Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 371/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2018-06-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7, art. 77 par. 1 art.  107 par. 3
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 12 czerwca 2018 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: , Przewodnicząca Sędzia NSA Teresa Rutkowska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Ewa Alberciak, Sędzia WSA Monika Krzyżaniak, , , Protokolant Specjalista Dominika Janicka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 czerwca 2018 roku sprawy ze skargi M. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek za zwłokę naliczonych od nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 czerwca 2017 r. sygn. III SA/Łd 222/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...].

Jak wynika z akt, w dniu 8 czerwca 2016 r. M. B. złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu ustawowych odsetek za zwłokę naliczonych od składek na ubezpieczenia społeczne za okres 02.2005 - 10.2005, 12.2005 - 09.2006 oraz składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 02.2005 - 10.2005, 12.2005 - 09.2006. Skarżący wniósł także o rozłożenie na raty figurującej na koncie zaległości z tytułu należności głównej na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, proponując spłatę zadłużenia w 32 ratach w wysokości po ok. 400,00 zł miesięcznie. W uzasadnieniu wniosku podniósł, że zadłużenie dotyczy okresu prowadzenia działalności gospodarczej w formie spółki jawnej, a przyczyną jego powstania było nieuregulowanie przez kontrahentów należności. Podkreślił, że z uwagi na przewlekłą chorobę nastąpiło pogorszenie jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, co uniemożliwia mu zapłatę należności odsetkowych. Wnioskodawca wskazał, że w styczniu 2015 r. przebył udar mózgu i rdzenia przedłużonego, co spowodowało prawostronny niedowład kończyn. Poddany został również operacji usunięcia tętniaka aorty wstępującej i był wielokrotnie hospitalizowany.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że obecnie skarżący nie prowadzi żadnej działalność gospodarczej. W 2015 r. uzyskał dochód brutto w kwocie 15.661,21 zł., natomiast w roku 2014 z tytułu umowy o pracę osiągnął miesięczny dochód w wysokości 1.800,00 zł brutto. W okresie 20.01.2015 - 09.07.2015 skarżący otrzymywał zasiłek chorobowy, natomiast w okresie od 26.10.2015 miał przyznane prawo do zasiłku rehabilitacyjnego w wysokości 1.050,00 zł netto. Obecnie skarżący jest uprawniony - od 04.07.2016 r. na stałe - do renty z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 1.806,96 zł brutto miesięcznie. Na mocy umowy zawartej z formie aktu notarialnego (Repertorium A numer [...]) z dnia 18.01.2006 r. nastąpiło wyłączenie wspólności ustawowej pomiędzy skarżącym a jego małżonką A. B.. Skarżący oświadczył również, że nie posiada żadnego majątku ruchomego, nieruchomego, praw majątkowych, maszyn, urządzeń, środków transportu, wierzytelności oraz innych składników mienia ruchomego. Stałe wydatki związane z utrzymaniem skarżący określił na kwotę 320,00 zł (opłaty eksploatacyjne oraz koszty związane z leczeniem). Oprócz zobowiązania wobec ZUS skarżący nie posiada innych zobowiązań pieniężnych.

Organ ustalił przy tym, że celem wyegzekwowania zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek obecnie nie jest prowadzone przeciwko skarżącemu postępowanie egzekucyjne. W dniu 29.08.2016 r. pomiędzy skarżącym a ZUS zawarta została umowa o rozłożenie na raty należności z tytułu składek.

Po dokonaniu analizy i oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] odmówił umorzenia należności z tytułu odsetek za zwłokę.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podkreślił, że ocena jego sytuacji została dokonana w sposób niepełny, poprzez nieuwzględnienie faktu przewlekłej choroby, pozbawiającej go możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego spłatę całego zadłużenia. Skarżący zaznaczył, że naruszona została zasada swobodnego uznania administracyjnego, gdyż organ sprowadził ocenę jego wniosku jedynie do kryterium dochodowego na poziomie minimum egzystencji, prowadzącego ZUS do wniosku, że pobierane przez niego świadczenie rentowe jest przesłanką negatywną w przedmiocie umorzenia należności.

Zaskarżoną decyzją z [...] ZUS uchylił własne rozstrzygnięcie z [...] w części dotyczącej odmowy umorzenia odsetek naliczonych od składek na Fundusz Pracy za okres 09.2006 w kwocie 28,00 zł i tej części umorzył postępowanie I instancji, a w pozostałym zakresie utrzymał ww. rozstrzygnięcie w mocy. Organ odwoławczy wskazał, że we wniosku o umorzenie należności skarżący zwrócił się o umorzenie należności z tytułu odsetek za zwłokę od nieopłaconych w terminie składek na ubezpieczenia społeczne oraz ubezpieczenie zdrowotne za okres 02.2005 - 10.2005, 12.2005 - 09.2006. W postępowaniu odwoławczym zostało stwierdzone, że należności z tytułu odsetek za zwłokę naliczone od składek na Fundusz Pracy za okres 09.2006 nie zostały objęte wnioskiem o umorzenie, w związku z czym nie są one przedmiotem sprawy. Organ odwoławczy wyjaśnił, że zaskarżona decyzja ulega uchyleniu w odpowiedniej części (tj. w części dotyczącej odmowy umorzenia odsetek za zwłokę od nieopłaconych w terminie składek na Fundusz Pracy za okres 09.2006 w kwocie 28,00 zł), a postępowanie I pierwszej instancji w tej części podlega umorzeniu.

Organ odwoławczy wskazał jednocześnie, że w pozostałym zakresie (tj. w zakresie odmowy umorzenia odsetek za zwłokę od składek na ubezpieczenia społeczne za okres 02.2005 - 10.2005 oraz 12.2005 - 09.06 w kwocie 11.230,00 zł oraz w zakresie odmowy umorzenia odsetek za zwłokę od składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 02.2005 - 10.2005 oraz 12.2005 - 09.2006 w kwocie 3.6418,00 zł) zaskarżona decyzja jest zasadna.

ZUS wyjaśnił, że generalne przesłanki umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne reguluje przepis art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Na podstawie art. 28 ust. 1 tego aktu, należności z tytułu składek mogą być i umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Ponadto organ odwołał się do treści rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31.07.2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Odnośnie przesłanki umorzenia należności określonej w art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (stwierdzenia przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję) ZUS wyjaśnił, że obecnie wobec skarżącego nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne (obejmujące należności z tytułu składek), przez organy egzekucyjne wymienione w wyżej powołanym przepisie, tj. naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego. W ocenie organu w sprawie nie zachodziła zatem przesłanka całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy. Zdaniem organu brak jest także podstaw do uznania za oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy).

ZUS wskazał, że z art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika, że do powstania stanu nieściągalności zdefiniowanego w powołanym przepisie, poza zaprzestaniem działalności gospodarczej, konieczne jest jednocześnie m.in. ustalenie braku majątku, z którego można egzekwować należności oraz ustalenie braku małżonka. Organ wyjaśnił, że skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej i pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 1.806,96 zł brutto, która może być przedmiotem egzekucji. Skarżący jest żonaty, ale od dnia 18.01.2006 r. - zgodnie z aktem notarialnym repertorium A [...], nastąpiło wyłączenie wspólności ustawowej małżeńskiej. Organ podkreślił, że należności z tytułu składek figurujące na koncie płatnika składek częściowo dotyczą okresu sprzed 18.01.2006 r. Okoliczność ta ma istotne znaczenie w sprawie, ponieważ stosownie do art. 29 § 2 pkt 1 ordynacji podatkowej, skutki prawne wyłączenia wspólności majątkowej nie odnoszą się do zobowiązań powstałych przed dniem zawarcia umowy o wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej. Zatem wyłączenie wspólności majątkowej nie odnosi się do całości zobowiązań będących przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie. Wobec powyższego, zdaniem organu, w sprawie nie zachodzi stan całkowitej nieściągalności zdefiniowany w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy.

Odnośnie przesłanki umorzenia wskazanej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z dnia 31.07.2003 r. organ wyjaśnił, że przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. ZUS podniósł, że skarżący zaznaczył, iż jest osobą chorą, wymagającą stałej opieki lekarskiej, częściowo niezdolną do pracy. Skarżący wykazał przy tym, że jego choroba uznana jest za przewlekłą. Wobec powyższego organ uznał, że choroba skarżącego może wpływać na ograniczenie możliwości osiągania dochodów. Zdaniem organu choroba nie pozbawiła jednak skarżącego całkowicie możliwości uzyskiwania dochodów. Skarżący ma bowiem przyznane prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, co stanowi rekompensatę w zamian za brak możliwości pozyskiwania dochodów z pracy zarobkowej. Zdaniem ZUS, skarżący uzyskuje obecnie zatem dochód, umożliwiający regulowanie należności choćby w systemie ratalnym bądź w ramach przymusowego dochodzenia należności.

W kwestii przesłanki umorzenia określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne organ wskazał, że skarżący obecnie nie prowadzi pozarolniczej działalność gospodarczej. W 2015 r. osiągnął dochód brutto w kwocie 15.661,21 zł, a w roku 2014 z tytułu umowy o pracę osiągał miesięczny dochód w wysokości 1.800,00 zł brutto. W okresie 20.01.2015 -09.07.2015 skarżący otrzymywał zasiłek chorobowy, a od 26.10.2015 r. miał przyznane prawo do zasiłku rehabilitacyjnego w wysokości 1.050,00 zł netto. Obecnie, od 04.07.2016 r., skarżący jest uprawniony do renty z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 1.806,96 brutto miesięcznie. Na mocy umowy zawartej w formie aktu notarialnego z dnia 18.01.2006 r. nastąpiło wyłączenie wspólności ustawowej. Stałe wydatki związane z utrzymaniem skarżący określił kwotę 320,00 zł (opłaty eksploatacyjne oraz koszty związane z leczeniem).

Organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z treścią informacji Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych z dnia 21 listopada 2016 r. o wysokości minimum socjalnego za miesiąc wrzesień 2016 r., dla 2-osobowego gospodarstwa emeryckiego wartość ta wyniosła 1.792,68 zł. W ocenie ZUS mając na uwadze kryterium dochodowe, można uznać, że w sprawie aktualnie zachodzi przesłanka umorzenia należności, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Jednak, mając na uwadze, iż w dniu 29.08.2016 r. zawarta została pomiędzy skarżącym a ZUS umowa o rozłożeniu na raty należności z tytułu składek, która jest nadal realizowana, to - w ocenie organu - trudna sytuacja finansowa skarżącego nie uniemożliwia spłaty zadłużenia z tytułu składek. Ponadto organ wskazał, że w przypadku, gdy sytuacja finansowa skarżącego ulegnie pogorszeniu, uniemożliwiając spłatę zadłużenia na dotychczasowych warunkach, istnieje możliwość złożenia wniosku do ZUS o zmianę warunków udzielonej ulgi. Zmiana ta może polegać m.in. na zmianie wysokości rat oraz wydłużeniu okresu spłaty należności.

W wyniku rozpoznania skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 14 czerwca 2017 r. sygn. III SA/Łd 222/17 uchylił decyzje I i II instancji. Sąd dopatrzył się naruszenia przepisów prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, które spowodowało konieczność wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...].

W toku prowadzonego w niniejszej sprawie postępowania, odnośnie przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r., ZUS ustalił że skarżący jest osobą przewlekle chorą, lecz przyjął jednocześnie, iż choroba nie pozbawiła go możliwości uzyskiwania dochodów, bowiem ma przyznane prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. W ocenie organu, skarżący uzyskuje zatem dochód, który pozwala na regulowanie należności, choćby w systemie ratalnym. Ponadto w zakresie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia ZUS uznał, że biorąc pod uwagę kryterium dochodowe, w przypadku skarżącego zachodzi ta przesłanka, lecz wobec tego, iż pomiędzy skarżącym a organem zawarta została w dniu 29 sierpnia 2016 r. umowa o rozłożeniu na raty należności z tytułu składek, a skarżący te raty spłaca, to sytuacja finansowa nie uniemożliwia mu spłaty zadłużenia z tytułu składek.

Zdaniem WSA, przeprowadzona przez organ ocena sytuacji zdrowotnej i majątkowej skarżącego była wadliwa. ZUS nie wyjaśnił bowiem, z czego wywodzi, że opłacenie należności z tytułu odsetek od zaległych składek (objętych wnioskiem z dnia 8 czerwca 2016 r.) z miesięcznego dochodu brutto w wysokości 1.806,96 zł (renta z tytułu niezdolności do pracy) nie pozbawi skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ nie wskazał przy tym w decyzji, jaką obecnie kwotę skarżący miesięcznie przeznacza na opłacenie rozłożonego na raty zadłużenia wobec ZUS, jak również nie odniósł jej do comiesięcznych wydatków ponoszonych przez skarżącego na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Trzeba także podkreślić, że ZUS powołuje się na deklarację skarżącego, że jest on w stanie spłacać raty w wysokości po 400 zł miesięcznie, lecz organ nie uwzględnił okoliczności, że deklaracja ta złożona była w okresie, kiedy skarżący nie miał jeszcze przyznanego prawa do renty (wskazany tam dochód uwzględniał otrzymywany wówczas przez stronę zasiłek rehabilitacyjny).

W ocenie WSA, nieprawidłowo organ przyjął, że okoliczność spłaty rat zgodnie z harmonogramem (brak jest w aktach tej umowy) stanowi o posiadaniu przez skarżącego odpowiednich środków finansowych zabezpieczających podstawowe potrzeby i co za tym idzie, możliwości spłaty także odsetek od tych należności. Takie rozumowanie organu prowadzi do wniosku, że sytuacja skarżącego w zakresie możliwości oceny zasadności wniosku o umorzenie należności odsetkowych byłaby znaczne bardziej korzystna, gdyby we wniosku z dnia 8 czerwca 2016 r. zwrócił się z prośbą o umorzenie zarówno należności głównej jak i odsetek. Fakt zadeklarowania przez skarżącego możliwości spłaty zadłużenia głównego w formie ratalnej, organ traktuje bowiem automatycznie jako okoliczność potwierdzającą możliwość spłaty również odsetek od tej należności, pomimo, iż nie ulega wątpliwości, że przyznana skarżącemu w lipcu 2016 r. renta z tytułu niezdolności do pracy, nie spełnia kryterium minimum socjalnego dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego. Organ pomija przy tym całkowicie fakt, iż konieczność spłaty przez stronę także odsetek od należności głównej, spowoduje zwiększenie comiesięcznych zobowiązań finansowych skarżącego. Zdaniem Sądu w tym zakresie ZUS uchylił się zatem od wnikliwej oceny przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Należy bowiem podkreślić, iż przepis ten przewiduje możliwość umorzenia zaległości wobec ZUS w sytuacji przewlekłej choroby zobowiązanego, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, a nie jak przyjął organ, gdy przewlekła choroba w ogóle pozbawiła zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu. Zdaniem Sądu organ winien zatem w rozpoznawanej sprawie wykazać, że skarżący (będący osobą przewlekle chorą) uzyskuje dochody umożliwiające opłacenie należności - tj. odsetek za zwłokę naliczonych od składek na ubezpieczenia społeczne za okres 02.2005 - 10.2005, 12.2005 - 09.2006 oraz składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 02.2005 - 10.2005, 12.2005 - 09.2006.

Zdaniem WSA, organ nie przeprowadził analizy sytuacji materialnej skarżącego uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, całkowicie odrywając się od istoty ubezpieczenia społecznego, a w szczególności jego funkcji ochronnej. Organ nie ustalił prawidłowo możliwości finansowych skarżącego i nie skonfrontował sytuacji materialnej skarżącego z wysokością zaległej należności (tej rozłożonej na raty jak również objętej wnioskiem o umorzenie) i nie wskazał dochodów strony, które - jego zdaniem - byłyby wystarczające na pokrycie odsetek od zadłużenia, których wniosek o umorzenie dotyczy. Organ nie przedstawił wyczerpującej analizy dochodów i wydatków skarżącego w kontekście twierdzenia o możliwości regulowania zadłużenia wobec ZUS.

Ponownie rozpoznając sprawę decyzją z dnia [...] nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu wniosku M. B. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej własną decyzją z dnia [...] nr [...] o odmowie umorzenia odsetek za zwłokę naliczonych od nieopłaconych składek, utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie.

Organ wskazał, że w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej skarżący poinformował, że obecnie osiąga dochód ze świadczenia rentowego w wysokości 1.511,57zł netto miesięcznie. Nie korzysta z zasiłków z opieki społecznej oraz innych form pomocy, nie osiąga dochodów z innych źródeł. Prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną, która nie osiąga dochodów. Stałe wydatki miesięczne związane z utrzymaniem wykazał na kwotę 655,00 zł (opłaty eksploatacyjne oraz koszty związane z leczeniem). Oprócz zobowiązania wobec ZUS, nie posiada innych zobowiązań pieniężnych. Nie posiada nieruchomości, praw majątkowych, wierzytelności, maszyn, urządzeń, środków transportu oraz innych składników. W toku prowadzonego postępowania ustalono, iż od dnia 2.11.2017 r. jest zatrudniony i z tego tytułu osiąga wynagrodzenie w wysokości 500,00 zł brutto miesięcznie (420,18 zł netto).

Odnośnie przesłanki umorzenia należności określonej w art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (stwierdzenia przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję) ZUS wskazał, że obecnie nie jest wobec skarżącego prowadzone postępowanie egzekucyjne (obejmujące należności z tytułu składek), przez organy egzekucyjne wymienione w wyżej powołanym przepisie, tj. naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego. W związku z tym zdaniem organu nie można uznać, aby aktualnie w sprawie zachodziła przesłanka całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy.

Organ wskazał, że brak jest także podstaw do uznania za oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy).

Biorąc pod uwagę wysokość objętych wnioskiem nieopłaconych składek oraz zakres przedmiotowy wniosku organ uznał, że należy ocenić, że nie jest spełniona przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a ustawy. W przypadku skarżącego nie zachodzi również przesłanka całkowitej nieściągalności zawarta w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b ustawy.

Rozpatrując przedmiotową sprawę pod kątem wystąpienia przesłanek umorzenia określonych w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ZUS wskazał, że skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej. Jednakże pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 1.815,00 zł brutto (1.511,57zł netto) oraz jak ustalono w toku prowadzonego postępowania, wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia od dnia 02.11.2017 r. w wysokości 500,00 zł brutto (420,18zł netto), z których można egzekwować należności (zob. np. art. 1a pkt 12 lit. a) tiret trzecie oraz drugie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji'', zgodnie z którym do środków egzekucyjnych w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnych zalicza się m.in. egzekucję ze świadczenia rentowego oraz z wynagrodzenia, a przepis art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przy ustalaniu istnienia lub braku majątku, z którego można egzekwować należności, nie pozwala pomijać składników majątkowych niewyłączonych spod egzekucji. Jednocześnie organ wskazał, że z posiadanych danych wynika, że skarżący jest żonaty, ale od dnia 18.01.2006r. (data zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej) zgodnie z aktem notarialnym repertorium A [...], nastąpiło wyłączenie wspólności ustawowej małżeńskiej pomiędzy skarżącym a żoną. Należności z tytułu składek figurujące na koncie płatnika składek częściowo dotyczą okresu sprzed 18.01.2006r. W ocenie organu okoliczność ta ma istotne znaczenie w sprawie ponieważ stosownie do art. 29 § 2 pkt 1 ordynacji podatkowej skutki prawne wyłączenia wspólności majątkowej nie odnoszą się do zobowiązań powstałych przed dniem zawarcia umowy o wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej. Zatem wyłączenie wspólności majątkowej nie odnosi się do całości zobowiązań będących przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie.

Zdaniem organu dokonane ustalenia nie pozwalają zatem na stwierdzenie, aby w przedmiotowej sprawie zachodził stan całkowitej nieściągalności, którego granice wyznaczają przepisy art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Odnośnie przesłanki umorzenia wskazanej § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia organ wyjaśnił, że przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwość uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności

Organ wskazał, że w toku postępowania skarżący zaznaczył, że jest osobą chorą, wymagającą stałej opieki lekarskiej, częściowo niezdolną do pracy. Wskazał, że choroba uznana jest za przewlekłą. Wobec powyższego organ wywnioskował, że choroba może wpływać na ograniczenie możliwości osiągania dochodów, ale nie pozbawiła całkowicie możliwości uzyskiwania dochodów. Skarżący ma przyznane prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, co stanowi rekompensatę w zamian za brak możliwości pozyskiwania dochodów z pracy zarobkowej. Strona obecnie uzyskuje dochód umożliwiający regulowanie należności choćby w systemie ratalnym bądź w ramach przymusowego dochodzenia należności. Organ zaznaczył, że w toku prowadzonego postępowania ustalono, że od dnia 2.11.2017 r. skarżący podjął zatrudnienie. Pozwala to wnioskować zdaniem organu, że sytuacja zdrowotna nie pozbawia skarżącego możliwości pozyskiwania dodatkowych dochodów. Wobec przytoczonych okoliczności ZUS uznał, że w sprawie nie zachodzi przesłanka umorzenia należności, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia.

W kwestii przesłanki umorzenia określonej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne tj. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pojawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności ZUS wyjaśnił, że w/w przepis dotyczy wyłącznie osoby aktualnie prowadzącej działalność gospodarczą, wobec tego nie może mieć zastosowania w niniejszej sprawie.

W kwestii przesłanki umorzenia określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne organ wskazał na następujące okoliczności. Zgodnie z treścią informacji Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych z dnia 28 listopada 2017 r. o wysokości minimum socjalnego za miesiąc wrzesień 2017r., dla 2- osobowego gospodarstwa emeryckiego wartość ta wyniosła 1.863,41zł (kwota ta obejmuje wydatki na żywność, eksploatację i wyposażenie mieszkania, edukację, kulturę i rekreację, odzież i obuwie, ochronę zdrowia, higienę osobistą, transport i łączność oraz inne podstawowe wydatki). W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej skarżący wskazał, że obecnie osiąga dochód ze świadczenia rentowego w wysokości 1.511,57zł netto miesięcznie. W toku prowadzonego postępowania ustalono, iż od dnia 02.11.2017r. jest zatrudniony i z tego tytułu osiąga wynagrodzenie w wysokości 500,00 zł brutto miesięcznie (420,18 zł netto), co stanowi łącznie kwotę 1.931,75 zł netto miesięcznie. Z uzyskiwanego dochodu pokrywa stałe wydatki miesięczne z tytułu opłat eksploatacyjnych oraz kosztów związanych z leczeniem w wysokości 655,00 zł. Po uregulowaniu tychże wydatków pozostaje skarżącemu kwota 1.256,75 zł, z której 409,00 zł przeznacza na realizację układu ratalnego. Po uregulowaniu wszystkich zobowiązań pozostaje stronie kwota około 867,75zł. Biorąc pod uwagę powyższe należy uznać, że utrzymanie się dwóch osób z takiej kwoty jest niewątpliwie trudne a opłacanie należności z tytułu odsetek jest dla istotnym obciążeniem. W związku z powyższym organ uznał, że z bieżących dochodów skarżący nie jest w stanie opłacić jednorazowo całości należności z tytułu odsetek. W tym kontekście organ uznał, że zachodzi przesłanka umorzenia określona § 3 ust. 1 pkt 1 wyżej wymienionego rozporządzenia. Jednak, zdaniem organu, nie można przyjąć za wykazane, że spłata należności w dłuższym okresie (choćby w odpowiednio dopasowanych ratach) doprowadzi skarżącego do pozbawienia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ zauważył, że od ponad roku skarżący spłaca zadłużenie w ramach układu ratalnego i nie wykazał, by sytuacja finansowa skutkowała powstaniem zadłużenia z innego tytułu. W przypadku jednak, gdyby sytuacja finansowa skarżącego uległa pogorszeniu, uniemożliwiając spłatę zadłużenia na dotychczasowych warunkach, istnieje możliwość złożenia wniosku do ZUS o zmianę warunków udzielonej ulgi. Zmiana ta może polegać m.in. na zmianie wysokości rat oraz wydłużeniu okresu spłaty należności. W przypadku złożenia przez skarżącego stosownego wniosku w w/w zakresie, podjęte zostaną negocjacje w sprawie zmiany warunków udzielonej ulgi. Organ zauważył, że poza zadłużeniem wobec ZUS skarżący nie posiada innych zobowiązań pieniężnych. Dodatkowo na podstawie przekazanych danych nie można, zdaniem organu, ocenić, aby żona, która pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, nie mogła podjąć pracy zarobkowej (np. ze względu na zły stan zdrowia, konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny czy inne uwarunkowania osobiste) i osiągać dochodu pozwalającego na pokrywanie wspólnie ponoszonych kosztów utrzymania. Ponadto stwierdzono, że w trakcie postępowania w niniejszej sprawie skarżący nie poinformował, aby korzystał z pomocy właściwego ośrodka pomocy społecznej, która to pomoc udzielana jest osobom znajdującym się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Korzystanie z takiej formy wsparcia stanowi dla organu dodatkowe potwierdzenie, iż dochody osoby zobowiązanej i jej rodziny nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych

W związku z powyższym, pomimo, iż w przedmiotowej sprawie wystąpiła przesłanka umorzenia należności z tytułu składek ZUS odmówił ich umorzenia, zwłaszcza mając na uwadze okoliczność, iż w przypadku strony istnieje majątek w postaci renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, z której można egzekwować należne odsetki. Jeżeli właściwy organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania zaległych należności, to podjęte w ramach uznania administracyjnego, negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie, nie może być uważane za dowolne.

W skardze M. B. zarzucił naruszenie:

1. naruszenie treści art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez zignorowanie niektórych ze wskazań zawartych w wyroku z dnia 14.06.2017r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi w sprawie III SA/Łd 222/17, a mianowicie co do swobodnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, która to ocena nie może być jednak dowolna, lecz oparta o zasady logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, jak również zgodna z przepisami prawa, w tym Kodeksu postępowania administracyjnego.

2. naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie: art. 28 ust. 1 i ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek poprzez nieuwzględnienie faktu przewlekłej choroby zobowiązanego pozbawiające zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego spłatę całego zadłużenia.

3. naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, w tym w szczególności:

- art. 7 k. p. a. poprzez sprowadzenie przez organ rentowy decyzji uznaniowej jedynie do kryterium interesu społecznego, a zupełne pominięcie słusznego interesu zobowiązanego,.

- art. 77 § 1 k. p. a. poprzez brak wnikliwego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, a przerzucenie tego obowiązku na wnioskodawcę,

- art. 80 k. p. a. poprzez brak prawidłowej oceny całokształtu materiału dowodowego, a jedynie jego wybiórczych elementów mających potwierdzić jedynie tezę o braku spełnienia jednej z przesłanek umorzenia - interesu społecznego

Skarżący wniósł o uchylenie decyzji I i II instancji i zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącego kosztów procesu

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2017r., poz. 2188 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2017r., poz. 1369 ze zm.), dalej p.p.s.a., który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

W niniejszej sprawie należy dodatkowo mieć na względzie, że była już ona wcześniej rozpatrywana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, który wyrokiem z dnia 14 czerwca 2017 r. sygn. III SA/Łd 222/17 uchylił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] utrzymującą w mocy własną decyzję z dnia [...] o odmowie umorzenia odsetek z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne.

W związku z powyższym, wskazać należy, że zgodnie z art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekle prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Dotyczy to oceny prawnej i wskazań zawartych w uzasadnieniu wyroku z dnia 20 lipca 2016 r., którym organ administracji, a następnie sąd rozpoznający niniejszą skargę miał obowiązek się podporządkować. Jak wyjaśnił NSA w wyroku z dnia 25 marca 2014 r. sygn. II GSK 55/13 (LEX nr 1488128), obowiązek ten może być wyłączony tylko w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego, a także po wzruszeniu wyroku. Żadna z wymienionych sytuacji w niniejszej sprawie nie miała miejsca. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa, jako podstawy do wydania decyzji. W pojęciu "ocena prawna" mieści się przede wszystkim wykładnia przepisów prawa materialnego i prawa procesowego. Ocena prawna dotyczy dotychczasowego postępowania w sprawie, zaś "wskazania" określają sposób postępowania organów w przyszłości i wynikają z uzasadnienia wyroku. Wskazania stanowią więc konsekwencję oceny prawnej, zwłaszcza oceny przebiegu postępowania przed organami administracyjnymi i rezultatu tego postępowania w postaci materiału procesowego zebranego w sprawie. Ich celem jest zapobieżenie w przyszłości błędom, stwierdzonym przez sąd administracyjny w trakcie kontroli zaskarżonego orzeczenia.

Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, wobec czego ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie może pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu, gdyż ocena ta wiąże go w sprawie. Uregulowanie zawarte w art. 153 p.p.s.a. oznacza, że orzeczenie sądu administracyjnego wywiera skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, bo jego oddziaływaniem objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w danej sprawie. Z kolei, związanie samego sądu administracyjnego, w rozumieniu art. 153 p.p.s.a. oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, które są sprzeczne z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się organu administracji publicznej do wskazań w zakresie dalszego postępowania (por. wyrok NSA z dnia 21 marca 2014 r. sygn. I GSK 534/12 LEX nr 1488128, wyrok NSA z 15 stycznia 2014 r. sygn. II GSK 1762/12, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ).

Ponownie rozpoznając skargę M. B. Sąd uznał, że jest ona zasadna. W rozpoznawanej sprawie organ nie wypełnił bowiem zaleceń zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 14 czerwca 2017 r. sygn. III SA/Łd 222/17.

Organ nie ustalił prawidłowo stanu faktycznego sprawy, jak również nie dokonał logicznej analizy zebranych dokumentów źródłowych w zestawieniu z sytuacją osobistą i materialną skarżącego oraz jego rodziny. W ocenie Sądu organ ponownie dopuścił się naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 153 p.p.s.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynika sprawy, co obligowało Sąd do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego.

Jak wynika z uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi sygn. III SA/Łd 222/17, ZUS nie wyjaśnił, czy spłacanie przez zobowiązanego należności z tytułu nieopłaconych składek, przy dochodzie jaki osiąga oraz sytuacji zdrowotnej umożliwia egzekwowanie odsetek, tj. czy nie jest sprzeczne z interesem skarżącego, jak i interesem publicznym. Sąd zwrócił uwagę, że organ automatycznie traktuje fakt spłaty zadłużenia głównego w formie ratalnej, jako okoliczność potwierdzającą możliwość spłaty również odsetek od tej należności. Sąd podkreślił również, że skoro organu stwierdził, że skarżący spełnia przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia to powinien w ocenie Sądu szczegółowo uzasadnić, stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a., dlaczego względy uznania administracyjnego zadecydowały o odmowie umorzenia zaległości.

Wobec powyższego przypomnieć należy, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778 t.j. ze zm.) należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a tej ustawy. Stosownie zaś do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność tych składek zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze,

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej,

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednakże w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności według zasad określonych w rozporządzeniu (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.).

Wskazać przy tym należy, że przedstawione powyżej reżimy prawne umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, o których mowa w art. 28 ust. 2 i art. 28 ust. 3a u.s.u.s., nie są od siebie niezależne i oderwane.

W przepisie art. 28 ust. 2-3 u.s.u.s. uregulowane zostały podstawowe kwestie w zakresie umorzenia należności z tytułu tych składek oraz przypadki ich całkowitej nieściągalności. Art. 28 ust. 3a u.s.u.s. dotyczy kwestii umarzania należności ubezpieczonych, będących równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. Oba reżimy prawne umarzania należności z tytułu tych składek nawiązują jednak do siebie, co wynika z takich sformułowań, jak "z zastrzeżeniem ust. 3a" oraz "(...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności". Przypadki całkowitej nieściągalności uregulowane zostały wyczerpująco w powołanym wyżej art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Z uwagi zatem na użyty w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "pomimo braku ich całkowitej nieściągalności" uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od ich całkowitej nieściągalności dotyczy także ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. W konsekwencji oznacza to zatem, że przy umarzaniu nieopłaconych przez te podmioty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne zastosowanie będzie miał wymóg wystąpienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, a w sytuacji ich niewystąpienia sytuacja majątkowa i rodzinna wnioskodawcy podlegać będzie ocenie organu z punktu widzenia przesłanek określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 141, poz. 1365), wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s.

Zgodnie z treścią § 3 ww. rozporządzenia, zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z powołanych regulacji wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, mimo braku ich całkowitej nieściągalności podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyty w powołanym wyżej art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "należności z tytułu składek (...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane". Oznacza to zatem, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, przy czym wybór ten może być swobodny, ale nie dowolny (por. wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, Lex nr 368197, a także wyrok WSA w Łodzi z dnia 3 listopada 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 584/09).

Podkreślić przy tym należy, że proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, w tym także ubezpieczenie zdrowotne, ma charakter dwuetapowy. Najpierw organ, ustalając istotne okoliczności faktyczne sprawy związane przede wszystkim z sytuacją majątkową, osobistą i rodzinną wnioskodawcy, ocenia czy okoliczności te odpowiadają choćby jednej z przesłanek określonych w art. 28 ust. 2 i 3 "u.s.u.s." lub w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Stwierdzenie, że okoliczności ustalone w sprawie nie odpowiadają żadnej z przesłanek umorzenia zaległości wyklucza możliwość pozytywnego rozstrzygnięcia dla ubezpieczonego. Z kolei drugi etap ma miejsce jedynie wówczas, gdy organ stwierdzi, że przesłanki te przemawiają za umorzeniem ww. należności. Jednak, nawet pozytywna ocena występowania tych przesłanek, nie obliguje organu do skorzystania z instytucji umorzenia należności z tytułu tych składek. Odmawiając w takiej sytuacji umorzenia zaległości organ działa w zakresie przyznanego mu uznania administracyjnego.

W kontekście przesłanek określonych w powołanym wyżej § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia szczególne znaczenie ma wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. A zatem strona w treści złożonego wniosku o umorzenie należności, a następnie w toku postępowania, powinna wskazać takie konkretne okoliczności, które będą przemawiały za zastosowaniem wobec niej instytucji umorzenia. Także i Zakład Ubezpieczeń Społecznych w toku postępowania, powinien wnikliwie ustalić istnienie (lub brak) takich okoliczności, podejmując w tym zakresie, o ile jest to możliwe, także działania z urzędu, niezależnie od informacji uzyskanych od wnioskodawcy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 k.p.a. i zasadą zupełności postępowania dowodowego, o której stanowi art. 77 § 1 tej ustawy. Oczywiste jest jednak, że w toku takiego postępowania, to głównie na stronie spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia, świadczy bowiem o tym użyty przez ustawodawcę w § 3 ust. 1 rozporządzenia zwrot "jeżeli zobowiązany wykaże". Wszakże to wnioskodawca, a nie organ, ma pełną wiedzę o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej, osobistej i o przeszkodach w spłacie zadłużenia. Jeżeli jednak strona działająca bez pełnomocnika nie wskazuje wszystkich istotnych okoliczności organ powinien wezwać stronę do wyjaśnienia istotnych faktów, a dopiero później dokonywać oceny całokształtu materiału.

Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie art. 28 ust. 3a w związku z § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia nie odnosi się do ustalania przesłanek warunkujących umorzenie należności. W tym zakresie Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie działa na podstawie uznania administracyjnego. Ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie tych należności organ jest związany określonymi w k.p.a. zasadami, zwłaszcza wskazanymi wyżej, oraz regułami logiki. Postępowanie organu w tym zakresie podlega kontroli sądu administracyjnego, a więc sąd ocenia, czy został w sprawie zebrany kompletny materiał dowodowy, czy w procesie oceny dowodów nie naruszono reguł logiki i czy zastosowano właściwe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Uznanie administracyjne odnosi się natomiast do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić ich umorzenia) w razie prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe, bowiem przemawiają za tym przesłanki wskazane w § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia. Wybór tej konsekwencji prawnej, to właśnie drugi etap postępowania organu w procesie wydawania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Odnosząc powyższe rozważania prawne do rozpatrywanej sprawy należało stwierdzić, że organ orzekający w niniejszej sprawie nie przeprowadził postępowania zgodnie z zaleceniami zawartymi w wyroku o sygn. III SA/Łd 222/17, bowiem nie zebrał całego materiału dowodowego i nie dokonał jego wyczerpującej oceny. Zdaniem Sądu uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest powierzchowne i ogólnikowe. Organ nie ustalił w sposób wnikliwy sytuacji, w której znajduje się skarżący i jego małżonka, co stanowi naruszenie art. 7, art. 77 § i art. 107 § 3 k.p.a.

W ocenie Sądu nadal brak jest rozważań organu odnoszących się do osiąganych przez skarżącego dochodów w postaci świadczenia rentowego i wynagrodzenia z tytułu pracy w zestawieniu z wydatkami związanymi z bieżącą egzystencją oraz środków, które i czy w ogóle pozostają skarżącemu na spłatę ewentualnych rat z tytułu niezapłaconych składek oraz należności wynikającej z odsetek. Organ, co prawda wskazał na osiągany przez skarżącego dochód, przeprowadził analizę, z której wynika, że po uregulowaniu wszystkich zobowiązań skarżącemu pozostaje kwota 867,75 zł i wyjaśnił, że utrzymanie dwóch z osób z takiej kwoty jest niewątpliwie trudne. W tym kontekście organ uznał, że w stosunku do skarżącego zachodzi przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, jednak uznał, że nie zostało wykazane, że spłata należności w dłuższym okresie doprowadzi skarżącego do pozbawienia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ podkreślił, że skarżący od ponad roku spłaca zadłużenie w formie układu ratalnego i nie wykazał, by jego sytuacja finansowa skutkowała powstaniem zadłużenia. Zdaniem Sądu, skoro organ uznał, że skarżący spełnia przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, to powinien szczegółowo uzasadnić, stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a., dlaczego względy uznania administracyjnego zadecydowały o odmowie umorzenia zaległości. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie takiego uzasadnienia zabrakło. Powołanie się jedynie na okoliczność regularnej spłaty należności z tytułu zawarcia układu ratalnego nie spełnia wymogów wyczerpującego uzasadnienia. Także wskazanie przez organ, w przypadku pogorszenia sytuacji skarżący ma możliwość złożenia wniosku o zmianę układu ratalnego również nie stanowi o tym, że organ wyczerpująco zbadał sytuację skarżącego, bowiem jest to zalecenie, które skarżący może wykorzystać w przyszłości. Tymczasem z akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżący podjął dodatkowe zatrudnienie, z którego osiąga kwotę 420,18 zł netto w celu spłaty należności w formie układu ratalnego, bowiem posiadane środki nie wystarczały mu na bieżąca egzystencję. Z jednej strony ZUS uznaje spełnienie przesłanki § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, a z drugiej strony nie wykazuje w treści zaskarżonej decyzji, jak skarżący i jego małżonka mają się utrzymać w dwójkę z kwoty która pozostaje im do dyspozycji tj. około 850 zł na miesiąc. Organ nie wziął pod uwagę okoliczności, że chociażby żywność oraz leki drożeją, a skarżący i jego małżonka nie są osobami młodymi. ZUS całkowicie pominął okoliczność, że skarżący w piśmie z dnia 18 września 2017 r. (k. 106 akt admin.) wnosił o zmniejszenie wysokości miesięcznej raty z tytułu spłaty należności w układzie ratalnym do poziomu około 30 złotych. Zdaniem Sądu okoliczność ta może świadczyć o tym, że skarżący nie jest w stanie spłacać raty w dotychczasowej wysokości, bowiem brakuje mu środków na bieżącą egzystencję. Należy zwrócić uwagę, że w orzecznictwie prezentowany jest pogląd, który Sąd w składzie orzekającym podziela, iż w razie wykazania przez wnioskodawcę podstaw do umorzenia stosownie do § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego, uznaniowy charakter takiej decyzji mógłby przemawiać za odmową wniosku jedynie w sytuacji wykazania przez ZUS istnienia ważnego interesu publicznego. Przy czym interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z indywidualnym interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela ani też z interesem publicznym. Rozważenie obu interesów, tj. słusznego interesu strony postępowania i interesu publicznego, który w sprawach o umorzenie składek ubezpieczonych musi być akcentowany szczególnie wyraźnie, znaleźć powinno wyraz w uzasadnieniu decyzji, tak aby umożliwić kontrolę instancyjną, a następnie ewentualną kontrolę sądową rozstrzygnięcia opartego na uznaniu administracyjnym (por. wyroki NSA z dnia 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06; z dnia 3 września 2010 r., sygn. akt II GSK 745/09, z dnia 14 marca 2012 r., sygn. akt II GSK 203/11, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ).

Wobec powyższego organ nie przeanalizował, czy kwota, która pozostaje skarżącemu i jego małżonce pozwala na zabezpieczenie ich potrzeb życiowych, a takie zalecenie znalazło się w uzasadnieniu wyroku o sygn. III SA/Łd 222/17. W takiej sytuacji organ administracji, podejmując decyzję w oparciu o uznanie administracyjne, miał obowiązek zgodnie z art. 7 k.p.a, wyważyć słuszny interes strony i interes publiczny. Aby jednak takie wyważenie było możliwe i aby organ mógł stwierdzić, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, konieczna była ocena sytuacji materialnej wnioskodawcy z uwzględnieniem dochodu i wydatków i ustalenie, że opłacenie składek nie pozbawiłoby strony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych

Brak wyjaśnienia powyższych kwestii – przy pobieżnej ocenie stanu faktycznego – oznacza, że zaskarżona decyzja nie mieści się w sferze swobodnego uznania, lecz nosi cechy dowolności. Z treści podjętej w niniejszej sprawie decyzji wynika, że ZUS uznał, że z uznaniowego charakteru decyzji wydawanej na podstawie art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wynika umocowanie do wydania decyzji odmownej w każdych okolicznościach sprawy. Tymczasem, okoliczności te powinny być przeanalizowane i omówione w sposób niebudzący żadnych wątpliwości, zwłaszcza, że w tym przypadku decyzja dotyczy kwestii mającej zasadnicze znaczenia z punktu widzenia sfery elementarnych potrzeb posiadania środków niezbędnych do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Organ ponownie nie rozważył możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącego, dając z nieznanych powodów prymat interesowi społecznemu.

Argumentując natomiast niespełnienie przesłanki z § 3 pkt 1 pkt 3 rozporządzenia ZUS wskazał, że choroba skarżącego może wpływać na ograniczenie możliwości osiągania dochodów, ale nie pozbawiła całkowicie skarżącego możliwości osiągania dochodów. Organ wskazał, że skarżący ma przyznane prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, co stanowi rekompensatę w zamian za brak pozyskiwania dochodów z pracy zarobkowej. Organ podkreślił także, że skarżący od dnia 2 listopada 2017 r. podjął zatrudnienie i osiąga dochód, co pozwala wnioskować, że sytuacja zdrowotna nie pozbawiła go możliwości zarobkowania. Tymczasem wyroku sygn. III SA/Łd 222/17 Sąd wskazał, że ZUS pomija całkowicie fakt, iż konieczność spłaty przez stronę także odsetek od należności głównej, spowoduje zwiększenie comiesięcznych zobowiązań finansowych skarżącego. Zdaniem Sądu w tym zakresie ZUS uchylił się zatem od wnikliwej oceny przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Sąd podkreślił, że przepis ten przewiduje możliwość umorzenia zaległości wobec ZUS w sytuacji przewlekłej choroby zobowiązanego, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, a nie jak przyjął organ, gdy przewlekła choroba w ogóle pozbawiła zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu. Organ winien zatem w rozpoznawanej sprawie wykazać, że skarżący (będący osobą przewlekle chorą) uzyskuje dochody umożliwiające opłacenie należności - tj. odsetek za zwłokę. W ocenie Sądu obecnie ZUS również nie wykazał, że przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia nie zachodzi. Organ nie wziął bowiem pod uwagę okoliczności, że podjęcie przez skarżącego dodatkowego zatrudnienia było prawdopodobnie wynikiem braku środków na spłatę rat należności głównej, a nie dobrego stanu zdrowia pozwalającego na zarobkowanie.

Mając na uwadze powyższe okoliczności organ ponownie rozpoznając sprawę powinien realnie ocenić, czy odmowa umorzenia zaległości nie pozostaje w kolizji z interesem publicznym, na straży którego stoi również ZUS podkreślając publicznoprawny charakter należności. Na konieczność wykazania i należytego umotywowania zaistnienia ważnego interesu publicznego jako przeciwwagi dla odmowy umorzenia zaległości, mimo wystąpienia przesłanek z § 3 ust 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 14 marca 2012 r. w sprawie II GSK 203/11 (publ. Baza orzeczeń CBOIS). Należy podzielić stanowisko wyrażone w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 września 2013 r. sygn. akt II GSK 704/12, iż badając zaistnienie przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia wykonawczego istotne jest to, czy odmowa umorzenia należności pociąga za sobą całkowite załamanie finansów, w tym zaprzestanie regulowania stałych należności. To, że strona dotychczas realizuje swoje stałe zobowiązania i nie korzysta z pomocy społecznej, nie przesądza o dobrej sytuacji finansowej, ani nie dyskwalifikuje wniosku o umorzenie. Wobec powyższego powoływanie się przez organ w treści zaskarżonej decyzji, że skarżący nie poinformował, że korzysta ze środków pomocy społecznej, nie może w żaden sposób negatywnie wpływać na ocenę jego wniosku o umorzenie odsetek.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji. Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni rozważania zawarte w uzasadnieniu i dokona analizy sytuacji skarżącego, ustali czy dochód rodziny skarżącego zapewnia minimum egzystencji jego rodzinie. Ustalenia te dopiero pozwolą organowi na podjęcie właściwego rozstrzygnięcia w sprawie. Organ powinien także wziąć pod uwagę, że skarżący wnosi o umorzenie należności z tytułu odsetek i deklaruje chęć spłaty należności głównej z tytułu niezapłaconych składek w formie układu ratalnego.

E.C.