Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 2306/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-09-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6115 Podatki od nieruchomości
Hasła tematyczne: Podatek od nieruchomości
Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 183 § 2 pkt 2
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Grażyna Nasierowska, Sędzia NSA Tomasz Kolanowski, Sędzia WSA (del.) Wojciech Stachurski (sprawozdawca), Protokolant Dorota Rembiejewska, po rozpoznaniu w dniu 29 września 2017 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 19 października 2012 r. sygn. akt I SA/Lu 263/12 w sprawie ze skargi H. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej z dnia 16 stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie podatku od nieruchomości za 2006 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie, 2) odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

1. Wyrok Sądu pierwszej instancji.

Wyrokiem z dnia 19 października 2012 r., sygn. I SA/Lu 263/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, po rozpoznaniu sprawy ze skargi H. G. (dalej także jako "Skarżący") uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej z dnia 16 stycznia 20012 r. nr [...] w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie podatku od nieruchomości za 2006 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy K. z dnia 10 października 2011 r., nr [...], a także postanowienie Wójta Gminy K. z dnia 12 września 2011 r. nr [...] i poprzedzającą je decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej z dnia 22 sierpnia 2011 r. . nr [...].

Z uzasadnienia wyroku wynika, że zaskarżoną decyzją z dnia 16 stycznia 2012 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białej Podlaskiej utrzymało w mocy, wydaną w wyniku wznowienia postępowania, decyzję Wójta Gminy K. z dnia 10 października 2011 r. odmawiającą uchylenia decyzji ostatecznej Wójta Gminy K. z dnia 18 grudnia 2009 r. w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2006 rok. Na podstawie informacji złożonych przez Skarżącego w dniu 8 grudnia 2009 r. za lata 2004-2009 organ wszczął postępowanie podatkowe w sprawie wymiaru podatku za każdy kolejny rok, w tym za 2006 doręczając postanowienie wydane na podstawie art. 165 § 1 i § 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm. – dalej: "o.p.") i informując, że nie służy na nie zażalenie. Następnie decyzjami z dnia 18 grudnia 2009 r. – doręczonymi w dniu 22 grudnia 2009 r., ustalił wysokość zobowiązania podatkowego od nieruchomości gruntowej o pow. 824 m2 oraz budynku mieszkalnego o pow. 144 m2. Za 2006 r. wysokość podatku ustalił w kwocie 180 zł. Odwołania skarżący nie składał, stąd decyzja stała się ostateczna. Od dnia 18 stycznia 2011 r. skarżący w pismach kierowanych do Wójta Gminy K. podnosił, że wydanie decyzji za lata poprzedzające złożenie informacji podatkowej było działaniem bezprawnym i wnosił o ich "anulowanie". Pismem z dnia 23 marca 2011 r. Skarżący wniósł o wznowienie postępowania w sprawach zakończonych decyzjami ustalającymi wymiar podatku za lata 2004-2009. We wniosku podniósł, że decyzje wydane zostały z naruszeniem art. 68 § 1 i § 2 o.p., gdyż pięcioletni termin rozpoczął bieg w 1982 r. i upłynął w 1987 r., że informacje podatkowe złożył na wezwanie organu oraz, że w toku zakończonego decyzją postępowania organ wydał postanowienie zawierające pouczenie, sprzeczne z art. 125 i art. 141 k.p.a., o braku prawa do jego zażalenia i równocześnie wniósł o stwierdzenie nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 i 7 k.p.a. Decyzją z dnia 12 kwietnia 2011 r., na podstawie art. 243 § 3 o.p., odmówił wznowienia postępowania w sprawie zakończonej decyzją z dnia 18 grudnia 2009 r. ustalającą podatek od nieruchomości za 2006 r., stwierdzając, że żadna ze wskazanych we wniosku podstaw nie odpowiada przesłankom wznowienia postępowania wymienionym w art. 240 § 1 o.p. Decyzją z dnia 22 sierpnia 2011 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białej Podlaskiej, uchyliło decyzję organu I instancji i skierowało sprawę do ponownego rozpoznania. Kolegium stwierdziło, że w sytuacji, gdy organ podatkowy rozpoznawał istnienie przesłanki wznowienia postępowania, to miał obowiązek wydania postanowienia o wznowieniu postępowania na podstawie art. 243 § 1 o.p. Postanowieniem z dnia 12 września 2011 r. Wójt wznowił postępowanie i decyzją z dnia 10 października 2011 r., odmówił uchylenia decyzji ostatecznej na podstawie art. 245 § 1 pkt 2 o.p., wskazując, że okoliczności podniesione we wniosku nie wypełniają żadnej z przesłanek wymienionych w art. 240 § 1 o.p. Decyzją z dnia 16 stycznia 2012 r. Kolegium utrzymało w mocy decyzję Wójta z dnia z dnia 10 października 2011 r. W uzasadnieniu Kolegium podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji, że podstaw podanych we wniosku strony nie można przyporządkować do ani jednej przesłanki wymienionej w art. 240 § 1 pkt 1-11 o.p.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uwzględnił złożoną przez Skarżącego skargę stwierdzając, że już pierwsze pismo Skarżącego dotyczące ostatecznej decyzji powinno być uznane za żądanie jej zmiany, uchylenia lub stwierdzenia nieważności, czyli uruchomienia jednego z trybów przewidzianych w ustawie – Ordynacja podatkowa, a kwalifikacji żądania w razie jego niesprecyzowania dokonać powinien samodzielnie organ podatkowy. Skoro Skarżący skonkretyzował żądanie wnioskując o wznowienie postępowania, a jako podstawę podał wadliwość prawną decyzji (wydanie jej po upływie terminu), to organ pierwszej instancji prawidłowo uznał w decyzji z dnia 12 kwietnia 2011 r., że brak podstaw wznowienia postępowania przesądza o niedopuszczalności wznowienia postępowania i odmówił jego wznowienia, stosownie do art. 243 § 3 o.p.

Sąd nie zgodził się ze stanowiskiem Samorządowego Kolegium Odwoławczego, że dopiero z chwilą wydania postanowienia o wznowieniu postępowania na podstawie art. 243 § 1 o.p. następuje wszczęcie "postępowania wznowieniowego". Postępowanie wznowieniowe jest wszczęte z chwilą złożenia wniosku o wznowienie postępowania i może być zakończone albo postanowieniem o wznowieniu postępowania (art. 243 § 1) w przypadku ustalenia, że we wniosku wskazana została jedna z podstaw wznowienia wymienionych w art. 240 § 1 o.p. albo decyzją odmawiającą wznowienia postępowania w przypadku przeciwnych ustaleń. Postanowienie o wznowieniu postępowania wszczyna natomiast kolejny etap postępowania zwany "postępowaniem wznowionym", a jego zakres wynika z podstawy wskazanej w postanowieniu o wznowieniu, stosownie do art. 243 § 2 o.p.

Dalej Sąd stwierdził, że w związku z wadliwą oceną prawną wyrażoną w decyzji Kolegium z dnia 22 sierpnia 2011 r., organ pierwszej instancji z naruszeniem art. 243 § 1 o.p. wydał postanowienie z dnia 12 września 2011 r. o wznowieniu postępowania bez wskazania podstawy prawnej wznowienia. Podstawa prawna do wydania postanowienia (art. 243 § 1 o.p.) nie może bowiem stanowić podstawy prawnej wznowienia postępowania (art. 240 § 1 pkt 1-11 o.p.). W rezultacie błędna i wydana z naruszeniem art. 233 § 2 o.p. decyzja Kolegium spowodowała, że organ pierwszej instancji bezpodstawnie wznowił postępowanie i po przeprowadzeniu pozornego postępowania co do istnienia przesłanek, których nie wskazał, decyzją z dnia 10 października 2011 r. odmówił uchylenia decyzji ostatecznej, a takie rozstrzygnięcie, stosownie do art. 245 § 1 pkt 2 op, podjąć mógł tylko po wskazaniu podstawy (przesłanki) wznowienia i ustaleniu, czy zaistniała ona w rzeczywistości.

Dlatego, zdaniem Sądu, wszystkie te rozstrzygnięcia podjęte zostały z naruszeniem przepisów wskazanych jako podstawa ich wydania. Prawidłowa była jedynie decyzja Wójta Gminy K. z dnia 12 kwietnia 2011 r. odmawiająca wznowienia postępowania z uwagi na wskazanie, że przyczyny, które zdaniem skarżącego miały stanowić podstawy wznowienia postępowania nie znajdowały oparcia w art. 240 § 1 o.p.

Z tego względu Sąd za celowe uznał uchylenie zarówno zaskarżonej decyzji, która zaakceptowała wadliwe rozstrzygnięcie zawarte w decyzji z dnia 10 października 2011 r., jak i wydanego w sprawie postanowienia naruszającego art. 243 § 1 o.p. Sąd wskazał przy tym, że uchylenie powyższych rozstrzygnięć powoduje konieczność rozpoznania odwołania od decyzji Wójta Gminy K. z dnia 12 kwietnia 2011 r. z wykorzystaniem oceny prawnej zawartej w wyroku.

2. Skarga kasacyjna.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu pierwszej instancji złożył pełnomocnik Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej. Zaskarżonemu wyrokowi postawione zostały zarzuty naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności:

1) art. 145 §1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2003 r. - Prawo o postępowaniu przed sądem administracyjnym (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 z późn. zm., dalej "p.p.s.a.") w zw. z art. 233 § 1 pkt 1 o.p., przez przyjęcie, że w sprawie objętej zaskarżonym wyrokiem brak było podstaw prawnych do wszczęcia postępowania wznowieniowego;

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. przez przyjęcie, że w sprawie objętej zaskarżonym wyrokiem brak było podstaw do przeprowadzania postępowania wznowieniowego zakończonego wydaniem decyzji z art. 245 § 1 pkt 2 o.p., z uwagi na wystąpienie przesłanki odmowy wszczęcia postępowania wznowieniowego na podstawie art. 243 § 3 o.p.;

3) art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez niekompletność sporządzenia uzasadnienia zaskarżonego wyroku, w zakresie braku wykazania przez sąd prawdopodobieństwa oddziaływania naruszeń prawa procesowego na końcowy wynik sprawy administracyjnej,

4) art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 122 i 191 o.p., polegającego na przedstawieniu stanu sprawy niezgodnego ze stanem rzeczywistym, a polegające na stwierdzeniu przez sąd w uzasadnieniu wyroku, że Skarżący w złożonym wniosku nie przedstawił podstaw i przyczyn wznowienia postępowania,

5) art. 134 § 1 p.p.s.a. polegającego na tym, że sąd wydając zaskarżone orzeczenie nie rozpatrzył jednego z głównych zarzutów skargi, o zaistnieniu zdaniem podatnika, przesłanki z art. 68 § 1 o.p., tj. przedawnienie ustalenia wymiaru zobowiązania podatkowego w podatku od nieruchomości za rok 2007 r. (sic!),

6) art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., polegające na uchyleniu zaskarżonej decyzji pomimo, że zaistniały podstawy do oddalenia skargi, bowiem w sprawie podatkowej nie wystąpiła przesłanka wynikająca z art. 243 § 3 o.p.

Wskazując na powyższe autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie lub o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego według norm przypisowych.

Skarżący nie wniósł odpowiedzi na skargę kasacyjną.

3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę z urzędu nieważność postępowania. Stosownie do art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi: jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany. Zdolność sądowa podmiotów postępowania sądowoadministracyjnego jest bezwzględną przesłanką procesową. Cecha ta pozwala na skuteczne przeprowadzenie ważnego postępowania przed sądem administracyjnym z udziałem danego podmiotu w charakterze strony. Utrata zdolności sądowej przez osobę fizyczną następuje z chwilą śmierci (art. 8 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz.U. z 2016 r. poz. 380). Rozpoznając sprawę sąd administracyjny obowiązany jest ustalić, czy podmiot postępowania ma zdolność sądową oraz czy nie doszło do następstwa prawnego. W przypadku następstwa prawnego, sąd obowiązany jest zapewnić następcom prawnym udział w postępowaniu sądowoadministracyjnym.

W rozpoznawanej sprawie stroną postępowania zakończonego kwestionowaną decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej z 16 stycznia 2012 r., poprzedzonej decyzją Wójta Gminy K. z 10 października 2011 r., był H. G. W dniu 16 lutego 2012 r. skarżący wniósł skargę na ww. decyzję. Ze znajdującego się w aktach sprawy aktu zgonu skarżącego wynika, że zmarł on w dniu 16 października 2012 r., a zatem już po wniesieniu skargi do Sądu pierwszej instancji. Z akt sądowych wynika, że okoliczność śmierci skarżącego nie była znana WSA w Lublinie w dniu wydania zaskarżonego wyroku.

W niniejszej sprawie niewątpliwie zaskarżony wyrok został wydany po śmierci strony, a zatem skierowany był do osoby niemającej zdolności prawnej. Osoba fizyczna może być stroną postępowania, jeżeli ma zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków, a zatem jeżeli ma zdolność prawną. Jeżeli w trakcie postępowania strona utraciła zdolność prawną (np. na skutek śmierci), to Sąd zobowiązany jest zawiesić postępowanie do czasu zgłoszenia się lub wskazania następców prawnych zmarłego albo od dnia ustanowienia we właściwej drodze kuratora spadku. Ponadto Sąd może podjąć stosowne czynności procesowe mające na celu ustalenie kręgu osób, które należy wezwać do udziału w sprawie jako następców prawnych zmarłej strony np. poprzez zwrócenie się z urzędu do sądu spadku o ustanowienie kuratora spadku, chyba że kurator taki już wcześniej został ustanowiony w przypadku, gdy w ciągu roku od daty postanowienia o zawieszeniu postępowania nie zgłoszą się lub nie zostaną wskazani następcy prawni zmarłej strony (art. 128 § 2 p.p.s.a.). Tak też miało miejsce w niniejszej sprawie, co jednak pozostaje bez wpływu na podstawowe ustalenie, że z przepisów p.p.s.a. wynika, iż w stosunku do osób zmarłych nie można wydawać orzeczeń, a jeśli takie zostało wydane, to jest ono obarczone wadą nieważności i powinno być usunięte z obrotu prawnego, aby nie wywoływało skutków prawnych. To, że okoliczność śmierci skarżącego nie była znana Sądowi pierwszej instancji w dniu wydania zaskarżonego wyroku, nie może mieć w tym kontekście żadnego znaczenia, bowiem skierowane rozstrzygnięcia do osoby już nieżyjącej wywołuje konieczność jego wyeliminowania z obrotu prawnego z przyczyny, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a., tj. gdy strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej.

Zauważyć można, że stanowisko wyżej przedstawione zostało wcześniej zaprezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w postanowieniu z dnia 11 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 740/11 oraz w wyrokach z dnia 15 marca 2017 r., syng. akt II OSK 2035/15 i z dnia 7 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2493/15 (orzeczenia powołane w niniejszym uzasadnieniu dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl).

Mając na uwadze, że wystąpienie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wyłącza rozpoznanie postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów w zakresie naruszenia przepisów postępowania i przepisów prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny nie odniósł się do zarzutów podniesionych w tym środku odwoławczym (zob.: wyrok NSA z dnia 31 maja 2016 r., sygn. akt II OSK 2271/14).

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. Z uwagi na przesłanki uwzględnienia skargi kasacyjnej, które uzasadniają przyjęcie wystąpienia szczególnych okoliczności, na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.