Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 888/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-11-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17  ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Hanna Knysiak-Sudyka Sędziowie : SWSA Janusz Kasprzycki SWSA Tadeusz Kiełkowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 21 listopada 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 31 marca 2022 r. znak SKO-NP-4115-51/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z dnia 31 marca 2022 r., znak SKO-NP-4115-51/22, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735), art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) oraz art. 2, art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 570), po rozpatrzeniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 31 marca 2022 r. odwołania M. M. od decyzji wydanej przez Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej, działającego z upoważnienia Burmistrza K. w dniu 10 stycznia 2022 r., znak [...], w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę A. M. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Decyzją z dnia 10 stycznia 2022 r., znak [...], po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek kasacyjnego orzeczenia organu odwoławczego, Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej, działający z upoważnienia Burmistrza K., odmówił M. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad matką A. M., ur. 1945-11-05, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, że na podstawie wywiadu środowiskowego z dnia 14 grudnia 2021 r. oraz oświadczenia M. M. ustalił, iż wnioskodawczyni mieszka obok domu matki – A. M. Brat M. M. pracuje zawodowo i z racji tego nie jest w stanie sprawować opieki w sposób ciągły, jednakże pomaga finansowo w formie opłat czy zapewnienia transportu chorej matki do specjalistów znajdujących się w odległych miastach. Pozostałe rodzeństwo, tj. siostra mieszka w innej, odległej miejscowości i nie może sprawować opieki. Stan zdrowia matki oraz zakres czynności wykonywanych przez M. M. wykonywany jest w sposób długotrwały i ciągły, wymagający dużego zaangażowania i nakładu pracy, co nie pozawala na podjęcie przez M. M. jakiejkolwiek pracy, nawet w niepełnym wymiarze. W ocenie organu pierwszej instancji wnioskodawczyni sprawuje całodobową opiekę nad niepełnosprawną matką, która jest osobą przewlekle chorą, mającą problemy z samodzielnym poruszaniem się, co powoduje konieczność stałego nadzoru i pomocy przy codziennych, pilnych, niecierpiących zwłoki czynnościach opiekuńczych oraz innych czynnościach higienicznych, przygotowaniu posiłków, jak również przy przemieszczaniu się. Zaangażowanie w powyższą opiekę oraz wykonywanie wymienionych czynności uniemożliwia M. M. podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia lub pracy w gospodarstwie rolnym. Organ pierwszej instancji wskazał dalej, że na M. M. bezspornie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki A. M., legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 27 marca 2017 r. Natomiast z treści tego orzeczenia wynika, że niepełnosprawność powstała później niż do 25-roku życia, co stanowi negatywną przesłanką do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Działając na skutek odwołania M. M., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 31 marca 2022 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy zreferował przebieg postępowania, przytoczył art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych – i wskazał, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Okoliczność, iż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki, tj. A. M., powstała później niż do 25 roku życia, jak to ma miejsce w przedmiotowej sprawie, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ odwoławczy wyjaśnił dalej, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna. W grupie tej są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, który musi wykonywać pilne, niecierpiące zwłoki czynności, a są też osoby, które nie potrzebują stałej opieki, ale będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie umożliwiając opiekunom zarobkowanie. W przypadku tych osób czynności związane z opieką mogą być wykonywane po zakończeniu pracy przez opiekuna. Musi zatem istnieć związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym. Z normy art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Organ odwoławczy wskazał, że – jak wynika z ustaleń wywiadu środowiskowego oraz oświadczeń strony – wnioskodawczyni M. M. sprawuje opiekę nad swoją niepełnosprawną matką A. M. (ur. 05.11.1945 r.), która jest wdową. Córka M. M. mieszka obok domu matki i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z partnerem P. P. oraz trojgiem dzieci w wieku szkolnym (tj. 13, 7 i 5 lat). Źródłem dochodów w rodzinie jest zasiłek rodzinny, stypendia szkolne oraz dochód z prowadzonej działalności gospodarczej przez P. P. M. M. nie pracuje zawodowo z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką A. M. Zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem 1 lipca 2021 r. (oświadczenie zawarte w cz. III wniosku). Wnioskodawczyni pomaga matce we wszystkich czynnościach dnia codziennego tj. sprząta, przygotowuje i podaje posiłki, kupuje leki, ustala wizyty lekarskie oraz pomaga w utrzymaniu higieny osobistej i otoczenia. M. M. z uwagi na opiekę sprawowaną w wyżej opisanym zakresie nie może podjąć nawet dodatkowej, kilkugodzinnej pracy dorywczej, ponieważ wykluczone jest pozostawienie matki samej. Wnioskodawczyni jest jedyną osobą mogącą zapewnić pomoc opiekuńczą matce, ponieważ brat M. M. pracuje zawodowo poza miejscem zamieszkania. Jest on osobą młodą, produktywną dlatego zrezygnował z długotrwałej opieki nad niepełnosprawną matką. Pomaga matce finansowo (opłaca prywatne wizyty u specjalistów, transport, rachunki), pomaga również usługowo, w naturze. Z oświadczenia M. M. z dnia 10 stycznia 2022 r. wynika, że mieszka on razem z mamą w jednym domu, jednak ze względu na potrzebę zabezpieczenia potrzeb bytowych pracuje na umowę o pracę. Wyjaśnia, że mama potrzebuje stałej opieki, bowiem ma problemy z poruszaniem się, jak również z czynnościami dnia codziennego. Opiekę sprawuje córka M. M. w sytuacjach codziennych jak przygotowanie posiłku, obsłudze, czynnościach higienicznych. Nadmienia, że od 2019 r. do opatrywania ran mama ma przydzieloną pielęgniarkę. Ze względu na wykonywaną pracę nie może zająć się stosowną opieką. Organ ustalił, że A. M. ma jeszcze starszą córkę S. M. na stałe zamieszkałą w K., która ze względu na odległość, obowiązki zawodowe nie jest w stanie sprawować opieki nad matką. Utrzymuje z matką sporadyczny kontakt telefoniczny.

Organ odwoławczy, nie kwestionując faktu sprawowania przez M. M. opieki nad niepełnosprawną matką A. M., będącą osobą schorowaną, cierpiącą na twardzinę układową, owrzodzenia, martwice (kończyny dolne), migotanie przedsionków, nadciśnienie, stan po amputacji palca u stopy, niewydolność serca, osteopenia, małopłytkowość, żylaki, niedokrwienia kończyn choroba śródmiąższowa płuc – ocenił, że w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskodawczynię a koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą opieki tj. A. M. Z załączonego do akt sprawy orzeczenia A. M. wynika, iż była ona niezdolna do pracy i niezdolna do samodzielnej już w 2017 r. Z kolei wnioskodawczyni – jak oświadczyła pod rygorem odpowiedzialności karnej – dopiero od 1 lipca 2021 r. zrezygnowała z pracy na gospodarstwie rolnym. Przy czym, co istotne, z załączonej dokumentacji medycznej wynika, iż pogorszenie stanu zdrowia niepełnosprawnej A. M. nastąpiło w roku 2021. Natomiast z karty zaleceń pielęgniarskich i dietetycznych Szpitala [...] w K. z dnia 2 lipca 2021 r. wynika, że A. M. zaleca się: trening marszowy – spacer (od 3-5 km), regularny wysiłek fizyczny (30 min. dziennie), kontrolę ciśnienia tętniczego, obserwacje skóry w kierunku wystąpienia obrzęku i owrzodzeń, regularne przyjmowanie leków, zakaz palenia tytoniu oraz "udział rodziny w sprawowaniu opieki nad chorym (przyjmowanie leków, pomiar ciśnienia)" oraz utrzymanie lekkostrawnej diety.

Zdaniem organu odwoławczego, ustalony przez organ pierwszej instancji zakres opieki, powielony przez stronę w odwołaniu – nie daje podstawy do uznania, że sprawowana przez skarżącą opieka nad matką nie pozwala jej na podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z zasad doświadczenia życiowego wynika, że czynności, które wykonuje skarżąca, nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujący się opieką nad chorymi najbliższymi osobami i jednocześnie pracującą zawodowo. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach – z reguły rano i wieczorem – a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Matka skarżącej, choć porusza się z trudem, to jednak nie jest niedołężna w takim stopniu, aby córka musiała przy nim stale czuwać. A. M. nie jest osobą (jak wynika z opisu stanu faktycznego zawartego w wywiadzie środowiskowym) niesamodzielną, czy leżącą. Deklarowane przez skarżącą czynności opiekuńcze mają charakter czynności pomocniczych, do których jako dziecko jest moralnie i prawnie zobligowana. W tych okolicznościach trudno uznać, iż w niniejszej sprawie rezygnacja przez skarżącą z pracy na gospodarstwie rolnym była spowodowana koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną A. M.

Organ odwoławczy wskazał następnie, że oprócz M. M. zobowiązanymi do alimentacji A. M. są jeszcze jej syn M. M. oraz starsza córka S. M., przy czym po ich stronie nie ma przeszkód, które świadczyłyby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego – mających charakter obiektywny, niezależny od woli tych osób. Okoliczności polegającej na tym, iż osoba zobowiązana do opieki mieszka w innej miejscowości, czy pracuje i wykonywane przez nią obowiązki zawodowe w jej ocenie nie pozwalają na sprawowanie opieki nad osobą, w stosunku do której ciążą na niej zobowiązania alimentacyjne, nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy do przesłanek o charakterze obiektywnym – zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji. Obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Stąd też, jeżeli pozostałe dzieci A. M. z subiektywnych względów nie mogą sprawować osobistej opieki nad matką, to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowało jedno z nich np. wnioskodawczyni, zaś koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez niego z zatrudnienia lub podjęcia zatrudnienia) pokrywane były przez pozostałe dzieci A. M. (w ramach ciążącego obowiązku alimentacyjnego), które w takim samym stopniu, co wnioskodawczyni są zobowiązane do alimentacji względem matki. Ponadto w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to, aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym. Co ważne, do opatrywania ran od roku 2019 do A. M. przychodzi pielęgniarka, która wykonuje te czynności. Okoliczność te wynika z oświadczenia M. M. z dnia 10 stycznia 2022 r. W ocenie organu odwoławczego przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego, ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który – z mocy prawa – w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach A. M. W rezultacie odbywałby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby tego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to, aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców. W przypadku skarżącej nie ma takiej konieczności, a zatem organ pierwszej instancji – pomimo częściowo błędnego uzasadnienia i błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b – postąpił prawidłowo, odmawiając przyznania świadczenia. Organ odwoławczy dodał, że w sprawie nie ma zastosowania art. 27 ust. 5 ustawy.

Pismem z dnia 11 maja 2022 r. M. M. złożyła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu. Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji: 1) naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez: a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego jednemu z nich pomimo spełnienia przez niego wszystkich ustawowych przesłanek; b) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych: zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieką nad matką podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje; 2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad matką, co skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji obu instancji, o zobowiązanie organów do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w niniejszej sprawie oraz o zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że odpowiada ona prawu i nie ma podstaw do pozbawienia jej mocy wiążącej. Skarga okazała się niezasadna.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

W niniejszej sprawie organ I instancji wskazał, jako zasadniczą przeszkodę do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Tę przeszkodę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Sąd podziela jednak stanowisko organu odwoławczego także co do tego, że nie została spełniona przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, jak również co do tego, że zakres czynności podejmowanych przez skarżącą nie ma znamion opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy, uniemożliwiającej zatrudnienie. W tym kontekście istotne jest również to, że poza skarżącą są jeszcze inne osoby (dzieci A. M.) zobowiązane do alimentacji wobec matki, które nie mają obiektywnych przeszkód, aby czynić temu obowiązkowi zadość, tj. syn M. M. (który mieszka z matką i jest "osobą młodą, produktywną", k. 48 aa.I.inst.) oraz córka S. M.

Spełnienie przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki powinno być oceniane przy uwzględnieniu ogółu okoliczności sprawy. "Związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym wnioskodawca wystąpił o przyznanie świadczenia" (wyrok WSA w Szczecinie z dnia 28 października 2021 r., II SA/Sz 560/21, CBOSA). Okoliczności sprawy niniejszej pozwalają uznać konkluzję organu odwoławczego o braku odnośnego związku za w pełni zasadną.

W szczególności organ odwoławczy trafnie podkreślił, że A. M. wprawdzie jest osobą schorowaną, ale nie jest osobą leżącą, obłożnie chorą i w związku z tym nie wymaga całodobowej, permanentnej opieki i nadzoru ze strony opiekuna. Jak zauważył organ odwoławczy, z karty zaleceń pielęgniarskich i dietetycznych Szpitala [...] w K. z dnia 2 lipca 2021 r. (k.16 aa.I.inst.) wynika, że A. M. zaleca się m.in.: trening marszowy – spacer (od 3-5 km), regularny wysiłek fizyczny (30 min. dziennie). Sąd podzielił również stanowisko organu odwoławczego co do tego, że czynności wykonywane przez skarżącą, takie jak sprzątanie, przygotowywanie i podawanie posiłków, kupowanie leków, ustalanie wizyt lekarskich oraz pomaganie w utrzymaniu higieny osobistej i otoczenia – nie stanowią jeszcze o sprawowaniu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy; są to w istocie typowe czynności dnia codziennego, które można pogodzić z pracą. Zdaniem Sądu, nie ulega wątpliwości, że skarżąca pomoc świadczoną matce w wykazanym zakresie może łączyć z pracą. Świadczenie takiej pomocy nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia ani nie jest przeszkodą w jego podjęciu.

Ponieważ skarżąca ma możliwość pracy w gospodarstwie rolnym, warto też zwrócić uwagę na specyfikę tej pracy, która różni się od innego rodzaju zatrudnienia. "Przy właściwej organizacji pracy, rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne – zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną" (uzasadnienie uchwały NSA z dnia 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12, CBOSA). Organ odwoławczy zasadnie wskazał też na możliwość korzystania z usług opiekuńczych, zauważając przy tym, że w celu opatrywania ran do A. M. przychodzi pielęgniarka.

Nader istotną okolicznością jest także to, że o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się M. M., która nie mieszka z matką A. M. (mieszka z partnerem i trojgiem dzieci), natomiast z matką A. M. mieszka jej syn M. M., który jest "osobą młodą, produktywną" (i dlatego zrezygnował z długotrwałej opieki nad matką). A. M. ma jeszcze córkę S. M., która jest aktywna zawodowo. Wszystkie dzieci A. M. obowiązane są przyczyniać się do opieki nad matką. Praca zawodowa ani zamieszkiwanie w innej miejscowości (w przypadku S. M.) – nie są okolicznościami, które z tego obowiązku zwalniają; obowiązkowi temu można czynność zadość nie tylko przez osobiste starania, ale także przez pokrywanie kosztów opieki. Zgodnie z art. 135 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Zgodnie z art. 140 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. "Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to – ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie" (wyrok WSA w Krakowie z dnia 7 grudnia 2022 r., III SA/Kr 1104/22, CBOSA).

W ocenie Sądu, organ prawidłowo ustalił stan faktyczny (nie doszło do naruszenia przepisów statuujących zasadę prawdy obiektywnej), prawidłowo zinterpretował odnośne przepisy (w tym art. 17 ust. 1 ustawy) i dokonał prawidłowej subsumcji stanu faktycznego po hipotezę normy prawnej, konstatując konieczność wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a w szczególności nie narusza przepisów prawa materialnego powołanych w skardze. Art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych został przez organ prawidłowo zinterpretowany i prawidłowo zastosowany.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.