Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 3410/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-03-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Kosińska (spr.) Sędziowie: WSA Jolanta Dargas WSA Joanna Skiba Protokolant referent stażysta Joanna Kicińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 marca 2015 r. sprawy ze skargi K. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia, rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy R. z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...] obie w częściach dotyczących odmowy rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja w części określonej w pkt 1 wyroku nie podlega wykonaniu; 3. oddala skargę w pozostałym zakresie; 4. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. na rzecz K. A. kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu części kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. decyzją z dnia [...] września 2014 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania K. A. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy R. z dnia [...] lipca 2014 r., nr [...] orzekającą o odmowie umorzenia, rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej w okresie od 1 października 2012 r. do 30 września 2013 r.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że K. A. wnioskiem z dnia 25 lutego 2014 r. wystąpił o umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 października 2012 r. do 30 września 2013 r. na rzecz syna W. A. w całości wraz z odsetkami, ewentualnie o rozłożenie na raty przedmiotowych należności.

Wójt Gminy R. decyzją z dnia [...] lipca 2014 r. odmówił umorzenia, rozłożenia na raty przedmiotowych należności. W uzasadnieniu organ I instancji wykazał, że brak jest przesłanek do umorzenia przedmiotowych zobowiązań, w szczególności nie stanowi uzasadnienia do zastosowania wskazanej ulgi aktualna sytuacja wnioskodawcy.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem K. A. złożył odwołanie. Skarżący zakwestionował rozstrzygnięcie organu I instancji zarzucając mu naruszenie art. 7 kpa oraz art. 32 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Podniósł, że z racji podejmowanych przez siebie czynności, złożonych ślubów ubóstwa, które są konsekwencją uprzedniego stanu psychicznego zobowiązanego, nie jest w stanie wywiązać się z należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Znajdując się w określonej we wniosku sytuacji życiowej, wobec braku możliwości uzyskania dochodu, podejmuje działania, aby wywiązać się z obowiązku alimentacyjnego wobec małoletniego.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że nie może ono zostać uwzględnione. W uzasadnieniu zajętego stanowiska organ wyjaśnił, że przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu świadczeń wypłacanych osobom uprawnionym z funduszu alimentacyjnego reguluje art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 1228, ze zm.), zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności, w myśl art. 30 ust. 3 cytowanej ustawy, następuje w drodze decyzji administracyjnej, którą wydaje organ właściwy wierzyciela. Organ odwoławczy wyjaśnił, że z treści tego unormowania wynika w sposób nie budzący wątpliwości uznaniowy charakter decyzji wydawanych na jego podstawie. Działanie organu w ramach uznania administracyjnego oznacza, jak wynika z art. 7 kpa, załatwienie sprawy w sposób zgodny ze słusznym interesem obywatela, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków. Tym samym wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zależy wyłącznie od woli organu właściwego wierzyciela nawet wtedy, gdy w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie, z tym jednak zastrzeżeniem, że nie może to oznaczać dowolności podjętego rozstrzygnięcia. W ocenie organu II instancji materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, że granice uznania zostały przekroczone. Wniosek skarżącego został bowiem rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Na poparcie swojego stanowiska Kolegium przywołało fragmenty wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07 oraz wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 25 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Lu 559/10.

W ocenie organu odwoławczego organ I instancji dokonał analizy sytuacji materialnej i życiowej skarżącego oraz słusznie przyjął, że oceniając możliwość umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego należy mieć na względzie fakt, że wprawdzie skarżący przebywa we Wspólnocie C., gdzie świadczy bezpłatne posługi, niemniej jednak jest on osobą zdrową i zdolną do podjęcia pracy, zaś świadczenie pracy bez wynagrodzenia jest jego świadomym wyborem. W takiej sytuacji umorzenie przedmiotowych należności prowadziłoby do przerzucania obowiązku utrzymania dziecka dłużnika na wszystkich podatników, a zatem sprzeciwia się temu interes społeczny. Wnioskodawca zatem jako osoba w wieku aktywności zawodowej powinien podejmować wszelkie działania w celu wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego. Mając powyższe na uwadze organ II instancji utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wójta Gminy R. z dnia [...] lipca 2014 r.

Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] września 2014 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył K. A.. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:

1. przepisów postępowania, czyli:

- art. 24 § 1 pkt 5 kpa i art. 27 § 1 kpa, przez niezastosowanie tych przepisów, co w konsekwencji doprowadziło do dwukrotnego wydania decyzji w postępowaniach odwoławczych w tej samej sprawie przez ten sam skład osobowy samorządowego kolegium odwoławczego, co stanowi naruszenie zasady obiektywnego rozpoznania sprawy,

- art. 6, art. 7, art. 77, art. 107 § 3 kpa przez zaniechanie dokładnego wyjaśnienia sytuacji skarżącego, w szczególności brak rozważenia możliwości rozłożenia należności na raty wobec sytuacji finansowej i życiowej skarżącego,

2. prawa materialnego, czyli art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przez brak uwzględnienia sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego, brak rozważenia możliwości rozłożenia należności na raty oraz przez brak rozstrzygnięcia w zakresie odsetek, do czego obliguje organ administracji ww. norma oraz zakres wniosku inicjującego niniejsze postępowanie.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie od organu administracji na rzecz skarżącego kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia swoich praw. W uzasadnieniu skargi skarżąc przedstawił argumenty na poparcie zasadności postawionych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 270, ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na częściową zasadność skargi.

Jak wynika z analizy materiału dowodowego postępowanie administracyjne w przedstawionej sprawie zostało wszczęte na skutek złożenia przez K. A., w dniu [...] lutego 2014 r., wniosku o umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w okresie od dnia 1 października 2012 r. do dnia 30 września 2013 r. w całości wraz z odsetkami, ewentualnie o rozłożenie na raty przedmiotowej należności. Po rozpatrzeniu tego wniosku Wójt Gminy R. decyzją z dnia [...] lipca 2014 r. odmówił "umorzenia, rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.." Przedmiotem zatem postępowania administracyjnego były dwie sprawy. Pierwsza umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, druga ewentualnego rozłożenia na raty przedmiotowej należności. Taki sam zakres orzekania dotyczył organu II instancji, co jednoznacznie wynika z petitum tej decyzji. Jednakże, jak wynika z treści uzasadnienia wydanych decyzji, ograniczają się one jedynie do wyjaśnienia przyczyn odmowy umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w okresie od dnia 1 października 2012 r. do dnia 30 września 2013 r. Mimo stwierdzenia w osnowie decyzji, że rozstrzyga ona równocześnie o odmowie rozłożenia na raty przedmiotowej należności, w treści uzasadnień decyzji obu instancji brak jest jakiegokolwiek uzasadnienia tego elementu rozstrzygnięcia.

W tej sytuacji wyjaśnić należy, że decyzja administracyjna jest aktem, który składa się z dwu istotnych elementów: osnowy (rozstrzygnięcia) i uzasadnienia. Obie te części stanowią jedność w znaczeniu materialnym i formalnym i żadna z nich nie może istnieć oddzielnie w obrocie prawnym. Osnowa decyzji jest jednym z najistotniejszych elementów decyzji administracyjnej, bowiem jest jej kwintesencją, gdyż wyraża rezultat stosowania normy prawa materialnego do konkretnego wypadku, w kontekście okoliczności faktycznych i materiału dowodowego. Rozstrzygnięcie przesądza o istocie sprawy, o udzielonym stronie uprawnieniu względnie nałożeniu obowiązku. Rozstrzygnięcia nie można ani domniemywać, ani wyprowadzać z treści uzasadnienia, winno być ono wyrażone wprost w osnowie decyzji w sposób precyzyjny, bez niedomówień i możliwości różnej interpretacji. Uwagi powyższe potwierdzają liczne orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego, np. wyrok z dnia 17 marca 2006 r., sygn. akt II OSK 646/05, Lex nr 198331; wyrok z dnia 15 października 1999 r., sygn. akt IV SA 1654/97, Lex nr 47915; wyrok z dnia 10 września 2008 r., sygn. akt I OSK 1440/07, Lex nr 489639; wyrok z dnia 22 stycznia 2009 r., sygn. akt II OSK 1923/07, Lex nr 478303. Uzasadnienie decyzji służy wyjaśnieniu rozstrzygnięcia stanowiącego dyspozytywną część decyzji i samo w sobie nie może być uznane za decyzję administracyjną, lecz jedynie za jej integralną część (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt VII SA/Wa 1732/07, Lex nr 508443). Zgodnie z treścią art. 107 § 1 i 3 kpa decyzja powinna zawierać: oznaczenie organu administracji publicznej, datę wydania, oznaczenie strony lub stron, powołanie podstawy prawnej, rozstrzygnięcie, uzasadnienie faktyczne i prawne, pouczenie, czy i w jakim trybie służy od niej odwołanie, podpis z podaniem imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego osoby upoważnionej do wydania decyzji lub, jeżeli decyzja wydana została w formie dokumentu elektronicznego, powinna być opatrzona bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym za pomocą ważnego kwalifikowanego certyfikatu. Decyzja, w stosunku do której może być wniesione powództwo do sądu powszechnego lub skarga do sądu administracyjnego, powinna zawierać ponadto pouczenie o dopuszczalności wniesienia powództwa lub skargi. Natomiast uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie i rozstrzygnięcie można rozpatrywać jako elementy równorzędne materialnie i uzupełniające się wzajemnie, co oznacza, że uzasadnienie stanowi integralną część decyzji. Uzasadnienie ma objaśnić tok myślenia prowadzący do zastosowania przepisu prawnego w sprawie (J. Borkowski (w:) Komentarz, 1996, s. 488). Przypomnieć przy tym należy, że organ administracji publicznej może odstąpić od uzasadnienia decyzji wydanej w pierwszej instancji, gdy decyzja uwzględnia w całości żądanie strony, a w razie wielości stron postępowania, gdy uwzględnia w całości żądania wszystkich stron. Organ musi zatem uzasadnić decyzję pierwszoinstancyjną, nawet gdy decyzja uwzględnia żądanie strony jedynie w części, a w razie wielości stron, gdy decyzja nie uwzględnia w całości lub w części żądania nawet jednej ze stron.

Podkreślić należy, że uzasadnienie decyzji: a) spełnia prawny obowiązek wykazania, na jakiej podstawie decyzja została podjęta; b) daje podstawę kontroli poprawności decyzji; c) może odgrywać rolę perswazyjną w stosunku do adresatów decyzji oraz innych podmiotów, a także wobec organów orzekających, przed którymi sprawa może się toczyć w trybie odwoławczym; d) pełni inne rozmaite dalsze funkcje (element wpływający na kształtowanie praktyki precedensowej i przewidywalności decyzji oraz na kształtowanie się postaw oceniających wśród organów orzekających) może wreszcie stanowić materiał, który uwzględniony przez prawodawcę będzie wpływał na zmiany stanu prawnego; e) pełni funkcję opisową, gdy ma odpowiadać procesowi podjęcia decyzji przez organ orzekający (J. Wróblewski, Sądowe stosowanie..., s. 306-307). Obowiązek uzasadniania decyzji wiąże się zwykle z zasadą przekonywania (art. 11 kpa) oraz z wyrażoną w art. 8 kpa zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa oraz świadomości i kultury prawnej obywateli.

W tej sytuacji uznać należy, że decyzja, która nie zawiera wszystkich składników określonych w art. 107 § 1 i 3 kpa jest decyzją wadliwą. W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji, mimo że merytorycznie rozstrzygnęły o odmowie rozłożenia na raty przedmiotowej należności, w uzasadnieniu wydanych decyzji nie zawarły żadnego wyjaśnienia takiego rozstrzygnięcia. Oznacza to, że wydane w sprawie decyzje w części dotyczącej odmowy rozłożenia na raty przedmiotowej należności, z powodu całkowitego braku uzasadnienia wydanego w tej sprawie rozstrzygnięcia, naruszają przepisy art. 107 § 1 i 3 kpa, w sposób, który może mieć wpływ na sposób rozpatrzenia sprawy. Takie postępowanie organów narusza także podstawowe zasad postępowania administracyjnego określone w art. 7 i 8 kpa. Strona postępowania administracyjnego powinna bowiem wiedzieć, na jakiej podstawie faktycznej i prawnej wydano decyzję w jej sprawie.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 270, ze zm.) uchylił zaskarżone decyzje w części dotyczących odmowy rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ powinien zebrać i przeanalizować całość dostępnych dokumentów, które pozwolą na właściwą ocenę zasadności wniosku skarżącego w przedmiocie rozłożenie na raty przedmiotowej należności. Swoje rozstrzygnięcie organ winien, w zgodzie z art. 107 § 3 kpa, szczegółowo wyjaśnić w uzasadnieniu wydanej decyzji.

W pozostałej części dotyczącej odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oddalił skargę. W tym zakresie skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i decyzja ją poprzedzająca nie naruszają prawa w sposób umożliwiający ich uchylenie.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że w ocenie Sądu z przepisów art. 24 § 1 pkt 5 i art. 27 § 1 kpa nie wynika zakaz orzekania członków samorządowego kolegium odwoławczego, którzy uprzednio wydali decyzję kasacyjną, w sprawie dotyczącej odwołania od kolejnej decyzji podjętej przez organ I instancji. W tym przypadku nie zachodzi bowiem sytuacja udziału w wydaniu zaskarżonej decyzji.

Zgodnie z treścią art. 24 § 1 pkt 5 kpa pracownik organu podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie, w której brał udział w wydaniu zaskarżonej decyzji. Przepis ten, zgodnie z art. 27 § 1 kpa, dotyczy również członków organów kolegialnych, a więc także członków samorządowych kolegiów odwoławczych. Powołany przepis ma w szczególności zastosowanie do pracowników samorządowego kolegium odwoławczego, którzy brali udział w wydaniu zaskarżonej decyzji, a w rezultacie podlegają wyłączeniu z udziału w sprawie z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy (art. 127 § 3 kpa) rozstrzygniętej w pierwszej instancji przez to samorządowe kolegium odwoławcze (por. wyrok TK z dnia 15 grudnia 2008 r., sygn. akt P 57/07, pub. OTK-A 2008 Nr 10, poz. 178). Zdaniem Sądu nie można jednakże zastosować przepisu art. 24 § 1 pkt 5 kpa do zwykłego postępowania instancyjnego, co oznacza, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] mogło orzekać w tym samym składzie, jak we wcześniejszych decyzjach kasacyjnych.

Sąd orzekający w pełni podziela szeroko umotywowane stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w wyroku z dnia 4 listopada 2014 r., sygn. akt II OSK 1736/13, zgodnie z którym "sam fakt brania udziału w wydaniu decyzji kasacyjnej podjętej w trybie art. 138 § 2 K.p.a., która nie została zaskarżona do sądu administracyjnego nie rodzi na podstawie art. 24 § 1 pkt 5 w zw. z art. 27 § 1 K.p.a., obowiązku wyłączenia z mocy prawa członka samorządowego kolegium odwoławczego przy kolejnym rozpoznawaniu odwołania strony od decyzji organu pierwszej instancji wydanej na skutek wcześniejszej decyzji kasacyjnej." W wyroku tym Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił również, że ze względu na różne przesłanki warunkujące wyłączenie pracownika organu administracji publicznej (art. 24 § 1 pkt 5 K.p.a.) i sędziego sądu administracyjnego (art. 18 § 1 pkt 6a P.p.s.a.) nie można zwrotu "brał udział w wydaniu zaskarżonej decyzji" tłumaczyć jako "w prowadzonym wcześniej postępowaniu w sprawie brał udział w wydaniu" decyzji, co właśnie miało miejsce w niniejszej sprawie – podobnie w wyroku NSA z dnia 18 marca 2014 r., sygn. akt I OSK 493/13, publikowany na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl. Podkreślić w tym miejscu należy, iż norma art. 24 § 1 kpa zawiera enumeratywnie wymienione podstawy wyłączenia pracownika, które dotyczą również członków samorządowego kolegium odwoławczego zgodnie z art. 27 § 1 kpa. Taka podstawa wyłączenia pracownika (członka SKO) zawarta w przepisach o cechach enumeracji wyczerpującej nie może być przedmiotem wykładni rozszerzającej, nawet wówczas, gdy chodzi o zachowanie należytego stopnia obiektywizmu i bezstronności w załatwianiu indywidualnych spraw administracyjnych. Gwarancyjna rola tych przepisów powinna być zachowana w rozsądnych granicach - na co wskazuje uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 20 maja 2010 r., sygn. akt I OPS 13/09, publikowana ONSA i WSA 2010, Nr 5, poz. 82, w której przyjęto, że art. 24 § 1 pkt 5 kpa nie ma zastosowania do osoby pełniącej funkcji Głównego Geodety Kraju jako ministra w rozumieniu art. 5 § 2 pkt 4 kpa, w postępowaniu o którym mowa w art. 127 § 3 kpa.

Przechodząc zatem do oceny pozostałych zarzutów zawartych w skardze wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 1228, ze zm.) dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Wynikający z tego przepisu obowiązek dłużnika alimentacyjnego zwrotu należności nie jest jednak bezwzględny. W określonych sytuacjach i przy spełnieniu ustawowych przesłanek obowiązek ten może bowiem być ograniczony bądź całkowicie zniesiony. Podstawą materialnoprawną zaskarżonej decyzji był przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z treścią tego przepisu organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

Analizując treść tego przepisu stwierdzić należy, że ustawodawca używając zwrotu "może (...) umorzyć" przesądził, że decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma możliwości wyboru jednego spośród kilku wariantów rozstrzygnięć. O tym, czy kwota wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego powinna być umorzona w całości lub tylko w części albo nie umorzona, rozstrzyga organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, w ramach tzw. uznania administracyjnego. W razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego organ ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności. Nie może to jednak oznaczać dowolności organu przy podejmowaniu decyzji. Kwestia działania organów administracji publicznej w ramach tzw. "uznania administracyjnego" była wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, np. w wyroku z 16 listopada 1990 r. sygn. akt III SA 7900/98, publ. Lex nr 47243, w wyroku z 28 kwietnia 2003 r., sygn. akt II SA 2486/01, publ. Lex nr 149543.

W orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, że sądowa kontrola uznania administracyjnego jest ograniczona wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień, oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. Zdaniem Sądu materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, że wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. W ocenie Sądu wniosek skarżącego został rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Organ administracji poczynił zatem ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 kpa), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 kpa), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 kpa). W ocenie Sądu w sprawie odmowy umorzenia przedmiotowych należności postępowanie administracyjne przeprowadzone zostało przez organy zarówno pierwszej, jak i drugiej instancji bez uchybień, przy zachowaniu wyżej wskazanych zasad.

Należy podkreślić, że umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 2 powołanej ustawy powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, o ile taki stan jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie należności. Instytucja umorzenia przedmiotowych należności jest wyjątkowa, co oznacza, że w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Obowiązek alimentacyjny zgodnie z art. 128 i 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci ma bowiem charakter obligatoryjny. System zabezpieczenia społecznego nie ma zaś na celu zwolnienia w całości rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Pogląd ten pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą pomocniczości (wyrażoną w preambule Konstytucji RP), stosownie do której Państwo ma wspierać a nie zastępować w alimentacji osoby do tego zobowiązane (por. rozważania w pkt 4.2 wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2008 r., sygn. akt P 18/06). Nie jest zatem uzasadnionym, aby pochopnie przerzucać obowiązek alimentacyjny na ogół podatników, tym bardziej że celem zabezpieczenia społecznego jest zapewnienie bytu dzieciom rodziców, którzy nie są w stanie samodzielnie regulować należności na ich rzecz. Nie jest to pomoc bezzwrotna, a ustanowiona w interesie uprawnionych do pobierania świadczeń alimentacyjnych, dlatego uzasadnionym jest, że organ będzie oczekiwał uregulowania wypłaconych uprawnionym świadczeń alimentacyjnych od zobowiązanego z tytułu alimentów.

Wyjątkowość instytucji zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego oznacza również konieczność interpretowania przepisów ją regulujących w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Jak zatem wskazano powyżej umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby takie szczególne okoliczności miały miejsce. Okolicznością taką nie jest z pewnością status bezrobotnego oraz problemy zdrowotne (skarżący nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności). Sądy administracyjne niejednokrotnie wskazywały, na tle konkretnych przypadków, że zarówno powody zdrowotne, jak i bezrobocie nie mogą być uznane za wystarczające do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (por. wyrok WSA w Białymstoku z 31 maja 2011 r., sygn. akt II SA/Bk 728/10, wyrok WSA w Lublinie z 25 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Lu 559/10).

Jak wynika z akt sprawy skarżący jest 47-letnią osobą, zdolną do pracy co najmniej umysłowej. Jako przyczynę nieuiszczania alimentów na rzecz syna skarżący podał, że jest zrzeszony od 2003 r. we Wspólnocie, do której przystąpił aby prowadzić życie chrześcijańskie, odnaleźć spokój i prawdziwy sens życia. Zamieszkuje wraz z pozostałym członkami Wspólnoty, nie otrzymuje żadnego wynagrodzenia za pracę jaką świadczy na rzecz Wspólnoty, nie posiada żadnego własnego majątku. Praca we Wspólnocie polega na pomocy biednym, młodzieży i dzieciom, które znalazły się w trudnej życiowej. Ponadto skarżący przedłożył do akt sprawy pismo Wspólnoty z 30 kwietnia 2004 r., w którym wskazano, że "pobyt we Wspólnocie może potrwać około 4 do 5 lat, w zależności od wyzdrowienia i powrotu do równowagi psychicznej, aby dane mu było powrócić do rodziny i obowiązków życiowych". Jednocześnie, jak wskazał skarżący, przeszkodą w spłacaniu alimentów jest pogarszający się stan jego zdrowia, posiada on liczne schorzenia natury fizycznej związane z kręgosłupem, zaburzenia oddychania, duszność napadową, a to powoduje, że nie może pracować fizycznie.

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, tj. zarówno sytuację osobistą skarżącego, jak i zdrowotną, w ocenie Sądu rację mają organy orzekające, że w tym konkretnym przypadku nie może być zastosowane umorzenie przedmiotowych należności. Skarżący jest bowiem osobą zdolną do pracy, nie legitymującą się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, czy też orzeczeniem o niezdolności do pracy. Sąd nie kwestionuje schorzeń, na które choruje skarżący, jednakże w ocenie Sądu nie uniemożliwiają one podjęcia aktywności zawodowej. Ponadto fakt pobytu we Wspólnocie - na warunkach opisanych przez skarżącego - nie przesądza o tym, że nie będzie on miał możliwości spłaty długu, który na nim ciąży, albowiem nie można wykluczyć, że nawet podczas pobytu we Wspólnocie podejmie on pracę, aby zmniejszać zobowiązanie alimentacyjne na rzecz syna, tym bardziej, że celem Wspólnoty jest także pomoc dzieciom. Należy podnieść także, że we Wspólnocie skarżący ma zapewnione całodobowe utrzymanie i stąd też ewentualne zarobki mogą zostać przeznaczone na spłatę zaległości. Ponadto, co istotne w sprawie, fakt wypłaty przez Państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie zwalniał dłużnika z obowiązku alimentacyjnego wobec własnego dziecka. Obowiązek ten jest obowiązkiem rodziców, od którego mogą być w zwolnieni tylko w sytuacjach wyjątkowych, spowodowanych brakiem możliwości poprawy swojej sytuacji dochodowej, np. w związku z ciężkimi schorzeniami (co wynikałoby z orzeczenia o niepełnosprawności), wiekiem. Skoro więc dłużnik nie wywiązał się ze swoich zobowiązań, to powinien mieć świadomość, że jego zadłużenie będzie wzrastać i powinien liczyć się z koniecznością zapłaty tych należności.

Działając w imieniu Państwa organy administracji publicznej nie mogą umarzać należności, gdyż sytuacja materialna dłużnika może w przyszłości ulec zmianie w wyniku podjęcia płatnej pracy bądź zaistnienia innych zdarzeń powodujących przysporzenie w majątku dłużnika. Zatem trudna sytuacja materialna dłużnika w dacie orzekania w przedmiocie umorzenia nie musi oznaczać konieczności umorzenia owych należności.

Uwzględniając powyższe, w ocenie Sądu organy nie naruszyły powołanych w skardze przepisów prawa zarówno materialnego, jak i procesowego, należycie zbadały i oceniły sytuację materialną i zdrowotną skarżącego, a wyprowadzone przez nie wnioski nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i uzasadniały odmowę umorzenia przedmiotowych należności.

Na zakończenie wyjaśnić jeszcze należy, że w sentencji decyzji organ pierwszej instancji postanowił odmówić "umorzenia (...) należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego". Oznacza to, że decyzją tą objęta została zarówno kwota wypłaconych świadczeń, jak i należne odsetki. Wątpliwości co do tego nie pozostawia również treść uzasadnienia, w którym organ wskazał na aktualną w chwili orzekania kwotę należności w wysokości [...] zł.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd w pkt 1 wyroku orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w pkt 3 wyroku - na podstawie art. 151 powołanej ustawy oraz w pkt 2 i 4 wyroku - na podstawie art. 152 i art. 206 powołanej ustawy.