Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 637/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2018-12-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit a i c
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 30
journal: Dz.U. 2015 poz 114
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax, Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędzia WSA Małgorzata Walentek (spr.), Protokolant Specjalista Magdalena Kurpis, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2018 r. sprawy ze skargi M.C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego specjalnego zasiłku opiekuńczego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta T. z dnia [...] r. nr [...] , 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącego kwotę 497 zł (słownie: czterysta dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r. znak [...] Prezydent Miasta T., działając na podstawie art. 7, art. 14, art. 25 i art. 30 ustawy z 29 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2015 r. poz. 114, dalej "u.ś.r.") oraz art. 104 i 163 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1257, dalej "k.p.a."), stwierdził, że kwota 1 560,00 zł wypłacona M.C. (dalej: "strona", "skarżący") w okresie od 1 sierpnia 2017 do 31 października 2017 r. była nienależnie pobranym specjalnym zasiłkiem opiekuńczym, zażądał zwrotu wymienionej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 57,05 zł oraz określił termin wpłaty tej kwoty na dzień 9 kwietnia 2018 r. stwierdzając, że w przypadku przekroczenia ww. terminu odsetki ulegną zwiększeniu od dnia po terminie wpłaty do dnia uiszczenia należności.

W uzasadnieniu organ wskazał, że strona wraz z wnioskiem o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego na matkę D. C. na okres zasiłkowy 2017/2018 dostarczyła zaświadczenie o wysokości dochodu uzyskanego przez żonę. W wyniku tego ustalono, że miesięczny dochód na członka rodziny strony od miesiąca sierpnia 2017 r. wynosił 830,24 zł, a zatem przekroczył kryterium dochodowe w kwocie 764,00 zł. W związku z powyższym organ stwierdził, że w okresie od 1 sierpnia do 31 października 2017 r. wypłacono stronie nienależnie specjalny zasiłek opiekuńczy. Następnie organ przywołał treść art. 25 ust. 1 art. u.ś.r., regulującego obowiązek informowania organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, a także art. 30 ust. 2 pkt 1 i 3, zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (pkt 1), a także świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23 a ust. 5, za okres od dnia w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (pkt 3). Ponadto wskazał, że zgodnie z art. 30 ust. 1 oraz ust. 8 osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest zobowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami.

W odwołaniu skarżący zarzucił powyżej opisanej decyzji naruszenie prawa materialnego, a to art. 30 ust. 1 u.ś.r. poprzez jej wydanie bez uprzedniego wzruszenia decyzji przyznającej świadczenie oraz poprzez orzeczenie o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i o jego zwrocie w jednej decyzji oraz art. 16 ust. 3 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, że wypłacona kwota ma charakter nienależny. Skarżący zarzucił także naruszenie przepisów postępowania, tj.: art. 10 § 1, art. 80 i art. 107 k.p.a. poprzez niezapewnienie mu możliwości odniesienia się do zgromadzonego materiału w sprawie, a tym samym oparcie rozstrzygnięcia na okolicznościach nieudowodnionych. Zważywszy na powyższe wniósł o uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji.

W uzasadnieniu odwołania skarżący akcentował, że nakazanie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego nie mogło być orzeczone w tej samej decyzji, co samo uznanie świadczenia za nienależnie pobrane. Nadto wskazał na utrwalone w orzecznictwie sądów administracyjnych stanowisko w kwestii rozumienia pojęcia "nienależnego świadczenia" jako pojęcia obiektywnego występującego wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa ta odpadła oraz "świadczenia nienależnie pobranego", jako świadczenia pobranego przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości lub określone działania oraz podkreślił, że pojęcia te nie są tożsame. Tym samym, koniecznym było ustalenie czy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje, natomiast, zdaniem skarżącego, kwestia ta nie została w żaden sposób wyjaśniona. Ponadto skarżący wskazał, że organ dokonując oceny czy świadczenie miało charakter nienależny pominął treść art. 16 ust. 3 u.ś.r. i nie przeprowadził jakichkolwiek wyliczeń mających potwierdzić czy norma tego przepisu znajduje zastosowanie w niniejszym przypadku. Jednocześnie podniósł, że przed wydaniem decyzji organ nie zapewnił mu możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów co skutkuje wadliwością takiej decyzji.

Decyzją z dnia [...] r. nr [....] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1257, dalej "k.p.a."), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu Kolegium przytoczyło w całości treść art. 30 u.ś.r. Następnie stwierdziło, że organ pierwszej instancji powziął informację, że członek rodziny otrzymuje wynagrodzenie w związku z podjęciem zatrudnienia od 6 czerwca 2017 r. do 1 listopada 2017 r. Wskazało, że zgodnie z art. 7 ust. 3 ustawy w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny dochód ustala się na podstawie dochodu członka rodziny powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie na jaki ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczenia wychowawczego. Zdaniem Kolegium, organ pierwszej instancji prawidłowo ustalił dochód uzyskany za miesiąc lipiec 2017 r., co potwierdza zaświadczenie wystawione przez A Sp. z o.o. z dnia 14 listopada 2017 r. Następnie Kolegium stwierdziło, że organ I instancji udowodnił wystąpienie przesłanek do ustalenia świadczeń nienależnie pobranych i ich zwrotu. Zwróciło także uwagę, że na etapie składania wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych strona została pouczona o obowiązku powiadomienia podmiotu wypłacającego świadczenia o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Odnosząc się do odwołania Kolegium wskazało, że do 18 września 2015 r. w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń były wydawane dwie decyzje o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń oraz o ich zwrocie, co implikowało dwa odrębne postępowania. Zmiana w powyższym zakresie nastąpiła ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1302). Jednocześnie Kolegium, odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, zwróciło uwagę, że uchylenie lub zmiana decyzji nie może nastąpić z mocą wsteczną, w szczególności gdy upłynął już okres na jaki świadczenie zostało przyznane.

W skardze skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, zarzucił opisanej wyżej decyzji Kolegium naruszenie art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r. i art. 16 ust. 3 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, że wypłacona kwota ma charakter nienależny. Zarzucił również naruszenie art. 10 § 1, art. 80, art. 107 k.p.a. poprzez niezapewnienie skarżącemu możliwości odniesienia się do zgromadzonego materiału w sprawie, a tym samym oparcie rozstrzygnięcia na okolicznościach nieudowodnionych oraz naruszenie art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym niewyjaśnienie, czy osoba, która pobrała to nienależne świadczenie była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje, a także kiedy skarżący dowiedział się o przesłance uzasadniającej zawiadomienie organu. Mając to na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania wedle norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi ponownie jak w odwołaniu akcentowano brak tożsamości pojęcia "świadczenia nienależnego" i "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazano, że organy nieprawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy oraz nie podjęły korków niezbędnych do dokładnego jej wyjaśnienia zważywszy, że dla ustalenia, od kiedy świadczenia rodzinne są pobierane nienależnie, decydujące znaczenie ma chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń i z którą powinien zawiadomić organ o tej okoliczności. Zdaniem skarżącego kwestie te wymagały wyjaśnienia zwłaszcza z uwagi na odbiegającą od typowej jego sytuację rodzinną. Pomimo bowiem zamieszkiwania wspólnie z żoną w jednym lokalu, nie utrzymuje z nią bliższych relacji, w tym nie ma przepływu informacji dotyczących kwestii finansowych czy zarobkowych, nie składa wspólnego rozliczenia podatku dochodowego. Skarżący stwierdził, że nie miał jakichkolwiek informacji, że małżonka ma jakieś dodatkowe źródło dochodu – poza zasiłkiem przedemerytalnym. Informację tę uzyskał dopiero przygotowując dokumenty dotyczące złożenia wniosku o specjalny zasiłek opiekuńczy na 2018 r i niezwłocznie przekazał ją organowi. Podniósł, że żaden z organów nie przeprowadził postępowania we wskazanym zakresie ograniczając się jedynie do wskazania istnienia obowiązku informacyjnego wynikającego z art. 25 u.ś.r.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2018 r., poz. 2107) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie zatem, że zaskarżona decyzja lub postanowienie zostało wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, zwanej dalej ustawą P.p.s.a.). Ponadto zgodnie z art. 134 P.p.s.a sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Skarga musiała odnieść skutek bowiem wydane w sprawie decyzje nie odpowiadają wymogom prawa.

Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta T. orzekającą o nienależnym pobraniu przez skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego za okres od 1 sierpnia 2017 do 31 października 2017 r. oraz o zobowiązaniu do zwrotu kwoty 1 556 zł z powyższego tytułu wraz z ustawowymi odsetkami.

Podstawę prawną wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy powołanej już wcześniej ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1952 ze zm. - dalej "u.ś.r."). Przepis art. 30 tej ustawy określa instytucję nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, do których zgodnie z art. 2 pkt 2 zalicza się specjalny zasiłek opiekuńczy.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Natomiast definicje nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych zawiera art. 30 ust. 2 u.ś.r. Przepis ten przewiduje sześć sytuacji w których świadczenia rodzinne uważa się za nienależnie pobrane. Są one ujęte w odrębnych punktach o całkowicie różnych hipotezach. Oznacza to, że uznając, że strona nienależnie pobrała to świadczenie organ administracyjny nie tylko powinien wskazać, która z owych sytuacji zachodzi w sprawie, ale również uargumentować swoje stanowisko w tym zakresie. W niniejszym przypadku organy uchybiły temu obowiązkowi. Organ pierwszej instancji w podstawie prawnej ogólnie powołał art. 30 u.ś.r., natomiast w uzasadnieniu decyzji wskazał sytuacje określone w punktach 1 i 3 tej ustawy. Natomiast organ odwoławczy w uzasadnieniu decyzji wymienił wszystkie sytuacje określone w paktach od 1 do 5 nie wskazując wprost, która z nich ma zastosowanie. Natomiast podstawę faktyczną obu wydanych decyzji stanowiło ustalenie, że w okresie pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego zmieniła się sytuacja dochodowa rodziny strony, bowiem żona skarżącego uzyskała dochód, co spowodowało przekroczenie kryterium dochodowego rodziny. Stąd też należało przyjąć, że w istocie w sprawie zaistniała przesłanka określone w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

Przepis ten stanowi że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Z treści wskazanego przepisu wynika, że ustanie prawa do świadczeń rodzinnych może mieć miejsce jedynie w takiej sytuacji, kiedy przysługują one wnioskodawcy i zostały mu zgodnie z wymogami ustawy przyznane, a w okresie zasiłkowym nastąpiła zmiana powodująca, że nie przysługuje prawo do dalszego ich pobierania. Za okoliczność wykluczającą możliwość pobierania przez skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego organy, jak już wskazano, uznały uzyskanie dochodu przez jego małżonkę, co spowodowało przekroczenie kryterium dochodowego uprawniającego do pobierania tego świadczenia.

Nie budzi wątpliwości, że w świetle art. 16a ust. 2 u.ś.r. jednym z podstawowych warunków przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego jest kryterium dochodowe. Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje bowiem jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty o której mowa w art. 5 ust. 2, a więc kwoty 764 zł. Dochód rodziny stanowi sumę dochodów członków rodziny (art. 3 pkt 2 ustawy). Z kolei na podstawie art. 5 ust. 4 - 4c u.ś.r. w zw. z art. 16a ust. 2 u.ś.r. przy ustalaniu dochodu rodziny bierze się pod uwagę utratę bądź uzyskanie dochodu, które miały miejsce zarówno w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, jak i utratę bądź uzyskanie dochodu, które nastąpiły po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na jaki ustalane lub weryfikowane jest prawo doświadczeń rodzinnych. Istotą tego rozwiązania ustawowego jest zweryfikowanie sytuacji dochodowej rodziny w danym okresie zasiłkowym na jaki ustalane jest prawo do świadczeń i w przypadku uzyskania dochodu w okresie pobierania świadczenia ponowne ustalenie czy prawo do świadczenia nadal przysługuje. Uzyskanie dochodu oznacza natomiast uzyskanie dochodu spowodowane m.in. uzyskanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (art. 3 pkt 24 lit.c).

Organ pierwszej instancji w uzasadnieniu decyzji wskazał, że strona dostarczyła zaświadczenie o wysokości dochodu uzyskanego przez małżonkę i ustalił, że dochód na członka rodziny strony od miesiąca sierpnia 2017 r. wyniósł 830 zł, a tym samym przekroczył kryterium dochodowe w kwocie 764 zł. Wymaga przy tym podkreślenia, że w decyzji organ nie zawarł jakichkolwiek wyliczeń obrazujących prawidłowość przyjętej kwoty, ani nie wskazał przepisów prawa, w oparciu o które dochód ten został ustalony. Przedstawienie w uzasadnieniu rozstrzygnięcia ustaleń w zakresie dochodu nie może natomiast polegać tylko na zasygnalizowaniu przez organ obowiązującego kryterium dochodowego oraz ogólnej kwoty dochodu rodziny bez przedstawienia stosownych wyliczeń oraz danych do nich przyjętych. Jednocześnie ze znajdującego się w aktach sprawy zaświadczenia wystawionego przez p.o. zastępcę Kierownika Działu Kadr i Płac A Sp. z.o.o. wynika, że małżonce strony wypłacono wynagrodzenie 10 sierpnia 2017 r., nie wynika natomiast na jaki okres i na jakiej podstawie została zawarta umowa, w ramach której wynagrodzenie to zostało wypłacone. W aktach znajduje się dokument zawierający jedynie dane o opłaconych składakach na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 6.06.2017 do 1.11.2017 oraz tytuł ubezpieczenia obejmujący osobę wykonującą umowę agencyjną, zlecenia lub umowę o świadczenie usług. Na tej podstawie organ pierwszej instancji uznał, że od 1 sierpnia do 31 października 2017 r. wypłacono stronie nienależny specjalny zasiłek opiekuńczy, co jest równoznaczne z przyjęciem, że od 1 sierpnia 2017 r. strona utraciła prawo tego świadczenia rodzinnego w związku z przekroczeniem kryterium dochodowego, w ogóle nie wyjaśniając tak zajętego stanowiska. Organ odwoławczy ograniczył się natomiast do przyznania prawidłowości tego ustalenia oraz powołał się na treść art. 7 ust. 3 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, który w sprawie nie miał zastosowania. Już z tego powodu należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca nie zawierają uzasadnienia, które spełniałoby warunki określone w art. 107 § 3 k.p.a. , co wskazuje także na naruszenie art. 7, art. 77 k.p.a.

Jednakowoż w sprawie nie została wyjaśniona okoliczność mająca istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia czyli ustalenie, od którego miesiąca nie przysługuje skarżącemu świadczenie w postaci specjalnego zasiłku opiekuńczego. Natomiast zgodnie z dyspozycją art. 24 pkt. 7 u.ś.r., (w brzmieniu obowiązującym przy ustalaniu prawa do świadczeń rodzinnych przed okresem zasiłkowym rozpoczynającym się od 1 listopada 2017 r. – zgodnie z art. 17 ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemem wsparcia rodzin Dz. U. z 2017 r., poz. 1428), w przypadku gdy uzyskanie dochodu spowodowane uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej spowoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżeniem ich wysokości, świadczenia te nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został osiągnięty. Przy czym sformułowanie "dochód osiągnięty" wskazuje, że powinien to być realny dochód uzyskany przez członka rodziny. Należy przy tym także wskazać, że ustawodawca definiując pojęcie dochodu w art. 3 pkt. 1 u.ś.r. odwołał się wprost do przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. Na gruncie tych przepisów jest zaś zasadą, że "przychodem" - a co za tym idzie, także "dochodem" - są pieniądze (wartości pieniężne, wartość otrzymanych świadczeń w naturze, wartość innych nieodpłatnych świadczeń) "otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika" (art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych). Zatem przy ustaleniu faktu i momentu osiągnięcia dochodu podstawowe znaczenie ma, co do zasady, sam moment zyskania możliwości faktycznego dysponowania kwotą danego świadczenia, a nie okres, za jaki formalnie ono przypada. Powyższe koresponduje z poglądem wyrażonym m.in. przez WSA w Gdańsku w wyroku z dnia 29 czerwca 2017 r., III SA/Gd 374/17 (Lex nr 2320895), który Sąd podziela, że dopiero faktyczne uzyskanie dochodu wskutek zatrudnienia ma wpływ na uprawnienie do świadczeń rodzinnych. Związane jest to z pomocową istotą świadczeń rodzinnych. Wpływ na uprawnienie do tych świadczeń mieć mogą jedynie faktycznie uzyskane dochody, a nie wierzytelności czy ekspektatywa uzyskania dochodu. Natomiast z wyżej wskazanego zaświadczenia wynika, że żona skarżącego faktycznie osiągnęła dochód w sierpniu 2017 r., na co wskazuje zapis " wypł. 10.08.2017 r." Skoro zatem rodzina skarżącego uzyskała dochód w sierpniu 2017 r., to skarżący mógł utracić prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód ten zastał osiągnięty, czyli nie wcześniej niż od października 2017 r. Organy naruszyły zatem art. 24 ust. 7 u.ś.r. wobec jego niezastosowania w sprawie, co miało wpływ na wydanie decyzji.

Niezależnie od wskazanych uchybień za słuszny należy uznać zarzut skarżącego w kwestii pominięcia art. 16a ust. 3 u.ś.r. Przepis ten stanowi, że w przypadku gdy łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę przekracza kwotę uprawniającą daną osobę do specjalnego zasiłku opiekuńczego o kwotę niższą lub równą kwocie odpowiadającej najniższemu zasiłkowi rodzinnemu przysługującemu w okresie, na który jest ustalany, specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje, jeżeli przysługiwał w poprzednim okresie zasiłkowym. W przypadku przekroczenia dochodu w kolejnym roku kalendarzowym specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje. Nie może budzić wątpliwości, iż celem wprowadzenia tego rozwiązania było dążenie ustawodawcy do złagodzenia skutków wprowadzonego progu dochodowego, którego przekroczenie skutkuje (mimo spełniania pozostałych wymogów ustawowych) odmową przyznania świadczenia bądź dalszego jego pobierania. Skoro weryfikacja sytuacji dochodowej w związku z uzyskaniem dochodu stanowi w istocie ponowne ustalenie przez organ, czy dochód na osobę w rodzinie przekroczył kryterium dochodowe, a tym samym czy prawo do świadczenia przysługuje, to brak jest podstaw do niezastosowania art. 16a ust. 3. Tymczasem organy orzekające w sprawie ustalając ponownie dochód rodziny nie badały, czy zachodzi sytuacja określona w tym przepisie. Oznacza to, że nie doszło w sprawie do należytego ustalenia stanu faktycznego, czym naruszono art. 7, 77 k.p.a. W szczególności wymaga podkreślenia, że organ odwoławczy w ogóle do kwestii tej się nie odniósł pomimo, że skarżący w odwołaniu zarzucił niezastosowanie wskazanego uregulowania. Tymczasem w myśl zasady dwuinstancyjności postępowania określonej w art. 15 k.p.a., w wyniku złożenia odwołania organ odwoławczy jest zobowiązany ponownie merytorycznie rozpatrzyć sprawę, przy czym w trakcie jej rozpatrywania niedopuszczalne jest pominięcie zarzutów sformułowanych w odwołaniu. Obowiązkiem organu jest odniesienie się do tych zarzutów poprzez uwzględnienie ich ze skutkiem dla treści rozstrzygnięcia lub wyjaśnienie, dlaczego ocenia się je jako niezasadne czy też nie mające wpływy na wynik, sprawy. Powyższe skutkowało także naruszeniem art. 107 § 3 k.p.a, który wymaga należytego uzasadnienia rozstrzygnięcia w zakresie faktycznym i prawnym w sposób wyjaśniający stronie powody, którymi kierował się organ wydając rozstrzygnięcie – również w zakresie podniesionych przez nią zarzutów.

Ponadto trafnie wskazał skarżący, że ustawa o świadczeniach rodzinnych posługuje się pojęciem "świadczeń nienależnie pobranych". Zatem obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego". Pojęcia te nie są tożsame. O "nienależnym świadczeniu" można mówić wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. "Świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać świadome działanie w złej wierze (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09). Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Niewątpliwie, przesłanki wskazane w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Z przepisu tego wynika bowiem wyraźnie, że ustalenie przez właściwy organ pobrania przez osobę świadczenia rodzinnego w sposób nienależny, uzależnione jest od wykazania przez ten organ, że "osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania". Osoba obowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia wystąpiła (wyrok NSA z 25.9.2013 r. sygn. akt I OSK 2949/12). Tymczasem decyzja organu pierwszej instancji w ogóle takich ustaleń i rozważań nie zawiera. Natomiast organ odwoławczy ograniczył się wyłącznie do ogólnikowego stwierdzenia, że strona na etapie składania wniosku została pouczona o obowiązku powiadomienia podmiotu wypłacającego świadczenia w przypadku wystąpienia w rodzinie zmian mających wpływ na prawo do świadczeń. Brak właściwych ustaleń i rozważań w tym zakresie stanowi naruszenie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. oraz art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a.

Natomiast wbrew stanowisku skarżącego organ I instancji pismem z dnia 17 stycznia 2018 r. zawiadomił go o wszczęciu postępowania w sprawie stwierdzenia i żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia oraz pouczył o prawie strony do czynnego udziału w postępowaniu oraz wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów, a także do złożenia stosownych wyjaśnień w terminie 7 dni od otrzymania zawiadomienia. Z akt nie wynika natomiast aby skarżący zareagował na to pismo, które zostało mu doręczone 22 stycznia 2018 r., a więc przed wydaniem decyzji. Stąd też zarzut uniemożliwienia skarżącemu braku czynnego udziału w postępowaniu uznać należy za pozbawiony podstaw.

Wskazane wyżej naruszenia prawa materialnego oraz procesowego w sposób istotny wpłynęły na wynik sprawy, co powoduje konieczność wyeliminowania zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a i c P.p.s.a.

Końcowo natomiast należy wskazać, że jak słusznie zauważyło Kolegium, ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. nowelizującą m.in. ustawę o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1302), zmieniono art. 30 ust. 3 i 5 przez jednoznaczne oznaczenie rodzaju wydawanych decyzji, a mianowicie, że chodzi o decyzję o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W poprzednim bowiem brzmieniu ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 30 stanowiła o "decyzji ustalającej" (ust. 3) i "decyzji o zwrocie" (ust. 5). W związku z tym na gruncie art. 30 u.ś.r., co było zgodne z linią orzeczniczą sądów administracyjnych (w tym m.in. w wyrokach przywołanych w skardze) wyodrębnione były dwa postępowania i dwie decyzje, tj. w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń i w przedmiocie zwrotu takich świadczeń. Byt decyzji wydanych w sprawie zwrotu takiego świadczenia był więc uzależniony od pozostawania w obrocie prawnym ostatecznej decyzji ustalającej, że świadczenie zostało pobrane nienależnie. Natomiast wyżej powołaną ustawą nowelizującą, która weszła w życie 18 września 2015 r. wykluczono to wyodrębnienie tworząc nowy rodzaj decyzji – "o ustaleniu i o zwrocie" nienależnie pobranych świadczeń (zmieniony art. 30 ust. 3 i 5 u.ś.r.). Jest to decyzja rozstrzygająca jedną sprawę dotyczącą ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

Rozpoznając sprawę ponownie właściwy organ zobowiązany jest ustalić i rozważyć zagadnienia podniesione w uzasadnieniu niniejszego wyroku i rozstrzygnąć sprawę z uwzględnieniem oceny prawnej i wskazań zawartych w uzasadnieniu.

W takim stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 P.p.s.a. orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono w oparciu o art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a., jak w punkcie drugim sentencji, zasądzając od organu na rzecz strony skarżącej kwotę 497 zł, obejmującą wynagrodzenie radcy prawnego w kwocie 480 zł, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. 2018 r., poz. 265 ze zm.) oraz opłatę skarbową od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł.