Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 822/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2021-12-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1-1b, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Katarzyna Matczak (spr.) Sędziowie sędzia WSA Ewa Osipuk sędzia WSA Tadeusz Lipiński po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 7 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi B. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z 28 maja 2021 r. B. G. (dalej jako: "Skarżąca") zwróciła się do Gminnego Ośrodka Opieki Społecznej w R. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką – H. A.

Decyzją z "[...]" r. działający z upoważnienia Wójta Gminy R. Dyrektor Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w R. (dalej jako: "organ I instancji") odmówił przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad matką. Organ I instancji wyjaśnił, że nie kwestionuje faktycznego sprawowania przez Skarżącą opieki nad matką, osobą niepełnosprawną, niebędącą w stanie samodzielnie egzystować. Ustalono, że Skarżąca sprawuje opiekę codzienną, a w razie potrzeby także w nocy.

W związku ze sprawowaną opieką nad matką wykonuje wszystkie czynności życia codziennego, takie jak: dbanie o higienę intymną (kąpanie), ubieranie, podawanie leków, robienie zakupów, sprzątanie, przygotowywanie posiłków, realizowanie recept. Ustalono nadto, że mąż osoby wymagającej opieki – p. L. A. legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności, nie jest w stanie pełnić całodobowej opieki nad żoną, gdyż sam wymaga opieki. Ojciec Skarżącej zmaga się z licznymi schorzeniami,

tj. dyskopatią stawową, jaskrą, miewa częste omdlenia, a także stany depresyjne. Ustalono w toku postępowania, że mąż ze względu na podeszły wiek oraz zły stan zdrowia nie sprawuje opieki nad żoną wymagającą całodobowej opieki, którą to opiekę sprawuje córka. Ustalono nadto, że mąż osoby wymagającej opieki nie może wykonywać najprostszych czynności, tj. nie jest w stanie podnieść żony, posadzić jej, wykąpać, czy ubrać, a nadto od trzech lat nie jest w stanie zrobić zakupów, gdyż nie wychodzi z domu ze strachu, że jak wyjdzie żonie stanie się coś złego. Wobec dokonanych ustaleń jako przyczynę odmowy przyznania świadczenia organ wskazał treść art. 17 ust. 1b i ust. 5 pkt 2a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020r. poz. 111, dalej jako: "u.ś.r."), pomimo, że Skarżąca jest jedyną osobą sprawującą opiekę nad chorą mamą. Wskazano także, że decyzja

w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego jest decyzją związaną, czyli o przyznaniu świadczenia decyduje spełnienie wszystkich ustawowych przesłanek, które organ ocenia na podstawie dokumentów i oświadczeń. Brak spełnienia którejkolwiek z nich obliguje organ do wydania decyzji odmownej.

W odwołaniu od tej decyzji Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego,

tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. poprzez błędną wykładnię

i nieuwzględnienie, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) doszło do uznania niekonstytucyjności części normy opisanej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz poprzez uznanie, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki

w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności eliminuje inne osoby bliskie z prawa do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy przepisy u.ś.r. takich osób nie eliminują.

Powołując się na przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazała, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności aktualizuje się wtedy, gdy osoba zobowiązana w bliższej kolejności nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Podniosła, że taka sytuacja ma miejsce w przedmiotowej sprawie, o czym organ I instancji miał wiedzę, gdyż tata z powodu złego stanu zdrowia nie może sprawować rzeczywistej opieki nad mamą, pomimo że ciąży na nim taki obowiązek alimentacyjny. Podkreśliła, że tata z powodów obiektywnych, niezależnych od niego nie może świadczyć opieki

i w dzień i w nocy nad żoną, choć bardzo by tego chciał, jednak z powodu własnych schorzeń i wieku sam wymaga pomocy drugiej osoby.

Decyzją będącą przedmiotem skargi z "[...]" r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy", "organ II instancji"), po rozpatrzeniu odwołania, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Odnosząc się do podanej przez organ I instancji przesłanki odmowy przyznania świadczenia w postaci daty powstania niepełnosprawności przywołało wyrok Trybunału Konstytucyjnego

z 21 października 2014 r., K 38/13, stwierdzający niekonstytucyjność art. 17 ust.1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Organ odwoławczy podkreślił, że w świetle tego orzeczenia kryterium momentu powstania niepełnosprawności nie może stanowić podstawy orzekania o odmowie prawa do świadczenia.

Kolegium podzieliło natomiast stanowisko organu I instancji w kwestii zaistnienia negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust.5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Wskazało, że niepełnosprawna H. A. pozostaje w związku małżeńskim z L. A., a ten legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności wydanym 20 maja 2021 r. przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności. Podkreślono, że stosownie do stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego niewłaściwa jest wykładnia prowadząca do rozszerzenia ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuacje, w której współmałżonek takiej osoby nie musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalenia w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną ma czynić samodzielnie organ, który wydaje decyzję

w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 24 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 2391/20). W świetle powyższego, mimo ustaleń organu, że L. A.

z uwagi na swój stan zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną, nie jest możliwe przyznanie Skarżącej przedmiotowego świadczenia, gdyż nie legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Powyższą decyzję Kolegium zaskarżyła do tutejszego Sądu w całości B. G. wskazując na naruszenie:

1. przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w zw. z art. 32 Konstytucji RP, poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia nie przysługuje, jeżeli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, w sytuacji, gdy:

– współmałżonek faktycznie nie sprawuje opieki nad osobą niepełnosprawną,

– stan zdrowia współmałżonka uniemożliwia mu sprawowanie opieki;

2. naruszenie przepisów postępowania, tj.:

a) art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, podczas gdy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy uzasadniał uchylenie tego rozstrzygnięcia w całości i orzeczenia co do istoty sprawy przez organ

II instancji;

b) art. 2 Konstytucji RP poprzez jego niezastosowanie, a w konsekwencji zastosowanie wykładni art. 17 ust. 5 lit. 2a u.ś.r., gdyż narusza zasady sprawiedliwości społecznej, bowiem pozbawia rzeczywistego, a nie formalnego, beneficjenta świadczenia pielęgnacyjnego;

c) art. 77 § 1 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie, co doprowadziło do naruszenia przez organ zasady oficjalności i prawdy obiektywnej postępowania dowodowego.

Mając na uwadze podniesione zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji.

W uzasadnieniu podniesiono, że przepisy u.ś.r. nie wykluczają uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę sprawującą opiekę, nawet jeżeli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności w sytuacji, gdy małżonek nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli, przykładowo gdy z uwagi na zły stan zdrowia czy wiek małżonek tej opieki wykonywać nie może, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Taka sytuacja zachodzi w rozpoznawanej sprawie, gdyż mąż osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie opiekować się niepełnosprawną żoną.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje.

Zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl

art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania

z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślenia wymaga fakt, że sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.), nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Na wstępie wyjaśnić należy, że skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna

z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie Kolegium wystąpiło

z wnioskiem o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, natomiast Skarżąca

w terminie nie zaoponowała takiej formie rozpoznania jej skargi.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że

wniesiona skarga zasługuje na uwzględnienie.

Wskazać należy, że prawidłowe jest stanowisko organu odwoławczego, że

w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP

w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Wobec tego nie może powodować odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego moment powstania niepełnosprawności - po ukończeniu 18. lub 25. roku życia przez osobę podlegającą opiece, jeżeli wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad taką osobą. W związku

z powyższym art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mógł stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia.

W rozpoznawanej sprawie podstawę prawną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia stanowił art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.

Wskazać więc należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia

9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego

1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej

w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby

w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z kolei art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przytoczone przepisy, poza ostatnim, określają przesłanki pozytywne, których wystąpienie warunkuje przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Ostatni przepis ustanawia zaś przesłankę negatywną, która uniemożliwia przyznanie świadczenia krewnemu osoby wymagającej opieki, jeżeli osoba niepełnosprawna pozostaje

w związku małżeńskim i małżonek może obiektywnie sprawować opiekę. Sądy administracyjne przyjmują w orzecznictwie, że z uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego mogą skorzystać krewni spokrewnieni w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym albo z uwagi na stan zdrowia nie może wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy uwzględnić bowiem, że stosownie do art. 128 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala nadto kolejność zobowiązanych. Dlatego też obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Zgodnie z przepisami k.r.o. obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych (por. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 k.r.o.).

Z powyższych uregulowań wynika, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny, którego kwestie regulują przepisy prawa cywilnego.

Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć. Ustawodawca wskazał, że obiektywną przeszkodę do sprawowania opieki przez małżonka stanowi fakt legitymowania się przez niego orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Sąd w składzie rozpoznającym tę sprawę podziela pogląd prezentowany

w orzecznictwie sądów administracyjnych, zgodnie z którym przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że zobowiązanemu do alimentacji w dalszej kolejności będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności legitymuje się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności. Konieczne w tym zakresie jest nadto posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym, tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zdaniem Sądu odmowa przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie wyłącznie językowej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. prowadzi w okolicznościach faktycznych rzeczonej sprawy do skutków sprzecznych z konstytucyjnymi zasadami praworządności, równości oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych.

W tym miejscu przytoczyć należy, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku

z dnia 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2103/20 (dostępny w CBOSA) stwierdził: "(...) przy rekonstrukcji normy prawnej będącej materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia należy dojść do przekonania, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tegoż świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tą – niejako

w zastępstwie małżonka – sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. winien być zatem rozumiany w ten sposób, że normuje sytuację, w której o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim, ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w art. 17 ust. 1 lub ust. 1a u.ś.r., niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji. (...). W konsekwencji literalne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki sprawowanej nad osobą pozostająca w związku małżeńskim, od tego czy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, uznać należy za zabieg niedostateczny w procesie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Nie można bowiem zgodzić się z takim zapatrywaniem, że w sytuacji gdy oboje małżonkowie, z uwagi na obiektywnie istniejące przeszkody, nie mogą być dla siebie wzajemnie oparciem,

to pozostali członkowie rodziny, którzy także mają obowiązek sprawowania nad nimi opieki, nie mogą uzyskać tegoż świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby oboje małżonkowie posiadali ustalony znaczny stopień niepełnosprawności. (...) Wyniki wykładni językowej pomijają także cel regulacji zawartej w art. 17 u.ś.r., którym pozostaje przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom rzeczywiście sprawującym opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi, wymagającymi z tego powodu szczególnego wsparcia. (...) Wyniki wykładni językowej prowadzą w szczególności do wykluczenia z grona uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego tych, którzy spełniają przesłanki z art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r.

i sprawują opiekę nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, w sytuacji gdy współmałżonek tej osoby nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, choć sprawowanie opieki przez współmałżonka jest obiektywnie niemożliwe. Mając zatem na uwadze dyrektywę zgodności norm prawnych regulujących świadczenie pielęgnacyjne z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości wobec prawa (art. 2 i art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP), a także uwzględniając konieczność poszanowania konstytucyjnych zasad ochrony i poszanowania więzi rodzinnych, uwzględniania dobra rodziny oraz pomocy rodzinom znajdującym się

w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP), Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie podziela zapatrywanie, że obiektywna niemożność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez jej współmałżonka, nie stanowi przeszkody do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne przez osoby spełniające warunki, o których mowa w art. 17 ust. 1 lub ust. 1a u.ś.r.,

a niemożność sprawowania opieki nad współmałżonkiem może być wykazana również innymi dowodami dopuszczonymi w postępowaniu administracyjnym."

Wskazane powyżej orzeczenie zostało przytoczone w obszernym zakresie, gdyż Sąd rozpoznający rzeczoną sprawę w całości je podziela, a także zawarte są w nim stwierdzenia stanowiące odpowiedź na argumenty organu odwoławczego prezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w odpowiedzi na skargę.

Oparcie się wyłącznie na literalnym brzmieniu powołanego przepisu zostało zanegowane przez Naczelny Sąd Administracyjny też w wyrokach: z dnia 7 maja

2020 r., sygn. akt I OSK 2831/19 oraz 14 lipca 2021 r., sygn. akt I OSK 394/21 (dostępne w CBOSA). Zdaniem NSA formalistyczna wykładnia omawianych przepisów może doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom

w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Dlatego NSA przyjął, że formalnego ograniczenia w postaci żądania legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun

z obiektywnych względów (z racji wieku i stanu zdrowia oraz rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) nie może realizować swych obowiązków,

a obowiązki te realizuje inny krewny. Za zasadnością tej linii orzeczniczej opowiedział się też Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach: z 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt

I OSK 1115/19 oraz z 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2161/20, (publ. w CBOSA), w których potwierdził, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności.

Mając na uwadze wskazaną argumentację orzekające organy winny wziąć pod uwagę faktyczne możliwości sprawowania opieki nad H. A. przez jej męża L. A., który ma 73 lata. Ze znajdującej się w aktach sprawy kopii zaświadczenia lekarskiego z dnia

28 czerwca 2021 r. (k. 29 akt adm.) wynika, że pacjent cierpi na choroby zwyrodnieniowe wielu stawów obwodowych oraz kręgosłupa, aktualnie z ww. przyczyn ma częściowe trudności z samodzielnym poruszaniem się, wymaga czasowo pomocy innych osób, inne schorzenia przewlekłe to: jaskra obu oczu, ślepota OP, niedowidzenie OL; zaburzenia depresyjne; nadciśnienie tętnicze; hiperlipidemia; nikotynizm; cukrzyca typu 2. W sytuacji, w której organy, pomimo wszystko miałyby jednak wątpliwości co do stanu zdrowia męża niepełnosprawnej, winny zwrócić się do Skarżącej o przedłożenia stosownej dokumentacji lekarskiej lub innych, bardziej szczegółowych zaświadczeń. Muszą mieć jednak na uwadze zakres wymaganej przez osobę niepełnosprawną pomocy, a w szczególności, że jest ona częściowo sparaliżowaną, po podwójnym udarze mózgu, zawale i wylewie z wysoką cukrzycą insulinową, nie jest osobą komunikatywną

i wymaga pełnej obsługi higienicznej, sanitarnej, pielęgnacyjnej oraz karmienia, gdyż nie jest w stanie wykonywać żadnej z tych czynności samodzielnie.

Oznacza to, że w stanie faktycznym sprawy należy uwzględnić nie tylko okoliczność, że mąż osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności na stałe, ale również jego wiek, jak i stan zdrowia opisany

w zaświadczeniu lekarskim, z którego wynika, że nie jest on w stanie opiekować się żoną, gdyż sam wymaga pomocy drugiej osoby. W art. 27 k.r.o. ustawodawca wskazał, że obowiązek przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny jest uzależniony od sił

i możliwości małżonka, co oznacza, że w przypadku obiektywnego braku tych przymiotów, małżonek jest zwolniony z tego obowiązku lub obowiązek ten jest co najmniej ograniczony. Jeśli małżonek niepełnosprawnego nie może lub nie chce sprawować nad nim osobistej opieki, ale jest w stanie (np. pozostając w zatrudnieniu) wspomagać go finansowo i opłacać tę opiekę - należy uznać, że w taki sposób, obiektywnie oceniając, może, a nawet powinien obowiązek swój realizować. Natomiast gdy obiektywnie nie może tej opieki sprawować w jakikolwiek sposób, a czyni to krewny uprawniony (najczęściej zstępny) - nie powinien on tracić uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego. W rzetelnie przeprowadzonym postępowaniu dowodowym zachodzi możliwość wykazania obiektywnego braku zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem (por. wyrok wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 12 października 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 292/21 i powołane tam orzecznictwo, dostępny w CBOSA).

Wobec nielegitymowania się przez męża osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności organy powinny szczegółowo wyjaśnić, na czym polegają jego problemy zdrowotne i czy, przy uwzględnieniu jego wieku, stanowią rzeczywistą przeszkodę w sprawowaniu opieki nad żoną. Brak przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego we wskazanym zakresie stanowi naruszenie art. 7 , art., 77 § 1 i 80 k.p.a., które zobowiązują organy administracji publicznej do strzeżenia praworządności i uwzględniania słusznego interesu strony i w tym celu zgromadzenia wyczerpującego materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie rzeczywistego stanu faktycznego. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie organy obu instancji, odmawiając Skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia, pominęły szczegółowe rozeznanie okoliczności, na które powoływała się ona w toku postępowania, wskazując na zły stan zdrowia ojca, uniemożliwiający sprawowanie opieki nad niepełnosprawną żoną. Zbadania tych okoliczności faktycznych organy nie poczyniły, wobec czego nie można przyjąć, że w sposób prawidłowy ustaliły stan faktyczny, co stanowi naruszenie powołanych wyżej norm procesowych. Kwestia obiektywnej niemożności sprawowania opieki nie ma charakteru nieistotnego z punktu widzenia prawidłowo zrekonstruowanej normy prawnej zawartej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., a zatem organy winny ją rzetelnie wyjaśnić przed rozstrzygnięciem zasadności wniosku o świadczenie pielęgnacyjne. W dotychczasowym postępowaniu okoliczność ta nie była badana, co uniemożliwia ustalenie, czy z uwagi na ciężar obowiązków związanych z opieką nad niepełnosprawną żoną i stan zdrowia jego współmałżonka, jest on w stanie taką opiekę sprawować, czy też ciężar ten spoczywa z przyczyn obiektywnych w całości na Skarżącej.

W tym stanie rzeczy Sąd uwzględnił skargę i uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a)

i c) p.p.s.a.

Przy ponownym rozpatrywaniu wniosku Skarżącej organy uwzględnią wyżej zaprezentowaną ocenę prawną w zakresie wykładni omówionego przepisu prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. oraz podejmą czynności procesowe

w celu dokonania wszechstronnych ustaleń faktycznych, w szczególności co do zakresu wymaganych czynności opiekuńczych wobec niepełnosprawnej oraz obiektywnych możliwości ich wykonywania przez małżonka osoby niepełnosprawnej.