Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 369/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2021-05-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17  ust. 1  pkt 4
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Brzezińska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Renata Owczarzak Sędzia WSA Grzegorz Saniewski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 19 maja 2021 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Burmistrz G., decyzją z [...] listopada 2020 r. nr [...], odmówił M. K. (dalej "Skarżąca") przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na babcię A. K., z powodu niespełnienia warunków przyznania tego świadczenia.

Burmistrz, powołując się na przepisy art. 17 ust. 1 i 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (w skrócie "u.ś.r."), stwierdził, że z przedłożonych dokumentów wynika, że osoba wymagająca opieki – A. K. dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z [...] lipca 2020 r., orzeczenie jest wydane na stałe, natomiast nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Burmistrz wskazał, że strona [...] sierpnia 2020 r. złożyła wniosek o uzyskanie specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu opieki nad babcią A. K. – świadczenie to przyznano decyzją z [...] października 2020 r. [...].19.2020 na okres 1.11.2020 r. do 31 października 2021 r. w wysokości 620,00 zł miesięcznie, z uwagi na spełnienie przesłanek. Decyzję doręczono 2.11.2020 r. nie wniesiono od niej odwołania.

W związku z tym, że we wniosku z [...] października 2020 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną babcią strona oświadczyła, że rezygnuje z ustalonego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego jedynie w przypadku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią, organ oświadczył, że nie uchyla decyzji z [...] października 2020 r.

Zdaniem organu zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. strona nie spełnia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W wyniku rozpatrzenia odwołania Skarżącej od powyższej decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej "Kolegium") decyzją z [...] stycznia 2021 r. nr [...], na podstawie art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b, ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r. poz. 256 ze zm. dalej "k.p.a."), utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Organ odwoławczy wskazał, że strona złożyła pisemne oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń, w którym podała, że sprawuje osobistą i całodobową opiekę nad babcią. Do akt sprawy dołączono oświadczenie Pana M. K. (syn osoby niepełnosprawnej), w którym podaje, że nie może zająć się sprawowaniem opieki nad matką, ponieważ pracuje zawodowo w systemie zmianowym poza miejscem zamieszkania.

Kolegium przywołując treść art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych stwierdziło, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W punkcie 5 ustawy wymienione są przesłanki negatywne, wystąpienie których uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Celem omawianej regulacji jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się członkiem rodziny z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód, wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba sprawująca opiekę nad osobą niepełnosprawną.

Organ odwoławczy nie podzielił argumentacji Burmistrza odnośnie niespełnienia warunku przyznania świadczenia określonego w art. 17 ust. 1 ustawy i stwierdził, że organ I instancji dokonał nieprawidłowej wykładni przepisów art. 17 ust. 1 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tym przepisem, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole, lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Zdaniem Kolegium, wskazaną normę należy odczytywać w kontekście rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w którym orzeczono, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Organ odwoławczy podkreślił, że powyższy wyrok TK jest wyrokiem zakresowym, który nie wywołuje skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego aktu normatywnego. Rodzi on jednak obowiązek prokonstytucyjnej wykładni tej regulacji tak, aby rezultat tej wykładni nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału (por. wyrok NSA z 4 listopada 2016r., sygn. akt I OSK 1578/16). Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych organ wskazał, że skutkiem orzeczenia TK sygn. akt K 38/13, jest brak możliwości stosowania art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakwestionowanym przez Trybunał zakresie, począwszy od dnia ogłoszenia wyroku. Niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. zgodnie ze stanowiskiem TK z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (wejście w życie 23 października 2014 r.) powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 u.ś.r., która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Następnie organ II instancji zwrócił uwagę na kolejność obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki. Wskazał, że z akt sprawy wynika, że A. K. ma syna M. K., który pracuje zawodowo. Organ pierwszej instancji nie ustalił co prawda, czy M. K. legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, jednak skoro pozostaje w zatrudnieniu, to oznacza zdaniem Kolegium, że nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a tylko to zwalniałoby z obowiązku alimentacyjnego syna względem matki. Kolegium wyjaśniło jednocześnie pojęcie "obowiązek alimentacyjny", przywołując przepisy art. 61, art. 128, art. 129 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej k.r.o.). Wskazało dalej, że uzyskanie uprawnienia do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez dalszą osobę (np. wnuczkę) - w stosunku bliskości względem osoby wymagającej opieki - możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do alimentacji (np. dzieci), to jest, gdy takiej osoby w ogóle nie ma, lub gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Przy czym obwiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w rodzinie przez jej członków. Niemożność zadośćuczynienia obowiązkowi alimentacyjnemu przez osoby zobowiązane w bliższej kolejności w rozumieniu przepisów k.r.o., nie może być utożsamiane z niemożliwością sprawowania opieki. Wykonywanie obowiązku alimentacyjnego może bowiem polegać także na opłaceniu usług opiekuńczych wykonywanych przez inną osobę z zewnątrz, lub odpłatnie zrekompensować niemożność podjęcia pracy ze względu na sprawowanie opieki osobistej nad babcią -jej wnuczce - M. K.. Ponadto, obowiązek alimentacyjny może polegać na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. Kolegium powołując się na orzeczenia sądów administracyjnych podkreśliło, że nie można automatycznie wykluczać wnuka z kręgu potencjalnych osób, którym mogłoby być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Jednakże byłoby to możliwe tylko w razie zaistnienia szczególnej sytuacji, w której dzieci osoby niepełnosprawnej nie byłyby w stanie wypełniać swoich obowiązków alimentacyjnych. Takimi szczególnymi okolicznościami byłaby śmierć osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, posiadanie przez nią znacznego stopnia niepełnosprawności, czy też przebywanie za granicą, które uniemożliwia sprawowanie opieki nad osobą, która tego wymaga. W rzeczonej sprawie nie zaszły zatem okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny odwołującej względem babci, przed obowiązkiem alimentacyjnym jej syna. To dzieci są w pierwszej kolejności zobowiązane do sprawowania opieki nad rodzicami i tylko zbieg nadzwyczajnych zdarzeń może spowodować przeniesienie obowiązku alimentacyjnego na kolejne zobowiązane osoby. Skoro zatem odwołująca nie była osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojej babci, to nie mogła skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad babcią.

Ponieważ z woli ustawodawcy istnieje zakaz przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego wobec osób zobowiązanych w dalszej kolejności w sytuacji istnienia osób zobowiązanych w pierwszej kolejności, to dopiero ustalenie obiektywnych okoliczności uniemożliwiających realizowanie takiego obowiązku przez zobowiązanych w pierwszej kolejności, na co wskazują sądy administracyjne, umożliwiałoby przyznanie świadczenia wnukowi. Biorąc pod uwagę powyższe Kolegium podkreśliło, że odwołująca nie spełniała przesłanek wynikających ustawy o świadczeniach rodzinnych, warunkujących możliwość przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad babcią z uwagi na fakt, że nie obciąża jej obowiązek alimentacyjny względem babci.

W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego M. K. zarzuciła:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego poprzez niewłaściwe zastosowanie i błędną wykładnię w konsekwencji przyjęcie, iż nie zachodzą przesłanki warunkujące uznanie obowiązku alimentacyjnego osobie w dalszej kolejności,

2) naruszenie przepisów prawa proceduralnego mające istotny wpływa na treść zaskarżonej decyzji, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1, 78 § 1, art. 80, art. 81 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego polegające na nieprzeprowadzeniu jakichkolwiek dowodów w sprawie, nieomówieniu dowodów, na podstawie których organ wydał zaskarżoną decyzję oraz ustalił stan faktyczny,

Mając powyższe na uwadze skarżąca wniosła o:

- uchylenie decyzji organu I i II instancji i przekazanie sprawy do rozpoznania organowi I instancji

- zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

- na zasadzie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - rozpoznanie sprawy w postępowaniu uproszczonym.

- przeprowadzenie dowodu z dokumentu w postaci zaświadczenia o uzyskaniu tytułu ratownika M. K. na okoliczność możliwości sprawowania faktycznej i fachowej opieki nad A. K..

W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że organ dokonał wadliwej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, uznając, iż zgodnie z art. 132 k.r.o. nie spełnia przesłanek by być zobowiązaną do obowiązku alimentacyjnego względem swojej babci. Przedstawiony bowiem przez skarżącą materiał dowodowy wskazuje, że z uwagi na pracę zawodową ojca, nie jest on w stanie zapewnić swojej matce całodobowej opieki, której niepełnosprawna niewątpliwie wymaga. Strona powołując się na wyrok WSA w Bydgoszczy z 14 listopada 2012 r. sygn. akt II SA/Bd 917/12 zarzuciła, że w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. na wnuku ciąży obowiązek alimentacyjny wobec chorej babki, a tym samym, przy wystąpieniu innych, niezbędnych przesłanek, będzie on osobą uprawnioną do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Wobec braku ustawowego doprecyzowania, w jakich przypadkach przyjąć należy, iż osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie jest w stanie takiej opieki świadczyć, oceny tej okoliczności należy dokonać zgodnie z logiką i zasadami doświadczenia życiowego (m.in. z uwzględnieniem wieku, stanu zdrowia, sytuacji osobistej i życiowej), przy czym analiza przesłanek dokonywana jest pod kątem okoliczności uniemożliwiających jedynie w sposób obiektywny, a więc niezależny od woli osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, sprawowanie przez te osoby opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodzin". Zdaniem skarżącej osoba pracująca czynnie zawodowo, podejmująca zatrudnienie na pełny etat, przy nawet ogromnych chęciach nie ma jakichkolwiek możliwości sprawować ciągłą opiekę nad chorą. Organy nie dokonały bowiem w jakimkolwiek zakresie możliwości faktycznych jak i zarobkowych wykonywania opieki przez osoby zobowiązane do obowiązku alimentacyjnego w pierwszej kolejności. Ocena możliwości zapewnienia opieki jak i ewentualnego jej sfinansowania winna być skorelowana z możliwościami zarobkowymi M. K., zwłaszcza, iż ten pozostaje w związku małżeńskim. W sytuacji zaprzestania wykonywania pracy utraciłby bowiem możliwość zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych a w konsekwencji nie mógłby sprawować efektywnej opieki nad matką. Co istotne uzyskiwane przez niego dochody uniemożliwiają również sfinansowanie odpłatnie opieki. Z orzeczenia o niepełnosprawności z dnia [...] lipca 2020 r. wynika, że A. K. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, a także uzyskała orzeczenie na stałe. Powołując się na przedstawione dowody skarżąca stwierdziła, że jest jedyną osobą, która faktycznie może sprawować opiekę nad schorowaną babcią. W związku z tym, w oparciu o przepis art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny w dalszej kolejności względem A. K. dotyczy skarżącej, gdyż syn nie może sprawować opieki nad matką. Uznać należałoby, że w okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu (art 17 ust. 1a u.ś.r.).

Z tych przyczyn w związku ze spełnieniem innych przesłanek materialnych nabycia świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 u.ś.r., skarżąca powinna zostać uznana za osobę uprawnioną do żądanego świadczenia pielęgnacyjnego. Odmienna ocena tych okoliczności prowadzi do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby faktycznie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Skarżąca powołał się na wyrok NSA z 4 grudnia 2020 r. w którym stwierdzono, że: "wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób w pierwszym stopniu pokrewieństwa i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji zgodnie z art. 132 k.r.o. tylko w sytuacji, gdy osoby w pierwszym stopniu pokrewieństwa nie żyją, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej, a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną oraz zasadę szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji".

Zdaniem skarżącej organy wbrew obowiązkom wynikającym z przepisów art. 7 w zw. z art. 75 i art. 77 w zw. z art. 80 k.p.a. nie podjęły żadnej inicjatywy dowodowej oraz nie wykonały czynności pozwalających na odpowiednie wyjaśnienie okoliczności czy uprawiony w pierwszej kolejności syn do obowiązku alimentacyjnego jest w stanie ten obowiązek realizować. Uniemożliwiło to wydanie prawidłowej decyzji w sprawie. Organ ustalił jedynie, że syn A. K. - M. K. pracuje zawodowo i na tej podstawie słusznie stwierdził, że nie legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego w szczególności nie dokonał jakiejkolwiek oceny dlaczego M. K. nie może sprawować opieki nad swoją niepełnosprawną matką. W postępowaniu administracyjnym obowiązkiem organu jest ustalenie prawdziwego stanu faktycznego oraz rozstrzygnięcie wszelkich wątpliwości pojawiających się w trakcie rozpoznawania sprawy. Kluczową kwestią jest przy tym ustalenie faktycznej przyczyny tej niemożności. Istotne, że skarżąca posiada wykształcenie oraz wiedzę i doświadczenie niezbędne do sprawowania fachowej i rzetelnej opieki nad A. K. (tytuł ratownika medycznego). Z tego względu daje rękojmie podejmowania odpowiednich czynności opiekuńczych wobec A. K..

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest niezasadna.

W sprawie bezsporne jest, że babcia Skarżącej została zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym i wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Sąd w niniejszym składzie podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 lutego 2021 r. sygn. I OSK 2392/20, (publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych po adresem orzeczenia.nsa.gov.pl), że z powyższego wynika że osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagająca opieki, nie może być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli są inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, chyba, że osoby te legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W przedmiotowej sprawie Skarżąca jest osobą, która spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.: nie jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności i może ciążyć na niej obowiązek alimentacyjny, albowiem jest zstępną osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jako wnuczka nie jest jednak spokrewniona z osobą wymagającą opieki w pierwszym stopniu, ma zatem do niej zastosowanie przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r.

Jak wskazał NSA w ww. wyroku osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne pod warunkiem łącznego spełnienia dodatkowych warunków. Warunki te, jakkolwiek nie powtarzają regulacji przepisów k.r.o. dotyczących kolejności obowiązku alimentacyjnego, pozostają w związku z tą kwestią. Zgodnie z art. 129 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych, obowiązek alimentacyjny obciążą bliższych stopniem przed dalszymi. Zgodnie zaś z art. 132 k.r.o., obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi. Warunki wprowadzone w art. 17 ust. 1a u.ś.r. również uzależniają prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od tego, czy są inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, mogące sprawować opiekę. Osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, jako zobowiązane na gruncie k.r.o. do alimentacji w pierwszej kolejności, wyprzedzają w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego osoby spokrewnione w stopniu dalszym, chyba że są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przedstawiona regulacja nie budzi wątpliwości interpretacyjnych pod względem językowym.

Analizowana regulacji nie budzi także wątpliwości ze względów systemowych. Jak powyżej przedstawiono, pozostaje w korelacji z zasadami określającymi pierwszeństwo obowiązku alimentacyjnego, przyjętymi w k.r.o. Podobnie, jak w przypadku art. 132 k.r.o., osoby zobowiązane do alimentacji w dalszej kolejności, mają prawo do świadczenia, gdy nie ma osób spokrewnionych w pierwszym stopniu. Również w przypadku drugiej przesłanki z art. 132 k.r.o. istnieje zbieżność, k.r.o. przewiduje powstanie obowiązku alimentacyjnego, gdy osoba zobowiązana w bliższej kolejności nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi. Należy przy tym zwrócić uwagę na odmienność pomiędzy obowiązkiem alimentacyjnym, a sprawowaniem osobistej opieki. Przepis art. 132 k.r.o. jest przepisem Tytułu II, Działu III k.r.o., dotyczącego obowiązku alimentacyjnego. W art. 128 k.r.o. ustawodawca definiuje ten obowiązek jako obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Co do zasady obowiązek alimentacyjny ma zatem wymiar finansowy i materialny. Skarżąca nie legitymuje się orzeczeniem sądu powszechnego, zobowiązującym ją do świadczeń alimentacyjnych na rzecz babci, nie ma zatem podstaw, aby w postępowaniu administracyjnym przesądzać, że skonkretyzował się jej obowiązek alimentacyjny w rozumieniu k.r.o. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom podejmującym faktyczną i osobistą opiekę, wobec czego w tym przypadku ustawodawca uzależnił prawo do niego dla osób spokrewnionych w dalszym stopniu od tego, czy osoby spokrewnione w pierwszym stopniu legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niepełnosprawność jest niewątpliwie okolicznością mogącą wyłączać możliwość sprawowania opieki nad inną osobą niepełnosprawną, co czyni tę przesłankę zbieżną z przesłanką z art. 132 k.r.o. dotyczącą sytuacji, gdy osoba zobowiązana nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi (dostarczania środków utrzymania). Regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był przy tym uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby spokrewnione w stopniu dalszym, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą.

Sąd podziela zdanie NSA z powyższego wyroku, że przeciwko przyjętemu rozwiązaniu nie przemawiają też względy celowościowe i aksjologiczne, w tym wzgląd na wartości i zasady konstytucyjne. Limitowanie dostępu do świadczenia w oparciu o kryteria zobiektywizowane nie może zostać uznane za naruszenie zasady równości i sprawiedliwości społecznej. Zapewniają one dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, kryteria te nie mają także charakteru dyskryminującego i nie są niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte o uznanie organu. Przepis art. 18 oraz art. 71 ust. 1 Konstytucji odnoszą się do obowiązków Państwa wobec rodziny, w tym obowiązku szczególnej pomocy rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Świadczenie pielęgnacyjne jest niewątpliwie instrumentem wspierania rodzin będących w takiej sytuacji ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty nie oznacza jednak obowiązku wspierania każdego z jej członków w taki sam sposób. Dla charakteru uprawnień wynikających z art. 71 Konstytucji nie bez znaczenia jest, że zgodnie z art. 81 Konstytucji, praw określonych w tym przepisie można dochodzić w granicach określonych w ustawie. Również prawo podmiotowe rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych, o jakim mowa w art. 71 ust. 1 zd. drugie Konstytucji, może być dochodzone tylko w granicach określonych w ustawie. Regulacja ustawowa nie jest pod tym względem przeciwskuteczna wobec konstytucyjnych zadań Państwa wobec rodzin. Niezasadne jest zatem stanowisko, że wykluczenie wnuka (wnuczki) z kręgu osób upoważnionych do świadczenia, gdy członkowie rodziny spokrewnieni w pierwszym stopniu nie mogą wykonywać opieki z innych powodów, niż stwierdzona orzeczeniem niepełnosprawność w stopniu znacznym, narusza standardy Konstytucji. Co do zasady wnuk nie został wykluczony, ustawowo natomiast wprowadzono kryteria warunkujące uzyskanie świadczenia, odnoszące się przy tym nie personalnie do osoby spokrewnionej w dalszej linii, lecz do stanu rodziny jako całości, co dodatkowo przemawia za tezą, że nie można w sposób oczywisty przypisać regulacji ustawowej naruszenia art. 71 ust. 1 Konstytucji. To właśnie sytuacja rodziny jako całości, związana z jej wielkością lub stanem zdrowia kolejnych jej członków, uzasadnia udzielanie pomocy.

Sąd w niniejszym składzie w ślad za Naczelnym Sądem Administracyjnym wypowiadającym się w ww. wyroku z 24 lutego 2021 r. nie podziela wobec powyższego stanowiska, że regulacja ustawy nie pozwala na realizację norm i wartości konstytucyjnych, a względy systemowe i celowościowe w sposób jednoznaczny prowadzą do wniosków odmiennych, niż argumenty wykładni językowej. Należy uznać, że także zastosowanie podejścia wykładni kompleksowej prowadzi do konkluzji, iż zastosowane dyrektywy systemowe i celowościowe potwierdzają rezultat wykładni językowej. Tak więc osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagająca opieki, nie może być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli są inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, chyba, że osoby te legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W niniejszej sprawie niesporne pozostaje, że osoba niepełnosprawna wymagająca opieki A. K. ma syna, który jest osobą zobowiązaną do alimentacji w stopniu pierwszym. Nie wynika z akt sprawy ani nawet twierdzeń skarżącej, aby syn obiektywnie nie mógł sprawować opieki. Okolicznością tego typu nie jest z pewnością wykonywanie przez niego pracy, jak zdaje się twierdzić skarżąca. Już z samej konstrukcji i treści interpretowanej instytucji świadczenia pielęgnacyjnego wynika, że to świadczenie przyznawane jest wyłącznie w sytuacji gdy dana osoba określona przez ustawodawcę musi rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zapewniającej środki utrzymania w celu sprawowania bezpośredniej stałej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Nie sposób zatem interpretować przepisów regulujących prawo do przedmiotowego świadczenia w ten sposób, że przyznawane jest ono wybranej przez rodzinę osobie, która być może z różnych względów nie pozostaje aktualnie w zatrudnieniu i dlatego może poświęcić więcej czasu opiece nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Nadto posiadanie przez skarżącą dodatkowych uprawnień i umiejętności nie przesądza o prawie do przedmiotowego świadczenia.

Należy podzielić stanowisko Kolegium, że brak jest w niniejszej sprawie okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej względem jej babci przed obowiązkiem alimentacyjnym syna osoby niepełnosprawnej, który to w pierwszej kolejności zobowiązany są do sprawowania opieki nad swoją matką (podobnie NSA w wyroku z 21 lutego 2019 r. sygn. I OSK 3804/18).

Powyższe prowadzi do wniosku, że Kolegium nie dopuściło się zarzucanego mu naruszenia przepisów prawa, wobec czego Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) oddalił skargę.