Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 683/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-12-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6340 Potwierdzenie represji
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Prezes Instytutu Pamięci Narodowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 4 pkt 2
journal: Dz.U. 2015 poz 693
law: Ustawa z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie: sędzia NSA Tamara Dziełakowska sędzia NSA Małgorzata Masternak – Kubiak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 sierpnia 2018 r. sygn. akt IV SA/Wa 926/18 w sprawie ze skargi A. K. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 2 sierpnia 2018 r., sygn. akt IV SA/Wa 926/18, po rozpoznaniu skargi A. K. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] stycznia 2018 r., nr [...], w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję nr [...] z dnia [...] listopada 2017 r.

Jak wskazał Sąd pierwszej instancji wnioskiem z dnia [...] czerwca 2017 r. A. K. zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu o wydanie decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 693, z późn. zm.) – dalej: "ustawa o działaczach opozycji".

Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - dalej: "Prezes IPN", w dniu [...] listopada 2017 r. wydał decyzję nr [...] o odmowie potwierdzenia, że A. K. spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji.

Skarżący wystąpił do Prezesa IPN o ponowne rozpatrzenie sprawy, uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o przeprowadzenie postępowania dowodowego.

Prezes IPN w zaskarżonej decyzji wyjaśnił, że w wyniku kwerendy przeprowadzonej w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej odnaleziono dotyczące m.in. A. K. akta o sygn. IPN [...] - teczkę personalną tajnego współpracownika pseudonim "[...], prowadzoną przez Wydz. III KWMO/WUSW w [...] oraz zapisy archiwalne dotyczące wnioskodawcy. Organ wywodził, że w aktach o sygn. IPN [...] znajduje się deklaracja z dnia [...] kwietnia 1982 r. podpisana imieniem i nazwiskiem wnioskodawcy – A. K. oraz pseudonimem "[...]", zawierająca m.in. następujący zapis: "(...) swoje umiejętności i doświadczenia życiowe będę się starał wykorzystać m.in. do: ustalenia osób, które swoim zachowaniem i działalnością naruszają bezpieczeństwo i porządek prawny PRL (...), ujawniania i rozpoznawania osób posiadających kontakty w krajach kapitalistycznych, które z różnych względów mogą interesować organa Służby Bezpieczeństwa (...), zwrócenie uwagi na ujemne zjawiska i fakty w życiu społeczno-gospodarczym w regionie zamieszkania itp. Jednocześnie dołożę maksimum wysiłku w zakresie przestrzegania instruktażu i zachowania w tajemnicy faktu oraz okoliczności dotyczących całokształtu udzielania pomocy organom Służby Bezpieczeństwa, uwzględniając wymogi zasady konspiracji i wynikające stąd konsekwencje. Informacje w formie pisemnej i ustnej będę przekazywał pod pseudonimem ([...])". Ponadto z zawartego w teczce personalnej rezultatu pozyskania wynika, że w dniu [...] kwietnia 1982 r. przeprowadzono rozmowę z A. K., zobowiązującą go do współpracy ze SB w zakresie bliższego rozpoznania środowiska nauczycieli. "Kandydat wyraził na to zgodę i poprosił o bliższe wyjaśnienia w tej sprawie". W wyniku przeprowadzonej rozmowy funkcjonariusz uzyskał informacje, dotyczące działalności zawodowej A. K.

W ocenie organu opisana wyżej deklaracja spełnia kryteria dokumentów wymienionych w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji.

Dalej organ wskazał, że w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej odnalezione zostały również następujące zapisy archiwalne dotyczące A. K.:

• karta [...] z kartoteki ogólnoinformacyjnej KWMO/WUSW [...], z treści której wynika, że A. K. s. W. ur. [...] lipca 1950 r. w m. [...] wykorzystywany był w okresie od dnia [...] kwietnia 1982 r. do dnia [...] grudnia 1985 r. jako TW "[...]" nr rejestracyjny [...]. Wyeliminowany w związku z odmową współpracy. Materiały przekazano do archiwum Sekcji "C" Wydz. Zabezpieczenia Operacyjnego WUSW w [...] do nr [...],

• karta 25 z akt o sygn. IPN [...] z kserokopii dziennika rejestracyjnego r 1 WUSW w [...], z treści której wynika, że w dniu [...] września 1975 r. Wydz. III rejestrował do nr [...] TW "[...]" (data rejestracji [...] kwietnia 1982 r.). W dniu [...] stycznia 1986 r. sprawę zdjęto z ewidencji i przekazano do archiwum do nr [...],

• karta [...] b. Biura "C" MSW, z treści której wynika, że A. K. s. W. ur. [...] lipca 1950 r. w m. [...] wykorzystywany był w okresie od dnia [...] kwietnia 1982 r. do dnia [...] grudnia 1985 r. jako TW "[...]" nr rejestracyjny [...]. Wyeliminowany w związku z odmową współpracy. Materiały przekazano do arch. Sekcji "C" Wydz. Zabezpieczenia Operacyjnego WUSW w [...] do Nr [...],

• informacja o osobie z komputerowego zbioru danych SB (ZSKO) wskazuje, że A. K., jako tajny współpracownik, został wyeliminowany w związku z odmową współpracy. Materiały przekazano do arch. Sekcji "C" Wydz. Zabezpieczenia Operacyjnego WUSW w [...] do nr [...].

Organ wywodził, że przywołane zapisy archiwalne oraz znajdujący się w teczce personalnej rezultat pozyskania A. K., spełniają kryteria dokumentów, wymienionych w art. 4 pkt 2 i ustawy, tj. zostały wytworzone przy udziale wnioskodawcy, w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora organów bezpieczeństwa państwa

W skardze na ww. decyzję A. K. wniósł o jej uchylenie oraz o uchylenie decyzji z dnia [...] listopada 2017 r., zarzucając naruszenie podstawowych zasad postępowania administracyjnego (prawdy obiektywnej, swobodnej oceny materiału dowodowego, czynnego udziału strony w postępowaniu oraz dwuinstancyjności postępowania) oraz naruszenie art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji, poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że organ w niniejszej sprawie może ograniczyć się jedynie do stwierdzenia istnienia bądź nieistnienia określonych dokumentów i na tej podstawie wydać decyzję, w sytuacji gdy na organie ciąży obowiązek ustalenia w sposób nie budzący wątpliwości, iż dokumenty te zostały faktycznie wytworzone przez skarżącego lub przy jego udziale.

Wskazanym na wstępie wyrokiem Sąd pierwszej instancji uznał wniesioną skargę za zawierającą usprawiedliwione podstawy. Wskazał, że stan prawny potwierdzany decyzją Prezesa IPN nie może ograniczyć się tylko do ustalenia, czy w archiwum zachowały się dokumenty o cechach określonych w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, lecz konieczne jest zweryfikowanie tych dokumentów w celu wykazania, że powstały one w warunkach związanych z działaniem wnioskodawcy, polegającym na ich wytworzeniu lub wytworzeniu tych dokumentów przy jego udziale: "w ramach czynności wykonywanych w charakterze tajnego informatora lub pomocnika, przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa".

Nadto we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżący przedstawił zarzuty, mające - w jego ocenie - podważać stanowisko organu w zakresie uznania, że był on tajnym współpracownikiem, i że przy jego udziale zostały sporządzone jakiekolwiek dokumenty, o tym świadczące. Zwrócił również uwagę na liczne rozbieżności w dokumentach oraz nieprawidłowości, co do danych osobowych, na które organ się powołuje uznając, że dokumenty zawierające owe dane dotyczą skarżącego. W takiej sytuacji, warunkiem wydania decyzji była ocena tych dokumentów w kontekście wywiedzenia, czy istotnie dotyczą skarżącego oraz ich zweryfikowania w celu wykazania, że powstały one w warunkach związanych z działaniem wnioskodawcy.

Sąd meriti podzielił stanowisko, że w ramach niniejszego postępowania Prezes IPN, nie bada oryginalności i prawdziwości stwierdzeń zawartych w dokumentach. Nie jest uprawniony do ich weryfikowania i prowadzenia postępowania dowodowego, mającego na celu ustalenie prawdziwości zdarzeń podanych w dokumentach - jego obowiązkiem jest formułowanie wniosków, wynikające z treści odnalezionych dokumentów. Jednakże zdaniem Sądu Wojewódzkiego z brzmienia art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji wynika w sposób nie budzący wątpliwości, że wnioski jakie formułuje organ wymagają od niego poza sprawdzeniem istnienia określonych dokumentów, wykazania: po pierwsze, czy faktycznie odnalezione dokumenty dotyczą wnioskodawcy, a po drugie ustalenia w sposób nie budzący wątpliwości, że dokumenty te zostały faktycznie wytworzone przez wnioskodawcę lub przy jego udziale, w ramach czynności wykonywanych przez wnioskodawcę w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Oznacza to zdaniem Sądu pierwszej instancji, że muszą to być dokumenty, z których w sposób nie budzący wątpliwości wynika, że wnioskodawca był tajnym współpracownikiem lub pomocnikiem organów bezpieczeństwa państwa i w ramach współpracy wytwarzał osobiście lub przy jego udziale były wytwarzane określone dokumenty, tzn. mógł liczyć się z tym, miał taką świadomość, że na skutek przekazanych przez niego informacji dojdzie do wytworzenia tych dokumentów.

W ocenie Sądu meriti, okoliczność, że powyższe obowiązki ciążą na organie, wynika również z faktu, iż zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy rozstrzygnięcie w zakresie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych wydawane jest w formie decyzji. Gdyby organ miał jedynie obowiązek potwierdzić okoliczność istnienia lub nie dokumentów, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji, to jego rola ograniczałaby się do wydania zaświadczenia, a nie decyzji. Wprowadzona przez ustawodawcę forma decyzji oznacza, że musi on dokonać oceny dokumentów, które się zachowały, pod kątem istnienia lub nie przesłanek określonych w art. 4 ustawy.

Sąd Wojewódzki uznał, że skoro obowiązkiem organu było ustalenie, czy dokumenty, jakie się zachowały dotyczyły skarżącego, to powinien on był zgodnie z art. 15 K.p.a. odnieść się do zarzutów strony, podniesionych we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, wskazujących na to, że dotyczą one innej osoby i wyjaśnić dlaczego ich nie uwzględnił. Ponadto organ powinien wykazać zgodnie z wymogami art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 K.p.a., dlaczego uznał, że dokumenty które odnalazł, w tym w konfrontacji z innymi dokumentami zgromadzonymi w sprawie, na które m.in. powołuje się skarżący w skardze, pozwalały w sposób nie budzący wątpliwości organu na uznanie, że spełniają one przesłankę z art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji. Organ nie ocenił również, jakie znaczenie dla skarżącego, w kontekście przywołanych wcześniej przesłanek ustawowych, miała odmowa współpracy.

Z tych względów Sąd pierwszej instancji uwzględnił skargę i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.) – dalej: "P.p.s.a." orzekł jak w sentencji.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Prezes IPN. Zaskarżając rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w całości zarzucił:

1) na podstawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji w związku z art. 145 § 1 pkt 1 a P.p.s.a. poprzez przyjęcie, że wykazanie zaistnienia lub nie zaistnienia przesłanki określonej w art. 4 pkt 2 tj. nie zachowania się w archiwum IPN dokumentów wytworzonych przez stronę lub przy jej udziale w ramach czynności wykonywanych przez stronę w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa, powinno nastąpić stosownie do przepisów art. 7, art.15, art.77 § 1 i art.107 § 3 K.p.a., podczas gdy z brzmienia art. 4 pkt 2 wynika, że wykazanie zaistnienia lub nie zaistnienia przesłanki określonej w art. 4 pkt 2 następuje wyłącznie na podstawie dokumentów odnalezionych w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej.

2) na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 c P.p.s.a. w związku z art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji oraz art. 7, art.15, art.77 § 1 i 107 § 3 K.p.a. poprzez przyjęcie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania tj. wynikającej z art. 7 K.p.a. zasady prawdy obiektywnej, wynikającej z art. 15 K.p.a. zasady dwuinstancyjności postępowania, wynikającej z art. 77 § 1 K.p.a., zasady wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz wynikającego z art. 107 § 3 K.p.a. wymogu przedstawienia rzetelnej argumentacji na poparcie stanowiska organu, podczas gdy Prezes IPN wydając decyzję właściwie ocenił zebrany w sprawie materiał dowodowy, drobiazgowo uzasadnił swoje stanowisko oraz odniósł się do zarzutów przedstawionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie na podstawie art. 185 P.p.s.a.; zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że w postępowaniu przed Prezesem IPN, prowadzonym na podstawie art. 5 ust. 1 i art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, organ nie ocenia całej działalności wnioskodawcy, nie ma też prawa odnosić się do ewentualnych represji, jakich wnioskodawca doświadczył, Prezes IPN nie ocenia, ani wartości operacyjnej przekazanych informacji, ani celu gromadzenia informacji operacyjnych (są one irrelewantne z punktu widzenia określonych w ustawie kryteriów), ani też prawdziwości faktów, ani wreszcie trafności ocen formułowanych przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa w zgromadzonych dokumentach. Nie ocenia również prawdziwości i autentyczności odnalezionych dokumentów. Organ ma jedynie sprawdzić, czy w archiwum zachowały się dokumenty o określonych cechach. Decyzja wydawana na podstawie art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji nie konstruuje nowych faktów ani prawa, lecz odzwierciedla określony zasób archiwów IPN. W takim znaczeniu jest więc zbliżona do zaświadczenia, jednak z woli ustawodawcy pozostaje nadal decyzją. Natomiast w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji Prezes IPN nie rozstrzyga, czy wnioskodawca był tajnym współpracownikiem lub pomocnikiem przy operacyjnym zdobywaniu informacji, ale potwierdza istnienie w archiwum IPN dokumentów o określonych cechach.

W piśmie z dnia 27 sierpnia 2021 r. skarżący kasacyjnie wyraził zgodę na rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym. Taką samą zgodę wyraził również uczestnik postępowania A. K. w piśmie z dnia 1 września 2021 r. Nadto wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie od organu kosztów postępowania odwoławczego z uwzględnieniem kosztów zastępstwa adwokackiego według norm prawem przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionych podstawach.

Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że w myśl art. 15zzs4 ust. 1 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2020, poz. 1842 ze zm.) – dalej: "ustawa COVID-19", w brzmieniu od dnia 3 lipca 2021 r. (Dz.U. z 2021 poz. 1090), w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego, albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich Naczelny Sąd Administracyjny nie jest związany żądaniem strony o przeprowadzenie rozprawy. Zgodnie z ust. 3 powołanego przepisu Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. W niniejszej sprawie Sąd uznał rozpoznanie sprawy za konieczne, zaś wobec braku możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku sprawę za zgodą stron rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy COVID-19.

Przechodząc do merytorycznego rozpoznania skargi kasacyjnej wskazać należy, że zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji, status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych potwierdza w drodze decyzji administracyjnej Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po stwierdzeniu przez Prezesa IPN, że osoba ubiegająca się o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych spełnia warunki, o których mowa w art. 4 tej ustawy. Zgodnie zaś z art. 4 pkt 1 i pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie, która nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, chyba że przedłoży dowody, że przed dniem 31 lipca 1990 r. bez wiedzy przełożonych czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, i co do której w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.

Decyzja Prezesa IPN-u ma charakter deklaratoryjny, co oznacza, że jego rola w ramach postępowania sprowadza się do sprawdzenia, czy w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, nie zachowały się dokumenty o określonych w art. 4 pkt 2 ww. ustawy cechach. Tym samym zawężony został zakres prowadzonego postępowania wyjaśniającego przez Prezesa IPN. Taki pogląd prezentowany jest w orzecznictwie sądowym (por. wyrok NSA z 19 kwietnia 2021 r. sygn. akt III OSK 115/21, LEX nr 3192796; wyrok NSA z 19 listopada 2019 r. sygn. akt II OSK 232/18, LEX nr 2761308; wyrok NSA z 26 września 2019 r. sygn. akt II OSK 3835/18, LEX nr 2748824) i w pełni akceptuje go skład orzekający w niniejszej sprawie.

Wprawdzie na datę wydawania w tej sprawie decyzji administracyjnej oraz zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji ustawodawca w ustawie o działaczach opozycji nie zdefiniował pojęcia dokumentu, tym niemniej nie powinno budzić wątpliwości, że dokonując wykładni tego pojęcia na gruncie art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji należało sięgnąć do przepisu art. 7 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 1565 z późn. zm.), z treści którego wynika, że dokumentami, w rozumieniu tej ustawy, są m.in. wszelkie nośniki informacji, niezależnie od formy przechowywania informacji, w tym w szczególności: akta, kartoteki, rejestry, pliki komputerowe, pisma, mapy, plany, filmy i inne nośniki obrazu, nośniki dźwięku i wszelkich innych form zapisu, a także kopie, odpisy i inne duplikaty tych nośników informacji (art. 7 pkt 1 ww. ustawy). W związku z tym, że postępowanie w sprawie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych prowadzi Prezes IPN na podstawie dokumentów znajdujących się w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej, to Prezes IPN nie mógł kwestionować, jako dokumentu, określonych zapisów ewidencyjnych byłej Służby Bezpieczeństwa, a odnoszących się do faktu zarejestrowania skarżącego jako tajnego współpracownika organów bezpieczeństwa państwa pod pseudonimem "[...]".

Jak wynika z akt sprawy, w rezultacie kwerendy przeprowadzonej w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej, odnaleziono dotyczące m.in. A. K. akta o sygn. IPN [...] - teczkę personalną tajnego współpracownika pseudonim "[...]", prowadzoną przez Wydz. III KWMO/WUSW w [...] oraz zapisy archiwalne dotyczące wnioskodawcy. W aktach o sygn. IPN [...] znajduje się deklaracja z dnia [...] kwietnia 1982 r. podpisana imieniem i nazwiskiem wnioskodawcy – A. K. oraz pseudonimem "[...]". W aktualnym stanie prawnym tego rodzaju dokumenty jak zgromadzone w tej sprawie nie pozostawiają wątpliwości, że osoba, której one dotyczą, nie spełnia warunków do uzyskania pozytywnej decyzji o uznaniu za osobę represjonowaną z powodów politycznych lub działacza opozycji antykomunistycznej. Wprost znajduje to potwierdzenie w brzmieniu art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji. Mimo tego, że przepis ten na podstawie art. 3 w związku z art. 6 ustawy z dnia 12 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 992), wszedł w życie z dniem 12 czerwca 2019 r., to tę nowelizację ustawy o działaczach opozycji należy uznać za jedynie doprecyzowanie pojęcia: "dokumentu wytworzonego przy udziale osoby", o którym mowa w art. 4 pkt 2 ww. ustawy, a nie "nowość jurydyczną" (por. wyrok NSA z dnia 26 września 2019 r. sygn. akt II OSK 3835/18, LEX nr 2748824).

Tym samym nie można podzielić argumentacji zawartej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, jakoby organ w trakcie prowadzonego w tej sprawie postępowania miał obowiązek ustalać zakres działalności skarżącego jako działacza opozycji lub osoby represjonowanej oraz analizować sposób i zakres funkcjonowania skarżącego w ramach organów bezpieczeństwa publicznego. Postępowanie objęte art. 4 i art. 5 ustawy o działaczach opozycji ma za swój przedmiot w pierwszej kolejności ustalenie, czy dana osoba spełnia lub nie spełnia przesłanek wynikających z art. 4 pkt 1 i 2 ww. ustawy. Dopiero ustalenie, że dana osoba nie podlega wyłączeniu spod przesłanek objętych ww. przepisem pozwala organowi na ustalanie, czy jest to osoba represjonowana z powodów politycznych w rozumieniu art. 3 ustawy o działaczach opozycji lub czy jest działaczem opozycji antydemokratycznej w rozumieniu art. 2 tej ustawy.

Jak trafnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 lutego 2019 r., sygn. akt II OSK 820/18, (LEX nr 2632855), obowiązkiem organu w tego rodzaju postępowaniu było wyłącznie odzwierciedlenie stanu zasobów archiwalnych według skonkretyzowanych w przepisie kryteriów i sformułowanie oceny, czy stan zasobów archiwalnych zawiera dokumenty, których treść wskazuje na to, że istniały dokumenty wskazujące na współpracę skarżącego ze służbami bezpieczeństwa państwa i czy w ramach tej współpracy wytworzył on jakieś dokumenty lub czy jakieś dokumenty powstały przy jego udziale. Rolą organu wyznaczoną przez art. 4 ustawy o działaczach opozycji nie jest ani ocena wiarygodności materialnej opisanych w tych dokumentach zdarzeń czy osób, ani ustalanie, czy wynikająca z dokumentów współpraca miała w rzeczywistości miejsce. Organ prowadzący postępowanie nie jest uprawniony do oceny w oparciu o całokształt dokumentów znajdujących się w jego zasobach, czy skarżący wywiązywał się ze swego zobowiązania, czy w tamtej rzeczywistości działania jego bądź zaniechania odpowiadały pojęciu współpracy ze służbami bezpieczeństwa. Organ nie jest uprawniony do prowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie. Ustawa upoważnia organ wyłącznie do przedstawienia zawartości zasobów archiwalnych według ściśle określonych kryteriów. Wbrew zatem stanowisku Sądu Wojewódzkiego, odnalezione w archiwum IPN dokumenty stanowiące adnotacje ewidencyjne odnoszące się do skarżącego, z których wynikało, że był on zarejestrowanym tajnym współpracownikiem b. SB stanowiły dokumenty, o których mowa w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji.

W konsekwencji za uzasadniony uznać należy także zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a. w takim zakresie, w jakim w realiach tej sprawy Sąd Wojewódzki oczekiwał od Prezesa IPN analizy stanu zasobów archiwalnych w zakresie konieczności potwierdzenia współpracy skarżącego z organami bezpieczeństwa państwa, przy wykluczeniu aby charakter dokumentów, o jakich mowa w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, mogły mieć ujawnione w postępowaniu administracyjnym dokumenty stanowiące adnotacje ewidencyjne. W przepisie art. 4 pkt 1 ustawodawca przewidział możliwość wykazywania innymi dowodami okoliczności wskazujących, że osoba ubiegająca się o status działacza opozycji bez wiedzy przełożonych, czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub politycznych praw człowieka w Polsce. To zaś istotnie dowodzi woli ustawodawcy ograniczenia roli Prezesa IPN, gdy idzie o sytuację określoną przepisem art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, jeśli chodzi o jego obowiązki związane z postępowaniem dowodowym. Z samego faktu orzekania przez ten organ w kwestii potwierdzenia spełniania warunków przez osobę ubiegającą się o status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej w formie decyzji administracyjnej, nie można – wbrew stanowisku wyrażonemu w zaskarżonym wyroku – wywodzić, że obowiązkiem Prezesa IPN w tego typu sprawach jest ustalanie, czy istniały "ślady" wskazujące na współpracę skarżącego ze służbami bezpieczeństwa i czy w ramach tej współpracy wytworzył on jakieś dokumenty służące do operacyjnego zdobywania informacji lub, czy tego rodzaju dokumenty powstały przy jego udziale.

W tych okolicznościach należało uznać, że skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionych podstawach, a ponieważ istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 w zw. z art. 151 P.p.s.a. uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę.

Przyjmując, że zachodzi sytuacja szczególnie uzasadniona, na zasadzie art. 207 § 2 P.p.s.a. odstąpiono od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.