Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1331/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2021-04-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Marcin Kamiński Sędziowie WSA Maciej Kobak AWSA Maria Mikolik /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi G. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...].


UZASADNIENIE

II SA/Rz 1331/20

UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi G. S. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] września 2020 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza z [...] czerwca 2020 r. nr [...] o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z akt sprawy, G. S. we wniosku z [...] marca 2020r. zwróciła się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad jej ojcem K. K., legitymującym się orzeczeniem z [...] lutego 2020 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności. Jak ustalono w toku postępowania, skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego od 16 stycznia 2020r. Ojciec skarżącej (dalej: również podopieczny) pozostaje w związku z małżeńskim z B.K., która legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z [...] marca 2020 r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

Po przeprowadzeniu postępowania, Burmistrz decyzją z [...] czerwca 2020 r. nr [...]odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że powodem odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia był fakt, że K. K. pozostaje w związku małżeńskim z B. K., która legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to zdaniem organu, że nie została spełniona przesłanka konieczna do przyznania wnioskowanego świadczenia, wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej u.ś.r.), bowiem jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Ponadto w ocenie Burmistrza, brak wskazanej w orzeczeniu daty powstania niepełnosprawności K. K. nie pozwala na ustalenie, że niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, co zgodnie z ustawową przesłanką zawartą w art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W odwołaniu od powyższej decyzji G. S. zarzuciła organowi pominięcie aktualnego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z 21 października 2014 r. K 38/13 orzekł, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Nie zgodziła się także z zastosowaniem przez organ I instancji przepisu art. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r

Kolegium opisaną na wstępie decyzją z 21 września 2020 r. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie.

W pierwszej kolejności organ odwoławczy wyjaśnił, że problem interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. został wyjaśniony przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. K 38/13, w którym orzekł, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1 b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Powyższe oznacza, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, art. 17 ust. 1b jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności należy pominąć. Kolegium stwierdziło, że niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust.lb ustawy zgodnie z wyrokiem TK powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek badać - czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiającego uzyskanie tego świadczenia. Kolegium stwierdziło, że organ I instancji niesłusznie oparł zaskarżoną decyzję na podstawie przepisu, który w związku z wejściem w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego został uznany za niezgodny z Konstytucją.

Kolegium za zasadną natomiast uznało przesłankę odmowy przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność pozostawania podopiecznego w związku małżeńskim. Organ odwoławczy powołał się na utrwaloną linię orzeczniczą sądów administracyjnych z której wynika, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Kolegium uznało więc, że umiarkowany stopień niepełnosprawności B. K. stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

G. S. wniosła skargę na decyzję Kolegium z [...] wrześnie 2020 r. zarzucając jej:

1) naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w brzmieniu literalnym oraz jego błędną wykładnię, polegającą na kategorycznym przyjęciu, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje córce chorego w przypadku, gdy żyje małżonek chorego zobowiązany alimentacyjnie w pierwszym stopniu wobec współmałżonka wymagającego opieki i nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z pominięciem innych istotnych okoliczności mających wpływ na wynik sprawy np. bardzo zaawansowanego wieku małżonków i ich stanu zdrowia oraz, że skarżąca jako jedyna skutecznie od wielu lat faktycznie sprawuje stałą, ciągłą i długoterminową opiekę nad ojcem, a także dokonanie interpretacji w sposób sprzeczny z konstytucyjną zasadą państwa prawnego,

2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 7 w zw. z art. 80, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm., dalej k.p.a.), poprzez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności, przyjmując, że sam fakt nieposiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez (żonę chorego) osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki skutkuje brakiem prawa strony (córki chorego) do świadczenia pielęgnacyjnego i poprzez niepodejmowanie działań zmierzających do wszechstronnego oraz konstruktywnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie decyzji (z prawidłowym uzasadnieniem) zgodnej z przepisami i zgodnej z zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa oraz przede wszystkim zgodnej z aktualnym stanem faktycznym (stan zdrowia i zaawansowany wiek obu małżonków) i z uwzględnieniem słusznego interesu skarżącej oraz jej podopiecznego

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie decyzji I i II instancji i zobowiązanie organów I i II instancji na mocy art.153 p.p.s.a. do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania w zastosowaniu przepisów u.ś.r. wraz z uwzględnieniem orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca 2008 r. sygn. akt K 27/07 oraz z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 tj. przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w zgodzie z jej wnioskiem.

Skarżąca w uzasadnieniu argumentowała, że organ I instancji przyznał, że zobowiązana zgodnie z przepisami do sprawowania opieki nad K. K. jego żona ze względu na swój wiek (80 lat) i schorzenia potwierdzone orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności samodzielnie nie jest zdolna tej opieki sprawować. Sama bowiem wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji pomimo, że nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W dalszej kolejności skarżąca wyjaśniła, że od kilku lat sprawuje opiekę nad niepełnosprawnymi rodzicami, przez to nie podejmuje zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej. Nie ma również ustalonego prawa do emerytury ani renty. K. K. (83 lata) legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a B. K. (80 lat) legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Oboje są pod stałą kontrolą lekarzy specjalistów. Ojciec jest po udarze, ma cukrzycę, chore serce, nerki i jest osobą leżącą, która wymaga stałej opieki. Skarżąca wykonuje przy nim czynności opiekuńcze i pielęgnacyjne. Ponadto, kilka razy dziennie musi go dźwigać, co wymaga sporo wysiłku. Matka skarżącej również ma wiele schorzeń, tj. cukrzyca, osteoporoza, zaćma, demencja. Z uwagi na wiek i schorzenia sama wymaga opieki, więc nie jest w stanie sprawować tej opieki nad swoim mężem. Czynności związane z zajmowaniem się starszymi niepełnosprawnymi rodzicami uniemożliwiają skarżącej podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej, w związku z czym nie ma swojego źródła utrzymania. Jest wdową, mieszka z rodzicami, którzy mają swoje niewielkie emerytury i z tych pieniędzy rodzina musi opłacić rachunki, leki, żywność. Skarżąca nie jest w stanie z tych pieniędzy opłacić rodzicom opieki tak, aby mogła podjąć zatrudnienie. Jest w bardzo trudnej sytuacji a przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego byłoby jak najbardziej zasadne.

Skarżąca powołując się na stanowisko wypracowane w orzecznictwie podniosła, że wbrew literalnemu brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. należy przyjąć, że sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest przesądzający. Istnieją bowiem sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. Wykładnia ta umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

W myśl art. 1 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019r., poz. 2325 ze zm., dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c P.p.s.a.). Jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach – sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). W przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie (art. 145 § 3 P.p.s.a.).

Tytułem wyjaśnienia należy wskazać, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 ust. 3 zzs⁴ ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2020 r. poz. 374 ).

W ocenie Sądu skarga okazała się zasadna. Wskazana przez Kolegium w zaskarżonej decyzji przyczyna odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w świetle zaprezentowanej przez organ odwoławczy wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest w przekonaniu Sądu błędna. SKO utrzymując w mocy decyzję Burmistrza z [...] czerwca 2020r. uznało, że zachodzi negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wymieniona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., gdyż ojciec – wymagający opieki skarżącej, pozostaje w związku małżeńskim, zaś jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednocześnie Kolegium nie podzieliło stanowiska organu I instancji o braku spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. (nie ustalono daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki), powołując się przy tym na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13.

W ocenie Sądu stanowisko Kolegium jest prawidłowe jedynie w zakresie dotyczącym braku możliwości odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu braku wskazania daty powstania niepełnosprawności. Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia (pkt 1) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (pkt 2). Jednakże Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wobec powyższego wyroku Trybunału, w orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości, że przy ocenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad dorosłą osobą niepełnosprawną należy pominąć kryterium daty powstania niepełnosprawności. Wniosek taki wyprowadza się z brzmienia art. 190 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji RP, z którego wynika, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, wchodząc w życie z dniem ogłoszenia, o ile Trybunał nie określi innego terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego - co w przypadku istotnej w sprawie regulacji nie miało miejsca. Jeżeli więc Trybunał Konstytucyjny uznał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, to znaczy, że od dnia 23 października 2014 r., w którym weszło w życie przedmiotowe orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, powołany art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści zakwestionowanej przez Trybunał Konstytucyjny (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 grudnia 2017r., I OSK 1079/17, z 11 lipca 2017r. I OSK 1600/16).

Oceniając natomiast stanowisko zajęte przez organ odwoławczy na tle regulacji wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. to wskazać należy, że w świetle zasad i wartości konstytucyjnych oraz poglądów samego Trybunału Konstytucyjnego i dotychczasowego, przeważającego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych, jest ono błędne. Kolegium uzasadniając konieczność poprzestania na literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. powoływało się na wyrok NSA z 11 sierpnia 2020r., OSK 599/20, w którym uznano, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Sądowi znane są odmienne od dotychczasowej, przeważającej linii orzeczniczej sądów administracyjnych poglądy wyrażane ostatnio przez różne składy orzekające NSA (zob. np. wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2020 r., I OSK 2462/19; cyt. wyżej wyrok NSA z dnia 11 sierpnia 2020 r., I OSK 599/20; wyrok NSA z dnia 20 listopada 2020 r., I OSK 1304/20), sprowadzające się do dokonania jedynie wykładni językowej art. 17 ust. .5 pkt 2 lit. a u.ś.r. z pominięciem rezultatów wykładni systemowej i funkcjonalnej, ukształtowanej w przeważającej linii orzeczniczej. Trudno również uznać, aby Naczelny Sąd Administracyjnej dokonał definitywnej zmiany sposobu wykładni art. 17 ust. .5 pkt 2 lit. a u.ś.r., bowiem w wyroku z 25 stycznia 2021r., I OSK 2103/20 opowiedział się za koniecznością uwzględnienia wykładni systemowej i funkcjonalnej ww. przepisu. W orzeczeniu tym NSA stwierdził a stanowisko to Sąd podziela, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tegoż świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tą - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć.

Z kolei w wyroku z 11 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1113/15 NSA stwierdził, że błędne jest stanowisko opierające się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w oderwaniu od kontekstu systemowego i celowościowego. W ocenie Sądu oparcie się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji). Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę - nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby choć jedno z małżonków posiadało ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności. Sąd stwierdził również, że skoro rezultaty wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dają się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, to konieczne stało się zweryfikowanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. przy pomocy wykładni systemowej i celowościowej powyższych przepisów. Odwoływanie się do wartości konstytucyjnych w procesach wykładni stanowi bowiem przejaw zarówno systemowego, jak i celowościowego interpretowania prawa. Przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. jest w ocenie orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego konieczne w wyżej wskazanym kierunku, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych. W ocenie NSA art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i art. 32 Konstytucji, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny.

Z kolei w wyrokach NSA z dnia 17 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 722/09 i sygn. akt I OSK 723/09; z dnia 18 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1200/14 wskazano, że negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., rozumiana w sposób językowy wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Otóż, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą, a jednocześnie mają również obowiązek sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby gdyby taki związek małżeński nie istniał. Podkreślono, że tak rozumiany przepis oznacza swoistą sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP. Powyższe potwierdza również analiza treści art. 71 Konstytucji RP, w myśl którego państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Przepis ustawy nie powinien zatem wywoływać skutku w postaci rozwiązywania małżeństw w celu uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób sprawujących opiekę nad rodzicem, podczas gdy pozostaje on w związku małżeńskim z drugim niepełnosprawnym rodzicem. Wskazano nadto, że z podobnych przyczyn literalna wykładnia tegoż przepisu kłóci się z treścią art. 32 Konstytucji RP, w myśl którego, wszyscy są wobec prawa równi oraz wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane tak jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich.

Należy również uwzględnić stanowisko zajęte przez Trybunał Konstytucyjny w sprawie o sygn. P 38/09. Trybunał postanowieniem z 25 maja 2010 r. umorzył ostatecznie postępowanie w związku z niespełnieniem przez pytanie prawne Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy wymagań formalnych. Trybunał umarzając postępowanie zauważył, że: "analiza praktyki sądów administracyjnych, dokonana w postanowieniu o sygn. P 38/09, prowadzi do wniosku, że możliwe jest nadanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach w praktyce sądowej takiego brzmienia, które nie prowadziłoby do wniosku o wewnętrznej sprzeczności ustawy o świadczeniach.

Ponadto już w samej ustawie o świadczeniach rodzinnych można odnaleźć przesłanki pozwalające na przełamanie kategorycznego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a. Jak wskazał WSA w Rzeszowie w prawomocnym wyroku z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. II SA/Rz 230/20, a także w wyroku z 23 lutego 2021r., sygn. II SA/Rz 1417/20, z jednej strony jest oczywiste, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednak z drugiej strony nie należy zapominać, że kategoryczne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest osłabione przez treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ten ostatni przepis stanowi bowiem, że osobom wymienionym w pkt. 1-3 oraz innym niż tam wymienione osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny (a więc także małżonkom), z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą tej opieki wymagającej (osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji). Racją wyłączenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą jej wymagającą i pozostającą w związku małżeńskim jest przyjęte przez ustawodawcę założenie, że jeżeli współmałżonek osoby wymagającej opieki jest osobą zdolną do sprawowania tej opieki, to opieka ta powinna być sprawowana przez tego współmałżonka niezależnie od kwestii przysługiwania mu świadczeń rodzinnych z tego tytułu. Ustawodawca wyłącza jednak powyższą przesłankę negatywną w sytuacji, gdy współmałżonek sam jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pod tym względem unormowanie wynikające z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w zakresie przesłanki negatywnej znacznego stopnia niepełnosprawności osoby mającej sprawować opiekę jest treściowo zbliżone do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jednak pełni inną funkcję. O ile art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wyłącza możliwość nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. eliminuje przeszkodę do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez niebędącą współmałżonkiem osobę, na której zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny. Prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może więc nabyć osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym nad osobą wymagającą opieki, nie tylko taka, która jest dotknięta znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także taka, która nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub od której uzyskanie wymaganego świadczenia jest obiektywnie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (art. 132 k.r.o.). Zatem pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie tylko ze współmałżonkiem dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także takim, który nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki (osobiście lub za pośrednictwem innych osób), powoduje, że przesłanka negatywna nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. zostaje wyeliminowana. W takiej sytuacji trzeba przyjąć, że skoro współmałżonek osoby wymagającej opieki nie może jej sprawować, to należy rozważyć w dalszej kolejności możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w tym przez krewnych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

Poprzestanie na językowym i pozornie kategorycznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., niezależnie od wskazanego wyżej naruszenia zasad konstytucyjnych wynikających z art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP (zasada uwzględniania dobra rodziny w zakresie polityki społecznej i gospodarczej), mogłoby w określonych stanach faktycznych doprowadzić do zapewnienia iluzorycznej opieki osobom dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności przez przyjęcie szkodliwej fikcji, że tego rodzaju opiekę może sprawować każdy małżonek powyższej osoby, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nawet jeśli nie może on zapewnić tej osobie realnej i efektywnej opieki ze względu na stan swojego zdrowia, co dodatkowo może narazić tę osobę na określone zagrożenia życia lub zdrowia (np. w sytuacji wymaganej sprawności w celu udzielenia pomocy w stanach nagłych) – tak wyrok WSA w Rzeszowie z 23 lutego 2021r., sygn. II SA/Rz 1417/20.

W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jego współmałżonek, a nie wyłącznie od ustalenia, że podopieczny pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. W ocenie Sądu Kolegium dokonało wadliwej interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., ograniczającej się jedynie do wykładni językowej ww. przepisu z przyczyn wyczerpująco przedstawionych powyżej.

Uwzględniając natomiast rezultaty wykładni systemowej oraz funkcjonalnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., szczegółowo opisane we wcześniejszym fragmencie uzasadnienia należy stwierdzić, że organy nie dokonały ustaleń faktycznych dotyczących tego, czy po stronie małżonki podopiecznego istnieją obiektywne przeszkody uniemożliwiające sprawowanie opieki nad swym mężem. Powyższe prowadzi do wniosku o naruszeniu art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. W toku postępowania organy, analizując kwestię spełnienia negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. ograniczyły się do stwierdzenia, że małżonka osoby wymagającej opieki legitymuje się jedynie orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawnością a zatem ustalony stopień niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Tymczasem jak wynika z treści skargi ojciec skarżącej ma 83 lata, przeszedł udar mózgu a opieka nad nim, oprócz czynności polegających na karmieniu, ubieraniu i czynnościach higienicznych, wymaga również dźwigania jego osoby. Jego małżonka ma natomiast 80 lat i cierpi na liczne schorzenia t.j. osteoporoza, zaćma, demencja. W świetle tej argumentacji wysoce wątpliwym jest, aby małżonka ojca skarżącej była w stanie sprawować nad nim opiekę. Niemniej jednak okoliczności te muszą zostać w sposób niebudzący wątpliwości zweryfikowane, jako że w toku analizowanego postępowania administracyjnego organy zaniechały w ogóle ustaleń w zakresie dotyczącym obiektywnych możliwości sprawowania opieki przez małżonkę podopiecznego.

W niniejszej sprawie konieczne jest zatem wyczerpujące ustalenie okoliczności faktycznych, z których będzie wynikać, czy współmałżonka (B. K.) osoby wymagającej opieki (K. K.) może ze względu na stan zdrowia oraz warunki osobiste realnie i efektywnie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem. Tylko bowiem w razie bezspornego ustalenia, że współmałżonka podopiecznego może – pomimo posiadania orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności – sprawować opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem w sposób nie zagrażający jego życiu lub zdrowiu, można przyjąć, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stoi na przeszkodzie przyznaniu świadczenia skarżącej jako córce osoby wymagającej opieki. W związku z powyższym należy dokonać wyczerpujących ustaleń w zakresie sytuacji zdrowotnej małżonki podopiecznego oraz sytuacji majątkowej w kontekście możliwości ewentualnego sfinansowania opieki przez osobę trzecią. Skarżąca sygnalizowała, że jest wdową, nie pracuje a wraz z rodzicami utrzymują się z ich emerytur, których wysokość nie pozwala na sfinansowanie opieki. W związku z powyższym w toku ponownie prowadzonego postępowania należy zweryfikować wysokość świadczeń emerytalnych, pobieranych przez rodziców skarżącej. Jeżeli chodzi o sytuację zdrowotną, ustalenia w tym zakresie powinny wynikać z wszelkiej dostępnej dokumentacji lekarskiej oraz wywiadu środowiskowego. W trakcie wywiadu środowiskowego należy zwrócić uwagę na zakres czynności pielęgnacyjnych, jaki należy nad podopiecznym wykonać. Należy bowiem ocenić, czy stan zdrowia małżonki podopiecznego pozwala na sprawowanie nad nim opieki w sposób efektywny i bezpieczny. Jeżeli bowiem potwierdzą się twierdzenia skarżącej, że jej ojciec jest po udarze mózgu a opieka nad nim wymaga również jego dźwigania i podnoszenia, zaś jej matka boryka się z poważnymi schorzeniami (osteoporoza, cukrzyca, demencja) to sprawowanie opieki nad K. K. przez jego 80-letnią małżonkę wydaje się wykluczone.

W toku ponownie prowadzonego postępowania organy będą zobowiązanego uwzględnić przedstawione powyżej zalecenia co do ustaleń faktycznych, jakich należy dokonać tak, aby przeprowadzone postępowanie spełniało standardy procesowe, wyznaczone przez art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. Organy wezmą również pod uwagę, że niezależnie od braku legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stan jego zdrowia i warunki osobiste mogą uzasadniać w świetle istnienia istotnych związków merytorycznych i funkcjonalnych między przepisami art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. oraz wyników wykładni systemowej, aksjologicznej i celowościowo-funkcjonalnej osłabienie kategoryczności brzmienia tego ostatniego przepisu (tak wyrok WSA w Rzeszowie z 23 lutego 2021r., II SA/Rz 1417/20).

W związku z powyższym Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję organu odwoławczego oraz decyzję organu pierwszej instancji.