Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 842/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-12-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6052 Akty stanu cywilnego
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 12 art. 32 art. 33 par. 1 i 2 art. 110 art. 183 par. 2 pkt 5
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 61a par. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 2 grudnia 2015 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Linska-Wawrzon /spr./ sędzia NSA Grzegorz Czerwiński sędzia del. WSA Marek Wroczyński po rozpoznaniu w dniu 2 grudnia 2015 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 stycznia 2014 r. sygn. akt IV SA/Wa 2306/13 w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych na rzecz J. S. kwotę 380 (trzysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 stycznia 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 2306/13, oddalił skargę J. S. na postanowienie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 5 sierpnia 2013 r. w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji.

Wyrok wydany został w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Wojewoda Mazowiecki postanowieniem z dnia 10 czerwca 2013 r., na podstawie art. 61a k.p.a., odmówił wszczęcia postępowania administracyjnego zainicjowanego wnioskiem J. S. z dnia 13 maja 2013 r. o stwierdzenie nieważności decyzji Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 5 stycznia 1981 r. o zmianie nazwiska J. M. P. z nazwiska "P." na nazwisko "S.".

Minister Spraw Wewnętrznych postanowieniem z dnia 5 sierpnia 2013 r. utrzymał w mocy postanowienie Wojewody Mazowieckiego z dnia 10 czerwca 2013 r.

W uzasadnieniu Minister podał, że zarówno na gruncie obecnie obowiązujących przepisów o zmianie imienia i nazwiska, jak i w przypadku regulacji obowiązujących w chwili wydania decyzji Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 5 stycznia 1981 r., prawo do zmiany imienia i nazwiska w trybie administracyjnym przysługuje osobie, która imię i nazwisko nosi. Prawo to jest prawem osobistym i niezbywalnym. Zatem stroną o zmianę nazwiska może być wyłącznie osoba, której postępowanie dotyczy i która wnosi o zmianę własnego nazwiska na inne, i tylko ta osoba będzie posiadała przymiot strony w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji o zmianie nazwiska. Przymiot strony w postępowaniu dotyczącym badania legalności decyzji o zmianie nazwiska, w tym także co do wystąpienia przesłanek nieważności decyzji wskazanym w art. 156 § 1 k.p.a., nie może przysługiwać osobie trzeciej, gdyż jest to wynikiem szczególnego charakteru ochrony nazwiska, jako dobra osobistego w rozumieniu art. 23 k.c. W ocenie Ministra postępowanie mające na celu wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji Prezydenta z dnia 5 stycznia 1981 r. mogłoby być wszczęte wyłącznie na wniosek J. M. S.. J. S. nie przysługuje prawo do żądania wszczęcia postępowania w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji o zmianie nazwiska J. M. P. z nazwiska "P." na nazwisko "S.", gdyż nie posiada przymiotu strony w rozumieniu art. 28 k.p.a. Uciążliwości jakich doznaje J. S. w związku z noszeniem tego samego nazwiska przez J. M. S., czy zamiar wystąpienia o przewidzianą przepisami Kodeksu cywilnego ochronę dóbr osobistych, zdaniem organu odwoławczego, nie dają podstaw do przyznania J. S. przymiotu strony w postępowaniu mogącym mieć wpływ na nazwisko J. M. S..

J. S. w skardze na powyższe postanowienie zarzucił naruszenie:

1) art. 61a § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 k.p.a. w zw. z art. 23 k.c. i art. 24 k.c. oraz art. 7 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej i art. 8 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności przez nieprawidłowe uznanie, że skarżący nie ma interesu prawnego we wszczęciu postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 5 stycznia 1981 r., w sytuacji gdy pozostawanie w obrocie prawnym tej decyzji umożliwia osobie trzeciej posługiwanie się nazwiskiem skarżącego oraz jego rodziny, narusza dobra osobiste skarżącego szczególnie nazwisko, wizerunek, cześć i twórczość artystyczną oraz tożsamość, przynależność do danej rodziny i godność, a także narusza prawo do poszanowania jego życia prywatnego i rodzinnego;

2) art. 61a § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 k.p.a. w zw. z art. 1025 § 1 k.c. w zw. z art. 679 § 1 k.p.c. oraz art. 21 ust. 1 Konstytucji RP przez nieprawidłowe uznanie, że skarżący nie ma interesu prawnego we wszczęciu postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 5 stycznia 1981 r. w sytuacji, gdy pozostawanie w obrocie prawnym tej decyzji, umożliwia osobie trzeciej, niebędącej członkiem rodziny skarżącego, posługiwanie się nazwiskiem skarżącego jako swoim nazwiskiem rodowym, "podszywanie się" pod członka rodziny S., a przez to także pod spadkobiercę ustawowego A. S. – ojca skarżącego, co narusza prawo do dziedziczenia skarżącego;

3) art. 61a § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 k.p.a. w zw. z art. 2, art. 18, art. 30 i art. 47 oraz art. 73 Konstytucji RP przez nieprawidłowe uznanie, że skarżący nie ma interesu prawnego we wszczęciu postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 5 stycznia 1981 r. w sytuacji, gdy pozostawanie w obrocie prawnym tej decyzji umożliwia osobie trzeciej niebędącej członkiem rodziny skarżącego posługiwanie się nazwiskiem S., jako swoim nazwiskiem rodowym, co jest sprzeczne z zasadą praworządności i sprawiedliwości społecznej, ochrony rodziny, życia prywatnego i rodzinnego oraz narusza prawo godności skarżącego jako człowieka i artysty oraz jego wolność twórczości artystycznej;

4) art. 61a § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 k.p.a. w zw. z art. 18 ustawy z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego przez błędne przyjęcie, że skarżący nie ma interesu prawnego we wszczęciu postępowania administracyjnego o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 5 stycznia 1981 r., a skutkiem tego jest uniemożliwienie skarżącemu wystąpienia z wnioskiem o skreślenie z aktów stanu cywilnego np. aktu małżeństwa czy aktu urodzenia J. M. P. części wpisu dotyczącego danych o jej nazwisku rodowym S., który to wpis narusza dobra osobiste skarżącego;

5) art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 61 § 1 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że rażące naruszenie prawa, do którego doszło przy wydaniu decyzji z dnia 5 stycznia 1981 r. nie stanowi podstawy do wszczęcia z urzędu postępowania administracyjnego, jak też art. 124 § 2 k.p.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 9 i art. 11 k.p.a. przez zaniechanie przedstawienia uzasadnienia faktycznego i prawnego braku podstaw do wszczęcia z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji z dnia 5 stycznia 1981 r.

W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku wskazał, że zgodnie z art. 61a § 1 k.p.a., gdy żądanie wszczęcia postępowania zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. W świetle tego przepisu organ po otrzymaniu żądania uruchamia postępowanie wstępne, w ramach którego zmierza do ustalenia istnienia podmiotowych podstaw do wszczęcia postępowania nadzorczego. Zatem we wstępnym etapie postępowania organ bada, czy podmiot występujący z żądaniem stwierdzenia nieważności decyzji posiada legitymację procesową strony, której niewystąpienie wyklucza dopuszczalność merytorycznego rozpoznania żądania. W przypadku braku interesu prawnego podmiotu występującego z takim wnioskiem, organ wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania, stosownie do treści art. 61a § 1 k.p.a., nie przechodząc do drugiego etapu postępowania rozpoznawczego. Na tym etapie postępowania wstępnego organ nie dokonuje oceny, czy zaskarżona decyzja dotknięta jest jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a., powodujących jej nieważność, gdyż to może być dopiero przedmiotem postępowania rozpoznawczego.

Podmiotem legitymowanym do żądania wszczęcia postępowania jest, zgodnie z art. 61a § 1 i art. 157 § 2 k.p.a., strona postępowania. Stroną postępowania jest zaś w świetle art. 28 k.p.a. osoba lub jednostka, której interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Przywołany art. 28 k.p.a. nie stanowi samoistnej normy prawnej, a to z tego względu, że ustalenie interesu prawnego lub obowiązku prawnego może nastąpić tylko w związku z normą prawa materialnego. Aby więc uznać określony podmiot za stronę postępowania konieczne jest stwierdzenie, że istnieje realny i bezpośredni związek między chronionym przez prawo materialne interesem prawnym tego podmiotu a aktem czy czynnością organu administracji publicznej, które zostaną czy zostały wydane w tym postępowaniu. Interes prawny w rozumieniu art. 28 k.p.a. oznacza w istocie rzeczy istnienie związku między sferą indywidualnych praw i obowiązków określonego podmiotu a sprawą administracyjną, w której może nastąpić konkretyzacja uprawnień lub obowiązków. Związek bezpośredni oznacza, że rozstrzygnięcie administracyjne dotyczy bezpośrednio sfery prawnej określonego podmiotu. Z powyższego wynika, że elementem kwalifikującym dany podmiot jako stronę w postępowaniu administracyjnym jest istnienie interesu prawnego lub obowiązku. Od interesu prawnego dającego prawa strony należy odróżnić interes faktyczny, który nie jest chroniony przez obowiązujące normy prawne. Postępowanie administracyjne dotyczy interesu prawnego konkretnej osoby wówczas, gdy w tym postępowaniu wydano decyzję, która rozstrzyga o prawach i obowiązkach tej osoby, lub rozstrzygnięcie o prawach i obowiązkach innego podmiotu wpływa na prawa i obowiązki tej osoby. Wobec tego przymiot strony w postępowaniu administracyjnym ma osoba, której dotyczy bezpośrednio to postępowanie lub w którym może być wydane orzeczenie godzące w jej prawem chronione interesy poprzez ograniczenie lub uniemożliwienie korzystania z przysługujących jej praw.

Zdaniem Sądu w przedmiotowej sprawie słusznie organ przyjął, że J. S. nie posiada przymiotu strony, nie może więc skutecznie żądać wszczęcia postępowania nadzorczego w stosunku do decyzji Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 5 stycznia 1981 r. o zmianie nazwiska J. M. P. z nazwiska "P." na nazwisko "S.". Inicjowanie konkretnych postępowań przed organami administracji sytuuje jedynie skarżącego jako stronę w ujęciu procesowym, gdyż rozstrzygając wniosek strony, nawet negatywnie, organ czyni to w drodze postanowienia, kierowanego do osoby, która żąda czynności organu, gdy przepis prawa przewiduje w takich sprawach wydanie aktu administracyjnego. Sytuacja taka nie daje jednak skarżącemu uprawnień materialnoprawnych, a tylko posiadanie takich dawałoby możliwość skutecznego domagania się wszczęcia postępowania nadzorczego.

Trafne jest zatem stanowisko organów obu instancji, że w sprawie dotyczącej zmiany nazwiska na podstawie art. 2 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk, prawa strony nie przysługują osobom trzecim, poza zainteresowanym dokonaniem zmiany. Wynika to ze szczególnego charakteru ochrony nazwiska, jako dobra osobistego w rozumieniu art. 23 k.c., w sytuacji gdy normy prawa materialnego nie wiążą ze zmianą nazwiska skutków prawnych dla osób trzecich w sferze praw i obowiązków spoczywających na osobie, która dokonała zmiany nazwiska. Osoba trzecia może mieć co najwyżej interes faktyczny w sprawie dotyczącej zmiany nazwiska, co nie jest wystarczającą przesłanką dla przyjęcia, że ma ona status strony w rozumieniu art. 28 k.p.a.

Powyższe rozważania, zdaniem Sądu, trzeba odnieść także do postępowań nadzwyczajnych, których efektem może być ewentualnie podważanie decyzji dotyczącej zmiany nazwiska. Osoba trzecia, która nie może wykazać, że zmiana nazwiska dokonana przez inną osobę prowadzi do rzeczywistej zmiany jej sytuacji prawnej w sferze praw i obowiązków nie może być uznana za stronę postępowania dotyczącego badania legalności decyzji o zmianie nazwiska (w tym co do wystąpienia przesłanek nieważności decyzji wskazanych w art. 156 § 1 k.p.a.). W tym świetle organ pierwszej instancji trafnie odmówił, w myśl art. 61a § 1 k.p.a. wszczęcia na wniosek skarżącego J. S. postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o zmianie nazwiska przez J. M. P. z nazwiska "P." na nazwisko "S." a organ odwoławczy prawidłowo utrzymał tę decyzję w mocy. Skarżący nie miał bowiem własnego, bezpośredniego i opartego na prawie materialnym interesu prawnego co do wyniku sprawy, której przedmiotem była zmiana nazwiska przez J. M. P.. Ani uprzednio obowiązujące przepisy ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk, ani obecnie obowiązujące przepisy ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska nie czynią osoby trzeciej stroną postępowania w sprawie dotyczącej zmiany nazwiska Jeżeli zatem skarżący, nie legitymował się przymiotem strony tego postępowania, to wszczęcie postępowania nadzorczego z jego inicjatywy było w tej sytuacji niedopuszczalne. W związku z powyższym obowiązkiem organu, wynikającym z art. 61a § 1 k.p.a., było orzeczenie o odmowie jego wszczęcia postępowania.

W ocenie Sądu organy obu instancji również w sposób wyczerpujący zebrały i rozpatrzyły cały materiał dowodowy, a ocena okoliczności sprawy oparta została na całokształcie materiału dowodowego. Zgodnie z wymogiem przepisu art. 107 § 3 k.p.a., zaskarżone postanowienie zostało wyczerpująco uzasadnione.

Z powyższych względów, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Sąd oddalił skargę.

J. S. w skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy:

1) art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 134 p.p.s.a. przez brak odniesienia się w uzasadnieniu orzeczenia do wszystkich zarzutów skargi, a także zupełne pominięcie i brak odniesienia się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do wygłoszonego stanowiska skarżącego zawartego w pisemnym załączniku do protokołu rozprawy złożonego na rozprawie sądowej w dniu 21 stycznia 2014 r., w sytuacji gdy zgodnie z wyżej wymienionymi przepisami Sąd pierwszej instancji powinien odnieść się do wszystkich zarzutów skargi, a argumenty przytaczane przez skarżącego powinny być przedmiotem pełnej oceny przez Sąd I instancji;

2) art. 145 § 1 pkt 1 ppkt a/ i c/ p.p.s.a. w zw. z art. 61a § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 k.p.a. w zw. z art. 23 i art. 24 k.c. oraz art. 7 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej i art. 8 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, zmienionej Protokołem Nr 111, Rzym, 4 listopada 1950 r. przez nieuchylenie zaskarżonych postanowień w sytuacji, gdy naruszały przepisy prawa materialnego, w sposób który miał wpływ na wynik sprawy, a także naruszały przepisy postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, a przez to niezasadne uznanie, że skarżący nie ma interesu prawnego we wszczęciu postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 5 stycznia 1981 r., w sytuacji gdy pozostawanie w obrocie prawnym tej decyzji, umożliwiające osobie trzeciej posługiwanie się nazwiskiem rodowym skarżącego, jego ojca oraz jego rodziny, narusza dobra osobiste skarżącego w postaci jego tożsamości, w tym tożsamości artystycznej, przynależności do danej rodziny i godności, a także narusza prawo do poszanowana jego życia prywatnego i rodzinnego;

3) art. 145 § 1 pkt 1 ppkt a/ i c/ p.p.s.a. w zw. z art. 61a § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 k.p.a. w zw. z art. 1025 § 1 k.c. w zw. z art. 679 § 1 k.p.c. oraz art. 21 ust. 1 Konstytucji RP przez nieuchylenie przez Sąd pierwszej instancji postanowień organów obu instancji w sytuacji, gdy postanowienia te naruszały przepisy prawa materialnego, w sposób który miał wpływ na wynik sprawy, a także naruszały przepisy postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, a przez to niezasadne uznanie, że skarżący nie ma interesu prawnego we wszczęciu postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 5 stycznia 1981 r., w sytuacji gdy pozostawanie w obrocie prawnym tej decyzji, umożliwia osobie trzeciej, niebędącej członkiem rodziny skarżącego, posługującej się nazwiskiem skarżącego jako swoim nazwiskiem noszonym i rodowym, a przez to "podszywanie się" pod siostrę skarżącego i córkę jego śp. ojca oraz członka rodziny S., a przez to także pod spadkobiercę ustawowego A. S. – ojca skarżącego, co narusza prawo do dziedziczenia ustawowego skarżącego;

4) art. 145 § 1 pkt 1 ppkt a/ i c/ p.p.s.a. w zw. z art. 61a § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 k.p.a. w zw. z art. 2, art. 18, art. 30 i art. 47 Konstytucji RP przez nieuchylenie przez Sąd pierwszej instancji postanowień organów obu instancji w sytuacji, gdy postanowienia te naruszały przepisy prawa materialnego, w sposób który miał wpływ na wynik sprawy, a także naruszały przepisy postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, a przez to niezasadne uznanie, że skarżący nie ma interesu prawnego we wszczęciu postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 5 stycznia 1891 r., w sytuacji gdy pozostawanie w obrocie prawnym tej decyzji, umożliwia osobie trzeciej, niebędącej członkiem rodziny skarżącego posługiwanie się nazwiskiem S., jako swoim nazwiskiem noszonym i rodowym, co jest sprzeczne z zasadą praworządności i sprawiedliwości społecznej, ochrony rodziny, życia prywatnego i rodzinnego oraz narusza prawo godności skarżącego;

5) art. 145 § 1 pkt 1 ppkt a/ i c/ p.p.s.a. w zw. z art. 61a § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 k.p.a. w zw. z art. 18 ustawy z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego, przez nieuchylenie przez Sąd pierwszej instancji postanowień organów obu instancji w sytuacji, gdy naruszały przepisy prawa materialnego, w sposób który miał wpływ na wynik sprawy, a także naruszały przepisy postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, a przez to niezasadne uznanie, że skarżący nie ma interesu prawnego we wszczęciu postępowania administracyjnego w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji z dnia 5 stycznia 1981 r., a skutkiem tego nieuprawniona odmowa wszczęcia przedmiotowego postępowania, w sytuacji gdy wydanie decyzji stwierdzającej nieważność tej decyzji umożliwi skarżącemu wystąpienie z wnioskiem o skreślenie z aktu urodzenia J. M. P. części wpisu dotyczącej danych o jej nazwisku S., który to wpis narusza dobra osobiste skarżącego, w tym zakresie zarzut 1 skargi jw.;

6) art. 145 § 1 pkt 1 ppkt c/ p.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt. 2 k.p.a. w zw. z art. 61 § 1 k.p.a. przez nieuchylenie przez Sąd pierwszej instancji postanowień organów obu instancji w sytuacji, gdy postanowienia te naruszały przepisy postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, a przez to niezasadne uznanie, że rażące naruszenie prawa, do którego doszło przy wydaniu decyzji z dnia 5 stycznia 1981 r., wykazane we wniosku o stwierdzenie nieważności tej decyzji, nie stanowiło podstawy do wszczęcia z urzędu postępowania administracyjnego, jak też art. 124 § 2 k.p.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 9 i art. 11 k.p.a. przez zaniechanie przedstawienia uzasadnienia faktycznego i prawnego braku podstaw do wszczęcia z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji z dnia 5 stycznia 1981 r.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270, dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę wyłącznie nieważność postępowania, której przesłanki określone zostały w § 2 wymienionego przepisu.

Zgodnie z art. 183 § 2 p.p.s.a. nieważność postępowania sądowoadministracyjnego zachodzi m.in. jeżeli strona została pozbawiona możliwości obrony swych praw (pkt 5).

Do sytuacji przewidzianej w wymienionym przepisie zachodzi wówczas gdy wskutek wadliwości procesowych sądu strona nie brała udziału w postępowaniu sądowym. Zastrzec przy tym należy, że regulacja art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. odnosi się nie tylko do stron w rozumieniu art. 32 p.p.s.a., ale też do podmiotów, którzy uzyskują status uczestnika na podstawie art. 33 § 1 i § 2 p.p.s.a. Zaznaczyć bowiem należy, że zgodnie z art. 12 p.p.s.a., ilekroć w ustawie jest mowa o stronie, rozumie się przez to również uczestnika postępowania. Oznacza to, że jeżeli uczestnik postępowania sądowego został wskutek uchybień proceduralnych wyłączony od udziału w sprawie, to zachodzi podstawa nieważności określona w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie taka właśnie sytuacji wystąpiła. Mianowicie postępowanie sądowoadministracyjne zainicjowane skargą J. S. toczyło się tylko z udziałem skarżącego oraz Ministra Spraw Wewnętrznych, podczas gdy Sąd Wojewódzki powinien zastosować środki umożliwiające wstąpienie do procesu sądowego J. S., skoro wynik postępowania niewątpliwie dotyczy jej interesu prawnego.

Kontrolą sądową objęte zostały postanowienia w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania, zainicjowanego wnioskiem J. S. o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 5 stycznia 1981 r. rozstrzygającej o zmianie nazwiska innej osoby. Postanowienia organów obydwu instancji wydane zostały w postępowaniu przeprowadzonym tylko z udziałem wnioskodawcy. Z akt sprawy wynika, że w postępowaniu wstępnym dotyczącym wszczęcia postępowania i zakończonym postanowieniem przewidzianym w art. 61a § 1 k.p.a., udziału nie brała J. S., która była stroną, do której skierowana była decyzja z dnia 5 stycznia 1981 r. o zmianie jej nazwiska. J. S. nie uczestniczyła w postępowaniu przed organem drugiej instancji, a wydana w sprawie decyzja ostateczna nie została jej doręczona. W rezultacie J. S. nie uzyskała z mocy art. 33 § 1 p.p.s.a. statusu uczestnika w postępowaniu prowadzonym wskutek skargi J. S.. Niedoręczenie jej odpisu skargi i niezawiadomienie o rozprawie sprawiło, że nie miała ona wiedzy o wszczętym postępowaniu sądowoadministracyjnym. Tymczasem z uwagi na przedmiot sprawy Sąd Wojewódzki powinien podjąć czynności zmierzające do zawiadomienia jej o złożonej skardze, celem umożliwienia zgłoszenia swojego uczestnictwa.

W okolicznościach niniejszej sprawy zastosowanie powinien znaleźć art. 110 p.p.s.a., przewidujący obowiązek odroczenia rozprawy, jeżeli sąd postanowi zawiadomić o toczącym się postępowaniu sądowym osoby, które dotychczas nie brały udziału w charakterze stron.

Jak wskazuje się w piśmiennictwie i orzecznictwie, wymieniony przepis stanowi odrębną od art. 109 podstawę obligatoryjnego odroczenia rozprawy. Ma on zastosowanie wówczas, gdy sąd stwierdzi konieczność rozszerzenia zakresu podmiotowego uczestników postępowania. W szczególności sąd może zawiadomić o toczącym się postępowaniu osobę, która nie brała wcześniej udziału w sprawie w charakterze strony, aby umożliwić zgłoszenie udziału w trybie art. 33 § 2 p.p.s.a. (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, pod red. R. Hausera i M. Wierzbowskiego, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2011, s. 458–459).

O konieczności podjęcia wymienionych działań przez Sąd Wojewódzki przesądza charakter sprawy. Nie mogło mieć natomiast decydującego znaczenia to, że organ administracji wydał postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Zainicjowanie bowiem przez wnioskodawcę (skarżącego) postępowania sądowego mogło bowiem doprowadzić do ewentualnego uchylenia zaskarżonego postanowienia w związku z przyznaniem mu statusu strony w sprawie stwierdzenia nieważności kwestionowanej decyzji. Sąd Wojewódzki ustalając krąg uczestników postępowania sądowego nie może kierować się przewidywanym kierunkiem rozstrzygnięcia sprawy. W sytuacji więc, gdy zaskarżone orzeczenie organu administracji i wynik postępowania sądowego dotyczy bezpośrednio interesu prawnego danej osoby, to konieczne jest umożliwienie jej wzięcia udziału w postępowaniu sądowym, celem wykorzystania środków procesowych gwarantujących ochronę przysługujących jej praw. W przeciwnym razie, w sytuacji gdyby zapadł wyrok Sądu pierwszej instancji niekorzystny dla J. S., to nie miałaby ona możliwości jego zaskarżenia, natomiast organ administracji musiałby przeprowadzić postępowanie według oceny i wskazań Sądu, będąc związany nimi na mocy art. 153 p.p.s.a.

Zaznaczyć należy, że w rozpoznawanej sprawie wnioskodawca, jako osoba trzecia, skierował do organu administracji żądanie stwierdzenia nieważności decyzji orzekającej o zmianie nazwiska J. S.. Zaakcentować zatem należy, że imię i nazwisko są to dwa podstawowe elementy składające się na stan cywilny osoby i objęte zostały szeroką ochroną prawną gwarantującą ich stabilność. Równocześnie są to dobra osobiste podlegające odrębnej ochronie cywilnej. Ponadto nie bez znaczenia jest okoliczność, że skarżący we wniosku oraz w skardze złożonej do Sądu zawarł szeroką argumentację dotyczącą życia prywatnego i twórczości J. S.. W takiej sytuacji organ administracji powinien mieć na uwadze to, jak ważne znaczenie ma ochrona nazwiska w życiu prywatnym danej osoby oraz w sferze publicznej i zawodowej, a zwłaszcza w działalności artystycznej. W toku każdego postępowania administracyjnego, czy sądowego muszą znaleźć zastosowanie takie środki prawne, które gwarantują przeciwdziałanie i ochronę przed naruszeniem dobór osobistych danej osoby. Jeżeli więc organ administracji bada dopuszczalność wniosku osoby trzeciej w sprawie dotyczącej zmiany nazwiska, to już na tym etapie udział w postępowaniu musi brać osoba, która nosi nazwisko kwestionowane przez wnioskodawcę. Nie może mieć znaczenia fakt, że badanie wniosku w trybie art. 61a § 1 k.p.a. odbywa się na etapie wstępnym postępowania administracyjnego (etapie przedjurysdykcyjnym). Dla ochrony interesu strony postępowania ma bowiem znaczenia to, że wnioskodawca może zaskarżyć postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania, co uruchamia kontrolę instancyjną a następnie sądową.

Niewystarczające byłoby zatem zapewnienie stronie wzięcie udziału dopiero w postępowaniu rozpoznawczym (jurysdykcyjnym). Formalny charakter postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania (art. 61a § 1 k.p.a.) nie zmienia faktu, że badanie dopuszczalności wniosku przez organ administracji dokonywane jest w postępowaniu administracyjnym, aczkolwiek na jego wstępnym etapie. Dlatego nie może być regułą, że postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania doręczane jest wyłącznie wnioskodawcy. W przypadku gdy żądanie dotyczy wszczęcia postępowania w trybie nadzwyczajnym, to oprócz wnioskodawcy omawiane postanowienie powinno być doręczone adresatowi kwestionowanej decyzji, tak aby mógł on skorzystać ze środków prawnych gwarantujących ochronę jego interesu prawnego w razie ewentualnego postępowania instancyjnego oraz sądowoadministracyjnego. Nieuczynienie tego przez organ administracji skutkować powinno tym, że w razie zaskarżenia postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania (art. 61a § 1 k.p.a.), sąd wojewódzki oceni, czy oprócz wnioskodawcy w postępowaniu sądowym mogą wziąć udział inne osoby jako uczestnicy postępowania w trybie art. 33 § 2 p.p.s.a., a zatem powinny być zawiadomione o toczącym się postępowaniu sądowym.

W okolicznościach konkretnej sprawy było to niezbędne z uwagi na jej charakter oraz treść skargi, której argumentacja w szerokim zakresie odnosi się do życia prywatnego i twórczości J. S., a w konsekwencji dotyczy dóbr osobistych podlegających ochronie prawnej. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 47 Konstytucji, każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia. Z kolei art. 30 Konstytucji stanowi o tym, że godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Należy zaznaczyć, że cześć człowieka obejmuje jego dobre imię i godność.

Cześć, dobre imię, wizerunek są dobrami osobistymi, których ochrona musi być realizowana we wszystkich sferach życia społecznego i publicznego. Na gruncie procedur sądowych ochrona dóbr osobistych przejawia się m.in. w wyłączeniu jawności rozpraw.

Zgodnie z art. 96 § 2 p.p.s.a., sąd na wniosek strony zarządza odbycie posiedzenia przy drzwiach zamkniętych, jeżeli wymaga tego ochrona życia prywatnego strony lub inny ważny interes prywatny.

Ten aspekt prawny powinien być brany pod uwagę przy ustalaniu kręgu stron (uczestników) w kontekście regulacji zawartej w art. 110 p.p.s.a.

Od decyzji osoby zawiadomionej zależy, czy zgłosi ona wniosek o dopuszczenie jej do udziału w sprawie (art. 33 § 2 p.p.s.a.). Zastrzec przy tym należy, że nie w każdej sprawie nieskorzystanie przez sąd z przepisu art. 110 p.p.s.a. może być potraktowane jako przypadek nieważności postępowania (art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.) bądź jako podstawa do wznowienia postępowania (art. 271 pkt 2 p.p.s.a.).

W okolicznościach konkretnej sprawy przedmiot decyzji objętej wnioskiem o stwierdzenie nieważności (zmiana nazwiska) wymagał zawiadomienia o toczącym się postępowaniu sądowym tej osoby, która była adresatem decyzji, aby mogła ewentualnie zgłosić udział w charakterze uczestnika obok wnioskodawcy i organu administracji, jako stron sprawy sądowoadministracyjnej. Niedokonanie tego obowiązku przez Sąd Wojewódzki skutkowało nieważnością postępowania w związku z wystąpieniem przesłanki, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. Wskazać trzeba, że postępowanie administracyjne, a następnie sądowoadministracyjne musi toczyć się zgodnie z regułami ustanowionymi w przepisach, ale też w sposób, który budzi zaufanie stron do wymiaru sprawiedliwości. Należało więc przyjąć, że niezawiadomienie J. S. o toczącym się postępowaniu pozbawiło ją możliwości zgłoszenia udziału w charakterze uczestnika celem obrony przysługujących jej praw.

W konsekwencji wyrok podlegał uchyleniu, bez możliwości merytorycznego rozpoznania zarzutów skargi kasacyjnej, zgodnie z art. 185 § 1 p.p.s.a. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 203 pkt 1 p.p.s.a.