Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1758/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-03-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 2
journal: Dz.U. 2011 nr 72 poz 380
law: Ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz  osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jerzy Stelmasiak (spr.) Sędziowie sędzia NSA Grzegorz Czerwiński sędzia del. WSA Iwona Niżnik-Dobosz Protokolant starszy asystent sędziego Tomasz Godlewski po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej M.C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 14 marca 2014 r. sygn. akt II SA/Łd 1084/13 w sprawie ze skargi M.C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 14 marca 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę M.C. (dalej jako "skarżąca") na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] września 2013 r. w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że decyzją z [...] kwietnia 2005 r., utrzymaną w mocy decyzją z [...] czerwca 2005 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił skarżącej przyznania przedmiotowego świadczenia pieniężnego, o którym mowa w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr. 87, poz. 395 ze zm. – dalej jako "ustawa o świadczeniu pieniężnym").

Na skutek kolejnego wniosku skarżącej, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...] czerwca 2010 r. utrzymaną w mocy decyzją z [...] września 2010 r. odmówił uchylenia decyzji własnej z [...] czerwca 2005 r. Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. w sprawie o sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z 2009 r., Nr 220, poz. 1734) organ podkreślił, że stanowisko w nim zaprezentowane nie ma wpływu na uprawnienie skarżącej do świadczenia pieniężnego, bowiem skarżąca nie spełnia warunku deportacji do pracy przymusowej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 14 grudnia 2010 r. sygn. akt II SA/Łd 1205/10 oddalił skargę skarżącej na decyzję z [...] września 2010 r. Wyrokiem z 6 lipca 2012 r., sygn. akt II OSK 644/11 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną skarżącej od tego wyroku.

Kolejnym wnioskiem z 17 kwietnia 2013 r., sprecyzowanym 30 kwietnia 2013 r. skarżąca wniosła o zmianę decyzji z [...] czerwca 2005 r. Skarżąca powołała się na art. 2 ustawy z 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 2011 nr 72 poz. 380 – dalej jako "ustawa zmieniająca").

Decyzją z [...] sierpnia 2013 r. organ odmówił zmiany decyzji z [...] czerwca 2005 r. Organ wskazał, że skarżąca nie spełniła kryteriów deportacji do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy.

Skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...] września 2013 r. utrzymał w mocy własną decyzję z [...] sierpnia 2013 r.

Organ podkreślił, że charakter represji jakim poddana była skarżąca był już przedmiotem oceny zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Prowadzenie po raz kolejny postępowania wyjaśniającego w tym zakresie prowadziłoby do obejścia zakazu rozstrzygania ponownie w sprawie już uprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną. Skarżąca nie spełniła kryteriów deportacji do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy. Wnioskodawczyni została zmuszona wraz z członkami rodziny do opuszczenia gospodarstwa rolnego znajdującego się w miejscowości Drzykozy. Rodzina zamieszkała w dwuizbowej chacie, w pobliskiej miejscowości Zieleniew. W tej miejscowości mieszkała wychowanka matki strony A.K. Matka strony pracowała w gospodarstwie Niemca R.B. (B.). Strona została zmuszona do opuszczenia miejsca zamieszkania, jednak wysiedlenie to nie miało na celu zmuszenia do wykonywania pracy przymusowej na rzecz okupanta. Dopiero po osiedleniu się w miejscowości Zieleniew matka wnioskodawczyni została skierowana do pracy na rzecz III Rzeszy, zatem nie spełnia kryteriów warunkujących przyznanie wnioskowanego świadczenia.

Skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.

Oddalając skargę Sąd I instancji wskazał, że rozpoznanie sprawy poprzedzało prawomocne rozstrzygnięcie w trybie art. 154 k.p.a. o odmowie uchylenia decyzji ostatecznej z [...] czerwca 2005 r. Wojewódzki Sądu Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 14 grudnia 2012 r. oddalił skargę skarżącej na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] września 2010 r. odmawiającą uchylenia decyzji ostatecznej z [...] czerwca 2005 r. Sąd I instancji przyjął wówczas, że okoliczność wykonywania pracy przez skarżącą, jej przymusowy charakter oraz czas trwania przekraczający sześć miesięcy pozostawał poza sporem. Skarżąca wraz z matką wywiezione zostały z miejscowości Drzykozy na Lubelszczyznę, jednak po około 3 miesiącach "uciekły" i wróciły do miejscowości Zieleniew, sąsiadującej z rodzinną wsią skarżącej oraz zamieszkały u wychowanki rodziców. Dopiero w Zieleniewie matka skarżącej, a później i skarżąca, skierowane zostały do pracy przymusowej. W ocenie Sądu I instancji, ustalenia te wskazują, że skarżąca nie spełniła wszystkich przesłanek koniecznych do uzyskania świadczenia, ponieważ wykonywała pracę przymusową, jednak nie została poddana w tym celu deportacji. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 6 lipca 2012 r. podzielił ocenę Sądu I instancji wyrażoną w tym zakresie.

Sąd I instancji rozpoznając skargę na decyzję z [...] września 2013 r. podkreślił, że jest związany wydanym w sprawie rozstrzygnięciem. W prawomocnych wyrokach (II SA/Łd 1205/10 i II OSK 644/11) przesądzone zostało, że przesłanka deportacji do pracy przymusowej nie została przez skarżącą spełniona, stąd w sprawie niniejszej, zarówno organ jak i Sąd I instancji nie mogły już ponownie badać tej kwestii.

W ocenie Sądu I instancji, nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k. p.a., bowiem organ nie przeprowadzał już postępowania dowodowego, nie będąc do tego uprawnionym. Nie dokonywał też oceny ustaleń faktycznych, a jedynie dokonał ich subsumcji do normy art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, prawidłowo przyjmując, że wynikający z tej normy warunek deportacji do pracy przymusowej nie został przez skarżącą spełniony.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca.

W pierwszej kolejności zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przez niezasadne uznanie, że ustalony w sprawie stan faktyczny nie odpowiada hipotezie wyżej wymienionej normy prawnej.

Ponadto skarżąca zarzuciła naruszenie prawa procesowego tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 154 k.p.a. przez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów i przyjęcie, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżąca nie spełnia kryteriów uprawniających do otrzymania świadczeń pieniężnych, a więc brak jest słusznego interesu strony i interesu społecznego koniecznych dla zmiany ostatecznej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] września 2013 r.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i uchylenie decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] września 2013 r., ewentualnie uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania. Skarżąca wniosła ponadto o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

W świetle art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.

Po pierwsze, na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80. Jak trafnie zauważyła skarżąca w skardze kasacyjnej, spór dotyczy w zasadzie tylko jednej kwestii, czy w przypadku skarżącej można mówić o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, a więc czy zostały spełnione przesłanki do przyznania skarżącej świadczenia, o którym stanowią przepisy odpowiednie powołanej wyżej ustawy. Okoliczności sprawy nie są kwestionowane, natomiast sporna pozostaje ocena zebranego materiału dowodowego w kontekście cytowanego wyżej przepisu prawa materialnego. Ponadto, ustalenia dowodowe poczynione przez organ były już przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w wyroku w sprawie sygn. akt II SA/Łd 1205/10, od którego skarżąca wniosła skargę kasacyjną oddaloną wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie II OSK 644/11. Ocena prawna wyrażona w tych wyrokach jest wiążąca dla organu, co wynika z art. 153 i art. 170 p.p.s.a., przy czym przepisy te nie zostały powołane w skardze kasacyjnej, co oznacza, że rozpoznając niniejszą sprawę Naczelny Sąd Administracyjny nie był władny dokonać kontroli wyroku Sądu I instancji pod kątem zastosowania tych przepisów. Skoro stan faktyczny sprawy nie budzi wątpliwości, więc zarzuty naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. nie zasługiwały na uwzględnienie.

Po drugie, nieuzasadniony jest również zarzut naruszenia art. 154 k.p.a., który nie znajdował w tej sprawie zastosowania. Zgodnie z art. 1 pkt 1 ustawy zmieniającej, doszło do nowelizacji art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Wynikało to z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. K 49/07, w którym Trybunał stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Jednocześnie w ustawie zmieniającej ustawodawca przewidział szczególny tryb zmiany ostatecznych decyzji odmawiających przyznania prawa do świadczenia pieniężnego, wydanych na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w dotychczasowym brzmieniu. Zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej, zmiana decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 1, w jej dotychczasowym brzmieniu, osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. następuje na wniosek strony. W tym też trybie wydana została decyzja organu zaskarżona w niniejszej sprawie do Sądu I instancji. Przepis art. 2 ustawy zmieniającej stanowi więc przepis szczególny, na podstawie którego może dojść do uchylenia decyzji ostatecznej i którego stosowanie możliwe jest na podstawie art. 163 k.p.a., a nie na podstawie art. 154 § 1 k.p.a.

Po trzecie, na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut naruszenia art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Jak już wyżej wskazano, sprawa była rozpatrywana przez organ na podstawie art. 2 ustawy zmieniającej, a przepis ten umożliwia ponowne rozpatrzenie sprawy rozstrzygniętej już decyzją ostateczną, jeżeli ta decyzja została wydana na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w poprzednim, niezgodnym z Konstytucją brzmieniu. Oznacza to, że ponownie rozpoznając sprawę na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, organ zobowiązany jest ponownie dokonać oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego w kontekście nowego, szerszego brzmienia hipotezy cytowanego przepisu. Jednak w niniejszej sprawie już po wydaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego, ale jeszcze przed wejściem w życie ustawy zmieniającej, skarżąca wystąpiła do organu o zmianę decyzji z [...] czerwca 2005 r., wydanej na podstawie art. 2 pkt 2 w jego pierwotnym brzmieniu. Jako podstawę rozstrzygnięcia skarżąca wskazała wówczas art. 154 § 1 k.p.a., który daje możliwość uchylenia bądź zmiany decyzji ostatecznej, na podstawie której strona nie nabyła prawa. Na skutek tego organ wydał powołaną już wyżej decyzję z [...] września 2010 r., będącą przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi w sprawie II SA/Łd 1205/10. W wyroku tym Sąd I instancji dokonał kontroli zgodności z prawem decyzji organu pod kątem wykładni i zastosowania art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym z uwzględnieniem wytycznych wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Oznacza to, że Sąd I instancji dokonał już oceny przesłanek zastosowania wobec skarżącej art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, pomijając wynikające wcześniej z tego przepisu ograniczenie przesłanek deportacji (wywiezienia) wyłącznie do pracy przymusowej poza granicami przedwojennego państwa polskiego. Jak już wyżej wskazano, ocena wyrażona w tym wyroku i zaakceptowana później przez Naczelny Sąd Administracyjny jest wiążąca. Stąd też Sąd I instancji trafnie przyjął, że kwestia, czy praca skarżącej była świadczona w warunkach deportacji została już rozstrzygnięta i brak jest podstaw do ponownej oceny w tym zakresie. Argumenty skargi kasacyjnej są więc jedynie niedopuszczalną polemiką z wykładnią art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym dokonaną już w wyroku II SA/Łd 1205/10. Z tego względu zarzut naruszenia art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym nie mógł zostać uwzględniony. Ponowna ocena zastosowania lub wykładni tego przepisu oznaczałaby naruszenie przez Sąd I instancji art. 153 i art. 170 p.p.s.a.

Z tych względów i na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.