Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 451/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-06-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit a i c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Paweł Mierzejewski, Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Sudoł, Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 24 czerwca 2021 r. sprawy ze skargi I. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 13 kwietnia 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy Ż. z dnia 21 stycznia 2021 r., nr [...] 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] na rzecz skarżącej I. P. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 21 stycznia 2021 r. (nr [...]) Burmistrz Gminy Ż. - działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. – dalej "k.p.a."), art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b, ust. 5 oraz art. 20, art. 23, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. – dalej "u.ś.r."), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466) – odmówił przyznania I. P. (zwanej dalej także "stroną", "skarżącą", "wnioskodawczynią") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem S. P.

W uzasadnieniu organ przywołał treść art. 17 ust. 1, ust. 1a oraz ust. 1b u.ś.r. wskazując, że na podstawie treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, wydanego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. w dniu 11 października 2019 r. (nr [...]) stwierdzono, że osoba niepełnosprawna - S. P. (ur. [...] 1955 r.), dla której osobą ubiegającą się o świadczenie pielęgnacyjne jest córką, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na podstawie treści ww. orzeczenia stwierdzono, że znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 25 sierpnia 2019 r. i nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność S. P.

Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że S. P. zamieszkuje wspólne z córką; jest osobą bardzo schorowaną wymagającą całodobowej opieki, którą wg wywiadu sprawuje córka I. P. Zgodnie z informacją zawartą w wywiadzie środowiskowym córka sprawuje opiekę nad ojcem przez całą dobę, przygotowując posiłki, załatwiając wszelkie sprawy związane ze stanem zdrowia; wspiera ojca również w codziennych zabiegach pielęgnacyjnych, toalecie całego ciała, gdyż S. P. porusza się na wózku inwalidzkim i nie jest w stanie samodzielnie się poruszać.

Organ wskazał, że z posiadanych dokumentów wynika, że I. P. była zatrudniona do dnia 30 października 2020 r.

W związku z powyższym organ stwierdził, że można dostrzec współzależność pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia - koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem a powstaniem niepełnosprawności S. P.

Działając jednak w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r. odmówiono przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ wyjaśnił, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzeczono niezgodność art. 17 ust. 1b u.ś.r. z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie w jakim przepis ten różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Mimo tego orzeczenia, ustawodawca nie zmienił stanu prawnego, co oznacza, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nadal obowiązuje. Stanowisko MRPiPS w opisywanej kwestii jest jednoznaczne i potwierdza konieczność zróżnicowanego traktowania opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, póki działania legislacyjne zmierzające do przywrócenia równości wśród tej kategorii świadczeniobiorców wciąż trwają. Stanowisko resortu zamieszczono na stronie internetowej: https:www.mrpips.gov.pl (obecnie https://archiwum.mpips.gov.pl) w zakładce Wsparcie dla rodzin z dziećmi/Świadczenia rodzinne/Komunikaty dotyczące świadczeń rodzinnych.

Niezależnie od powyższego, jak wskazał organ, drugą kwestią, którą należy uwzględnić w danej sprawie jest stan cywilny S. P. Z dokumentów sprawy wynika, że S. P. jest żonaty. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z wyjaśnień złożonych przez I. P. wynika, że żona S. P. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z powyższym także odmówiono przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r.

Po rozpoznaniu odwołania strony decyzją z dnia 13 kwietnia 2021 r. (nr[...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w G. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że z akt sprawy wynika, iż w dniu 6 października 2020 r. I. P. złożyła wniosek (wraz z załącznikami) dotyczący przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na swojego ojca (który jest żonaty) - S. P. ur. [...] 1955 r., z uwagi na konieczność sprawowania nad nim stałej opieki.

Kolegium stwierdziło, że w aktach sprawy znajdują się m.in.:

1/ orzeczenie właściwego organu z dnia 11.10.2019 r. zaliczające S. P. do znacznego stopnia niepełnosprawności na okres do dnia 31.10.2021 r.; ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 25.08.2019 r. Orzeczenie wskazuje, że daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić;

2/ dokumenty wskazujące na prowadzenie przez stronę pozarolniczych działalności gospodarczych; pierwsza wykreślona z ewidencji z dniem 13.01.2015 r., a druga z dniem 01.07.2017 r.;

3/ druk z zaznaczonymi czynnościami wykonywanymi przez stronę w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem;

4/ oświadczenia wnioskodawczyni o fakcie braku zatrudnienia i nie wykonywania innej pracy oraz o braku prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego;

5/ wywiad środowiskowy przeprowadzony telefonicznie w dniu 30.11.2020 r.;

6/ orzeczenie właściwego organu z dnia 28.10.2016 r. zaliczające M. P. żonę S. P. i jednocześnie matkę wnioskodawczyni do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na okres do dnia 31.10.2020 r.;

7/ pismo strony z dnia 13.01.2021 r., w którym oświadczyła, iż z uwagi na stan zdrowia matki - M. P. - nie jest ona w stanie sprawować opiekę nad swoim mężem; do oświadczenia dołączono dokumentację medyczną M. P.

Organ odwoławczy przywołał treść art. 17 ust. 1, ust. 1a oraz ust. 1b u.ś.r. zwracając uwagę, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13; Dz. U. z 2014 r. poz. 1443) stwierdził niezgodność z Konstytucją art. 17 ust. 1b u.ś.r., ale w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Do dnia wydania niniejszej decyzji przepis art. 17 ust. 1b nie został uchylony. Kolegium dostrzega, że poprawa stanu prawnego, polegająca na uchyleniu niekonstytucyjnego przepisu, należy wyłącznie do ustawodawcy. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności przepisu z Konstytucją nie oznacza bowiem jeszcze wyeliminowania tego przepisu z aktu prawnego. Kolegium ma świadomość, że organy administracji publicznej są zobowiązane do działania na podstawie przepisów prawa.

Jednocześnie jednak Kolegium zdecydowało przychylić się do stanowiska sądów administracyjnych, które coraz częściej wskazują na konieczność stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki i konieczność zastosowania takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. W myśl art. 188 pkt 1 Konstytucji RP, to Trybunał Konstytucyjny orzeka o zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją. Niezależnie jednak od unormowania art. 188 pkt 1 Konstytucji RP, obowiązuje wynikająca z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP zasada ustrojowa bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji. Jedną z form bezpośredniego stosowania Konstytucji przez sądy jest oparcie wyroku na stanowisku wyrażonym w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego. Stosując wskazany wyżej sposób wykładni w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy więc stwierdzić, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium (zob. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 29 maja 2018 r., sygn. II SA/Bd 1201/17). Analogiczne stanowisko zajmowane jest także przez inne sądy administracyjne, przykładowo przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach: z dnia 14 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 2920/16; z dnia 5 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1079/17; z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. akt I OSK 8/19; a także przez Wojewódzkie Sądy Administracyjne: w Gdańsku w wyrokach z dnia 12 marca 2020 r., sygn. akt III SA Gd/662/19; z dnia 25 czerwca 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 470/20 oraz z dnia 25 czerwca 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 519/20, jak również w Rzeszowie w wyrokach z dnia 5 lutego 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 1356/19 i z dnia 11 lutego 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 1355/19 czy też w Krakowie w wyroku z dnia 27 lutego 2020 r., sygn. akt III SA/Kr 60/20).

Z zebranego materiału dowodowego w sprawie wynika, że S. P. - osoba posiadająca orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia 31.10.2021 r., jest osobą poruszającą się wyłącznie na wózku inwalidzkim. Strona pomaga ojcu codziennie przy toalecie oraz przy przemieszczaniu się z wózka na łóżko i odwrotnie. Pomaga przy ubieraniu się i rozbieraniu ojca. Przygotowuje 5 razy dziennie posiłki i pomaga mu przy ich spożywaniu. Podaje leki 3 razy dziennie. Wychodzi na spacery, jeżeli jest odpowiednia pogoda. Kontroluje wysokość ciśnienia, pierze odzież, dba o porządek w mieszkaniu, szczególnie w pokoju ojca i pomieszczeniach, po których się porusza. Zmienia pościel z uwagi problemy fizjologiczne ojca. Pomaga przy czynnościach rehabilitacyjnych 2 razy dziennie. Dogląda w nocy ojca zmieniając położenie ciała. Strona pozostawia ojca wyłącznie w celu zrobienia zakupów i wykonania innych niezbędnych spraw ważnych dla życia codziennego. Z lekarzem aktualnie kontaktuje się telefonicznie. Wówczas też wykupuje lekarstwa. Z uwagi na 24-godzinną sprawowaną opiekę wnioskodawczyni nie może podjąć zatrudnienia.

S. P. w toku prowadzonego wywiadu potwierdził fakt sprawowania opieki przez córkę.

W ocenie Kolegium, mając na uwadze treść zebranego w sprawie materiału dowodowego, organ I instancji zasadnie ustalił, że w niniejszej sprawie zachodzi negatywna przesłanka nie pozwalająca przyznać stronie prawa do wnioskowanego świadczenia, określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. Przepis ten stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Kolegium stwierdziło, że nie budzi wątpliwości, iż S. P. pozostaje w związku małżeńskim z M. P. (matką strony wnioskującej). Znajdujące się w aktach sprawy orzeczenie właściwego organu z dnia 28 października 2016 r. wskazuje, że M. P. została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na czas określony - do dnia 31.10.2020 r. Oznacza to, że w dacie wydania zaskarżonej decyzji przez organ I instancji, żona osoby wymagającej stałej lub długotrwałej opieki nie posiadała aktualnego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, w szczególności o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z treści pisma wnioskodawczyni z dnia 13 stycznia 2021 r. wynika, że M. P. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Po utracie ważności orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności M. P. nie występowała o wydanie nowego orzeczenia, ponieważ aktualnie pobiera emeryturę. Stan jej zdrowia nie uległ poprawie, wymaga ciągłego leczenia u specjalistów, co potwierdza przedłożona dokumentacja lekarska. Strona ponadto wskazała, że rodzice mieszkają w jednym budynku, na różnych piętrach, w dwóch odrębnych mieszkaniach. Ze względu na zły stan zdrowia mama nie jest w stanie sprawować nad swoim niepełnosprawnym mężem długotrwałej i całodobowej opieki.

Kolegium wskazało, że w świetle treści negatywnej przesłanki, nie pozwalającej stronie przyznać wnioskowanego świadczenia, określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r., wynikający z przedłożonej dokumentacji medycznej stan zdrowia M. P., nie posiadającej zarówno w dacie wydania decyzji przez organ I instancji, jak i w dacie wydania przez Kolegium niniejszej decyzji, aktualnego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może być traktowany jako równoważny z posiadaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu ww. przepisu.

I. P. zaskarżyła ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w G. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych oraz o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1/ rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez żonę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia;

2/ naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym w szczególności niewyjaśnieniu czy żona niepełnosprawnego ze względu na swój wiek oraz stan zdrowia jest w stanie zapewnić całodobową opiekę nad niepełnosprawnym mężem.

W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r. dokonana przez organ II instancji prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Jak trafnie wskazał Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie w wyroku z dnia 7 marca 2019 r. (sygn. akt II SA/Sz 80/19), w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (k.r.o.). Nie można zatem pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).

Skarżąca wskazała, że organy administracyjne nie ustaliły czy żona niepełnosprawnego ze względu na swój wiek oraz stan zdrowia jest w stanie zapewnić swojemu mężowi prawidłową opiekę, której on wymaga.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w G. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej w skrócie jako: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast zgodnie z art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej jako: "u.ś.r.") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Wyjaśnić na wstępie należy – w szczególności w odniesieniu do stanowiska akcentowanego w niniejszej sprawie przez Burmistrza Gminy Ż. - że regulacja prawna wskazana w art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13; Dz. U. z 2014 r., poz. 1443), orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Skutkiem tego wyroku jest ustalenie, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała później, czyli po ukończeniu 18. roku życia, przedmiotowa przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki. Wymieniony wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie doprowadził wprawdzie do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, jednak treść wyroku wiąże - w myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji RP - i stanowi dla organów administracji oraz sądów administracyjnych istotną wskazówkę interpretacyjną. W konsekwencji organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego są obowiązane procedować w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W związku z tym, jak słusznie uznało Kolegium, wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. przesłanka w postaci daty powstania niepełnosprawności ojca skarżącej (w przedmiotowej sprawie w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności wskazano, że daty powstania niepełnosprawności "nie da się ustalić"), nie może być podstawą odmowy wnioskowanego świadczenia. Z tego względu błędne w tej mierze było stanowisko organu I instancji, który za podstawę odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przyjął także okoliczność, że skoro daty powstania niepełnosprawności ojca skarżącej nie da się ustalić, to wobec takiego stanu rzeczy brak jest podstaw do stwierdzenia, że niepełnosprawność powstała w okresach życia ojca skarżącej określonych w ww. przepisie ustawy. Okoliczność ta – w świetle art. 190 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji RP oraz sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2014 r. – nie mogła być brana pod uwagę przy ocenie prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego. Powoływanie się przy tym przez organ I instancji na stanowisko prezentowane w omawianym zakresie przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej należy uznać za całkowicie chybione zaważywszy na określony w art. 87 Konstytucji RP katalog źródeł prawa powszechnie obowiązującego (stanowiska i opinie ministerialne nie stanowią źródła powszechnie obowiązującego prawa).

W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji wydane rozstrzygnięcia zgodnie oparły natomiast na przepisie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zacytowany przepis ustanawia przesłankę negatywną, która uniemożliwia przyznanie świadczenia krewnemu osoby wymagającej opieki, nawet pierwszego stopnia, jeżeli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim i małżonek może obiektywnie sprawować opiekę. Wskazany przepis znajduje zatem zastosowanie w sytuacji, w której o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się inna osoba, niż współmałżonek, na której ciąży obowiązek alimentacyjny (np. syn, córka, wnuk). W przepisie tym ustawodawca sankcjonuje bowiem wartość wynikającą z małżeństwa, zgodnie z którą obowiązek małżonka opieki i pielęgnacji względem niepełnosprawnego współmałżonka, wyprzedza obowiązek innych osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnego, chyba, że współmałżonek niepełnosprawnego sam nie jest w stanie zrealizować swego obowiązku opieki i pielęgnacji, ponieważ legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co oznacza że sam wymaga pomocy i opieki osób trzecich (zob. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt II SA/Bk 359/21). W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmowane jest jednolicie, że z uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego mogą skorzystać krewni spokrewnieni w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym albo z uwagi na stan zdrowia nie może wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18). Należy uwzględnić bowiem, że stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 – dalej jako "k.r.o.") obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych (zob. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 k.r.o.). Nie powinno budzić zatem wątpliwości, że małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Małżeństwo jest zatem podstawową komórką społeczną, która staje się "rodziną" bliższą aniżeli krewni związani węzłami krwi (zob. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 2 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 326/21).

W świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, taką pomoc świadczyć. Ustawodawca wskazał w tym przepisie konkretnie, że obiektywną przeszkodę do sprawowania opieki przez małżonka stanowi fakt legitymowania się przez niego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowany jest jednak pogląd – który Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela - że przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że zobowiązanemu do alimentacji w dalszej kolejności będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym - tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 u.ś.r. (por. wyroki WSA w Olsztynie z dnia 5 czerwca 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 320/18 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 382/21; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 25 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 149/21, a także wyrok NSA z dnia 18 października 2016 r., sygn. akt I OSK 1171/15). Przy ocenie, czy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do świadczenia alimentacyjnego nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi należy zastosować kryterium obiektywne, tzn. że dla przeciętnego obserwatora jest oczywiste, że osoba zobowiązana nie jest w stanie wypełniać obowiązku alimentacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 4 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1947/20). W wyroku z dnia 20 września 2013 r., sygn. akt I OSK 2/13 Naczelny Sąd Administracyjny przekonująco argumentował, że pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć niezależnie od faktu legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Trzymanie się wyłącznie literalnego brzmienia omawianego przepisu zostało zanegowane także przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 maja 2020 r. (sygn. akt I OSK 2831/19), w którym stwierdzono, że wykładnia językowa przytoczonych przepisów narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego formalistyczna wykładnia omawianych przepisów może doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Dlatego Sąd Naczelny przyjął, że formalnego ograniczenia w postaci żądania legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (z racji wieku czy stanu zdrowia oraz rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inny krewny. Takie samo stanowisko Naczelny Sąd Administracyjny zajął w wyrokach: z dnia 14 grudnia 2018 r. (sygn. akt I OSK 1939/18) oraz z dnia 21 czerwca 2017 r. (sygn. akt I OSK 829/16). Za zasadnością tej linii orzeczniczej opowiedział się też Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 16 kwietnia 2020 r. (sygn. akt I OSK 1115/19) i z dnia 25 stycznia 2021 r. (sygn. akt I OSK 2161/20), w których potwierdził, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności.

W związku z powyższym organy orzekające powinny w okolicznościach niniejszej sprawy wziąć pod uwagę faktyczne możliwości sprawowania opieki nad S. P. przez jego żonę – M. P. Z akt sprawy wynika, że M. P. (ur. [...] 1955 r.), legitymowała się do dnia 31 października 2020 r. orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 28 października 2016 r. o zaliczeniu jej do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Z załączonej przez skarżącą dokumentacji lekarskiej wynika, że M. P. ma problemy zdrowotne związane z zaawansowaną chorobą zwyrodnieniową kręgosłupa i stawów obwodowych. Z oświadczenia skarżącej z dnia 13 stycznia 2021 r. wynika, że jej matka – M. P. nie występowała o wydanie nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z uwagi na to, że pobiera emeryturę, jednakże stan jej zdrowia nie uległ poprawie. Skarżąca oświadczyła, że M. P. nie jest w stanie sprawować nad swoim niepełnosprawnym mężem długotrwałej i całodobowej opieki, co także potwierdza znajdujące się w aktach zaświadczenie lekarskie z dnia 15 stycznia 2021 r. wskazujące, że "stan zdrowia pacjentki nie pozwala na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym mężem" (przeciwwskazane dźwiganie). Wskazać jednocześnie należy, że niepełnosprawny mąż M. P. jest osobą poruszającą się wyłącznie na wózku inwalidzkim, który wymaga codziennej pomocy m.in. w czynnościach toaletowych, przemieszczaniu się z wózka na łóżko i odwrotnie, zmianie położenia ciała na łóżku czy pomocy w czynnościach rehabilitacyjnych.

Mając powyższe na uwadze, w ocenie Sądu, organy orzekające w niniejszej sprawie, dokonując wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r., winny uwzględnić nie tylko brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności M. P., ale wziąć także pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych sprawy wiążących się z rzeczywistą możliwością sprawowania należytej opieki przez M. P. nad współmałżonkiem S. P., biorąc w szczególności pod rozwagę jej wiek oraz stan zdrowia, jako obiektywne przeszkody sprawowania opieki nad mężem. Wbrew twierdzeniu organów – zgodnie z ww. rozważaniami i koniecznością posiłkowania się przy interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. wykładnią celowościową i systemową – stan zdrowia żony niepełnosprawnego – M. P. wynikający z przedstawionej organom dokumentacji lekarskiej, może stanowić podstawę do stwierdzenia istnienia obiektywnych przeszkód w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawnym mężem przez żonę zobowiązaną w pierwszej kolejności do jego alimentacji (opieki), i tym samym w konsekwencji może uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności, czyli - tak jak w rozpoznawanej sprawie – córce niepełnosprawnego S. P. – skarżącej I. P..

W związku z powyższym Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ w zw. z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w G. i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy Ż. (punkt 1. sentencji wyroku).

O kosztach postępowania (punkt 2. sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od organu odwoławczego na rzecz skarżącej 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, na które składa się wynagrodzenie reprezentującego skarżącą adwokata ustalone zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.).

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań oraz oceny prawnej i wiążą organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 p.p.s.a. Ponownie zatem rozpatrując sprawę, organy - uwzględniając wyrażoną w niniejszym wyroku ocenę prawną w zakresie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r., a także dotyczącą pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b u.ś.r., którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodną z Konstytucją RP - dokonają ponownego rozpoznania wniosku skarżącej z dnia 6 października 2020 r. oraz oceny spełnienia przez skarżącą przesłanek warunkujących nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).