Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 960/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-10-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6070 Uwłaszczenie    państwowych   osób     prawnych   oraz   komunalnych    osób prawnych
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Infrastruktury
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1
journal: Dz.U. 1990 nr 79 poz 464
law: Ustawa z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.
article: art. 97 § 1 pkt 4 i art. 156 § 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie sędzia NSA Anna Łukaszewska-Macioch (spr.) sędzia del. NSA Roman Ciąglewicz Protokolant sekretarz sądowy Joanna Drapczyńska po rozpoznaniu w dniu 12 października 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej F. M. S.S. P. Spółki Akcyjnej w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 stycznia 2010 r. sygn. akt I SA/Wa 1363/09 w sprawie ze skarg F. M. S. S. P. Spółki Akcyjnej w P. oraz H. S., M.S. i M. S. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia (...) lipca 2009 r. nr (...) w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji uwłaszczeniowej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 26 stycznia 2010 r. sygn. akt I SA/Wa 1363/09 oddalił skargi Fabryki S. oraz H. S., M. S. i M. S. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia 14 lipca 2009 r. nr BO2g-784-WP/4-84/09 w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji w części, a w części wydania tej decyzji z naruszeniem prawa.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Wojewoda Kaliski decyzją z dnia 9 lutego 1995 r. na podstawie art. 2 ust. 1-3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464 ze zm.) stwierdził nabycie z mocy prawa, z dniem 5 grudnia 1990 r., przez P. F. A. P. S. "S." w P. (dalej: "F. S.") prawa użytkowania wieczystego gruntów Skarbu Państwa o ogólnej powierzchni 65095 m² położonych w Pleszewie przy ul. Słowackiego, oznaczonych w pkt 1a tej decyzji, w tym działek nr 809 o powierzchni 8260 m² i nr 813 o powierzchni 4362 m², oraz nieodpłatne nabycie prawa własności budynków, budowli i urządzeń znajdujących się na tych gruntach, odmawiając jednocześnie nabycia prawa użytkowania wieczystego gruntów Skarbu Państwa o ogólnej powierzchni 6051 m² położonych w Pleszewie, stanowiących drogi, ulice oraz rzekę Ner, oznaczonych w pkt 1b tej decyzji.

Wnioskiem z dnia 20 maja 2008 r. M. S., H. S. i M. S. (dalej: "wnioskodawcy") wystąpili o stwierdzenie nieważności decyzji Wojewody Kaliskiego z dnia 9 lutego 1995 r. w zakresie dotyczącym dawnych parcel nr 828/256, nr 830/238 i nr 826/261, obecnie oznaczonych jako działki nr 804/8 i 804/9 objęte księgami wieczystymi KW 20565, KW 22439 i KW 19056. Wnioskodawcy podnieśli, że powyższe działki były własnością ich poprzednika prawnego – E.S. i że w 1990 roku zostało wszczęte postępowanie o ich zwrot.

Decyzją z dnia 9 stycznia 2009 r. nr BO2e-784-R-576/08 Minister Infrastruktury stwierdził nieważność decyzji Wojewody Kaliskiego z 9 lutego 1995 r. w części dotyczącej działki nr 809, stanowiącej aktualnie część działki nr 804/4 oraz stwierdził, że ww. decyzja w części dotyczącej działek nr 809 i nr 813 stanowiących aktualnie część działek nr 804/8 i nr 804/9, została wydana z naruszeniem prawa.

O ponowne rozpatrzenie sprawy wystąpili wnioskodawcy, a także następca prawny uwłaszczonego przedsiębiorstwa –F. S., która jednocześnie wniosła o zawieszenie postępowania nadzorczego podnosząc, iż nie została wyjaśniona kwestia nabycia prawa własności przez E. S. do b. działek nr 809 i nr 813, a od tego zależy ustalenie, czy wnioskodawcy posiadają interes prawny uprawniający do żądania stwierdzenia nieważności decyzji o uwłaszczeniu. Postanowieniem z dnia 26 marca 2009 r. (błędnie wskazano 2008 r.) nr B02n-784-WP-84/09 Minister Infrastruktury zawiesił postępowanie oraz zobowiązał wnioskodawców do wystąpienia do sądu powszechnego w celu ustalenia, czy E. S. aktem notarialnym z dnia 30 sierpnia 1938 r. Repertorium nr 1184 skutecznie nabył własność przedmiotowych nieruchomości. Postanowieniem z dnia 7 lipca 2009 r. nr BO2g-784-WP-84/09 Minister Infrastruktury uchylił jednak postanowienie z dnia 26 marca 2009 r. uznając, że nie było podstaw do zawieszenia postępowania; ustalił bowiem samodzielnie, iż następcom prawnym E. S. służy przymiot strony w prowadzonym postępowaniu.

Rozpatrując ponownie sprawę legalności decyzji uwłaszczeniowej Minister Infrastruktury utrzymał w mocy decyzję z dnia 9 stycznia 2009 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1-2 ustawy z dnia 29 września 1990 r. uwłaszczenie następuje z mocy samego prawa, według stanu prawnego nieruchomości istniejącego w dniu 5 grudnia 1990 r. i oznacza przekształcenie istniejącego prawa zarządu w prawa rzeczowe wymienione w powołanych przepisach. Uwłaszczenie nie może jednak naruszać praw osób trzecich. Z akt sprawy wynika, iż nieruchomość, w skład której wchodziły sporne działki, stanowiła własność Skarbu Państwa, na co wskazują zapisy w księdze wieczystej KW nr 2656 i KW nr 2657, istniało też prawo zarządu jednostki uwłaszczonej, potwierdzone decyzją Zastępcy Burmistrza Miasta i Gminy w Pleszewie z dnia 29 listopada 1990 r. nr GGR8224/134/90.

W toku postępowania nadzorczego ustalono także, iż zarządzeniem Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia 15 stycznia 1951 r. ustanowiono przymusowy zarząd państwowy nad przedsiębiorstwem Zakład Mechaniczno - Kotlarski E. S., Pleszew ul. Słowackiego 14 należącym do E. S., a następnie orzeczeniem z dnia 29 listopada 1958 r. Minister Przemysłu Spożywczego i Skupu stwierdził przejście ww. przedsiębiorstwa z mocy prawa na własność Skarbu Państwa. Jak stwierdzono w orzeczeniu, wraz z przedsiębiorstwem przeszła na własność Skarbu Państwa nieruchomość gruntowa oznaczona jako parcele nr 828/256, nr 830/238 i nr 826/261. Z odpisów z ksiąg wieczystych KW nr 2656 i KW nr 2657 wynika, że podstawą wpisania w tych księgach jako właściciela Skarbu Państwa były: wniosek z dnia 6 lipca 1961 r. nr 576/61, orzeczenie Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia 29 listopada 1958 r. i umowa sprzedaży z dnia 30 sierpnia 1938 r. Repertorium nr 1184/38.

W dalszej kolejności organ ustalił, że decyzją z dnia 24 czerwca 2005 r. utrzymaną w mocy decyzją z dnia 13 października 2005 r. Minister Gospodarki i Pracy stwierdził nieważność zarządzenia Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia 15 stycznia 1951 r. Skargi S. S.A. oraz GCB C. Ł. S.A. na decyzję z dnia 13 października 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił prawomocnym wyrokiem z dnia 21 kwietnia 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 2405/05. Z kolei decyzją z dnia 24 sierpnia 2007 r. utrzymaną w mocy decyzją z dnia 31 października 2007 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia 29 listopada 1958 r. Skarga S.S.A. na powyższą decyzję z dnia 31 października 2007 r. została odrzucona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawomocnym postanowieniem z dnia 7 lutego 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 67/08.

Organ nadzorczy ustalił ponadto, że J. S. pismem z dnia 18 marca 1991 r. wystąpił do Ministerstwa Przemysłu o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego z dnia 29 listopada 1958 r. Zatem w dniu wydania decyzji uwłaszczeniowej trwało postępowanie o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego, co organ wojewódzki pominął przy wydawaniu decyzji o uwłaszczeniu F.S. W tej sytuacji Minister Infrastruktury stwierdził, że skoro uwłaszczenie nie może naruszać praw osób trzecich, to w zakresie odnoszącym się do części działek nr 809 i nr 813 nie można było wydać decyzji uwłaszczeniowej bez uprzedniego zawieszenia postępowania, na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a., do czasu rozstrzygnięcia sprawy o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego.

Minister Infrastruktury wskazał ponadto, iż skutkiem decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdzającej nieważność orzeczenia nacjonalizacyjnego jest to, że Skarb Państwa nigdy nie nabył skutecznie prawa własności spornych działek. Decyzja stwierdzająca nieważność decyzji obarczonej wadą rażącego naruszenia prawa działała bowiem z mocą wsteczną znosząc jej skutki prawne od dnia wydania. Decyzja Wojewody Kaliskiego z 9 lutego 1995 r. w części odnoszącej się do działek nr 809 i nr 813 rażąco narusza zatem art. 2 ust. 1-2 ustawy z dnia 29 września 1990 r. w zw. z art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a., a więc zawiera wadę, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Minister Infrastruktury wskazał równocześnie, że w przedmiotowej sprawie zaistniały nieodwracalne skutki prawne, co oznacza, że organ administracji ogranicza się do stwierdzenia wydania decyzji z naruszeniem prawa, zgodnie z treścią art. 158 § 2 K.p.a. Z akt administracyjnych sprawy wynika bowiem, iż aktem notarialnym z dnia 7 lutego 2003 r. (Repertorium A nr 222/2003) A.C. zbył przysługujące mu prawo użytkowania wieczystego działki nr 804/9 na rzecz I.Ł. Natomiast aktem notarialnym z dnia 25 listopada 1999 r. (Repertorium A nr 8231/99) S.S.A. zbyła przysługujące jej prawo użytkowania wieczystego działki nr 804/8 na rzecz GCB Centrostal Bydgoszcz S.A. z siedzibą w Bydgoszczy. Z kolei GCB Centrostal Bydgoszcz S.A. aktem notarialnym z dnia 28 grudnia 2004 r. (Repertorium A nr 4084/2004) zbyła przysługujące jej prawo użytkowania wieczystego działki nr 804/8 na rzecz GCB Centrostal Łódź S.A. z siedzibą w Łodzi. Powyższe zdaniem organu oznacza, że wobec przejęcia praw do nieruchomości przez osoby trzecie w trybie cywilnoprawnym, wystąpiły nieodwracalne skutki prawne w rozumieniu art. 156 § 2 K.p.a., gdyż organ administracji nie może we własnym zakresie odwrócić skutków wynikających z umowy o charakterze cywilnym.

Na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia 14 lipca 2009 r. skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli: 1) wnioskodawcy postępowania nieważnościowego oraz 2) S.S.A.

Skarżący z pkt 1 wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji jako niezgodnej z uchwałą składu siedmiu sędziów NSA z dnia 20 marca 2000 r., sygn. OPS 14/99, zgodnie z którą rozporządzanie składnikami majątkowymi przedsiębiorstwa, co do których toczy się postępowanie reprywatyzacyjne w trybie art. 156 § 1 K.p.a. nie rodzi nieodwracalnych skutków prawnych w rozumieniu art. 156 § 2 K.p.a.

S. P. S.A. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej z 9 stycznia 2009 r. Wobec decyzji skarżąca podniosła te same zarzuty, co w postępowaniu odwoławczym. Powtórzono również argumentację wskazując, że unieważnione zarządzenie z 15 stycznia 1951 r. o przymusowym zarządzie i orzeczenie z 29 listopada 1958 r. dotyczyły własności przedsiębiorstwa E.S. i nie rozstrzygały o prawie własności działek nr 809 i nr 813; prawo własności spornych działek nie wchodziło w skład tego przedsiębiorstwa. E. S. zawarł co prawda 30 sierpnia 1938 r. notarialną umowę zobowiązującą Państwowy Bank Rolny do przeniesienia własności opisanych nieruchomości, jednak do przeniesienia prawa własności na E.S. nigdy nie doszło, gdyż nie nastąpił wpis do księgi wieczystej, który zgodnie z obowiązującym w dacie zawarcia umowy notarialnej na terenie Wielkopolski kodeksu cywilnego niemieckiego (BGB) wpis do księgi wieczystej był warunkiem nabycia prawa własności. Prawo własności nie może więc do niego powrócić, mimo skutecznego unieważnienia zarządzenia Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości i decyzji Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu o przejęciu na własność Państwa jego przedsiębiorstwa. W odpowiedzi na skargi Minister Infrastruktury wniósł o ich oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wyrokiem z dnia 26 stycznia 2010 r. sygn. akt I SA/Wa 1363/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargi wniesione na decyzję ostateczną Ministra Infrastruktury z dnia 14 lipca 2008 r. W uzasadnieniu wyroku odnosząc się do skargi spadkobierców E. S. Sąd wskazał na utrwalony w orzecznictwie sądowym pogląd, iż zbycie części spornej nieruchomości na rzecz osób trzecich w drodze cywilnoprawnych czynności prawnych powoduje, że zaistniały nieodwracalne skutki prawne, gdyż organ administracji publicznej działający w ramach przyznanych mu kompetencji nie jest w stanie skutków tych odwrócić. W stosunku do działek nr 809 i nr 813 (stanowiących aktualnie część działek nr 804/8 i nr 804/9) zaistniały nieodwracalne skutki prawne w rozumieniu z art. 158 § 2 K.p.a., ponieważ ze znajdującego się w aktach materiału dokumentacyjnego wynika bezspornie, że działki te były przedmiotem obrotu cywilnoprawnego przed złożeniem wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji Wojewody Kaliskiego z dnia 9 lutego 1995 r. Powoduje to, że powrót do poprzedniego stanu prawnego nie jest możliwy na drodze postępowania administracyjnego, ponieważ organ administracji przy pomocy dostępnych mu środków nie jest władny do decydowania o bycie prawnym umów cywilnych. W tej sytuacji Sąd uznał, że ustalenia organu były prawidłowe, a zatem zarzuty skargi dotyczące tej kwestii są nieuzasadnione.

Również co do skargi S.S.A. Sąd pierwszej instancji uznał podniesione w niej zarzuty za niezasadne. Sąd nie kwestionuje, że zgodnie z § 873 ust. 1 BGB do przeniesienia własności nieruchomości sama umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości w formie aktu notarialnego, bez dokonania przewłaszczenia (powzdania) i wpisu do księgi gruntowej nie przenosiła własności nieruchomości ze sprzedającego na rzecz kupującego (wyrokSN z dnia 21 marca 1966 r. III CO 3/66, OSPiKA 1967/7-8/178). Jednak zagadnienie to, zdaniem Sądu pierwszej instancji, należy rozpatrywać w świetle "art. § 1 pkt 1" (powinno być: "art. V § 1 pkt 1") dekretu Rady Ministrów z dnia 11 października 1946 r. – Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57, poz. 321), który uchylił całą księgę trzecią kodeksu cywilnego niemieckiego, a więc także § 873 ust. 1, który ważność czynności prawnej przenoszącej własność nieruchomości uzależniał od konstytutywnego wpisu do księgi gruntowej. Po wejściu w życie Prawa rzeczowego z 1946 roku nie było już obowiązku przy sprzedaży nieruchomości dokonania konstytutywnego wpisu do księgi wieczystej, gdyż w myśl Prawa rzeczowego wystarczał sam akt notarialny; wpis do księgi wieczystej miał bowiem tylko deklaratoryjny charakter. Z tego - zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - wynika, że w dacie nacjonalizacji przedsiębiorstwa E.S. był właścicielem nieruchomości, na których przedsiębiorstwo to funkcjonowało. Za niezasadny Sąd pierwszej instancji uznał zatem zarzut skargi odnoszący się do tego, że E. S. nigdy nie był właścicielem spornych działek. Stąd następcy prawni E. S. posiadają status strony w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji o uwłaszczeniu.

Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła S.S.A.

Zaskarżonemu wyrokowi, w zakresie oddalenia skargi S.S.A., zarzucono naruszenie:

1) prawa materialnego przez błędną wykładnię art. XXIX i art. XXX dekretu z dnia 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57, poz. 321 ze zm.) w zw. z § 873 ust. 1 BGB przez nietrafne przyjęcie, że przepisy te skutkują tym, iż od dnia wejścia w życie przepisów dekretu - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (1 stycznia 1947 r. do nabycia prawa własności nieruchomości, co do której umowa notarialna zobowiązująca do przeniesienia prawa własności nieruchomości zawarta została pod rządami § 873 ust. 1 BGB, wystarcza sam akt notarialny zobowiązujący do przeniesienia własności, a skutek rzeczowy występuje z mocy samego prawa z dniem 1 stycznia 1947 r.;

2) przepisów postępowania, tj.:

a) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w zw. z art. XXIX i art. XXX dekretu - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych i § 873 ust. 1 B.G.B. wobec niedostrzeżenia przez Sąd, że zaskarżona decyzja narusza prawo materialne przyjmując, iż od dnia wejścia w życie przepisów dekretu - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (1 stycznia 1947 r.) do nabycia prawa własności nieruchomości, co do której umowa notarialna zobowiązująca do przeniesienia prawa własności nieruchomości zawarta została pod rządami § 873 ust. 1 B.G.B. wystarcza sam akt notarialny zobowiązujący do przeniesienia własności a skutek rzeczowy występuje z mocy samego prawa z dniem 1 stycznia 1947 r.;

b) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. przejawiające się w tym, że Sąd w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w ustawie, mimo że zebrany przez organ materiał dowodowy okazał się być niewystarczający do rozstrzygnięcia sprawy bez uzyskania przewidzianego w art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. orzeczenia sądu cywilnego.

W oparciu o te podstawy kasacyjne wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie oddalenia skargi S.S.A. i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przytoczono tę samą argumentację, co w poprzednio wnoszonych środkach odwoławczych, tzn. w odwołaniu od decyzji pierwszoinstancyjnej oraz w skardze do sądu na decyzję ostateczną. Zdaniem pełnomocnika strony skarżącej kasacyjnie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wadliwie przyjął, że od dnia wejścia w życie przepisów dekretu - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (tj. od dnia 1 stycznia 1947 r.) do nabycia prawa własności nieruchomości, co do której umowa notarialna zobowiązująca do przeniesienia prawa własności nieruchomości zawarta została pod rządami § 873 ust. 1 BGB, wystarcza sam akt notarialny zobowiązujący do przeniesienia własności, gdyż skutek rzeczowy występuje z mocy samego prawa. Kwestionując to stanowisko skarżący powołał się na przepis art. XXIX i art. XXX dekretu Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych wskazując, że skutek rzeczowy bez dokonania wszystkich trzech wskazanych wyżej czynności występował tylko wtedy gdy nabywca nie dokonał ostatniej z wymaganych czynności, tj. wpisu do księgi wieczystej. Umowa zobowiązująca i akt powzdania były jednak niezbędne także pod rządami przepisów obowiązujących od 1 stycznia 1947r.

Pełnomocnik podniósł ponadto, że Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w Pleszewie - Wydział Ksiąg Wieczystych (dz.kw 462/264/08), którym został oddalony wniosek M.S. o wpis prawa własności. Dlatego przyjęcie przez Sąd pierwszej instancji, że w dacie nacjonalizacji właścicielem spornych działek był E.S., przez sam fakt zawarcia aktu notarialnego w 1938 r., nie znajduje uzasadnienia prawnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu.

Przedmiotem sądowej kontroli dokonanej zaskarżonym wyrokiem WSA w Warszawie była decyzja wydana w wyniku przeprowadzonego przez Ministra Infrastruktury postępowania nadzorczego wobec decyzji Wojewody Kaliskiego z 9 lutego 1995 r. o uwłaszczeniu F. S. w części dotyczącej nieruchomości, na obszarze których funkcjonował znacjonalizowany Zakład Mechaniczno-Kotlarski E. S. w P. Celem sądowej kontroli była zatem ocena, czy stwierdzenie nieważności decyzji o uwłaszczeniu, w części dotyczącej działki nr 809 stanowiącej aktualnie część działki nr 804/4 oraz stwierdzenie wydania tej decyzji z naruszeniem prawa w części dotyczącej działek nr 809 i nr 813 stanowiących aktualnie część działek nr 804/8 i nr 804/9, jest zgodne z prawem.

W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekając co do skargi S.S.A. na decyzję nadzorczą Ministra Infrastruktury skargę tę oddalił. I choć zawarte w uzasadnieniu wyroku rozważania w tym zakresie Sąd ograniczył wyłącznie do kwestii interesu prawnego wnioskodawców postępowania nieważnościowego, pomijając ocenę prawną kontrolowanej decyzji nadzorczej pod kątem przyjętej przez organ przesłanki nieważności decyzji uwłaszczeniowej, to jednak rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonym wyroku odpowiada prawu.

Należy podkreślić, że przy ocenie w trybie nadzorczym legalności decyzji o uwłaszczeniu F.S.na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 29 września 1990 r. zbadaniu przez organ nadzoru podlegało, czy decyzja wydana została przy spełnieniu na dzień 5 grudnia 1990 r. określonych ustawowo przesłanek, tj. czy:

1) grunty podlegające uwłaszczeniu stanowiły własność Skarbu Państwa albo gminy

2) pozostawały w zarządzie uwłaszczanego podmiotu, tj. państwowej albo samorządowej osoby prawnej,

3) uwłaszczenie nie narusza praw osób trzecich.

Jeśli chodzi o pierwszą z przesłanek uwłaszczenia nie budzi wątpliwości, że wobec stwierdzenia prawomocną decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 24 sierpnia 2007 r. nieważności orzeczenia o przejściu na własność Skarbu Państwa przedsiębiorstwa - Zakład Mechaniczno-Kotlarski E. S. w P., ze względu na skutek ex tunc tej decyzji, tak przedsiębiorstwo jak i nieruchomości stanowiące jego integralną część, nie przeszły na własność Skarbu Państwa. W konsekwencji nie podlegały działaniu art. 2 ustawy z dnia 29 września 1990 r. Zasadnie zatem uznał Minister Infrastruktury, że decyzja uwłaszczeniowa w części dotyczącej spornych nieruchomości jest obciążona wadą rażącego naruszenia prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a., ponieważ jest rażąco sprzeczna z treścią art. 2 ust. 1 powołanej ustawy. Już ta okoliczność daje podstawę do wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji uwłaszczeniowej z dnia 9 lutego 1995 r. w części odnoszącej się do spornych działek, z uwzględnieniem wystąpienia nieodwracalnych skutków prawnych.

Niezależnie od tego podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji uwłaszczeniowej w omawianym zakresie można upatrywać w naruszeniu praw osób trzecich. Nie ulega wątpliwości, że w dniu wydania decyzji uwłaszczeniowej pozostawało w toku postępowanie denacjonalizacyjne wszczęte wnioskami następców prawnych E.S. W orzecznictwie sądowym przyjęto (por. np. wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2002 r. sygn. akt I SA 3224/01, Lex nr 81759), że kwestia zasadności roszczenia o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego jest zagadnieniem wstępnym dla nabycia przez państwową jednostkę organizacyjną prawa użytkowania wieczystego przedmiotowej nieruchomości (art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a.). Przy zbiegu uprawnień państwowej osoby prawnej do uwłaszczenia z prawami innych osób ustawodawca w art. 2 ust. 1 zd. drugie ustawy z dnia 29 września 1990 r. przyznał pierwszeństwo uprawnieniom osób trzecich.

Jeśli chodzi o zagadnienie uprawnień następców prawnych E. S. do gruntów objętych uwłaszczeniem, to należy je rozpatrywać - jak słusznie zauważa skarga kasacyjna - uwzględniając skutki zawartej przez niego w 1938 roku umowy notarialnej pod rządami kodeksu cywilnego niemieckiego (BGB), a także powojenne uregulowania przejściowe odnoszące się do skuteczności czynności prawnych mających za przedmiot prawo własności nieruchomości.

Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd autora skargi kasacyjnej, że skutkiem zawartej w 30 sierpnia 1938 r. umowy pomiędzy Państwowym Bankiem Rolnym a E. S.dotyczącej nabycia nieruchomości nie mogło być i nie było nabycie przez E. S. prawa własności nieruchomości. Jest bowiem poza sporem, że oprócz zawarcia umowy obligacyjnej nie zostały dopełnione dalsze wymagane przepisami § 873 oraz § 925 BGB czynności niezbędne do nabycia prawnorzeczowego tytułu własności.

Skutku prawnego w postaci nabycia przez E. S. prawa własności nieruchomości, nie można także wywieść z uregulowań dekretu z dnia 11 października 1946 r. - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych, jak to błędnie przyjął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Dokonując wykładni art. V § 1 pkt 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Sąd wywodził, że skoro z mocy tego przepisu przejściowego uchylone zostały m. in. przepisy księgi trzeciej kodeksu cywilnego niemieckiego (§§ 854-1296), to zawarta pod rządami tych przepisów umowa zobowiązująca do przeniesienia prawa własności, od dnia 1 stycznia 1947 r. tj. od wejścia w życie Prawa rzeczowego z 11 października 1946 r., wyczerpywała wszystkie formalne wymogi do powstania po stronie E. S. prawnorzeczowego tytułu własności. Prawo rzeczowe z 1946 r. bowiem dla skutecznego nabycia własności nieruchomości w drodze czynności prawnej nie wymagało, poza zawarciem umowy w formie aktu notarialnego, wpisania tego prawa do księgi wieczystej.

Zaprezentowana przez Sąd pierwszej instancji wykładnia jest błędna. Sąd pominął dalsze uregulowania dekretu z dnia 11 października 1946 r., a przede wszystkim art. XXIX i XXX, w których określone zostały warunki zachowania praw rzeczowych nabytych pod rządami przepisów dotychczasowych. Z uregulowań tych wynika, że czynności prawne mające za przedmiot przeniesienie (obciążenie, zniesienie) praw rzeczowych są skuteczne, jeżeli odpowiadają przepisom dotychczasowym. Sama umowa notarialna dotycząca przeniesienia własności nieruchomości, bez dokonania aktu powzdania oraz wpisu nabytego prawa do księgi wieczystej nie przeniosła własności nieruchomości (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 1966 r. sygn. akt III CO 3/66, OSP 1967/7-8/178). Skutek przejścia prawa własności na nabywcę ipso iure z dniem 1 stycznia 1947 r. dopuszczają przepisy art. XXIX i XXX Przepisów wprowadzających ... tylko w sytuacji, gdy pod rządem kodeksu cywilnego niemieckiego zawarto umowę obligacyjną oraz dokonano czynności powzdania; nie został tylko dokonany wpis w księdze wieczystej, (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 września 1974 r. sygn. akt III CZP 56/74, Lex nr 7581, wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 31 października 2001 r. sygn. akt I ACa 978/01, Lex nr 75431).

W świetle wskazanych uregulowań prawnych oraz stanowiska orzecznictwa pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, że E. S. nabył prawo własności do przedmiotowych nieruchomości, jest błędny.

Nie oznacza to jednak, że E. S. był pozbawiony jakichkolwiek uprawnień do nieruchomości, płynących z zawartej umowy zobowiązującej do przeniesienia własności. Jak wynika z treści aktu notarialnego z dnia 30 sierpnia 1938 r. E. S. z dniem wpłacenia pierwszej raty ceny kupna nieruchomości nabył jej posiadanie, a także przeszły na niego wszystkie związane z nieruchomością ciężary prawnopubliczne. Nie ulega wątpliwości, że E. S. nabył na podstawie umowy obligacyjnej nie tylko prawnie chronione posiadanie nieruchomości, ale także roszczenie o charakterze majątkowym (o dokonanie czynności prawnej o skutku rzeczowym). Legitymowało to E. S., a w dalszej kolejności jego spadkobierców, do dochodzenia praw do znacjonalizowanego mienia czego nie zakwestionował Wojewódzki Sąd Administracyjny w cyt. wyroku z dnia 21 kwietnia 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 2405/05 Dotyczy to także postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji uwłaszczeniowej.

Tak więc w dniu wydania decyzji o uwłaszczeniu F.A. S. nieruchomościami, na obszarze których funkcjonowało znacjonalizowane przedsiębiorstwo, istniały podlegające ochronie prawa osób trzecich.

W świetle powyższych rozważań zarzuty skargi kasacyjnej i zaprezentowane w jej uzasadnieniu stanowisko w przedmiocie podlegających ochronie w procesie uwłaszczenia praw spadkobierców E. S., a tym samym ich interesu prawnego w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji uwłaszczeniowej należy uznać za nietrafne. Nie ma to zresztą wpływu na fakt, że decyzja uwłaszczeniowa i tak rażąco narusza prawo, tj. art. 2 ust. 1 ustawy z 29 września 1990 r. z tego powodu, że uwłaszczana nieruchomość nie była w dniu 5 grudnia 1990 r. własnością Skarbu Państwa.

Całkowicie chybiony jest zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. poprzez niezastosowanie przez Sąd pierwszej instancji środka określonego w ustawie, pomimo istnienia podstawy do zawieszenia postępowania administracyjnego i uzyskania orzeczenia sądu cywilnego w przedmiocie skuteczności umowy zawartej przez E. S. w 1938 roku. Kwestia istnienia bądź nieistnienia podstawy do zawieszenia postępowania nadzorczego prowadzonego przez Ministra Infrastruktury nie była przedmiotem rozstrzygania w postępowaniu zakończonym zaskarżonym wyrokiem, z tego powodu Sąd pierwszej instancji nie mógł naruszyć wskazanych przepisów.

W tym stanie rzeczy, pomimo tego, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest błędne, gdyż Wojewódzki Sąd Administracyjny sprowadził je tylko do wątku interesu prawnego wnioskodawców postępowania nieważnościowego, a nadto rozstrzygnięcie tej kwestii oparł na błędnej wykładni przepisów dekretu z dnia 11 października 1946 r. w związku z przepisami § 873 i § 925 BGB, to jednak uznać należało, że przy błędnym uzasadnieniu wyrok ten odpowiada prawu.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.