Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 1882/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2015-01-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2013 poz 1442
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

|Sygn. akt I SA/Kr 1882/14 | W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 stycznia 2015 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Stanisław Grzeszek (spr.), Sędziowie: WSA Grażyna Firek, WSA Ewa Michna, Protokolant: st.sekr.sąd. Bożena Piątek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 stycznia 2015 r., sprawy ze skargi M.I. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 października 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy - uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję z dnia 24 lipca 2014 r. nr [...] -


UZASADNIENIE

Pismem z dnia 28 maja 2014 r. M.I. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z prośbą o umorzenie całości zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia. W dniu 25 czerwca 2014 r. doprecyzował wniosek i oświadczył, że dotyczy on należności z tytułu składek nieobjętych ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551). Prośbę swą zobowiązany umotywował tym, że jest obecnie bezrobotny, tak samo jak jego małżonka. W związku z tym jego sytuacja materialna jest wręcz tragiczna.

Decyzją z dnia 24 lipca 2014 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił wnioskodawcy umorzenia należności za osobę prowadzącą działalność gospodarczą z tytułu:

- składek na ubezpieczenia społeczne za: listopad 2009 r., marzec 2010 r., lipiec 2012 r., oraz okres od lutego do kwietnia 2013 r. w kwocie 2938,31 zł,

- składek na ubezpieczenie zdrowotne za: grudzień 2011 r., okres od grudnia 2012r. do kwietnia 2013 r. w kwocie 1544,86 zł,

- składek na Fundusz Pracy za: wrzesień 2005 r., okres od lutego 2006 do kwietnia 2006 r., okres od czerwca 2006 do września 2006 r., listopad 2006 r., luty 2007 r., kwiecień 2007 r., listopad 2007 r., okres od października 2009r. do marca 2012 r., lipiec 2012 r., okres od grudnia 2012 r. do kwietnia 2013 r. w kwocie 2411,01 zł,

- odsetek za zwłokę w wysokości 2063,00 zł.

Organ rentowy uznał, że w stosunku do M.I. nie zachodzą podstawy do umorzenia należności za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w oparciu o przepis art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm., powoływanej dalej jako "u.s.u.s."). W stosunku do zobowiązanego nie zachodzi bowiem przesłanka całkowitej nieściągalności. Z ustaleń stanu faktycznego wynika, że wnioskodawca w chwili obecnej nie posiada ujawnionych źródeł dochodu tj. nie jest przedsiębiorcą (nie prowadzi działalności gospodarczej od 25 marca 2014 r.), nie jest zgłoszony do ubezpieczeń społecznych z tytułu pozostawania w zatrudnieniu na podstawie umowy o pracę, brak też informacji o dochodach uzyskiwanych w ramach wykonywania umów zlecenia. Nie świadczy to jednak o tym, że nie jest w stanie podjąć żadnego zatrudnienia. W ocenie organu przy odpowiednim własnym zaangażowaniu zobowiązany ma szansę podjąć zatrudnienie, co z pewnością wpłynęłoby na poprawę zarówno sytuacji rodzinnej jak i majątkowej, jak również pozwoliłoby na spłatę zadłużenia. Fakt zarejestrowania w urzędzie pracy świadczy zdaniem organu o tym, że zobowiązany wykorzystuje wszelkie aktywne formy poszukiwania pracy, a nie "spoczywa jedynie na laurach". Dodatkowo M.I. jest współwłaścicielem nieruchomości objętej księgą wieczystą nr [...] (działka zabudowana domem, zlokalizowana w K., przy ul. S.). Nieruchomość ta może zaś stanowić przedmiot zabezpieczenia hipotecznego należności z tytułu składek na ubezpieczenia. W świetle art. 26 ust. 3 u.s.u.s. ZUS przysługuje hipoteka przymusowa na wszystkich nieruchomościach należących do dłużnika. Zgodnie natomiast z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką nie ulegają przedawnieniu, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że w stosunku do M.I prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS. Przymusowe dochodzenie należności jest nadal aktualne. Do tej pory organ prowadzący postępowanie egzekucyjne nie stwierdził całkowitego braku majątku, z którego możliwe byłoby prowadzenie egzekucji i na obecnym etapie postępowania nie można jednoznacznie stwierdzić, że w toku podejmowanych czynności egzekucyjnych nie uzyska się kwot przewyższających wydatki egzekucyjne, a jednocześnie wpływających na obniżenie zaległości składkowych. Nie wyczerpano wiec przesłanki całkowitej nieściągalności. ZUS ma więc w dalszym ciągu możliwość dochodzenia zaległych składek na zasadach określonych w ustawie z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2012 r., poz. 1015 ze zm.). Na organie rentowym, jako dysponencie środków publicznoprawnych, ciąży bowiem szczególny obowiązek wykorzystania wszelkich dostępnych środków zmierzających do wyegzekwowania należności składkowych, zaś ich umorzenie stanowiłoby wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości dochodzenia składek. Zakład nie ma natomiast obowiązku umarzania należności, zwłaszcza gdy dostrzega realne szansę na ich odzyskanie od zobowiązanego.

W ocenie organu, w stosunku do M.I. nie zachodzą również przesłanki umorzenia wynikające z indywidualnej sytuacji zobowiązanego, które określono w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. 2003r., nr 141, poz. 1365). M. I. wprawdzie nie posiada ujawnionych źródeł dochodu, tj. nie jest przedsiębiorcą, nie jest zgłoszony do ubezpieczeń społecznych z tytułu pozostawania w zatrudnieniu na podstawie umowy o pracę, brak też informacji o dochodach uzyskiwanych w ramach wykonywania umów zlecenia. Sytuacja w jakiej obecnie znajduje się zobowiązany nie świadczy jednak o tym, że nie posiada on perspektyw na zmianę jej na lepsze. W opinii organu wręcz przeciwnie, bowiem biorąc pod uwagę postawę jaką prezentuje wnioskodawca (fakt zarejestrowania w urzędzie pracy) należy przyjąć, że zależy mu na poprawie sytuacji materialnej swojej rodziny. Zatem przy odpowiednim własnym zaangażowaniu zobowiązany ma szansę podjąć pracę, która nie tylko pozwoli na zaspokojenie podstawowych potrzeb rodziny, ale również pozwoli spłacić posiadane zobowiązania, w tym zadłużenie w ZUS. Wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z małżonką H.I. oraz synem J.I., którzy również są osobami bezrobotnymi. Miesięczne wydatki związane z utrzymaniem strona określiła, na kwotę 1.500,00 zł, niemniej jednak do akt przedmiotowej sprawy załączyła jedynie rachunki za energię, na kwotę 313,54 zł oraz za wodę i kanalizację, na kwotę 108,99 zł, co daje łączną sumę 422,53 zł. Ponadto Zobowiązany reguluje również podatek od nieruchomości, który rocznie wynosi 414,00 zł (miesięcznie jest to kwota 34,50 zł). M.I,. nie przedstawił zaświadczeń dotyczących jego sytuacji rodzinnej i materialnej, nie udokumentował w sposób dostateczny kosztów związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, leczenia czy innych uzasadnionych wydatków, które pozwoliłyby na zobrazowanie aktualnej sytuacji finansowej, w związku z czym Zakład nie ma możliwości rzetelnej oceny sytuacji materialnej zobowiązanego. Organ nie kwestionuje tego, iż sytuacja wnioskodawca nie jest obecnie dobra, nie mniej jednak w opinii Zakładu stan ten nie ma przymiotu trwałości.

Zdaniem organu strona nie wykazała, aby jej sytuacja zdrowotna uniemożliwiała dokonanie zapłaty składek wraz z należnymi odsetkami, a zapłata należności z tytułu składek spowodowała zagrożenie dla jej egzystencji. M.I. nie przedłożył do wniosku o umorzenie jakichkolwiek zaświadczeń lekarskich lub orzeczeń lekarskich stwierdzających niezdolność do pracy na podstawie, którego można stwierdzić, że sytuacja zdrowotna uniemożliwia mu pozyskiwanie środków niezbędnych do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jak i spłatę należności z tytułu składek. Wnioskodawca przedłożył jedynie skierowanie do poradni urologicznej oraz zaświadczenie lekarskie z dnia 10 czerwca 2014 r., z którego wynika, że jest on diagnozowany od 2 czerwca 2014 r. z powodu licznych dolegliwości i nieprawidłowych wyników badań. Zakład może umorzyć należności w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub członka jego rodziny, tylko w przypadku, gdy choroba pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, a taka okoliczność nie zachodzi.

Wnioskodawca nie wykazał również, aby w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej lub po jej zakończeniu, poniósł w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia jakiekolwiek straty materialnej, w wyniku których opłacenie należności z tytułu składek ZUS mogłoby pozbawić zobowiązanego dalszego prowadzenia działalności. Organ nie kwestionuje również tego, że jednorazowa wplata na poczet należności ZUS dla strony nie jest możliwa, natomiast nic nie stoi na przeszkodzie, aby przystąpić do dobrowolnego i sukcesywnego regulowania zaległych składek wobec ZUS w mniejszych kwotach.

Wnioskodawca wskazał wprawdzie, iż posiada zobowiązanie pieniężne z tytułu podatków, na kwotę ok. 1.000,00 zł, jednakże fakt posiadania zobowiązań wobec innych wierzycieli nie stanowi w ocenie Zakładu wystarczającej przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek, bowiem działanie takie prowadziłoby do uprzywilejowania innych wierzycieli kosztem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M.I. podtrzymał żądanie pierwotnego wniosku. Wnioskodawca stwierdził, że w sytuacji kiedy oznaczona w decyzji kwota zaległości nie wpływa na wysokość jego przyszłej emerytury, to wpłacenie żądanych kwot jest dla niego związane ze stratą, a zatem działa na jego szkodę. W jego ocenie żądanie wpłaty tej kwoty stanowi realizację znamion czynu zabronionego z art. 231 § 3 k.k. Zdaniem wnioskodawcy kwalifikacji prawno-karnej z przepisu art. 296 § 1 i § 4 k.k. podlega także zachowanie organu, żądającego od niego uregulowania zaległych składek na ubezpieczenia zdrowotne, skoro z uwagi na ich nieuiszczenie w okresie tym nie był on uprawniony do bezpłatnego korzystania z publicznej służby zdrowia. Jako całkowicie bezcelowe jawi się również dla wnioskodawcy świadczenie na Fundusz Pracy, skoro gdy był pozbawiony pracy przyznano mu status bezrobotnego, jednakże bez prawa do zasiłku.

Decyzją z dnia 7 października 2014 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zakwestionowaną decyzję.

Uzupełniając ustalenia poczynione na wcześniejszym etapie postępowania wskazano, że wnioskodawca w chwili obecnej nie posiada ujawnionych źródeł dochodu, za wyjątkiem dodatku mieszkaniowego w kwocie 210,31 zł. Niemniej jednak zdaniem organu argument, że wnioskodawca nie posiada środków finansowych na spłatę przedmiotowego zadłużenia, w świetle obowiązujących przepisów prawa, nie stanowi podstawy do uwzględnienia żądania

o umorzenie należności z tytułu składek.

W kontekście przepisów wspomnianego wyżej rozporządzenia uwzględniono dodatkowo, że małżonce płatnika został przyznany zasiłek celowy na zakup żywności dla rodziny w kwocie 315,00 zł, a także zasiłek celowy na leki (90,00 zł), na prąd i na MPWiK (po 100,00 zł) oraz zasiłek okresowy w kwocie 634,00 zł od dnia 1 lipca 2014 r. do 31 sierpnia 2014 r. Analizując sytuację finansową strony, organ uwzględnił fakt, że oprócz zaległości z tytułu składek M.I. posiada zobowiązania publicznoprawne z tytułu zaległych podatków w wysokości 1470,19 zł, co zostało potwierdzone pismem Naczelnika Urzędu Skarbowego. Wnioskodawca udokumentował także, że posiada zobowiązania cywilnoprawne z tytułu korzystania z karty debetowej w banku Credit Agricole. Zakład nie kwestionuje faktu, że spłata zobowiązania cywilnoprawnego, znacznie obciąża budżet domowy rodziny zobowiązanego. Niemniej jednak przytoczone przez płatnika okoliczności nie mogą być, według organu, wzięte pod uwagę jako przesłanka przemawiająca za pozytywnym rozpatrzeniem prośby płatnika o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Prowadziłoby to bowiem do uprzywilejowania innych wierzycieli kosztem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, tym bardziej, że zaległości składkowe jako należności publicznoprawne podlegają szczególnej ochronie.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych podkreślił, że M.I. w toku postępowania nie sygnalizował, aby miał jakiekolwiek trudności z regulowaniem bieżących płatności za media, zwłaszcza że na ten cel rodzinie została przyznana pomoc finansowa z MOPS, co udokumentowano decyzjami Prezydenta Miasta K. Pomimo wskazywanych przez siebie trudności finansowych, w toku postępowania wyjaśniającego zobowiązany nie wykazał, aby jego sytuacja finansowa i materialna wyczerpywała jakiekolwiek znamiona zagrożenia dla bytu rodziny. Ponadto biorąc pod uwagę wysokość deklarowanych wydatków na utrzymanie w stosunku do łącznej wysokości źródeł utrzymania, organ ma wątpliwości co do prawdziwości oświadczenia strony w odniesieniu do ponoszonych wydatków.

Organ rentowy nie kwestionował sytuacji zdrowotnej wnioskodawcy, a ponadto uznał za wystarczająco udokumentowany fakt jego pozostawania w stałym leczeniu. Jednakże stan zdrowia lub fakt pozostawania w stałym leczeniu z powodu przewlekłych schorzeń, zdaniem Zakładu, nie jest samoistna przesłanką do umorzenia należności w oparciu o obowiązujące przepisy. Ponadto M. I. w toku postępowania nie wykazał, aby legitymował się jakimkolwiek orzeczeniem stwierdzającym przeciwwskazania do pracy zarobkowej.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie M. I. wyjaśnił, że w jego sytuacji umorzenie zaległości zgodnie z wnioskiem wydawało mu się racjonalne i zgodne z duchem ustawy, której niewątpliwym celem było umożliwienie resetu finansowego znajdującym się w tarapatach finansowych. W jego ocenie realizacja zamysłu ustawodawcy w praktyce nadal, z niezbadanych przyczyn, faworyzuje bogatych. Skarżący zwrócił uwagę, że jego trudna sytuacja osobista została potwierdzona we wspominanych przecież przez organy rozstrzygnięciach z zakresu pomocy społecznej przyznających mu prawo do świadczeń socjalnych. Dodatkowo skarżący uznał za absurdalne rozważania organu co do możliwości podjęcia pracy przez wnioskodawcę, gdyż nie bierze się tu pod uwagę jego podeszłego wieku, a zatem niewielkich szans na i tak trudnym rynku pracy.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych podtrzymując w całości dotychczasowe stanowisko w sprawie wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie należy zauważyć, że uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem.

W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi uchylenie rozstrzygnięcia.

Mając na względzie powyższe, tj. dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji z dnia 7 października 2014 r. wydanej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu na podstawie ww. ustaw, a więc badając zaskarżone rozstrzygnięcie pod względem jego zgodności tak z przepisami ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), powoływanej dalej jako "k.p.a.", jak i z normami prawa materialnego zawartymi w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz.1442 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.s.u.s.", oraz w oparciu o akta sprawy zgodnie z art. 133 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd dopatrzył się naruszenia prawa materialnego oraz przepisów postępowania, które skutkowało koniecznością jego wyeliminowania z obrotu prawnego.

Wobec treści wniosku skarżącego, zastosowanie w sprawie miał - w szczególności - przepis art. 28 u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umarzania należności z tytułu składek. Zgodnie z treścią wymienionego art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umorzone w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3. Wyliczenie zawarte w powołanym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek (odsetek za zwłokę).

Zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia powstałego wobec ZUS zadłużenia. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wyraźnie wskazuje bowiem na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku "mogą być one umorzone". Takie stanowisko znajduje swoje potwierdzenie w uchwale Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r. (sygn. akt II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285), w której Sąd ten wskazał, że "(...) przepis art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (...) jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy, może ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 ustawy wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą być one umorzone". Podobne stanowisko zajął skład orzekający w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07. Stanowisko to podziela Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie.

W rozpoznawanej sprawie, Zakład Ubezpieczeń Społecznych rozpatrując sprawę i odmawiając zastosowania umorzenia zaległości składkowych, ocenił sytuację bytową i majątkową skarżącego, dochodząc do przekonania, że "w stosunku do skarżącego nie zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności". Jednakże zdaniem Sądu w składzie orzekającym taka konstatacja nie została w sposób należyty i przekonywujący uzasadniona, co w przypadku sytuacji jakiej znajduje się skarżący powinno zostać dokonane ze szczególną wnikliwością i starannością.

Przepis art. 28 ust. 3 u.s.u.s. daje możliwość umorzenia należności składkowych z uwagi na ich całkowitą nieściągalność w następujących sytuacjach: (1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; (2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; (3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; (4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; (4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; (5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; (6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Organ rentowy orzekający w sprawie stwierdzając, że w przypadku skarżącego nie zachodzi całkowita nieściągalność przyjął zatem, że nie zaistniała żadna z sytuacji stanowiących o możliwości uznania całkowitej nieściągalności należności wobec skarżącego. ZUS nie skonfrontował jednak sytuacji skarżącego w odniesieniu do poszczególnych przypadków świadczących o całkowitej nieściągalności, w każdym razie brak jest takiej analizy w uzasadnieniu rozstrzygnięć wydanych w sprawie.

W zaskarżonym rozstrzygnięciu stwierdzono w jednozdaniowej konstatacji, że w przypadku skarżącego nie zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności. Jednakże w następnym zdaniu wskazano, że wprawdzie z ustaleń stanu faktycznego wynika, że skarżący w chwili obecnej nie posiada ujawnionych źródeł dochodu tj. nie jest przedsiębiorcą (nie prowadzi już działalności gospodarczej), ani też nie jest zgłoszony do ubezpieczeń społecznych z tytułu pozostawania w zatrudnieniu na podstawie umowy o pracę, brak też informacji o dochodach uzyskiwanych na podstawie umowy zlecenia, ale jako bezrobotny wyraża gotowość do podjęcia zatrudnienia, o czym świadczy rejestracja w urzędzie pracy. W ocenie Sądu taka ocena nosi charakter oceny zupełnie dowolnej i wewnętrznie sprzecznej. ZUS przecież dokładnie wie, że skarżący jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, nie osiąga żadnych dochodów, jego małżonka jest również osobą bezrobotna, podobnie jak dorosły syn zamieszkujący wspólnie z rodzicami. Rodzina skarżącego utrzymuje się z zasiłków z pomocy społecznej. Sytuacja skarżącego wynikająca ze zgromadzonego materiału dowodowego w sprawie w konfrontacji z argumentacją przedstawioną w zaskarżonych rozstrzygnięciach musi prowadzić do wniosku, że ocena tej sytuacji zostało przeprowadzona w sposób powierzchowny i rutynowy i w tym zakresie należy organom postawić zarzut naruszenia art. 80 k.p.a., wyznaczającego granice swobodnej oceny dowodów. Zgodnie z tym przepisem organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

W tym miejscu nasuwa się wątpliwość, czy z uwagi na sytuację skarżącego nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.) Jednakże ZUS takiej pogłębionej analizy nie przeprowadził, ograniczając się jedynie do stwierdzenia, że wobec płatnika (skarżącego) prowadzona jest przez organ egzekucja należności, egzekucja jest aktualna. Jakkolwiek ZUS akcentował mocno, że do tej pory organ egzekucyjny nie stwierdził braku majątku z którego możliwe byłoby prowadzenie egzekucji, jednakże w aktach sprawy brak jest jakichkolwiek dowodów, które wskazywałyby, że prowadzone postępowanie egzekucyjne przyniosło jakiekolwiek wymierne efekty w postaci zmniejszenia zadłużenia skarżącego. Odwoływanie się do faktu, że skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości zabudowanej budynkiem położonej w Krakowie, która może stanowić przedmiot zabezpieczenia hipotecznego, nie może przesądzać o skuteczności egzekucji, szczególnie w sytuacji, gdy ZUS nie wyjaśnił dlaczego do tej pory z tego zabezpieczenia nie skorzystał. Z dokumentów obrazujących dotychczasowy przebieg egzekucji jednoznacznie wynika, że prowadzona egzekucja do tej pory nie doprowadziła do odzyskania chociażby niewielkiej części zaległych składek. Organ rentowy nie wyjaśnił, gdzie w przypadku skarżącego dostrzegł potencjalną możliwość wyegzekwowania zaległych składek.

Zakład Ubezpieczeń również przy ocenie, czy w stosunku do skarżącego zachodzą przesłanki umorzenia należności składkowych na podstawie art. 28 ust. 3a w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) motywował, że obecna sytuacja materialna skarżącego jest trudna jednak może ulec poprawie, a to z tego względu, że skarżący wyraża gotowość zatrudnienia (fakt zarejestrowania się w urzędzie pracy) i nie przedstawił żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że jest niezdolny do pracy lub niepełnosprawny w stopniu umożliwiającym podejmowanie pracy zarobkowej w przyszłości. Jest to ocena bardzo uproszczona, nieuwzględniająca aktualnej bardzo trudnej sytuacji na rynku pracy, wieku skarżącego.

Niemożność uiszczenia zaległych składek, a w szczególności trudna sytuacja materialna osoby ubiegającej o ich umorzenie winna być oceniana na dzień wydania przez organ ostatecznej decyzji w tym przedmiocie. Zatem argumentacja organu, że w przyszłości ta sytuacja może się zmienić jest w ocenie Sądu nieuprawniona i stanowi przekroczenie zasady swobodnego uznania administracyjnego. Ustawodawca stworzył mechanizmy prawne umożliwiające umorzenie należności według stanu majątkowego strony, aktualnego w czasie rozpatrywania wniosku o umorzenie należności. Tak wiec, przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie zaległych składek organ ma obowiązek rozważyć aktualną sytuację majątkową wnioskodawcy, a nie snuć przypuszczenia na przyszłość i tylko taki stan faktyczny powinien być brany pod uwagę przy wydawaniu rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności. (por. wyrok WSA z dnia 14 maja 2009 r., sygn. akt III SA/Lu 71/09, wyrok NSA z dnia 12 stycznia 2011 r., sygn. akt II GSK 17/10).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie negując, że skarżący i jego rodzina utrzymuje się wyłącznie z zasiłków otrzymanych z pomocy społecznej (zasiłek celowy na zakup żywności, leków, prąd, zasiłek okresowy) i jednocześnie stwierdzając, że nie zachodzą wymienione w rozporządzeniu wykonawczym przesłanki do umorzenia zaległości składkowych popada w oczywistą sprzeczność. Jest bowiem oczywistym, że utrzymując się z zasiłków skarżący nie ma możliwości zapłaty zaległych składek bez pozbawienia jego i rodziny, możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Uiszczenie zaległości nastąpiłoby przecież kosztem niewielkich środków pozyskanych z opieki społecznej.

Powyższe ustalenia prowadzą do konkluzji, że organ naruszył podstawowe zasady postępowania dowodowego - zasadę prawdy materialnej (art. 7 i 77 § 1 k.p.a.) oraz zasadę swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Takie uchybienia niewątpliwie mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy może prowadzić do nieprawidłowej subsumpcji, a więc albo błędnego zastosowania albo błędnej odmowy zastosowania przepisu. W konsekwencji może dojść do nieprawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.

W doktrynie jak również orzecznictwie sądów administracyjnych panuje dominujący pogląd, że nie można z treści art. 28 ust. 2 u.s.u.s., wywodzić prawa organów do w istocie dowolnego decydowania o tym, czy umorzyć należności, czy też – mimo spełnienia ustawowego wymogu dopuszczającego możliwość zastosowania tej ulgi – odmówić umorzenia. Takiej arbitralności nie sposób pogodzić z ustalonym stanowiskiem doktryny prawnej i judykatury, które kategorycznie zakazuje stawiania znaku równości między "swobodą" w ocenie dowodów, a "dowolnością" w tym zakresie.

Stwierdzenie nieistnienia "stanu całkowitej niewypłacalności" wbrew oczywistym faktom ilustrującym sytuację skarżącego obligowało ZUS do dokonania wszechstronnej analizy, wszystkich okoliczności tej konkretnej sprawy (zarówno tych, które powołały one w uzasadnieniach kwestionowanych decyzji, jak i tych, które pominięto, mimo ich przywołania przez stronę). Powinność ta wynika wprost z art. 7, 8 i 77 § 1 k.p.a., a pośrednio także ze standardu uzasadnienia każdej decyzji administracyjnej (tym bardziej zaś decyzji "uznaniowej"), określonego w art. 107 k.p.a. (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt III SA/Wa 2809/05). Takiej oceny nie dokonano w pełnym wymiarze, a była ona konieczna dla ewentualnego wykazania, że wniosek o umorzenie nie zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie ZUS nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, że nie zachodzi stan "całkowitej nieściągalności", co stwarza przecież podstawę do ubiegania się przez stronę o umorzenie. Inne rozumowanie przekreślałoby w istocie praktyczne znaczenie instytucji umorzenia, skoro jej wykorzystanie miałoby zależeć wyłącznie od niczym nieskrępowanej decyzji organów.

W kontekście dotychczasowych rozważań nie ulega wątpliwości, że obie decyzje nie powinny się ostać w obrocie prawnym, ponieważ podstawowy w sprawie zarzut naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów jest wspólny dla obu tych orzeczeń.

Rozpatrując ponownie wniosek skarżącego ZUS powinien - zgodnie z tym, co wywiedziono już wcześniej - dokonać wszechstronnej analizy wszystkich okoliczności sprawy, łącznie z tymi, na które zwracał uwagę także skarżący. Ocena powinna być dokonana z pełnym respektowaniem prawideł logiki, w kierunku ewentualnego wskazania tych okoliczności, które wykluczają możliwość umorzenia, mimo spełnienia ustawowego wymogu uprawniającego do ubiegania się o taką ulgę albo w kierunku stwierdzenia, że takie szczególne względy w sprawie nie zachodzą.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.