Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 472/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-08-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6111 Podatek akcyzowy
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 199, art. 243, art. 246 par. 1 pkt 2, art. 252 par. 1, art. 255, art. 260,
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 23, art. 27
journal: Dz.U. 1964 nr 9 poz 59
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Henryk Wach po rozpoznaniu w dniu 17 sierpnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 21 czerwca 2016 r., sygn. akt III SA/Gl 1302/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] maja 2015 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 21 czerwca 2016 r. o sygn. akt III SA/Gl 1302/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej: p.p.s.a.), odmówił skarżącemu [A.] przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych - w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Katowicach z dnia [...] maja 2015 r. w przedmiocie podatku akcyzowego.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dwiema małoletnimi córkami, mieszkając w domu o pow. 118 m² (stanowiącym własność córek). Wnioskodawca wskazał, że jedynym źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie za pracę żony w wysokości 2.785,26 zł netto miesięcznie, co nie wystarcza na pokrycie miesięcznych kosztów utrzymania (woda, środki czystości i higieny,opłata roczna za opał, energia elektryczna, telefon i Internet, wywóz śmieci, podatek od nieruchomości, zakup paliwa i leczenie), które zostały oszacowane na kwotę 3620, 00 zł. Skarżący oświadczył, że brakująca kwota jest pokrywana dzięki pomocy rodziców. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynikało ponadto, że skarżący od września 2011 r. prowadził działalność gospodarczą w zakresie sprzedaży hurtowej paliw i produktów pochodnych, jednak od lutego 2014 r. sytuacja strony uległa pogorszeniu, co miało związek z wydanymi przez Naczelnika Urzędu Celnego w Katowicach decyzjami określającymi zobowiązania podatkowe w podatku akcyzowym z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego olejów smarowych, które to decyzje zostały zabezpieczone poprzez zajęcie rachunków bankowych skarżącego. W konsekwencji skarżący w dniu [...] czerwca 2015 r. złożył w Sądzie Rejonowym Katowice-Wschód Wydział X Gospodarczy wniosek o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku. Skarżący dodał, że dotychczas uiszczał wpisy sądowe od składanych skarg, jednak obecnie nie ma już środków finansowych, ani możliwości zaciągania dalszych pożyczek u rodziny i znajomych. Na potwierdzenie złożonych oświadczeń zostały nadesłane dokumenty w postaci: 1) wyciągów z rachunków bankowych skarżącego i jego żony, 2) zeznań podatkowych za 2014 r., 3) zaświadczenia o zameldowaniu, 4) faktur za telefon za okres lipiec - wrzesień 2015 r., 5) potwierdzenia opłat za energię elektryczną, Internet, podatek od nieruchomości, wodę, przedszkole młodszej córki, 6) wniosku o wyjawienie majątku z dnia [...] lipca 2015 r., 7) zaświadczenia o zarobkach żony skarżącego, 8) wydruku z CEIDG, 9) postanowienia Sądu Rejonowego Katowice-Wschód z dnia 9 września 2015 r. w sprawie oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku z uwagi na brak wystarczających środków na zaspokojenie kosztów postępowania, 10) deklaracji VAT-7 za okres od stycznia do maja 2015 r., 11) zestawienia do zaliczek na rozliczenie roczne za pierwsze pięć miesięcy 2015 r., 12) rachunku zysków i strat - wariant porównawczy za pierwsze pięć miesięcy 2015 r., 13) zaświadczenie o uznaniu skarżącego za bezrobotnego bez prawa do zasiłku, 14) wypis z kartoteki budynków dla działki nr [...] oraz wydruk księgi wieczystej. Ponadto do sprzeciwu na wezwanie Sądu skarżący przedłożył: 1) wyciągi z rachunków bankowych żony skarżącego – przy czy oświadczył, że w lutym nie były wykonywane żadne operacje bankowe; 2) wyciąg z rachunku bakowego skarżącego, 3) decyzję o uznaniu skarżącego za bezrobotnego, bez prawa do zasiłku; 4) pismo ws. korekty deklaracji VAT-7 [B.] za styczeń 2016 r.; 5) sprawozdanie finansowe działalności gospodarczej [B.] za rok 2015 r.; 6) rachunek zysków i strat oraz bilans PPHU [B.] na dzień [...] maja 2016 r. – skarżący wyjaśnił, że w bilansie figuruje towar o wartości 256.000,00 zł. Jest to nietrafiona inwestycja w postaci drzewa przygotowanego na zamówienia kontrahenta, który wycofał się z zakupu. W związku ze specyfikacją zamówienia dla każdego innego potencjalnego kupca towar ten jest wart 1/3 tej ceny. Jak również, iż w ubiegłym roku udało się znaleźć kupca, który to po uiszczeniu zaliczki (całość jej została przeznaczona na spłatę zadłużenia) nie odebrał drewna. Z uwagi na brak możliwości zwrotu zaliczki niemożliwe jest poszukiwanie nowych kontrahentów. Ponadto przedłożył: PIT /B , PIT-36L, PIT 36 i PIT/0 żony skarżącego za rok 2015 r.; deklarację VAT -7 za styczeń, luty, marzec skarżącego i jego żony oraz wydruk z CDEIG skarżącego.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, w niniejszej sprawie należało odmówić przyznania prawa pomocy, bowiem w sprawie pozostaje wiele niewyjaśnionych kwestii dotyczących sytuacji majątkowej skarżącego, w szczególności sąd wskazał na wątpliwości związane z: brakiem wyciągu z rachunków bankowych prowadzonej przez [A.] działalności "PPHU [A.]", a także nie złożenie oświadczenia lub zaświadczenia o ich braku bądź zamknięciu; nienadesłania bilansu "PPHU [B.]", a jedynie "Wyniki zestawienia Bilans jedn. z wyłącz. banków i ubezpieczycieli", który w swej treści nie odpowiada bilansowi; nienadesłanie aktualnego zaświadczenia o zarejestrowaniu jako osobę bezrobotną (bądź o nieposiadaniu statusu osoby bezrobotnej), załączonych do dokumentacji deklaracji VAT-7 [A.], z których wynika, że skarżący pomimo widniejącej w CEDIG informacji o zawieszeniu działalności w miesiącu styczniu, lutym i marcu nabywał towary (poz. 44) oraz naliczał z tego tytułu podatek VAT do odliczenia, w konsekwencji do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy. Aktualnie kwota ta wynosi 29.776 zł., sprzeczności oświadczeń zawartych w piśmie przewodnim z dnia [...] maja 2016 r. z załączoną dokumentacją, w szczególności dotyczące wyciągu z rachunku bankowego (brak firmowego), oświadczenia, że skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej. Ponadto jest osobą bezrobotną niezarejestrowaną. Jednakże ponownie skarżący dołączył decyzję z dnia [...] września 2015 r. o uznaniu za osobę bezrobotną, z której wynika, że po 90 dniach przysługuje mu zasiłek dla bezrobotnych.

Ponadto Sąd zwrócił uwagę, że z rachunków bankowych [B.] wynika, że skarżący wraz z żoną obracają na rachunkach bankowych kwotami pieniężnymi. Kwoty te wpływają regularnie na rachunek walutowy [B.] w banku M., po przewalutowaniu trafiają na inny jej rachunek w banku Millenium, po czym są wypłacane gotówką przez [A.] (listopad 2015 r. 17.000 zł, styczeń 2016 r. 18.000 zł, marzec 2016 r. 23.000 zł).

Wobec powyższego Sąd oddalił złożony wniosek.

Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył [A.]. Zarzucił, że WSA błędnie ocenił zebrany materiał dowodowy, co skutkowało nieprawidłową oceną sytuacji finansowej skarżącego, która faktycznie uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Sąd całkowicie pominął kwestię ciążących na skarżącym zobowiązań i ich łączną kwotę oraz to, że skarżący - chcąc przynajmniej częściowo pokryć koszty wniesionych skarg - w 21 sprawach uiścił opłaty w łącznej kwocie 18 000 zł. Skarżący nie ma natomiast środków na opłacenie 76 skarg, zaś rozpatrywanie każdego wniosku w oderwaniu od pozostałych spraw prowadzi do błędnych ustaleń faktycznych (sytuacja majątkowa skarżącego jest bowiem każdorazowo oceniana w kontekście możliwości uiszczenia opłaty od pojedynczej skargi, a nie wszystkich opłat łącznie). Skarżący zwrócił też uwagę, że w związku z rozbiciem całości postępowania na 97 spraw jest zmuszony wielokrotnie ponosić te same koszty w sprawach różniących się jedynie datą wystawionej faktury oraz kwotą widniejącą na niej. Takie postępowanie stanowi tylko dodatkową uciążliwość dla skarżącego i zmusza do ponoszenia kosztów wielokrotnie wyższych niż byłoby to możliwe w przypadku połączenia spraw.

Skarżący podkreślił, iż suma ciążących należności związanych z decyzjami Naczelnika Urzędu Skarbowego opiewają na znaczną kwotę 486.313,00 zł (październik). Ponadto, iż w dniu [...] grudnia 2015 r. została wydana decyzja określająca kwotę zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym od towarów i usług za I kwartał 2013 r. i dokonano zabezpieczenia na łączną kwotę 927.407,00 zł. Podkreślił, iż toczące się wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne na łączną kwotę przekraczającą 3.500.00 zł potwierdzają okoliczność i skarżący nie posiada środków na pokrycie kosztów sądowych.

Dalej, skarżący wskazał, iż wadliwe jest uznanie Sądu, że obowiązek wzajemnej pomocy wynikający z art. 23 k.r.o. może być utożsamiany z obowiązkiem pokrywania przez współmałżonka kosztów sądowych, w szczególności, gdy istnieje między małżonkami rozdzielność majątkowa.

Wobec powyższego zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., poprzez nieprawidłowe jego zastosowanie będące skutkiem błędnej wykładni, przez co wnioskodawcy odmówiono przyznania prawa pomocy, podczas gdy na podstawie przedstawionych dokumentów wnioskodawca spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy;

Naruszenie art. 245 § 3 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie, będące skutkiem błędnej oceny sytuacji materialnej i możliwości finansowych wnioskodawcy, a w konsekwencji odmowa przyznania prawa pomocy;

Naruszenie art. 23 k.r.o., poprzez nieprawidłowe jego zastosowanie będące skutkiem błędnej wykładni, co Sąd błędnie uznał, że żona wnioskodawcy ma obowiązek ponoszenia kosztów związanych z toczącym się postępowaniem, podczas gdy obowiązek ten dotyczy jedynie realizacji celów rodziny;

Błędną ocenę materiału dowodowego przedstawionego przez wnioskodawcę skutkującego nieprawidłowym ustaleniem sytuacji finansowej wnioskodawcy i odmową przyznania prawa pomocy, w sytuacji spełnienia ustawowych przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Na wstępie Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że sprawa sądowoadministracyjna, w której został złożony przedmiotowy wniosek o przyznanie prawa pomocy została wszczęta przed datą wejścia w życie nowelizacji ustawy procesowej, wprowadzonej ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), na mocy której został zmieniony m.in. art. 260 p.p.s.a. Mając na uwadze tę okoliczność oraz treść art. 2 ustawy nowelizującej, przyjąć należy, że w stosunku do wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie zastosowanie znajdował art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym (sprzed nowelizacji). Oznacza to, że po wniesieniu przez stronę sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego, którego sprzeciw ten dotyczył utraciło moc, zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, a od wydanego przez ten Sąd orzeczenia stronie przysługiwało zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).

W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając przede wszystkim, że nie było możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony, bowiem skarżący - mimo wezwania - nie przedstawił wszystkich dokumentów obrazujących jego aktualną sytuację majątkową.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy, uznając w efekcie, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności niektórych z tych oświadczeń. Pomimo dodatkowego wezwania Sądu, skarżący nie przedłożył wyciągu z rachunków bankowych prowadzonych przez [A.] działalności "PPHU [A.]", a także nie złożył oświadczenia lub zaświadczenia o ich braku bądź zamknięciu; bilansu "PPHU [B.]", a jedynie "Wyniki zestawienia Bilans jedn. z wyłącz. banków i ubezpieczycieli", który w swej treści nie odpowiada bilansowi; aktualnego zaświadczenia o zarejestrowaniu jako osobę bezrobotną (bądź o nieposiadaniu statusu osoby bezrobotnej). Ponadto słusznie wątpliwości Sądu wzbudziły załączone do dokumentacji deklaracji VAT-7 [A.], z których wynika, że skarżący pomimo widniejącej w CEiIDG informacji o zawieszeniu działalności w miesiącu styczniu, lutym i marcu nabywał towary (poz. 44) oraz naliczał z tego tytułu podatek VAT do odliczenia, w konsekwencji do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy. Aktualnie kwota ta wynosi 29.776 zł. A także sprzeczności oświadczeń zawartych w piśmie przewodnim z dnia [...] maja 2016 r. z załączoną dokumentacją, w szczególności dotyczące wyciągu z rachunku bankowego (brak firmowego), oświadczenia, że skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej. Ponadto jest osobą bezrobotną niezarejestrowaną. Jednakże ponownie skarżący dołączył decyzję z dnia [...] września 2015 r. o uznaniu za osobę bezrobotną, z której wynika, że po 90 dniach przysługuje mu zasiłek dla bezrobotnych. Powyższe wątpliwości nie pozwalają uznać zasadności przyznania prawa pomocy skarżącemu.

Zarzuty postawione przez skarżącego w zażaleniu również nie mogły znaleźć aprobaty. W odniesieniu do zarzuty dotyczącego naruszenia art. 23 k.r.o. należy wskazać, iż ustanowienie rozdzielności majątkowej nie zwalnia małżonków z obowiązku ponoszenia wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, podejmowania starań w celu zapewnienia potrzeb bytowych rodziny i wzajemnego wspierania się małżonków w wypełnianiu obowiązków małżeńskich i rodzinnych. Sąd w składzie orzekającym w tej sprawie uznaje, że w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy dopuszczalne (a niekiedy konieczne) jest domaganie się od wnioskodawcy - z powołaniem się na art. 23 i art. 27 k.r.o. - przedłożenia dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej i finansowej małżonka osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak celem tego wezwania powinna być ocena, czy w konkretnym przypadku można obiektywnie oczekiwać, że wsparcie małżonka (związane - co wskazano wyżej - przede wszystkim z zapewnieniem środków utrzymania) pozwoli stronie zobowiązanej do poniesienia kosztów postępowania na poczynienie oszczędności na poczet tychże kosztów, co niewątpliwie miałoby znaczenie z punktu widzenia przyznania prawa pomocy. Zwrócić należy uwagę, iż skarżący przedstawił część dokumentów obrazujących kondycję finansową żony uchylając się przed złożeniem kompletnej dokumentacji, która pozwoliłaby ocenić faktyczną możliwość wsparcia skarżącego i możliwości wygospodarowania przez niego środków na pokrycie kosztów sądowych.

Za uwzględnieniem zażalenia nie mogły również przemawiać zarzuty wskazujące na pominięcie przez Sąd pierwszej instancji okoliczności, że skarżący uiścił już opłaty sądowe w łącznej kwocie 18.000 zł i że ma obowiązek uiszczenia tego rodzaju opłat jeszcze w 76 innych sprawach. Odniesienie sytuacji majątkowej i finansowej strony domagającej się przyznania prawa pomocy do ciążących na tej stronie kosztów wszystkich postępowań sądowych przez nią zainicjowanych może bowiem (i powinno) nastąpić, jednak dopiero wówczas, gdy wspomniana sytuacja majątkowa i finansowa została w sposób rzetelny i wiarygodny przedstawiona. Tymczasem w niniejszej sprawie - o czym była już mowa - skarżący nie udokumentował w pełni swojej sytuacji majątkowej, do czego był zobowiązany. Natomiast poza przedmiotem oceny w niniejszym postępowaniu wpadkowym pozostaje - sygnalizowana w zażaleniu - kwestia istnienia podstaw do połączenia spraw ze skarg skarżącego, jak i ewentualny wpływ takiej decyzji procesowej na łączną wysokość kosztów sądowych.

Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje również, iż fakt, prowadzenia, w tym bezskutecznego prowadzenia postępowań egzekucyjnych nie mogą wpłynąć na ocenę wniosku, gdyż świadczy jedynie o braku regulowania w dobrowolny sposób ciążących na nim zobowiązań, a nie o niewypłacalności skarżącego tym bardziej, że organy administracyjne mają ograniczone możliwości egzekucji środków pieniężnych.

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznał stanowisko Sądu I instancji za całkowicie uzasadnione i na podstawie 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.