Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VII SA/Wa 582/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-05-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6209 Inne o symbolu podstawowym 620
Hasła tematyczne: Ochrona zdrowia
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 59 ust 1 pkt 1, art.64 ust 1 i 2, art 65 art. 27
journal: Dz.U. 2012 poz 159
law: Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Fularski, , Sędzia WSA Izabela Ostrowska, Sędzia WSA Joanna Gierak-Podsiadły ( spr.), Protokolant spec. Joanna Piątek-Macugowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 maja 2017 r. sprawy ze skargi [...] sp. z o.o. z siedzibą w [...] na decyzję Rzecznika Praw Pacjenta z dnia [...] grudnia 2016 r. znak [...] w przedmiocie uznania praktyk za naruszające zbiorowe prawa pacjentów oddala skargę


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi Przychodni Lekarskiej [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...] jest decyzja Rzecznika Praw Pacjenta z dnia [...] grudnia 2016 r. znak: [...]

Decyzją tą Rzecznik Praw Pacjenta, działając na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 1, art. 64 ust. 1 i 2, art. 65 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2016 r., poz. 186 ze zm.), dalej ustawa, i art. 104 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23):

1) uznał praktyki stosowane przez Przychodnię Lekarską [...] spółka z ograniczoną odpowiedzialnością polegające na udostępnianiu pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu, bądź osobie upoważnionej przez pacjenta, dokumentacji medycznej poprzez wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu, wyłącznie w przypadku ubiegania się o oryginał dokumentacji medycznej w celu przedłożenia jej właściwemu organowi, mające na celu ograniczenie prawa pacjentów do dokumentacji medycznej, o którym mowa w art. 23 ust. 1 i art. 26 ust. 1 w związku z art. 27 pkt 3 ustawy, za naruszające zbiorowe prawa pacjentów i nakazał jej zaniechanie;

2) uznał praktyki stosowane przez przychodnię, polegające na zobowiązywaniu pacjentów do podania celu któremu ma służyć wnioskowany oryginał dokumentacji medycznej, mające na celu ograniczenie prawa pacjentów do dokumentacji medycznej, o którym mowa w art. 23 ust. 1 i art. 26 ust. 1 w związku z art. 27 pkt 3 ustawy, za naruszające zbiorowe prawa pacjentów i nakazał jej zaniechanie;

3) uznał praktyki stosowane przez przychodnię, polegające na udostępnianiu dokumentacji medycznej pacjentowi wyłącznie na podstawie pisemnego wniosku, mające na celu ograniczenie prawa pacjentów do dokumentacji medycznej, o którym mowa w art. 23 ust. 1 i art. 26 ust. 1 ustawy, za naruszające zbiorowe prawa pacjentów i nakazał jej zaniechanie;

4) zobowiązał przychodnię do złożenia Rzecznikowi Praw Pacjenta informacji o stopniu realizacji działań niezbędnych do zaniechania stosowania rzeczonych praktyk, które naruszają zbiorowe prawa pacjentów w nieprzekraczającym trzydziestodniowym terminie, licząc od dnia otrzymania niniejszej decyzji;

5) decyzji w pkt 1-3 nadał rygor natychmiastowej wykonalności.

W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] grudnia 2016 r. Rzecznik Praw Pacjenta podał, że w związku z pozyskanymi w toku prowadzonego przez organ postępowania wyjaśniającego o znaku: [...] informacjami uprawdopodabniającymi naruszenie zbiorowych praw pacjentów, postanowieniem z dnia [...] lutego 2016 r. wszczął z urzędu postępowanie w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów przez przychodnię.

Z akt sprawy wynika, że Przychodnia Lekarska [...] spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w [...] zarejestrowana jest w Rejestrze Podmiotów Wykonujących Działalność Leczniczą, prowadzonym przez Wojewodę [...] pod numerem księgi: [...] (stan na dzień [...] grudnia 2016 r.).

Z załączonego do pisma przychodni z dnia [...] czerwca 2016 r.: "Wykazu danych źródłowych o dokumentacji medycznej wydanej w oryginale pacjentom i osobom upoważnionym w okresie [...].01.2015 r. do [...].06.2016 r." wynika iż:

- podmiot leczniczy udostępniał pacjentom lub jego przedstawicielowi ustawowemu, bądź osobie upoważnionej przez pacjenta, dokumentację medyczną przez wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu, wyłącznie w przypadku gdy intencją pacjenta bądź osoby uprawnionej było przedłożenie dokumentacji właściwemu organowi (np. Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych);

- podmiot leczniczy zobowiązywał pacjentów oraz osoby upoważnione przez pacjentów do wskazania celu w jakim zwracają się o udostępnienie dokumentacji medycznej przez wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu.

Organ podał, że zgodnie z § 3 ust. 1 zarządzenia Prezesa Zarządu Przychodni z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w sprawie zasad i trybu udostępniania dokumentacji medycznej: "Wniosek o udostępnienie dokumentach medycznej składany jest w Recepcji Przychodni zgodnie ze wzorem stanowiącym Załącznik nr 1 do Zarządzenia".

Rzecznik Praw Pacjenta podał, że podstawę materialno-prawną niniejszej decyzji stanowi art. 64 ust. 1 i 2 ustawy, zgodnie z którym, w przypadku wydania przez Rzecznika Praw Pacjenta decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe prawa pacjentów nakazuje on jej zaniechanie lub wskazuje działania niezbędne do usunięcia skutków naruszenia zbiorowych praw pacjentów, wyznaczając terminy podjęcia tych działań. Decyzji nadaje się rygor natychmiastowej wykonalności. W rzeczonej decyzji, Rzecznik Praw Pacjenta może nałożyć na podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych albo organizatora strajku obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji działań niezbędnych do zaniechania praktyki naruszającej zbiorowe prawa pacjentów lub usunięcia skutków naruszenia zbiorowych praw pacjenta.

Mając powyższe na uwadze Rzecznik Praw Pacjenta uznał, że w niniejszej sprawie doszło do stosowania w podmiocie leczniczym praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów, o których mowa w art. 59 ust. 1 pkt 1 ustawy. Zgodnie bowiem z ww. przepisem, przez praktykę naruszającą zbiorowe prawa pacjentów rozumie się bezprawne, zorganizowane działania lub zaniechania podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych, mające na celu pozbawienie pacjentów praw lub ograniczenie tych praw, w szczególności podejmowane celem osiągnięcia korzyści majątkowej. Nie jest zbiorowym prawem pacjenta suma praw indywidualnych.

Organ podał, że zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy, pacjent ma prawo do dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej jego stanu zdrowia oraz udzielonych mu świadczeń zdrowotnych. Na podstawie art. 26 ust. 1 ustawy, podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych udostępnia dokumentację medyczną pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu, bądź osobie upoważnionej przez pacjenta.

Dostęp do dokumentacji medycznej jest więc prawem pacjenta, a jego realizacja regulowana jest przez przepisy rozdziału 7 ustawy. Zgodnie z art. 27 ustawy, dokumentacja medyczna może być udostępniona:

1) do wglądu, w tym także do baz danych w zakresie ochrony zdrowia, w siedzibie podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych;

2) poprzez sporządzenie jej wyciągów, odpisów, kopii lub wydruków;

3) poprzez wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu, jeżeli uprawniony organ lub podmiot żąda udostępnienia oryginałów tej dokumentacji;

4) za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej;

5) na informatycznym nośniku danych.

Uzasadniając rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 1 zaskarżonej decyzji Rzecznik Praw Pacjenta podał, że z akt sprawy wynika, iż podmiot leczniczy stosował praktykę polegającą na nieudostępnianiu pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu, bądź osobie upoważnionej przez pacjenta, oryginałów dokumentacji medycznej przez wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu w przypadku gdy intencją pacjenta nie było przedłożenie dokumentacji właściwemu organowi (np. Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych) lecz tzw. cele własne.

Odnosząc się do powyższego, organ podkreślił, iż żaden z przepisów ustawy nie uzależnia wydania oryginału dokumentacji medycznej za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu od wskazania celu przedmiotowego żądania. Przesłanką realizacji dyspozycji art. 27 pkt 3 ustawy jest żądanie uprawnionego organu lub podmiotu, a podmiotem w świetle prawidłowej interpretacji przepisu art. 27 pkt 3 ustawy, popartej wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 kwietnia 2016 r. sygn. akt II OSK 2361/15 jest również pacjent. Reasumując żądanie pacjenta nie musi być poparte wskazaniem określonego celu dla którego zwraca się on o dokumentację. Pacjent może ubiegać się o oryginał dokumentacji bez podania przyczyny, a podmiot leczniczy nie powinien obligować pacjenta do wskazania celu przedmiotowego żądania. Tym samym postępowanie przychodni polegające na nieudostępnianiu pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu, bądź osobie upoważnionej przez pacjenta, oryginałów dokumentacji medycznej poprzez wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu, w przypadku gdy pacjent ubiega się o oryginał dokumentacji medycznej w celach własnych, należy uznać za bezprawne, naruszające zbiorowe prawa pacjentów do dokumentacji medycznej.

Uzasadniając rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 2 zaskarżonej decyzji Rzecznik Praw Pacjenta podał, że akta sprawy, w tym: "Wykaz danych źródłowych o dokumentacji medycznej wydanej w oryginale pacjentom i osobom upoważnionym w okresie [...].01.2015 r. do [...].06.2016 r." świadczą o praktyce podmiotu leczniczego, polegającej na zobowiązywaniu, pacjentów oraz osoby upoważnione przez pacjentów do wskazania celu w jakim zwracają się o udostępnienie dokumentacji medycznej poprzez wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu.

Rzecznik Praw Pacjenta podkreślił, iż ustawa nie stawia dla ważności lub skuteczności wniosku o udostępnienie dokumentacji medycznej (w tym jej odbioru) wymogu wykazywania celu, dla której pacjent żąda wskazanych dokumentów. Treść obowiązujących w tym zakresie przepisów wskazuje, że dokumentacja medyczna jest udostępniana bez względu na pobudki kierowane wnioskodawcą. Oznacza to, że przedmiotowe udostępnienie dokumentacji medycznej powinno nastąpić bez konieczności uzasadniania żądania pacjenta. W ocenie organu, wprowadzając tak sformalizowany sposób postępowania nie uwzględniono potrzeb i możliwości pacjentów niechcących ujawnić pobudek, które nimi kierują w momencie składania żądania. Zatem powyższe praktyki przychodni miały charakter bezprawnych, zorganizowanych, uderzających w każdego, nawet potencjalnego pacjenta działań zmierzających do ograniczenia prawa pacjentów do dokumentacji medycznej.

Uzasadniając rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 3 zaskarżonej decyzji Rzecznik Praw Pacjenta podał, że w toku postępowania ustalono, iż podmiot leczniczy udostępnia dokumentację medyczną pacjentowi bądź innemu uprawnionemu podmiotowi wyłącznie na podstawie pisemnego wniosku. Na powyższe wskazuje zapis § 3 ust. 1 zarządzenia Prezesa Zarządu Przychodni z dnia [...] lipca 2015 r. Nr [...] w sprawie zasad i trybu udostępniania dokumentacji medycznej: "Wniosek o udostępnienie dokumentacji medycznej składany jest w Recepcji Przychodni zgodnie ze wzorem stanowiącym Załącznik nr 1 do Zarządzenia". Zatem, organ podał, że w celu uzyskania dostępu do dokumentacji medycznej pacjent jest zobligowany do wypełnienia pisemnego wniosku, stanowiącego Załącznik nr 1 do zarządzenia Prezesa Zarządu Przychodni.

Organ wskazał, iż w celu realizacji prawa pacjenta do dokumentacji medycznej pacjent powinien złożyć stosowne żądanie do podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych o udostępnienie dokumentacji medycznej w wybranej przez siebie formie określonej w art. 27 ustawy. Niemniej jednak przepisy prawa nie określają w jaki sposób pacjent ma skierować powyższe żądanie. Zatem należy uznać, że może być to dowolny sposób, w szczególności pacjent może udać się do podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych i ustnie zażądać udostępnienia dokumentacji medycznej. Przy tym podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych leczniczy nie może ograniczać sposobu przyjmowania wniosków o udostępnienie tej dokumentacji jedynie do formy pisemnej bądź elektronicznej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 lutego 2017 r. sygn. akt II OSK 2843/15).

W ocenie organu, już sam fakt, że w podmiocie leczniczym obowiązywała regulacja sprzeczna z przepisami, stanowi naruszenie praw pacjentów. Ponadto umieszczenie powyższej kwestii w Zarządzeniu Prezesa podmiotu leczniczego świadczy o zorganizowanym działaniu podmiotu mającym na celu naruszenie praw pacjentów (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2014 r. sygn. akt II OSK 1305/13).

W związku z powyższym Rzecznik Praw Pacjenta uznał, że w niniejszej sprawie zarządzenie Prezesa Zarządu Przychodni z dnia [...] lipca 2015 r. Nr [...] w sprawie zasad i trybu udostępniania dokumentacji medycznej stanowi wewnętrzną regulację, która ogranicza pacjentom, ich przedstawicielom ustawowym oraz osobom przez nich upoważnionym możliwość uzyskania dokumentacji medycznej.

W konsekwencji, Rzecznik Praw Pacjenta uznał, że ww. praktyki podmiotu leczniczego miały charakter bezprawnych, zorganizowanych, unormowanych procedurą wewnętrzną uderzającą w każdego, nawet potencjalnego pacjenta działań zmierzających do ograniczenia prawa pacjentów do dokumentacji medycznej.

Ponadto, podał, że zgodnie z art. 64 ust. 2 ustawy, Rzecznik Praw Pacjenta może nałożyć na podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych albo organizatora strajku, obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji działań niezbędnych do zaniechania praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów lub usunięcia skutków naruszenia zbiorowych praw pacjentów. Dlatego też zobowiązał przychodnię do złożenia informacji o stopniu realizacji działań niezbędnych do zaniechania stosowania rzeczonych praktyk, które naruszają zbiorowe prawa pacjentów w terminie 30 dni, od dnia otrzymania niniejszego pisma.

W skardze do Sądu na decyzję Rzecznika Praw Pacjenta z dnia [...] grudnia 2016 r., znak: [...], Przychodnia Lekarska [...]. Sp. z o.o. z siedzibą w [...] wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji.

Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła:

I. naruszenie prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy:

1) art. 23 ust. 1, art. 26 ust. 1 i art. 27 pkt 3 ustawy poprzez przyjęcie, iż praktyka stosowana przez skarżącą, opisana w punkcie 1 zaskarżonej decyzji, polegająca na udostępnieniu dokumentacji medycznej wyłącznie w przypadku skierowania żądania (ubiegania się) o udostępnienie dokumentacji medycznej w oryginale przez uprawniony organ i w celu jej przedłożenia właściwemu organowi, narusza zbiorowe prawa pacjentów, w sytuacji, gdy skarżąca w stanie prawnym i orzeczniczym na dzień 23 lipca 2015 r. udostępniała również pacjentom dokumentację medyczną w oryginale, jeżeli uprawniony organ lub podmiot wystąpił z takim żądaniem;

2) art. 59 ust. 1 pkt 1 ustawy, poprzez przyjęcie, że praktyki stosowane przez skarżącą, opisane w punktach od 1 do 3 zaskarżonej decyzji stanowią praktyki naruszające zbiorowe prawa pacjentów, przez co rozumie się bezprawne, zorganizowane działania lub zaniechania podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych, mające na celu pozbawienie pacjentów praw lub ograniczenie tych praw, w szczególności podejmowane celem osiągnięcia korzyści majątkowej;

II. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy:

1) art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a. poprzez brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i brak wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego, a to przez przyjęcie, że pacjenci zobowiązywani byli (są) przez skarżącą do podania celu, któremu ma służyć wnioskowany oryginał dokumentacji medycznej, a także pisemnego wniosku warunkującego udostępnienie im dokumentacji medycznej;

2) art. 80 k.p.a. przez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów;

3) art. 8 k.p.a. przez brak prowadzenia postępowania w taki sposób, aby pogłębiać zaufanie skarżącej do organów Państwa oraz świadomość i kulturę prawną, a to przez wielomiesięczne prowadzenie postępowań i zmiany terminów zakończenia ostatniego z nich w sprawie praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów bez wskazania rzeczywistej przyczyny oraz wydanie decyzji po uprawomocnieniu się wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 kwietnia 2016 r. sygn. akt II OSK 2361/15, zmieniającego dotychczasową interpretację art. 23 ust. 1, art. 26 ust. 1 i art. 27 pkt 3 ustawy.

W uzasadnieniu skargi skarżąca powołała się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 lipca 2015 r. sygn. akt VII SA/Wa 724/15, w którym Sąd stwierdził, że ustawodawca wyraźnie odróżnia kategorie uprawnionych do dostępu do dokumentacji medycznych, przede wszystkim używając sformułowań: pacjent, organ i podmiot. Sąd w uzasadnieniu uznał, iż brak jest jakichkolwiek podstaw, by przyjąć, że pacjent jest podmiotem, bowiem nie wynika to wyraźnie z woli ustawodawcy i nie pozwala na to wykładania językowa. Zatem przyjmując, iż ustawodawca wymiennie używa pojęcia "pacjent" i "podmiot", dodanie zastrzeżenia wynikającego z art. 27 ust. 3 ustawy ("jeżeli uprawniony organ lub podmiot żąda udostępnienia oryginałów tej dokumentacji") byłoby zbędne, co zdaniem Sądu, "jest kolejnym argumentem przemawiającym za uznaniem, że pacjent nie jest podmiotem w rozumieniu u.p.p.". Sąd zaznaczył, iż "dzięki temu z jednej strony pacjent ma dostęp do dokumentacji medycznej poprzez wgląd do niej i otrzymywanie kserokopii, ale jednocześnie w sytuacjach, gdy niezbędna jest oryginalna dokumentacja, podmiot, który ją wytworzył, na żądanie uprawnionego organu lub podmiotu ma obowiązek ją przekazać".

Zdaniem skarżącej art. 27 pkt 3 ustawy określa formę udostępnienia dokumentacji medycznej organowi lub podmiotowi (wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu) wyłącznie pod warunkiem skierowania do podmiotu leczniczego przez ten uprawniony organ lub podmiot żądania udostępnienia oryginałów tej dokumentacji. Tak więc, dla wydania dokumentacji medycznej w oryginale na wniosek pacjenta korzystającego z usług skarżącej, zwłaszcza według stanu prawnego i linii orzeczniczej na dzień 23 lipca 2015 r., spełniony musiał być (i zdaniem skarżącej musi być) warunek ubiegania się o dokumentację medyczną w oryginale przez uprawniony organ, jak również podmiot (lecz nie samego pacjenta).

Skarżąca ponadto podniosła, że organ naruszył art. 8 k.p.a., bowiem z wydaniem decyzji w sprawie oczekiwał na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego, który zapadł w dniu 19 kwietnia 2016 r. w sprawie o sygn. akt II OSK 2361/15, przedstawiający odmienną od prezentowanej w ww. wyroku WSA w Warszawie interpretację art. 23 ust. 1, art. 26 ust. 1 i art. 27 pkt 3 ustawy.

Skarżąca wyjaśniła, że w zarządzeniu, a także w załączniku numer 1 do zarządzenia nie jest zapisany obowiązek podania celu wydania dokumentacji medycznej. Wydanie oryginałów dokumentacji medycznej na wniosek uprawnionego organu lub podmiotu, nawet za pośrednictwem pacjenta, zwłaszcza w stanie prawnym i orzeczniczym poprzedzającym wydanie wskazanego wyroku NSA z dnia 19 kwietnia 2016 r. następowało na pisemny wniosek tych jednostek, bowiem w tej właśnie formie żądanie (o charakterze urzędowym) udostępnienia dokumentacji medycznej było kierowane do skarżącej. Dodała, że praktyką obowiązującą w przychodni jest udostępnianie dokumentacji medycznej na podstawie wniosku pacjenta złożonego w dowolnej formie. Zatem, powyższa regulacja wewnętrzna w postaci zarządzenia nie ogranicza pacjentom, ich przedstawicielom ustawowym oraz osobom przez nich upoważnionym możliwości uzyskania dokumentacji medycznej. W związku z powyższym nie można przyjąć, iż opisane w zaskarżonej decyzji praktyki skarżącej miały charakter bezprawnych działań zmierzających do ograniczenia prawa pacjentów do dokumentacji medycznej.

Skarżąca w piśmie z dnia [...]maja 2017 r. podała, że wobec wejścia w życie w dniu 11 maja 2017 r. ustawy z dnia 23 marca 2017 r. o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r., poz. 836), podtrzymuje swoje stanowisko w sprawie. Ponadto wskazała, że w wyniku nowelizacji zmianie uległ art. 27 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, a zmiana ta "stoi w opozycji" do nieaktualnego w obecnym stanie prawnym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 kwietnia 2016 r., sygn. akt II OSK 2361/15. Podniosła, że praktyki dotyczące udostępniania pacjentom dokumentacji medycznej przez wydanie oryginału za potwierdzeniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu dotychczas stosowane przez skarżącą, a uznane przez organ za naruszające zbiorowe prawa pacjentów, które mają być na podstawie zaskarżonej decyzji zaniechane przez skarżącą, ściśle odpowiadają wymogom art. 27 ust. 1 pkt 3 obowiązującej ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, a ich zaprzestanie w tym zakresie stanowiłoby naruszenie prawa. W związku z powyższym skarżąca podniosła, że nie ma możliwości wykonania zobowiązania do złożenia organowi administracyjnemu informacji, o której mowa w punkcie 4 zaskarżonej decyzji, bowiem podjęcie przez nią działań niezbędnych do zaniechania stosowania praktyk opisanych w punkcie 1 i 2 wskazanej wyżej decyzji stałoby w oczywistej sprzeczności z obowiązującymi przepisami prawa.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem - w ocenie Sądu – zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Rzecznika Praw Pacjenta z dnia [...] grudnia 2016 r., znak: [...], uznająca praktyki stosowane przez skarżącą Przychodnię Lekarską [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...], za naruszające zbiorowe prawa pacjentów, a polegające na:

1) udostępnianiu pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu, bądź osobie upoważnionej przez pacjenta, dokumentacji medycznej poprzez wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu, wyłącznie w przypadku ubiegania się o oryginał dokumentacji medycznej w celu przedłożenia jej właściwemu organowi, mające na celu ograniczenie prawa pacjentów do dokumentacji medycznej, o którym mowa w art. 23 ust. 1 i art. 26 ust. 1 w związku z art. 27 pkt 3 ustawy;

2) zobowiązywaniu pacjentów do podania celu któremu ma służyć wnioskowany oryginał dokumentacji medycznej, mające na celu ograniczenie prawa pacjentów do dokumentacji medycznej, o którym mowa w art. 23 ust. 1 i art. 26 ust. 1 w związku z art. 27 pkt 3 ustawy;

3) udostępnianiu dokumentacji medycznej pacjentowi wyłącznie na podstawie pisemnego wniosku, mające na celu ograniczenie prawa pacjentów do dokumentacji medycznej, o którym mowa w art. 23 ust. 1 i art. 26 ust. 1 ustawy.

Zdaniem Sądu, decyzja ta opiera się na prawidłowo poczynionych ustaleniach faktycznych, właściwych przepisach prawa i prawidłowej ich wykładni. Stąd też zarzuty skargi nie mogły odnieść zamierzonego skutku.

Podstawę materialno-prawną tej decyzji stanowi art. 64 ust. 1 i 2 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Prawa Pacjenta, w myśl którego w przypadku wydania przez Rzecznika decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe prawa pacjentów nakazuje on jej zaniechanie lub wskazuje działania niezbędne do usunięcia skutków naruszenia zbiorowych praw pacjentów, wyznaczając terminy podjęcia tych działań. Decyzji nadaje się rygor natychmiastowej wykonalności. W decyzji, o której mowa w ust. 1, Rzecznik może nałożyć na podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych albo organizatora strajku obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji działań niezbędnych do zaniechania praktyki naruszającej zbiorowe prawa pacjentów lub usunięcia skutków naruszenia zbiorowych praw pacjentów (ust. 2).

Zgodnie z art. 59 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy, przez praktykę naruszającą zbiorowe prawa pacjentów rozumie się bezprawne, zorganizowane działania lub zaniechania podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych, mające na celu pozbawienie pacjentów praw lub ograniczenie tych praw, w szczególności podejmowane celem osiągnięcia korzyści majątkowej.

Wyjaśnić przy tym należy, iż "zbiorowe" prawa pacjentów odnoszą się do tych praw, o których mowa w ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz w przepisach szczególnych. Używając terminu "zbiorowych praw pacjentów" ustawodawca objął ochroną administracyjnoprawną prawa aktualnych i potencjalnych pacjentów, traktowanych jako zbiorowość - grupę zasługującą na szczególną ochronę (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 kwietnia 2014 r., sygn. akt II OSK 2826/12, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Tym samym ustanowił odrębny przedmiot ochrony, niezależny od ochrony praw indywidualnych pacjentów. O naruszeniu zbiorowych praw pacjentów możemy zaś mówić wówczas, gdy skutki działań mogą zagrażać lub realizować się w sferze każdego potencjalnego pacjenta znajdującego się w podobnych okolicznościach. Zatem dla stwierdzenia naruszenia zbiorowych praw pacjentów istotne jest ustalenie, czy konkretne działanie podmiotu leczniczego nie ma ściśle określonego adresata, lecz jest kierowane do nieoznaczonego z góry kręgu podmiotów. Oznacza to, że nie ilość faktycznych, potwierdzonych naruszeń, ale przede wszystkim ich charakter, a w związku z tym możliwość (chociażby tylko potencjalna) wywołania negatywnych skutków wobec określonej zbiorowości przesądza o naruszeniu zbiorowego interesu. Zgodnie z art. 59 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy, nie są bowiem oceniane wyłącznie działania, lecz także zaniechania, które również mogą wywoływać skutki w postaci naruszenia zbiorowych praw pacjenta (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 kwietnia 2014 r., sygn. akt II OSK 61/13, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Przy czym, dyspozycja art. 59 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, wskazuje na zorganizowany charakter działania lub zaniechania podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych, które mają na celu pozbawienie praw pacjentów. Przesłanka zachowania zorganizowanego kładzie nacisk przede wszystkim na zaplanowanie czegoś i przeprowadzenie jakiegoś działania lub powstrzymanie się od jakiegoś działania. Do uznania "celowości" działania lub zaniechania wystarczy, że podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych co najmniej przewiduje, iż jego zachowanie doprowadzi do naruszenia praw pacjentów i na to się godzi.

Zakaz stosowania praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów ma charakter bezwzględny i wynika z samej ustawy (art. 59 ust. 2 ww. ustawy).

Z kolei, naruszenie zbiorowych praw pacjenta wymaga spełnienia dwóch przesłanek: bezprawności działania lub zaniechania i naruszenia zbiorowego interesu konsumentów mające na celu pozbawienie pacjentów praw lub ograniczenie tych praw, w szczególności podejmowane celem osiągnięcia korzyści majątkowej.

Dalej, zważyć trzeba, iż prawo pacjenta do dokumentacji medycznej zostało szczegółowo uregulowane w rozdziale 7 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (przy czym - z uwagi na datę wydania zaskarżonej decyzji, ważny jest w niniejszej sprawie stan prawny obowiązujący do dnia 10 maja 2017 r.). I tak, zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, pacjent ma prawo do dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej jego stanu zdrowia oraz udzielonych mu świadczeń zdrowotnych. W art. 26 ust. 1 ustawy, wskazano, że podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych udostępnia dokumentację medyczną pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu, bądź osobie upoważnionej przez pacjenta. Po śmierci pacjenta, prawo wglądu w dokumentację medyczną ma osoba upoważniona przez pacjenta za życia (art. 26 ust. 2 ustawy).

Zgodnie natomiast z art. 27 ww. ustawy, dokumentacja medyczna może być udostępniona:

1) do wglądu, w tym także do baz danych w zakresie ochrony zdrowia, w siedzibie podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych;

2) poprzez sporządzanie jej wyciągów, odpisów lub kopii;

3) poprzez wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu, jeżeli uprawniony organ lub podmiot żąda udostępnienia oryginałów tej dokumentacji.

Ponadto, w myśl § 78 ust. 1 rozporządzenia z dnia 21 grudnia 2010 r. w sprawie rodzajów i zakresu dokumentacji medycznej oraz sposobu jej przetwarzania (Dz. U. nr 252, poz.1697 ze zm.), udostępnienie dokumentacji medycznej następuje bez zbędnej zwłoki. W przypadku, gdy udostępnienie dokumentacji nie jest możliwe, odmowa wymaga zachowania formy pisemnej oraz podania przyczyny (§ 79 rozporządzenia).

Kierując się powyższym, kontrolując wskazaną decyzję Rzecznika Praw Pacjenta, mając przy tym na względzie tak zarzuty sformułowane w skardze, jak i akta sprawy, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Zdaniem Sądu, Rzecznik Praw Pacjenta prawidłowo bowiem przyjął, iż Przychodnia Lekarska [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...] naruszyła zbiorowe prawa pacjentów przez: 1) ograniczenie prawa pacjentów do dokumentacji medycznej poprzez wydanie pacjentowi, lub jego przedstawicielowi ustawowemu, bądź osobie upoważnionej przez pacjenta oryginału dokumentacji medycznej za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu, wyłącznie w przypadku ubiegania się o oryginał dokumentacji medycznej w celu przedłożenia jej właściwemu organowi, 2) zobowiązywanie pacjentów do podania celu któremu ma służyć wnioskowany oryginał dokumentacji medycznej, 3) udostępnianiu dokumentacji medycznej pacjentowi wyłącznie na podstawie pisemnego wniosku.

Rozwijając powyższe, Sąd stwierdza przede wszystkim, że rację ma Rzecznik Praw Pacjenta, iż w niniejszej sprawie Przychodnia Lekarska [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...] naruszyła zbiorowe prawa pacjentów przez ograniczenie prawa pacjentów do dokumentacji medycznej, bowiem ww. podmiot leczniczy stosował praktykę polegającą na nieudostępnianiu pacjentowi (lub jego przedstawicielowi ustawowemu, bądź osobie upoważnionej przez pacjenta), oryginałów dokumentacji medycznej przez wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu w przypadku gdy intencją pacjenta nie było przedłożenie dokumentacji właściwemu organowi, lecz jej wykorzystanie na tzw. cele własne. Sąd w pełni podziela przy tym pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego przedstawiony w wyroku z dnia 19 kwietnia 2016 r. sygn. akt II OSK 2361/15 (na który zasadnie powołał się także zaskarżony organ), że: "Prawo dostępu do dokumentacji medycznej jest podstawowym prawem pacjenta i prawo to nie zostało przedmiotowo ograniczone. (...) "z regulacji art. 26 ust. 3 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta w przedmiocie udostępnienia dokumentacji medycznej innym organom, instytucjom, podmiotom udzielającym świadczeń zdrowotnych, podmiotom prowadzącym rejestry usług medycznych i innym nie należy wyprowadzać ograniczenia praw pacjenta do żądania wydania oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu. Brak ograniczeń prawa pacjenta wynika też z regulacji § 78 ust. 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 21 grudnia 2010 r. w sprawie rodzajów, zakresu i wzorów dokumentacji medycznej oraz sposobu jej przetwarzania (tj. Dz. U. z 2014 r., poz. 177 ze zm.), stanowiącej bez zróżnicowania podmiotowego, że "Podmiot udostępnia dokumentację podmiotom i organom uprawnionym bez zbędnej zwłoki". Uregulowanie nie wprowadza ograniczenia tylko do podmiotów, które udzielają świadczeń zdrowotnych wyłączając z tego kręgu pacjenta. (...) Artykuł 23 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta przesądza, że regulacja sposobu udostępniania dokumentacji medycznej nie uzasadnia wyłączenia z zakresu przyjętego pojęcia "podmiot" pojęcia "pacjent", skoro prawo żądania dokumentacji medycznej jest prawem podmiotowym pacjenta. Za taką wykładnią przemawia też wprost brzmienie art. 27 pkt 3 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, który powołując się na pojęcie "podmiot" nie wprowadza ograniczenia wyłącznie do podmiotów wyliczonych enumeratywnie w art. 26 ust. 3 tej ustawy. Tym samym nie ma podstaw do wyłączenia z regulacji art. 27 pkt 3 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta regulacji art. 26 ust. 1 tej ustawy."

Sąd stwierdza jednocześnie, iż organ orzekając w sprawie nie ograniczył się dokonując oceny tylko do przywołania ww. orzeczenia NSA, ale sam uprzednio dokonał wykładni prawa, a w celu potwierdzenia swojego stanowiska, odwołał się do ww. wyroku Sądu kasacyjnego, to zaś nie może być potraktowane jako naruszenie prawa. Sąd stwierdza także, iż powyższy wyrok, choć uchyla wyrok Sądu I instancji, to nie może być postrzegany jako ten, który zmienił dotychczasową interpretację ww. art. 27 ustawy, tym bardziej w sytuacji, gdy zapadł ze skargi kasacyjnej organu, odwołującej się do tej intepretacji ww. przepisu, jaka została przyjęta przez ten organ w decyzji zapadłej w tej sprawie (przy tym: zgodnej z poglądem NSA), a skarżąca nie przywołała innych wyroków sądów wskazujących na odmienną wykładnię prawa niż przyjęta w cyt. powyżej wyroku NSA. Sąd zauważa też, że powołany przez skarżącą w skardze wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 lipca 2015 r. sygn. akt VII SA/Wa 724/15 został uchylony właśnie powyższym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 kwietnia 2016 r. sygn. akt II OSK 2361/15, a wobec tego nie sposób przyjąć, aby mógł stanowić o prawidłowości działania skarżącej w kwestii udostępniania dokumentacji medycznej (i to tylko z tej przyczyny, że zapadł w okresie objętym niniejszym postępowaniem).

Podsumowując, Sąd stwierdza, że nie można podzielić stanowiska skarżącej, iż art. 27 pkt 3 ustawy umożliwia wydanie oryginału dokumentacji medycznej za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu wyłącznie uprawnionemu organowi lub podmiotowi, który żąda udostępnienia oryginałów tej dokumentacji, lecz nie pacjentowi. Zatem, stosując odmienną wykładnię prawa i na jej podstawie odmawiając pacjentowi wydania dokumentacji w oryginale, skarżąca naruszyła prawo, a jej zachowanie choć jednostkowe (w okresie badanym w sprawie), to należy jednak postrzegać jako naruszenie zbiorowych praw praw pacjentów, albowiem powyższe mogłoby dotknąć każdego potencjalnego pacjenta wnoszącego o wydanie dokumnetacji w oryginale bez wskazania konkretnego celu, jakiemu ma ona służyć. Ponadto, Sąd dostrzega, że od dnia 11 maja 2017 r. obowiązuje nowe brzmienie art. 27 pkt 3 ustawy, wprowadzone art. 1 pkt 10 ustawy z dnia 23 marca 2017 r. o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r., poz. 836). W myśl obecnie obowiązującego art. 27 pkt 3 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, dokumentacja medyczna jest udostępniana przez wydanie oryginału za potwierdzeniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu, na żądanie organów władzy publicznej albo sądów powszechnych, a także w przypadku gdy zwłoka w wydaniu dokumentacji mogłaby spowodować zagrożenie życia lub zdrowia pacjenta. Niemniej Sąd zauważa, że dla dokonania kontroli zaskarżonej decyzji, miarodajne były przepisy prawa obowiązujące w dacie jej wydania (a więc w tym przypadku, w brzmieniu sprzed ww. nowelizacji), nadto – że decyzji tej w zakresie pkt 1 do 3 nadano rygor natychmiatowej wykonalności, a nie doszło do wstrzymania jej wykonania, co oznacza, iż decyzja ta podległa natychmiastowemu wykonaniu. W tej sytuacji, zmiana wprowadzona do art. 27 ustawy nie może mieć wpływu ani na prawidłowość zaskarżonej decyzji, ani na możliwość jej wykonania. Zatem, orzekając w sprawie Sąd nie mógł kierować się znowelizowanym brzmieniem art. 27 pkt 3 ustawy, przywołanym przez skarżącą w piśmie procesowym. Przy czym, w ocenie Sądu, warto dodać, że aktualne brzmienie art. 27 pkt 3 ustawy, nie wprowadza ograniczenia wydania oryginału dokumentacji medycznej wyłącznie na wniosek podmiotów wskazanych w art. 27 ust. 3 tej ustawy, bowiem dokumentacja medyczna jest udostępniana przez wydanie oryginału także w przypadku gdy zwłoka w wydaniu dokumentacji mogłaby spowodować zagrożenie życia lub zdrowia pacjenta, co zdaniem Sądu oznacza, że w powyższych okolicznościach wydanie oryginału dokumentacji medycznej jest możliwe również na żądanie pacjenta.

W ocenie Sądu, zasadnie Rzecznik Praw Pacjenta uznał także postępowanie przychodni polegające na zobowiązywaniu pacjentów do podania celu któremu ma służyć wnioskowany oryginał dokumentacji medycznej, za naruszające zbiorowe prawa pacjentów. Należy podzielić stanowisko organu, że ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta nie stawia dla ważności lub skuteczności wniosku o udostępnienie dokumentacji medycznej wymogu wykazywania celu, dla którego pacjent żąda wskazanych dokumentów. Oznacza to, że udostępnienie dokumentacji medycznej powinno nastąpić bez konieczności uzasadniania żądania pacjenta. Tymczasem, znajdujący się w aktach wykaz, dotyczący rozpatrzonych wniosków o udostępnienie dokumentacji wskazuje na inną praktykę skarżącej, nie znajdującą przy tym oparcia w przepisach prawa.

Należy zgodzić się również z Rzecznikiem Praw Pacjenta, że praktyki stosowane przez przychodnię, polegające na udostępnianiu dokumentacji medycznej pacjentowi wyłącznie na podstawie pisemnego wniosku, należy uznać za naruszające zbiorowe prawa pacjentów. Sąd podziela bowiem ocenę Rzecznika Praw Pacjenta przedstawioną w zaskarżonej decyzji, że w celu realizacji przedmiotowego prawa, pacjent powinien mieć możliwość złożenia stosownego żądania do podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych o udostępnienie dokumentacji medycznej, w wybranej przez siebie formie. Przepisy prawa nie określają bowiem w jaki sposób pacjent może złożyć powyższy wniosek. Zatem, zdaniem Sądu, należy uznać, że wniosek o udostępnienie dokumentacji medycznej może zostać złożony w dowolny sposób; w szczególności pacjent może udać się do podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych i osobiście złożyć wskazane podanie, może również taki wniosek złożyć telefonicznie bądź elektronicznie. W konsekwencji, podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych nie może ograniczyć sposobu przyjmowania wniosków o udostępnienie dokumentacji jedynie do formy pisemnej. Sąd podziela przy tym stanowisko organu, że zarządzenie Prezesa przychodni z dnia [...] lipca 2015 r. Nr [...] w sprawie zasad i trybu udostępniania dokumentacji medycznej stanowiące wewnętrzną regulację, ogranicza pacjentom, ich przedstawicielom ustawowym oraz osobom przez nich upoważnionym możliwość uzyskania dokumentacji medycznej. Zgodnie bowiem z zapisem § 3 ust. 1 ww. zarządzenia: "Wniosek o udostępnienie dokumentacji medycznej składany jest w Recepcji Przychodni zgodnie ze wzorem stanowiącym Załącznik nr 1 do Zarządzenia". Należy zgodzić się z organem, iż już samo obowiązywanie w podmiocie leczniczym takiej regulacji, sprzecznej z przepisami, stanowi naruszenie praw pacjentów. Ponadto umieszczenie powyższej kwestii w Zarządzeniu Prezesa podmiotu leczniczego świadczy o zorganizowanym działaniu podmiotu mającym na celu naruszenie praw pacjentów. Tak też uznał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2014 r. sygn. akt II OSK 1305/13, w którym wskazał, że dla ustalenia bezprawnego zorganizowania działania naruszającego zbiorowe prawa pacjentów wymagane jest stwierdzenie wystąpienia takiej praktyki w działaniu podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych, które znajduje wyraz w przyjętej regulacji wewnętrznej przybierającej różną formę, bądź formę prawną (uchwalonego regulaminu, zarządzenia), lub formę czynności faktycznych – zamieszczonych komunikatów, informacji ustanawiających zakazy lub nakazy skierowane do pacjentów podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych.

Z tych przyczyn, Sąd uznał, iż zaskarżona decyzja jest zgodna z art. 59 ust. 1 pkt 1, art. 64 ust. 1 i 2 i art. 65 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, a skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd nie podzielił bowiem zarzutów w niej podniesionych, tak dotyczących prawa materialnego, jak i naruszenia przepisów procesowych, z przedstawionych powyżej powodów.

Dlatego też, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji.