Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 3069/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-03-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 3 ust. 1, art. 6 ust. 4
journal: Dz.U. 2014 poz 1090
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami  Rzeczypospolitej Polskiej - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Sędziowie: WSA Bożena Marciniak WSA Piotr Przybysz (spr.) Protokolant referent stażysta Jolanta Kicińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 marca 2015 r. sprawy ze skargi H. K. i D. K. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami RP oddala skargę.


UZASADNIENIE

Pismem z dnia 2 października 2014 r. H. K. oraz D. K. , reprezentowane przez r.pr. R. Z., wniosły do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2014 r. w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

J. K. (wówczas noszący nazwisko K.) w dniu 15 czerwca 1948 r. złożył do Komisji Osadnictwa Nierolniczego w G. wniosek o przekazanie nieruchomości nierolniczej w ramach przysługującego mu jako repatriantowi uprawnienia do rekompensaty za mienie pozostawione na Kresach Wschodnich, położone w miejscowości S. Pod rządami uprzednio obowiązujących przepisów nie zapadło orzeczenie rozstrzygające sprawę co do jej istoty w całości lub w części albo w inny sposób kończące postępowanie.

J. K. pismem z dnia 28 grudnia 1971 r. złożył do Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w G. wniosek o przydział domku jako ekwiwalentu za mienie pozostawione poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Również i w tej sprawie nie zapadło orzeczenie rozstrzygające sprawę co do jej istoty w całości lub w części albo w inny sposób kończące postępowanie.

W dniu 20 kwietnia 1990 r. do Urzędu Miejskiego w G. wpłynął wniosek H. K.-, występującej w imieniu własnym oraz w imieniu pozostałych spadkobierców J. K., o potwierdzenie prawa do ekwiwalentu za mienie pozostawione przez J. K. w S. (ZSRR). Następnie W. K. złożyła w dniu 20 maja 1992 r. do Urzędu Miejskiego w G wniosek o "wydanie dokumentu zawierającego posiadanie pozostawionego mienia w S.". W dniu 6 stycznia 2009 r. do Wojewody [...] wpłynął wniosek H. K.- o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione na Kresach Wschodnich przez rodziców, to jest J. K. (K.) i S. K.. Z. K. złożyła w dniu 26 stycznia 2011 r. do Wojewody [...] wniosek o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. K. nieruchomości w S. W dniu 21 czerwca 2011 r. do Wojewody [...] wpłynął wniosek S. K. o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za mienie pozostawione przez J. K. (uprzednio J. K.) w mieście S. W dniu 24 czerwca 2011 r. B. S., K. S. i R. S. złożyli do Wojewody [...] wnioski o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za mienie pozostawione przez J. K. (uprzednio J. K.) w mieście S.

Decyzją z dnia [...] marca 2013 r. znak [...] Wojewoda [...] stwierdził, że S. K., B. S., K. S., R. S., Z. K., H. K.- i D. K.- posiadają prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości S.

Od powyższej decyzji w dniu 17 marca 2013 r. odwołanie złożyła Z. K., a 25 marca 2013 r. również H. K.- oraz D. K.-, reprezentowane przez r.pr. R. Z., zarzucając, że majątek pozostawiony na terytorium obecnej Ukrainy stanowił współwłasność J. K. i S K. na zasadach wspólności majątkowej.

Po rozpatrzeniu odwołań Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. znak [...] uchylił ww. decyzję Wojewody [...] i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpoznania wskazując, że nie zostało wyjaśnione, do kogo należało prawo własności pozostawionej nieruchomości. Wskazał równocześnie, że Wojewoda [...] powinien dokonać tłumaczeń dokumentów znajdujących się w aktach sprawy i wystąpić do Konsulatu RP w Ł. celem uzyskania informacji na temat S. K., a także po uzyskaniu dokumentów dokonać zbadania sprawy, zwłaszcza pod kątem analizy prawnej ustroju majątkowego, jaki obowiązywał pomiędzy J. K. a S. K..

Po dokonaniu czynności wskazanych przez Ministra Skarbu Państwa w decyzji z dnia [...] kwietnia 2013 r. Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lipca 2014 r., znak [...], potwierdził posiadanie przez [...] - prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości S. Zwaloryzowana wartość pozostawionej nieruchomości na dzień wydania decyzji została określona na kwotę [...] zł. Wysokość świadczenia pieniężnego stanowi 20% wartości pozostawionej nieruchomości, to jest [...] zł, z czego: [...].

W uzasadnieniu ww. decyzji po przedstawieniu toku postępowania w rozpatrywanej sprawie wskazano, że Wojewoda [...] rozstrzygając niniejszą sprawę nie uwzględnił żądania, podniesionego w trakcie prowadzonego postępowania przez H. K. oraz Z. K., opartego na przekonaniu, że przedmiotowa nieruchomość stanowiła współwłasność J. K. oraz S. K. W ocenie Wojewody [...] brak jest dokumentów potwierdzających, że S. K. mogła być współwłaścicielką przedmiotowej nieruchomości albo że przedmiotowa nieruchomość stanowiła wyłączną własność S. K.. Z drugiej strony "Opis mienia pozostawionego", wydany przez Pełnomocnika Rejonowego dla Ewakuacji i Przedstawiciela Rejonowego wskazuje, że właścicielem pozostawionego mienia był wyłącznie J. K. (K.). Również z odręcznego projektu domu mieszkalnego w miejscowości S., dołączonego do pisma J. K. z dnia 28 grudnia 1971 r. do Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w G., wynika, że dom mieszkalny znajdujący się na przedmiotowej nieruchomości stanowił własność tylko J. K.

Wojewoda [...] wskazał również, że na dzień opuszczenia nieruchomości w miejscowości S. oraz Kresów Wschodnich J. i S. K. nie obowiązywała małżeńska wspólność majątkowa. Miejscowość S. należała w czasie rozbiorów do zaboru rosyjskiego, dlatego też na terenach tych po odzyskaniu niepodległości przez Polskę obowiązywało ustawodawstwo rosyjskie w zakresie prawa cywilnego, o ile zachowało ono moc prawną. Dopiero dekretem z dnia 29 maja 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo małżeńskie majątkowe (Dz.U. Nr 31, poz. 197) uchylono między innymi art. 109-117, 978 i 1001-1008 tomu X. cz. 1 Zwodu Praw Cesarstwa Rosyjskiego. Organ przywołał treść art. 109 Zwodu Praw Cesarstwa Rosyjskiego, zgodnie z którym każdy z małżonków miał prawo posiadać i nabywać na własność mienie samodzielnie, a przez małżeństwo nie powstawała wspólnota majątkowa małżonków. Nie ma zatem podstaw do twierdzenia, że przedmiotowa nieruchomość stanowiła współwłasność obojga małżonków. Nie można natomiast przyjmować, że wskazanie w "Opisie mienia pozostawionego" J. K. jako właściciela pozostawionego mienia było wynikiem panujących ówcześnie zwyczajów, zgodnie z którymi niezależnie od stanu rzeczywistego i prawnego wymieniano jako właściciela zawsze tylko jednego małżonka – mężczyznę.

Od decyzji tej wniosły odwołanie H. K.- oraz D. K.-, reprezentowane przez r.pr. R. Z.. W odwołaniu zarzucono, że majątek pozostawiony w miejscowości S. stanowił współwłasność J. K. oraz S. K. na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej, dlatego spadkobiercy S. K. są również uprawnieni do uzyskania rekompensaty za przedmiotowe mienie pozostawione w miejscowości S., dlatego wysokość rekompensaty przysługującej H K.- oraz D K.- powinna być ustalona z uwzględniem udziału spadkowego, jaki przysługuje im z tytułu dziedziczenia po S. K.. W ocenie Skarżących z art. X w związku z art. XI § 1 i 2 dekretu z dnia 29 maja 1946 r. – Przepisy wprowadzające prawo małżeńskie majątkowe (Dz.U. Nr 31, poz. 197 ze zm.) wynika, że J. K. i S K. podlegali ustrojowi ustawowemu począwszy od dnia 1 października 1947 r.

Minister Skarbu Państwa po rozpatrzeniu odwołania decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r. znak [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu wydanej decyzji po przedstawieniu stanu faktycznego stwierdzono, że J. K. opuścił byłe terytorium RP w 1945 r. Z dowodów zebranych w sprawie wynika, że J. K. był jedynym właścicielem nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami RP, położonej w S. W szczególności został on wskazany w opisie mienia pozostawionego jako jedyny właściciel tego mienia. Z zebranych dowodów nie wynika, aby S. K. była współwłaścicielką na zasadnie wspólności małżeńskiej pozostawionej nieruchomości. Organ wskazał, że odmienne twierdzenia wynikające z relacji H. K.- oraz D. K.- nie zostały poparte żadnymi dowodami. W ocenie organu II instancji, w świetle art. 109 tomu X cz. 1 Zwodu Praw Cesarstwa Rosyjskiego zawarcie małżeństwa przez J. K. i S. K. nie ograniczało możliwości nabywania nieruchomości wyłącznie na swoją własność przez jednego z małżonków. W ocenie organu przepisy art. X w związku z art. XI § 1 i 2 dekretu z dnia 29 maja 1946 r. – Przepisy wprowadzające prawo małżeńskie majątkowe (Dz.U. Nr 31, poz. 197 ze zm.) nie mają zastosowania w przedmiotowej sprawie, ponieważ zgodnie z przepisami ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. organy administracji dokonują oceny stanu prawnego i faktycznego nieruchomości pozostawionej na dzień jej pozostawienia. Nieruchomość została pozostawiona w 1945 r., czyli pod rządami tomu X części 1 Zwodu Praw Cesarstwa Rosyjskiego, zatem przepisy te mają zastosowanie odnośnie ustalenia własności majątku małżonków i jego składników.

Powyższa decyzja Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2014 r. stała się przedmiotem przywołanej na wstępie skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2014 r. oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Zaskarżonej decyzji zarzucono:

1) naruszenie art. 2 i 7 Konstytucji RP w związku z art. 8 k.p.a. poprzez niedziałanie przez organ w oparciu i na podstawie przepisów prawa;

2) naruszenie art. 7 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania niezgodnie z zasadą praworządności i niedokonanie wszelkich czynności niezbędnych do ustalenia stanu faktycznego sprawy;

3) naruszenie art. 9 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i niepoinformowanie Skarżących o zebraniu całego materiału dowodowego w sprawie;

4) naruszenie art. 79 § 1 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i niepoinformowanie Skarżących z przeprowadzenia dowodu z zeznań jednej ze stron postępowania – K. S.;

5) naruszenie art. 86 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i nieprzesłuchanie Skarżących;

6) naruszenie art. 18 dekretu z dnia 29 maja 1946 r. Prawo małżeńskie majątkowe (Dz.U. Nr 31, poz. 196 ze zm.) poprzez nieprzyjęcie w przypadku wątpliwości, że majątek w S. jest majątkiem wspólnym małżonków K. (K.) jako majątek dorobkowy;

7) naruszenie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez uznanie, że małżonka J. K. nie była współwłaścicielem majątku w S., a co za tym idzie nie była uprawniona do otrzymania rekompensaty;

8) błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że majątek pozostawiony w miejscowości S. stanowił wyłączną własność J. K., podczas gdy z prawidłowo ustalonego stanu faktycznego winno wynikać, że majątek ten był objęty wspólnością ustawową małżeńską J. K. (wcześniej K.) oraz S. K.;

9) błąd w ustaleniach faktycznych poprzez oparcie się przez organ i wydanie zaskarżonej decyzji m.in. na podstawie tłumaczenia pisma Państwowego Archiwum Obwodu R. z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...], zgodnie z którym to ustalono, że "J. K. jest właściciel nieruchomości we wsi K. (...)", a nie jak we wniosku o wypłatę rekompensaty w miejscowości S.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że majątek w miejscowości S. został nabyty w czasie trwania małżeństwa, zatem stanowił majątek wspólny małżonków. Ponieważ dom i zabudowania gospodarcze powstały po zawarciu małżeństwa, to S. K. z pewnością posiada – w ocenie Skarżących – prawo co najmniej do udziału w wartości wzniesionych na nieruchomości zabudowań (prawo do rozliczenia nakładów poczynionych na rzecz).

W skardze wywiedziono również, że na podstawie art. X dekretu z dnia 29 maja 1946 r. – Przepisy wprowadzające prawo małżeńskie majątkowe (Dz.U. Nr 31, poz. 197 ze zm.) prawo małżeńskie majątkowe stosuje się do powstałych po jego wejściu w życie stosunków majątkowych między małżonkami, chociażby zawarli oni małżeństwo przed tym dniem, a stosownie do art. XI tego dekretu małżonkowie, którzy przed dniem wejścia w życie prawa małżeńskiego majątkowego nie zawarli majątkowej umowy małżeńskiej, podlegają przewidzianemu w tym prawie ustrojowi ustawowemu dopiero po upływie roku od jego wejścia w życie. W ocenie Skarżących J. K. i S. K. podlegali więc ustrojowi ustawowemu począwszy od dnia 1 października 1947 r. Ponadto zgodnie z art. 18 Prawa małżeńskiego majątkowego w razie wątpliwości majątek uważa się za dorobkowy. Majątek pozostawiony w miejscowości S., w oparciu o który małżonkowie prowadzili wspólne gospodarstwo domowe, jest majątkiem wspólnym (dorobkowym) małżonków. Skarżący wskazali również, że w ich ocenie prawo do rekompensaty powstało w dacie złożenia przez J. K. pierwszego wniosku o realizację prawa do rekompensaty, to jest w dniu 15 czerwca 1948 r. Prawo do rekompensaty weszło zatem do majątku wspólnego małżonków.

Minister Skarbu Państwa w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie przedstawiając obszerną argumentację nawiązującą do uzasadnienia zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r., poz. 1647) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana jest pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słuszności.

Skarga rozpoznana w świetle przywołanych wyżej kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Wyjaśnić należy, że zgodnie z brzmieniem art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., obowiązującym w dacie orzekania przez organy, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:

a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub

b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub

c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489)

- oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;

2) posiada obywatelstwo polskie.

W myśl zaś art. 3 ust.1, w przypadku, gdy nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej były przedmiotem współwłasności, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim współwłaścicielom, spełniającym wymogi określone w art. 2, albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych współwłaścicieli. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej. Po myśli natomiast ust. 2 tego artykułu, w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej.

W pierwszej kolejności wymaga wyjaśnienia prawny charakter prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Sąd orzekający w tym składzie podziela w pełni stanowisko i jego argumentację, wyrażone w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 kwietnia 2012 r. (sygn. akt I OSK 606/11, z dnia 21 maja 2013 r. (sygn. akt I OSK 1856/12), z dnia 24 maja 2013 r. (sygn. akt I OSK 1355/12) i z dnia 14 grudnia 2013 r. (sygn. akt I 1210/12). Wprawdzie w wyrokach tych rozpatrywano kwestię wchodzenia prawa do rekompensaty zabużańskiej w skład spadku, jednakże rozważania na ten temat mają bardziej ogólne znaczenie i mogą być wykorzystane dla określenia prawnego charakteru prawa do rekompensaty.

W ww. wyrokach wskazano, że wprawdzie wynikający z dziedziczenia tytuł prawny spadkobiercy właściciela nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest konieczny do ubiegania się o potwierdzenie prawa do rekompensaty, przewidzianej ustawą z dnia 8 lipca 2005 r., ale to nie fakt spadkobrania jest źródłem tego uprawnienia. Prawo to powstaje bowiem z mocy przepisów ustawy zabużańskiej. Zatem legitymowanie się przez spadkobiercę byłego właściciela pozostawionego majątku postanowieniem sądu o stwierdzeniu praw do spadku czy aktem poświadczającym dziedziczenie nie dowodzi jeszcze posiadania przez niego prawa do rekompensaty. Dopiero wydanie przez wojewodę konstytutywnej decyzji administracyjnej, opartej na przepisach ustawy zabużańskiej, daje takie prawo osobie uprawnionej i – co jest ważne - określa jego formę oraz wielkość.

Ponadto, co jest istotne, aktualna ustawa zawiera w art. 4 szczególne postanowienie, którego nie zawierały ustawy poprzednie. Zgodnie bowiem z art. 4 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. prawo do rekompensaty potwierdzone na podstawie tej ustawy albo odrębnych przepisów jest niezbywalne. Okoliczność ta dodatkowo dowodzi intencji ustawodawcy, co do charakteru prawa do rekompensaty jako prawa związanego tylko z osobą uprawnionego (bo niezbywalnego). Niezbywalny charakter prawa do rekompensaty potwierdzonego przez właściwy organ nie wyklucza dopuszczalności wskazania w trybie art. 3 ust. 1 lub art. 3 ust. 2 ustawy z 2005 r. osoby uprawnionej do rekompensaty (osoby ubiegającej się o potwierdzenie prawa do rekompensaty).

Podkreślić przy tym należy, że powyższego stwierdzenia, że prawo do rekompensaty zabużańskiej, jako prawo publicznoprawne (a nie cywilne) nie wchodzi w skład spadku, nie zmienia okoliczność, iż przepis art. 4 ust. 1 pkt 16 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (Dz. U. z 2009 r. Nr 93, 768 ze zm.) zwalnia z podatku prawo do rekompensaty zabużańskiej. Wspomniany wyżej przepis jest zawarty w ustawie o charakterze finansowym, dotyczącej regulacji podatkowych, a zatem nie może przesądzać ani o treści, ani o wykładni przepisów, dotyczących praw cywilnych, określonych w Kodeksie cywilnym. Na zasadzie zaś art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą po jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów Kodeksu cywilnego, z tym, że – po myśli art. 922 § 2 Kodeksu cywilnego - nie należą do spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również prawa, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami. Nie ulega zatem wątpliwości, że przedmiotem dziedziczenia mogą być wyłącznie prawa cywilne i to prawa zbywalne.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy należy stwierdzić, że nie jest zasadny pogląd, zaprezentowany przez Skarżące w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, że prawo do rekompensaty za pozostawione mienie powstało w dniu 15 czerwca 1948 r. i weszło do majątku wspólnego małżonków. Prawo to powstało bowiem dopiero z dniem wydania zaskarżonej decyzji, to jest z dniem 26 sierpnia 2014 r. Przedstawione w skardze do sądu administracyjnego rozważania na temat wejścia tego prawa do majątku objętego wspólnością ustawową małżeńską J. K. (wcześniej K.) oraz S. K. są zatem pozbawione znaczenia prawnego w ramach rozpatrywanej sprawy.

Trafnie organ drugiej instancji podnosi w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że nieruchomość została pozostawiona przez J. K. w 1945 r. pod rządami tomu X części I Zwodu Praw Cesarstwa Rosyjskiego. Nie można natomiast podzielić poglądu organu, że również i w dacie zawarcia związku małżeńskiego między S. K. a J. K. stosunki majątkowe między małżonkami regulowały przepisy tomu X części I Zwodu Praw Cesarstwa Rosyjskiego. Zgodnie z odpisem skróconym aktu małżeństwa (karta 261 akt administracyjnych) J. K. i S. J. zawarli związek małżeński w dniu [...] czerwca 1925 r. w K. Zgodnie z art. 191 kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego z 1825 r., obowiązującego ówcześnie na tym obszarze, stosunki majątkowe małżeńskie winny być określone w małżeńskiej umowie majątkowej, a w jej braku obowiązywała małżonków rozdzielność majątkowa. Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwem dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz.U. z 1926 r., Nr 101, poz. 580) J. K. oraz S. K. podlegali przepisom tomu X części I Zwodu Praw Cesarstwa Rosyjskiego w dziedzinie zdolności osobistej, stosunków familijnych i praw spadkowych prawu dopiero po jednym roku od zamieszkania na terenie poddanym rządom tych przepisów. Oznacza to, że majątek w miejscowości S. jako nabyty w czasie trwania małżeństwa mógłby stanowić majątek wspólny małżonków wyłącznie wówczas, gdyby J. K. i S. J. zawierając związek małżeński równocześnie zawarli małżeńską umowę majątkową. Skarżące nie twierdzą jednak, że taka umowa została zawarta, przeciwnie – wskazują, że małżonkowie nie zawarli żadnej umowy majątkowej małżeńskiej (karta 351). Skarżące wywodzą natomiast konieczność uznania, że majątek pozostawiony w miejscowości S. stanowił majątek wspólny małżonków, z przepisów prawa, które weszły w życie po opuszczeniu byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej. Przepisy te nie mogły jednak, jak wynika z powyższych rozważań, znaleźć zastosowania w rozpatrywanej sprawie. Tak więc nie można uznać za zasadny zarzutu naruszenia art. 18 dekretu z dnia 29 maja 1946 r. Prawo małżeńskie majątkowe (Dz.U. Nr 31, poz. 196 ze zm.) poprzez nieprzyjęcie w przypadku wątpliwości, że majątek w S. jest majątkiem wspólnym małżonków K. (K.) jako majątek dorobkowy.

Kolejną kwestią mającą istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia rozpatrywanej sprawy jest kwestia tytułu prawnego do nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Omawiana ustawa nie zawiera legalnej definicji pojęć, którymi się posługuje, a które to pojęcia są istotne dla rozstrzygnięcia analizowanego zagadnienia prawnego. Należą do nich określenia takie, jak: "pozostawienie nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej" – użyte w art. 1 ust. 1 oraz 1a, art. 6 ust. 1 oraz art. 11 ust. 1 i 5 ustawy, i "prawo przysługujące właścicielowi nieruchomości, która została pozostawiona" – zastosowane w art. 2 i 5 ust. 3 ustawy.

Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że osoba ubiegająca się o prawo do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej powinna wykazać, że nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej były przedmiotem własności lub współwłasności. Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r., mówiąc o "pozostawionych nieruchomościach" nie zawiera warunku, by były to nieruchomości "stanowiące własność repatriantów w chwili ich pozostawienia". (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2012 r., sygn. akt I OSK 662/11). Należy podkreślić w tym miejscu, że funkcją potwierdzenia prawa do rekompensaty za pozostawione mienie nie jest dokonywanie rozliczenia nakładów dokonanych na to mienie przez określoną osobę (niebędącą właścicielem mienia) w okresie przed opuszczeniem Kresów Wschodnich. Organ administracji potwierdzając spadkobiercom osoby, która pozostawiła mienie na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty za pozostawione mienie oraz określając wielkość udziałów poszczególnych uprawnionych osób może brać pod uwagę wyłącznie wielkość udziałów we współwłasności czy w spadku, jak również fakt, że niektóre z osób uprawnionych zrealizowały już przysługujące im prawo do rekompensaty.

Skarżące zarzucają, że wbrew ustaleniom organu właścicielem mienia pozostawionego w miejscowości S. nie był wyłącznie J. K. (ówcześnie K.), ale że mienie to stanowiło współwłasność J. K. oraz S. K.. Z powyższych rozważań wynika, że nie można przyjąć, aby majątek ten na dzień opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez J. K. oraz S. K. był objęty wspólnością ustawową małżeńską lub stanowił majątek wspólny małżonków jako majątek dorobkowy. Uznanie tego majątku za majątek stanowiący współwłasność J. K. oraz S. K. jest zatem możliwe wyłącznie w oparciu o dowody dotyczące stanu prawnego przedmiotowej nieruchomości.

Koniecznym jest wskazanie, że postępowanie w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty wszczynane jest na wniosek strony (art. 5 ust. 1 ustawy), a ciężar udowodnienia spełnienia przesłanek nabycia prawa do rekompensaty spoczywa na jednostce ubiegającej się o to prawo (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 marca 2011 r. sygn. akt I OSK 742/10 i z dnia 27 lutego 2013 r. sygn. akt I OSK 900/12; cbois.nsa.gov.pl).

Zgodnie z art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej dowodami, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 tej ustawy, oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości, mogą być w szczególności:

1) urzędowy opis mienia;

2) orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny;

3) dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białoruś, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw.

W przypadku braku ww. dokumentów, dowodami mogą być, zgodnie z art. 6 ust. 5 tej ustawy, oświadczenia dwóch świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy:

1) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej;

2) nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2014 r., poz. 518, ze zm.) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty.

Należy przy tym mieć na uwadze, iż wymieniony w art. 6 ust. 4 katalog dowodów nie jest katalogiem zamkniętym, na co zwracały wielokrotnie uwagę sądy administracyjne (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 21 października 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 5/11, wyrok NSA z dnia 20 września 2012 r., sygn. akt. I OSK 423/12). Oznacza to, że możliwe jest dowodzenie faktu pozostawienia przez właściciela mienia poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej także innymi nie wymienionymi w nim dowodami, w tym zeznaniami świadków, którzy nie spełniają kryteriów określonych w ust. 5 tego artykułu, czy wreszcie wykorzystując na zasadach określonych w art. 86 k.p.a. dowód z przesłuchania stron. Zgodnie bowiem z art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko co może się przyczynić do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Jednym zaś z podstawowych obowiązków organu administracji publicznej jest zebranie i rozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.). Tylko taki sposób procedowania umożliwia niewątpliwie ustalenie zgodnego z rzeczywistością stanu faktycznego sprawy, co w dalszej kolejności warunkuje prawidłowe dokonanie jego subsumcji do norm prawa materialnego. Aczkolwiek nie sposób nie zauważyć, że sięgnięcie do tych innych środków dowodowych, wobec przypisania szczególnej roli dowodom wymienionym expressis verbis w ustawie zabużańskiej, może mieć miejsce jedynie posiłkowo i uzupełniająco. Nie można zatem w całości ich zastępować.

Wojewoda [...], jak wynika z akt sprawy, występował do szeregu instytucji w celu uzyskania dokumentacji niezbędnej do wydania rozstrzygnięcia w sprawie.

W aktach administracyjnych rozpatrywanej sprawy znajduje się "Opis mienia pozostawionego", wydany przez Pełnomocnika Rejonowego dla Ewakuacji i Przedstawiciela Rejonowego, z którego wynika, że właścicielem pozostawionego mienia był wyłącznie J. K. (K.). Wniosek taki wynika również z przysięgłego tłumaczenia pisma Państwowego Archiwum [...]. Z tłumaczenia przysięgłego pisma Państwowego Archiwum Obwodu[...], wynika natomiast, że nie odnaleziono danych dotyczących własności, opisu i składu nieruchomości, która miałaby należeć do S. K. (karta 322).

Z powyższych dokumentów w żaden sposób nie można zatem wywieść, aby S. K. na dzień opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej była współwłaścicielką przedmiotowego mienia. Należy dodać, że z przywołanego w skardze do sądu administracyjnego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 sierpnia 2013 r., I OSK 32/13, nie wynika, aby majątek nabyty czy wytworzony/zbudowany po zawarciu małżeństwa należał do majątku wspólnego Zabużan. Naczelny Sąd Administracyjny nie rozważał bowiem w tej sprawie problematyki statusu prawnego majątku nabytego w trakcie małżeństwa przez Zabużan, ale rozważał spełnienie przesłanki wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. w odniesieniu do małżonka niepodlegającego represjom ze strony władz radzieckich w sytuacji, gdy drugi małżonek był poddany takim represjom.

W skardze do sądu administracyjnego postawiono zarzut naruszenia art. 86 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i nieprzesłuchanie Skarżących. Tymczasem z akt sprawy wynika, że H. K.- w oświadczeniu z dnia [...] marca 2011 r. stwierdziła, że J. K. był jedynym właścicielem mienia pozostawionego w S. na W. (karta 21). Powtórzyła ona to stwierdzenie podczas przesłuchania w dniu [...] października 2011 r. (karta 114), natomiast w "Sprostowaniu" z dnia [..] listopada 2011 r. wskazała, że właścicielami przedmiotowego mienia byli J. K. i S. K.. Oceny ww. oświadczeń należy dokonywać w kontekście zebranego materiału dowodowego. Skoro z dokumentów zebranych w sprawie oraz wcześniejszych oświadczeń wynika, że właścicielem przedmiotowego mienia był J. K., to trudno dać wiarę późniejszemu oświadczeniu, niepopartemu jakimikolwiek dowodami, prostującemu wcześniejsze oświadczenia i wskazującemu na istnienie współwłasności przedmiotowego mienia.

Należy mieć również na uwadze, że dowód z przesłuchania strony ma charakter wyjątkowy w tym sensie, że powinien on być przeprowadzony wówczas, gdy po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy (art. 86 k.p.a.). Brak zatem podstaw do zastosowania tego przepisu, gdy fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy zostały wyjaśnione.

Wojewoda [...] pismem z dnia 18 czerwca 2014 r. zawiadomił strony o prawie do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów, materiałów i zgłoszonych żądań oraz złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów (karta 325). Nie można zatem uznać za zasadny zarzutu naruszenia art. 9 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i niepoinformowanie Skarżących o zebraniu całego materiału dowodowego w sprawie.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 79 § 1 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i niepoinformowanie Skarżących z przeprowadzenia dowodu z zeznań jednej ze stron postępowania – K. S., należy zauważyć, że z akt administracyjnych sprawy nie wynika, aby zarówno organ drugiej instancji, jak i Wojewoda [...] ponownie rozpatrując sprawę przesłuchały K. S.

Odnosząc się do zarzutu popełnienia przez organ błędu w ustaleniach faktycznych poprzez oparcie się przez organ i wydanie zaskarżonej decyzji m.in. na podstawie tłumaczenia pisma Państwowego Archiwum Obwodu [...], zgodnie z którym to ustalono, że "J. K. jest właściciel nieruchomości we wsi K. (...)", a nie jak we wniosku o wypłatę rekompensaty w miejscowości S., należy zauważyć, że zarówno z pozostałych dokumentów zebranych w sprawie, a dotyczących pozostawionego mienia, jak i z wniosków oraz innych pism składanych przez strony wynika, że pozostawione mienie znajdowało się w miejscowości S. Organ I instancji wskazał wprost w sentencji rozstrzygnięcia, że zostaje przyznane prawo do rekompensaty za mienie pozostawione w miejscowości S., w dawnym województwie [...]. Zarzut przyznania prawa do rekompensaty za mienie niewskazane we wniosku, to jest mienie pozostawione we wsi K., nie jest zatem zasadny.

W tej sytuacji za niezasadne należy uznać zarzuty skargi dotyczące błędnego ustalenia przez organ stanu faktycznego sprawy oraz prowadzenia postępowania w sposób niezgodny z prawem, tj. art. 2 i 7 Konstytucji RP, art. 7, art. 8, art. 9 k.p.a., art. 86 k.p.a. jak również naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego, to jest art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

W związku z tym uznać należy, że analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego i ocena podniesionych przez skarżących zarzutów prowadzą do przekonania, że brak jest podstaw do podważenia legalności zaskarżonej decyzji. Wnioskodawcy nie udowodnili bowiem, że na dzień opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej S. K. była współwłaścicielką nieruchomości położonej w miejscowości S. Organy orzekające wnikliwie i wszechstronnie rozpatrzyły stan faktyczny sprawy (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.), szczegółowo wyjaśniły motywy, jakimi kierowały się przy jej rozstrzyganiu oraz uzasadniły swoje orzeczenia (art. 107 § 1 i 3 k.p.a.).

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) orzekł jak w sentencji.