Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 258/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2020-12-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 107 par. 1 pkt 6 i par. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Gerard Czech Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka Sędzia WSA Aleksandra Sędkowska (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 10 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi Z. P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 lutego 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej przez Z. P. (dalej jako: skarżący, strona, zobowiązany) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22.02.2019 r., którą na podstawie art 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096; dalej: k.p.a.), w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r. poz. 300; dalej: u.s.u.s.) utrzymano w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Opolu z dnia 9.07.2018 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek:

1) w części finansowanej przez płatnika w łącznej wysokości - 100.552, 92 zł w tym:

- na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres: 11/2005 r., 11/2006 r.-01/2007 r., 10/2009 r.- 01/2010 r., 08/2013 r. - 12/2013 r. w łącznej kwocie 4.466,76 zł, w tym z tytułu składek w kwocie - 2.517,56 zł, odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 26.04.2018 r. w kwocie - 1.914 zł oraz kosztów upomnienia w kwocie - 35,20 zł;

- na ubezpieczenie zdrowotne - za okres 07/2005vr., 11/2006 r.- 09/2014 r. w łącznej kwocie - 38.259,08 zł, w tym z tytułu składek w kwocie - 22.272,08 zł, odsetek za zwłokę naliczonych na 26.04.2018 r. w kwocie - 15.987 zł,

- na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres od 08/2005 r., 11/2006 r. - 01/2007 r., 01/2009 r. - 09/2010 r., 08/2013 r. - 12/2013 r. w łącznej kwocie - 424,98 zł, w tym z tytułu składek w kwocie - 264,98 zł, odsetek za zwłokę naliczonych na 26.04.2018 r. w kwocie - 160 zł.

2) w części finansowanej przez ubezpieczonych, w łącznej wysokości - 635 zł w tym:

- na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres: 10/2009 r. - 01/2010 r., 08/2013 r.- 12/2013 r., z tytułu odsetek za zwłokę naliczonych na 26.04.2018 r. w kwocie – 425 zł.;

- na ubezpieczenie zdrowotne za okres: 08/2013 r. - 12/2013 r. z tytułu odsetek za zwłokę naliczonych na 26.04.2018 r. w kwocie - 210 zł.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

W dniu 26.04.2018 r. skarżący złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek. Wskazał, że nie posiada majątku, a jedynym jego źródłem dochodu jest świadczenie emerytalne. Podkreślił również, że ze względu na swój wiek (76 lat) nie ma żadnych perspektyw na osiągnięcie innych dochodów.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu, po przeprowadzeniu analizy zebranych dokumentów w sprawie o umorzenie, decyzją z 9.07.2018 r. odmówił umorzenia należności z tytułu składek, w tym odsetek od składek finansowanych przez ubezpieczonych nie będących jednocześnie płatnikiem tych składek.

W dniu 1.08.2018 r. do organu wpłynął wniosek strony o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie. Skarżący podniósł, że wobec niego nie zostały zastosowane zasady abolicyjne, tj. umarzania należności bez względu na ich ściągalność i sytuację majątkową. Wskazał, że pomimo zapewnień Prezesa ZUS, iż po zakończeniu sprawy sądowej w sprawie przywrócenia terminu do uzupełnienia braków formalnych przy wniosku abolicyjnym tenże wniosek zostanie rozpoznany przez ZUS ponownie, w rzeczywistości wniosek o umorzenie należności z 26.04.2018 r. został rozpatrzony na innych zasadach.

W wyniku powyższego, organ wydał opisaną na wstępie decyzję z dnia 22.02.2019 r. W uzasadnieniu wskazał na ustalenia poczynione na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, z których wynikało, że skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej. Obecnie utrzymuje się z emerytury, która wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym wypłacana jest w kwocie 1.015,87 zł. Według oświadczenia - jest żonaty (żona Z. P.), jednak gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie. Z. P. nie figuruje w Kompleksowym Systemie Informatycznym jako osoba ubezpieczona lub jako płatnik składek. Skarżący stałe wydatki związane z utrzymaniem oszacował na łączną kwotę 500,00 zł. Podał, że posiada zobowiązania wobec banków, jednak nie oszacował ich wysokości, a ich spłata realizowana jest w drodze egzekucji komorniczej. Zobowiązany jest współwłaścicielem nieruchomości o pow. 0,4780 ha oznaczonej KW o nr [...]. Na powyższej nieruchomości ustanowiona jest hipoteka na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w kwocie 8.674,30 zł. Na powyższej nieruchomości ustanowione są też hipoteki innych wierzycieli m.in. A w [...], B, C. Aktualnie egzekucję nieopłaconych składek prowadzi Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń, który dokonał zajęcia świadczenia emerytalnego wypłacanego zobowiązanemu. Również egzekucję ze świadczenia dłużnika prowadzi Komornik Sądowy, na rzecz którego dokonywane są potrącenia w kwocie 337.88 zł. Na dzień 8.02.2018 r. brak informacji na temat przekazania tytułów egzekucyjnych do Komornika Sądowego w celu prowadzenia łącznej egzekucji.

Mając na uwadze ustalony w sprawie stan faktyczny, organ nie stwierdził wystąpienia przesłanek umorzenia należności. Nie wystąpiła przesłanka całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s.).

W toku przeprowadzonego postępowania ustalono bowiem, że w przypadku skarżącego:

- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;

- brak dokumentów, z których wynikałoby, że:

• sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r.- Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2017 r., poz. 2344 ze zm.),

• nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

• nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,

- pomimo niewykonywania działalności i braku osób trzecich, istnieją potencjalni następcy prawni. Ponadto zobowiązany jest współwłaścicielem nieruchomości o pow. 0,4780 ha, na której 5 lipca 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonał zabezpieczenia hipotecznego. Na powyższej nieruchomości istnieją także zabezpieczenia innych wierzycieli, dokonane przed 5 lipca 2012 r.;

- wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wnioskuje zobowiązany, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

- aktualnie postępowanie egzekucyjne prowadzone jest przez Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń, który dokonał zajęcia wypłacanego skarżącemu świadczenia emerytalnego. Również egzekucję ze świadczenia prowadzi Komornik Sądowy na rzecz którego dokonywane są potrącenia w kwocie 337,88 zł. Zatem przekazanie tytułów egzekucyjnych do Komornika Sądowego w celu prowadzenia łącznego postępowania egzekucyjnego przyniesie wymierne korzyści w postaci wpłat egzekucyjnych;

- brak jest podstaw do stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Ze świadczenia emerytalnego prowadzone jest skuteczne postępowanie egzekucyjne przez Komornika Sądowego. Zatem skierowanie dalszych tytułów wykonawczych do sądowego organu egzekucyjnego pozwala sądzić, że uzyskane kwoty będą wyższe niż wydatki egzekucyjne.

Organ nie znalazł również podstaw do umorzenia spornych należności na podstawie § 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1364; dalej: rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne)

W tym zakresie uznano, że zgromadzona dokumentacja dotycząca sytuacji materialno-bytowej gospodarstwa domowego zobowiązanego nie potwierdza, aby uregulowanie zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek wraz z należnymi odsetkami za zwłokę uniemożliwiła mu zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Organ zaznaczył przy tym, że umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Skarżący pomimo pozostawania w związku małżeńskim, samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Stałe wydatki (bez zakupu żywności) określił na kwotę 500,00 zł miesięcznie, jednak nie udokumentował ponoszonych wydatków. Wysokość świadczenia emerytalnego skarżącego wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym wynosi 1.353,75 zł netto i jest wyższa od kwoty 1.151,57 zł stanowiącej minimum socjalne dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego. Ze świadczenia dłużnika dokonywane są potrącenia egzekucyjne w kwocie 337,88 zł., stąd do wypłaty pozostaje kwota 1.015,88 zł. Przyjmując za rzeczywistą wysokość ponoszonych przez zobowiązanego wydatków, do jego dyspozycji pozostaje kwota 515,88 zł. Pomimo realnie niskiego dochodu dyspozycyjnego, zgodnie z informacją Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...], skarżący w okresie od 2017 r. do maja 2018 r. nie korzystał z żadnych form pomocy. Również nie wskazanie przez wnioskodawcę przyczyn prowadzenia samodzielnego gospodarstwa domowego i wyłączenia z niego ewentualnych dochodów jego żony, nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie trudnej sytuacji materialnej. Zobowiązania z tytułu składek nie muszą być regulowane jednorazowo, istnieje bowiem możliwość rozłożenia zaległości na raty. ZUS każdorazowo bada sytuację materialną wnioskodawcy i dostosowuje system ratalny do możliwości płatniczych danego wnioskodawcy, co znacznie ogranicza ryzyko zaspokojenia potrzeb dłużnika lub jego rodziny. Niewątpliwie osiągane przez wnioskodawcę dochody dają możliwość spłaty zadłużenia w ramach układu ratalnego. Tym samym stwierdzono, że wobec zobowiązanego nie zachodzi trudna sytuacja materialna powodująca, że opłacenie należności tytułu składek, pozbawi zobowiązanego lub jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb.

Zobowiązany nie prowadzi działalności gospodarczej, a zatem nie wystąpiła przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 ww. rozporządzenia.

Wnioskodawca również nie udowodnił, aby ze względu na swoją przewlekłą chorobę lub konieczność opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, nie był w stanie uzyskiwać dochodów umożliwiających spłatę zadłużenia. Ponadto strona posiada stały dochód - emeryturę, której prawo do wypłaty nie jest uzależnione od stanu jego zdrowia czy zdrowia członków jego rodziny.

Organ zauważył, że skierowanie egzekucji przez Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń do świadczenia emerytalnego dłużnika, nie wpłynie negatywnie na wysokość dotychczas pobieranego przez niego świadczenia. Egzekucja zawsze prowadzona jest zgodnie z zasadą poszanowania egzystencji, która ma na celu ochronę dłużnika w procesie dochodzenia zaległości. Zasada ta dopuszcza prowadzenie egzekucji z majątku zobowiązanego tylko w zakresie, w którym nie zostanie zagrożone minimum utrzymania, a kwoty wolne od zajęć są ustalone przepisami prawa.

Tym samym w sprawie nie stwierdzono podstaw do umorzenia przedmiotowych należności.

We wniesionej skardze zobowiązany wniósł o umorzenie spornych zaległości.

W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, ze zm.; dalej: p.p.s.a.) w związku z art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096; dalej: k.p.a.) w związku z art. 24 ust. 4 u.s.u.s., uchylił zaskarżoną decyzję. Zdaniem Sądu, w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji ZUS nie wyjaśnił wystarczająco kwestii wymagalności należności z tytułu składek, będących przedmiotem wniosku skarżącego. Przypomniał, że należności te dotyczą lat 2005 - 2014, co powinno skłonić organ do zbadania kwestii ewentualnego ich przedawnienia. Sąd zauważył, że w orzecznictwie, na tle przepisu art. 28 u.s.u.s., podnosi się, że w przypadku stwierdzenia przedawnienia należności niemożliwe jest dalsze prowadzenie postępowania z wniosku o ich umorzenie, co powoduje konieczność umorzenia postępowania administracyjnego z uwagi na jego bezprzedmiotowość (wyrok WSA w Łodzi z dnia 16.10.2018 r., sygn. akt III SA/Łd 561/18). Dodatkowo konieczność określenia prawidłowej wysokości zobowiązania ciążącego na zobowiązanym wynika nie tylko ze względu na potrzebę ustalenia, czy istnieje przedmiot postępowania, ale również z tego powodu, że wielkość należności, umorzenia których domaga się strona, ma znaczenie dla oceny możliwości ich spłaty bez zagrożenia dla egzystencji zobowiązanego i jego rodziny. Przy rozstrzyganiu tej kwestii niezbędne jest zestawienie wielkości należności, o umorzenie których wnosi strona, z jej możliwościami płatniczymi, dochodami i stanem majątkowym (wyrok WSA w Opolu z dnia 8 sierpnia 2018 r., sygn. akt I SA/Op 450/17).

W ocenie WSA, z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynikało, by organ zweryfikował w pierwszej kolejności to, czy nie przedawniły się należności będące przedmiotem wniosku strony. Sąd podkreślił, że sporne należności dotyczą lat 2005-2014, a w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji ZUS w ogóle nie wyjaśnił, czy wystąpiły przesłanki zawieszenia lub przerwania biegu terminu przedawnienia tych należności (zob. art. 24 ust. 5a - 5e i ust. 6 u.s.u.s.), gdyż tylko w takiej sytuacji należności składkowe byłyby nadal wymagalne. Zakład podniósł, że na majątku nieruchomym skarżącego dokonano wpisu hipoteki przymusowej, jednak w tym przypadku nie opisał i nie przeanalizował bardziej szczegółowo, jakich konkretnie należności to dotyczyło. Sąd przytoczył treść art. 24 ust. 5 u.s.u.s., a następnie podzielił stanowisko wyrażane w orzecznictwie sądów administracyjnych, zgodnie z którym ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania zabezpieczonego hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia tak zabezpieczonych należności składkowych biegnie na zasadach ogólnych. Zdaniem WSA, art. 24 ust. 5 u.s.u.s. (w brzmieniu od dnia 1 stycznia 2003 r.) należy interpretować przez pryzmat jego zgodności ze standardami konstytucyjnymi, uwzględniając wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r. (sygn. akt SK 40/12, OTK-A 2013, Nr 7, poz. 97), w którym Trybunał stwierdził, że art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2015 r. poz. 613 ze zm.; dalej: o.p.) w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. Następnie Sąd zauważył, że w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych, wprost wywodzonym ze stanowiska Trybunału, panuje pogląd, że wykładnia obecnie obowiązującego przepisu art. 70 § 8 o.p. powinna być dokonywana w kontekście zawartych w powołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących bezpośrednio art. 70 § 6 o.p. w jego brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. Mają one bowiem także zastosowanie do art. 70 § 8 o.p. Prowadzi to do wniosku, że art. 70 § 8 o.p. także należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W konsekwencji ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania podatkowego zabezpieczonego hipoteką, z tym, że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych. Sąd, odwołując się do poglądów doktryny i wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 maja 2007 r., sygn. akt SK 36/06 (OTK-A 2007, Nr 6, poz. 50), stwierdził, że dały one podstawę do ukształtowania się wykładni art. 24 ust. 5 u.s.u.s., uwzględniającej wyrok Trybunału w sprawie sygn. akt SK 40/12. Pomimo że powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego odnosi się bezpośrednio do art. 70 § 6 o.p. (a z wypowiedzi Trybunału wynika, że także do tożsamego – w istotnym dla tej sprawy zakresie - w swej treści art. 70 § 8 o.p.), to jednak ma on również zastosowanie do normy prawnej zawartej w art. 24 ust. 5 u.s.u.s. ze względu na podobieństwo regulacji. Dzieje się tak za sprawą obowiązku prokonstytucyjnej wykładni tego przepisu, pozwalającej na zastosowanie ocen zawartych w wyroku Trybunału w sprawie sygn. akt SK 40/12 do normy prawnej zawartej wprawdzie w innym akcie prawnym, ale o prawie dosłownym brzmieniu. Zdaniem WSA nie sposób pominąć przy ocenie konstytucyjności tej regulacji stwierdzenia Trybunału, że przepis ten różnicuje w istotny sposób zakres czasowy odpowiedzialności podatników w zależności od arbitralnego i przypadkowego kryterium, tj. posiadania lub nieposiadania składników majątkowych pozwalających na ustanowienie zabezpieczenia w formie hipoteki przymusowej. W konkluzji Sąd stwierdził, że ustanowienie zabezpieczeń hipotecznych w stosunku do należności z tytułu składek, nie wyklucza przedawnienia się tych należności.

W ocenie Sądu organ nie przeprowadził żadnej oceny prawnej ustalonego w sprawie stanu faktycznego w kontekście zastosowania art. 24 ust. 4 u.s.u.s. z uwzględnieniem jego nowelizacji wprowadzonej ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. Nr 232, poz. 1378), co było kwestia zasadniczą.

Mając na uwadze, że w sprawie nie poczyniono wyczerpujących ustaleń w przedmiocie przedawnienia należności, Sąd uznał za przedwczesne wypowiadanie się na temat prawidłowości działania organu w zakresie zbadania przesłanek umorzenia zaległych należności, jeżeli nie zostało ustalone, czy nie uległy one przedawnieniu.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych zaskarżył powyższy wyrok w całości i wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi. Ponadto ZUS domagał się zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 25 czerwca 2020 r. (sygn. I GSK 83/20) uchylił powyższy wyrok WSA w Opolu i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

W ocenie Naczelnego Sadu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji niesłusznie uznał, że ZUS ma obowiązek zbadania z urzędu, czy doszło do przedawnienia należności z tytułu składek. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że istota sporu w rozpoznawanej sprawie dotyczy granic sprawy o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, w szczególności tego, czy organ, rozpoznając wniosek zobowiązanego i rozstrzygając taką sprawę, ma obowiązek badania z urzędu kwestii [związanych z przedawnieniem zobowiązania z tytułu składek.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zasadne były podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego i procesowego poprzez przekroczenie przez Sąd pierwszej instancji granic rozpoznawanej sprawy. W sprawach dotyczących umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek ZUS został wyposażony w kompetencję do umorzenia należności z tytułu tych składek w przypadku stwierdzenia ustalonych ustawowo przesłanek umorzenia. Obowiązujące przepisy przewidują mianowicie, że umorzenie należności jest możliwe w przypadku całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., bądź istnienia uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Mając na uwadze przytoczoną powyżej regulację prawną, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w granicach prowadzonej sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek, pozostaje ustalenie przesłanek, od których ustawa uzależnia umorzenie tych składek. Przedmiotem postępowania o umorzenie należności jest zatem ustalenie istnienia materialnoprawnej podstawy umorzenia, jaką jest całkowita nieściągalność, a w przypadku jej braku - zaistnienie uzasadnionego przypadku w stosunku do płatnika składek. Przedawnienie nie jest przesłanką, której zaistnienie uzasadnia wniosek o umorzenie zaległości, a zatem nie mieści się ono w granicach sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. Poza zakresem sprawy dotyczącej umorzenia należności pozostaje zatem co do zasady ustalenie okoliczności związanych z wymagalnością tych należności.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu po ponownym rozpoznaniu sprawy zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.; dalej jako: p.p.s.a.), decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji (pkt 2). Nadto, stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Sąd orzekał w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Sąd na wstępie podkreśla, że orzeka ponownie, będąc związanym oceną prawną wyrażoną w wyroku NSA z dnia 25 czerwca 2020 r. (sygn. akt I GSK 83/20). Związanie to, wynikające z art. 190 p.p.s.a. oznacza, że sąd I instancji przy ponownym rozpoznawaniu sprawy, nie może formułować ocen prawnych rozpatrywanej sprawy sprzecznych z treścią wyroku NSA. W związku z tym przypomnieć należy, iż Naczelny Sąd Administracyjny w powyżej wskazanym wyroku wskazał, że Sąd pierwszej instancji, powtórnie rozpoznając sprawę, powinien uwzględnić przedstawiony przez NSA pogląd dotyczący granic sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek i wynikający z niego wniosek, że w tej sprawie poza jej granicami pozostawała kwestia przedawnienia należności. Sąd powinien ocenić zgodność z prawem zaskarżonej decyzji z punktu widzenia ustawowych przesłanek umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek, czego w dotychczasowym postępowaniu zaniechał, ograniczając się do nieprawidłowego wskazania wad procesowych i uchylając z tego powodu zaskarżoną decyzję.

Mając powyższe wskazania na uwadze przypomnieć należy, że kontroli Sądu poddana została decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22.09.2019 r. dotycząca odmowy umorzenia należności z tytułu składek:

1) w części finansowanej przez płatnika w łącznej wysokości - 100.552, 92 zł w tym:

- na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres: 11/2005 r., 11/2006 r. - 01/2007 r., 10/2009 r. - 01/2010 r., 08/2013 r. - 12/2013 r. w łącznej kwocie 4.466,76 zł, w tym z tytułu składek w kwocie - 2.517,56 zł, odsetek za zwłokę naliczonych na 26.04.2018 r. w kwocie -1.914 zł oraz kosztów upomnienia w kwocie - 35,20 zł;

- na ubezpieczenie zdrowotne - za okres 07/2005 r., 11/2006 r. - 09/2014 r. w łącznej kwocie - 38.259,08 zł, w tym z tytułu składek w kwocie - 22.272,08 zł, odsetek za zwłokę naliczonych na 26.04.2018 r. w kwocie - 15.987 zł;

- na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres od 08/2005 r., 11/2006 r. - 01/2007 r., 01/2009 r. - 09/2010r., 08/2013 r. - 12/2013 r. w łącznej kwocie - 424,98 zł, w tym z tytułu składek w kwocie - 264,98 zł, odsetek za zwłokę naliczonych na 26.04.2018 r. w kwocie - 160 zł.

2) w części finansowanej przez ubezpieczonych, w łącznej wysokości - 635 zł w tym:

na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres: 10/2009 r. - 01/2010 r., 08/2013 r. - 12/2013 r,. z tytułu odsetek za zwłokę naliczonych na 26.04.2018 r. w kwocie - 425

na ubezpieczenie zdrowotne za okres: 08/2013 r. - 12/2013 r. z tytułu odsetek za zwłokę naliczonych na 26.04.2018 r. w kwocie - 210 zł.

W ocenie Sądu, organ wydając zaskarżone rozstrzygnięcie naruszył, w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przepis art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 k.p.a.

Stosownie do art. 107 § 1 i 3 k.p.a. decyzja powinna zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne. Z istoty samego uzasadnienia wynika, że powinno ono wskazywać przesłanki, którymi kierował się organ wydając dane orzeczenie, a więc powinno w sposób wyczerpujący wyjaśniać podstawę rozstrzygnięcia i okoliczności, które za takim a nie innym rozstrzygnięciem przemawiają. Celem uzasadnienia jest bowiem przedstawienie procesów myślowych, które doprowadziły organ do wydania danego aktu, wskazanie motywów będących podstawą podjętego przez niego rozstrzygnięcia i wreszcie wskazanie argumentów tłumaczących dlaczego takie, a nie inne stanowisko było prawidłowe w określonym stanie faktycznym. Argumentacja zawarta w uzasadnieniu powinna bowiem pozwolić - zarówno podmiotowi, którego rozstrzygnięcie bezpośrednio dotyczy, jak i ewentualnie sądowi kontrolującemu następnie tę decyzję - odczytać kierunek rozważań, jak i tok rozumowania organu. Uzasadnienie aktu administracyjnego stanowiąc jego integralną część, wpływa bowiem na jego treść. Sporządzenie uzasadnienia jest więc nie tylko wymogiem formalnym - wynikającym wprost z brzmienia art. 107 § 1 i 3 k.p.a. - ale także ma istotne znaczenie merytoryczne. Bez wątpienia przedstawienie toku rozumowania organu administracyjnego wpływa na kontrolę rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowoadministracyjnym (zob. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 22.05.2018 r., sygn. akt II SA/Bd 405/18, dostępny, podobnie jak i pozostałe przywołane w tym uzasadnieniu orzeczenia, na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.qov.pl).

Zdaniem Sądu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ nie wyjaśnił w sposób odpowiadający powyższym wymaganiom kwestii wysokości należności z tytułu składek, będących przedmiotem wniosku skarżącego. Organ bowiem nie wyjaśnił w jaki sposób doszło do ustalenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne w wysokości 100.552,92 zł w części finansowanej przez płatnika. Z materiału dowodowego wynika, iż saldo ogółem skarżącego na dzień 26.04.2018 r. wynosi 45.441,44 zł (Informacja o stanie należności z tytułu składek od 01.01.1999 r. z dnia 08.05.2018, aktualizacja 22.06.2018; w aktach sprawy). Taka sama kwota widnieje w Informacji o stanie należności z tytułu składek od 01.01.1999 r. z aktualizacją na dzień 19.09.2018 r. (pismo w aktach sprawy). W związku z powyższym niewyjaśnionym pozostaje, na jakiej podstawie oraz w jaki sposób organ wyliczył należność na wartość 100.552,92 zł w części finansowanej przez płatnika wynikającą z decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] z dnia 09.07.2018 r. (punkt I). Z bowiem wyliczeń kwot wskazanych w punkcie I sentancji tej decyzji wynika, iż wartość ta wynosi 43.150,82 zł [4.466,76 zł (kwota wskazana przez organ w punkcie I. tiret pierwsze) + 38.259,08 zł (kwota wskazana przez organ w punkcie I. tiret drugie) + 424,98 zł (kwota wskazana przez organ w punkcie I. tiret trzecie)]. Organ w żadnej z decyzji nie odnosi się do powyższego mimo, iż kwestia ta był podnoszona przez skarżącego (vide: wniosek z dnia 24.04.2018 r.). Organ nie odnosząc się do tej kwestii w uzasadnieniu swoich decyzji, w sposób oczywisty naruszył art. 107 § 3 k.p.a. nie wskazując wyliczeń kwoty należności w wysokości 100.552,92 zł w części finansowanej przez płatnika. Należy wskazać, iż doniosłą rolę z punktu widzenia realizacji zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej spełnia właśnie uzasadnienie decyzji. Nie może być ono ogólnikowe (por. wyrok NSA z 8 czerwca 2000 r., V SA 2278/99, LEX nr 49948). Funkcją uzasadnienia jest przekonanie strony, że jej stanowisko zostało wzięte pod uwagę, a jeżeli zapadło inne rozstrzygnięcie, to że przyczyną tego są istotne powody (Przybysz Piotr Marek. Art. 8. W: Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz aktualizowany. System Informacji Prawnej LEX, 2019]. W celu realizacji tej zasady konieczne jest przede wszystkim dokładne wyjaśnienie okoliczności sprawy, konkretnego ustosunkowania się do żądań i twierdzeń stron.

Uwzględniając powyżej przywołany wyrok Naczelnego Sadu Administracyjnego z 25 czerwca 2020 r. należy wskazać, iż w granicach sprawy niewątpliwie mieści się precyzyjne wskazanie jakie i w jakiej wysokości należności zostały objęte postępowaniem w sprawie umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w granicach prowadzonej sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek, pozostaje ustalenie przesłanek, od których ustawa uzależnia umorzenie tych składek. Przedmiotem postępowania o umorzenie należności jest zatem ustalenie istnienia materialnoprawnej podstawy umorzenia, jaką jest całkowita nieściągalność, a w przypadku jej braku - zaistnienie uzasadnionego przypadku w stosunku do płatnika składek. Nie sposób jednak ustalić tych okoliczności bez odniesienia się do wysokości zaległości ciążących na stronie.

Zatem organ, ponownie rozpatrując sprawę, w pierwszej kolejności ustali wysokość należności z tytułu składek, które objęte są wnioskiem a następnie – rozstrzygnięciem w przedmiocie ich umorzenia.

W ocenie Sądu konieczność określenia prawidłowej wysokości zobowiązania ciążącego na zobowiązanym wynika nie tylko ze względu na potrzebę ustalenia, czy istnieje przedmiot postępowania, ale również z tego powodu, że wielkość należności, umorzenia których domaga się strona, ma znaczenie dla oceny możliwości ich spłaty bez zagrożenia (lub też z zagrożeniem) dla egzystencji zobowiązanego i jego rodziny (przesłanka z § 3 pkt 1 rozporządzenia). Przy rozstrzyganiu tej kwestii zawsze niezbędne jest bowiem zestawienie wielkości należności, o umorzenie których wnosi strona, z jej możliwościami płatniczymi, dochodami i stanem majątkowym (por. wyrok WSA w Opolu z dnia 8.08.2018 r., sygn. akt I SA/Op 450/17).

Wskazane powyżej braki powodują, że Sąd obecnie kontrolujący sprawę nie ma możliwości zbadania prawidłowości stanowiska organu w omawianym zakresie. Zatem z uwagi na naruszenie przez organ przepisu art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 k.p.a. zaskarżoną decyzję należało uchylić, gdyż naruszenie to może mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponownie rozpatrując sprawę organ uwzględni powyższe rozważania Sądu.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję. Sąd nie orzekł o kosztach, ponieważ skarga w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zwolniona jest od kosztów sądowych. Należne natomiast od Skarbu Państwa wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 p.p.s.a.