną w uzasadnieniu niniejszej wyroku i dokonać starannych ustaleń w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia, czy pomiędzy częścią parkowo-pałacową majątku [...] a jego częścią gospodarczą zachodził wspomniany powyżej związek funkcjonalny. W tym celu organ I instancji winien zapewnić stronom czynny udział w postępowaniu, w szczególności zawiadomić o terminie i miejscu ponownego przesłuchania świadków – T. K., Z. O., K. W. oraz W. D., a następnie dokonać szczegółowej oraz rzetelnej oceny zgromadzonych w sprawie dowodów, a wynik tej oceny wraz z pozostałymi ustaleniami przedstawić w uzasadnieniu decyzji, spełniającym wymogi art. 107 § 1 i 3 k.p.a.

Stosownie do brzmienia art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.), rozpoznanie niniejszej sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym – por. uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 1/20 (CBOSA).