Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 842/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-09-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art 83 ust 1
journal: Dz.U. 1998 nr 162 poz 1118
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Małgorzata Borowiec (spr.), Sędzia NSA Wojciech Mazur, Sędzia del. NSA Tomasz Zbrojewski, Protokolant starszy inspektor sądowy Anna Krakowiecka, po rozpoznaniu w dniu 27 września 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej C.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 października 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 1423/12 w sprawie ze skargi C.S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 17 października 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 1423/12 oddalił skargę C.S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

C.S. wnioskiem z dnia 25 marca 2011 r. zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku wyjaśnił, że Sąd Apelacyjny Sąd Pracy i Ubezpieczeń w Poznaniu oddalił jego apelację w sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym. Podał, że ma [...] lata, w związku z krótkim okresem składkowym i nieskładkowym po ukończeniu 65 lat nie otrzyma emerytury, a stan zdrowia nie pozwala mu na podjęcie jakiejkolwiek pracy. Jest po [...], choruje na [...]. W 2009 r. uległ wypadkowi, w czasie którego doznał złamania [...]. Wyjaśnił, że ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, który umożliwia mu korzystanie z pomocy społecznej, która jednak nie zaspokaja jego potrzeb życiowych.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ust.1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił C.S. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji podał, że przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku jest możliwe wyłącznie w przypadku, gdy wnioskodawca spełnia łącznie wszystkie przesłanki określone w tym przepisie. Stwierdził, że z dokumentacji rentowej wynika, iż C.S. na przestrzeni [...] lat życia udokumentował 17 lat, 8 miesięcy oraz [...] dni okresów składkowych. W okresach od dnia [...] marca 1987 r. do dnia [...] lutego 1990 r. oraz od dnia [...] lutego 1990 r. do dnia wydania decyzji nie podejmował zatrudnienia, ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Wskazał także, iż wnioskodawca w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym z dnia 23 marca 2012 r. podał, że w okresie od dnia [...] listopada 1990 r. do dnia [...] maja 1999 r. nie wykonywał zatrudnienia ze względu na przebywanie w zakładach karnych. W ocenie organu w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych okoliczność ta nie może być uznana za szczególną, gdyż nie była ona niezależna od wnioskodawcy, lecz wynikała ze świadomego naruszenia prawa.

Zdaniem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające wnioskodawcy przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia i nabycie uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych, albowiem w okresach wyżej wymienionych przerw w ubezpieczeniu nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem obiektywne przeszkody w podjęciu zatrudnienia oraz kontynuowania ubezpieczenia w celu uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ponadto organ zauważył, iż wnioskodawca orzeczeniem Komisji Lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2011 r. nie został uznany za niezdolnego do pracy, nie spełnia on zatem kolejnej przesłanki wymaganej do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Od powyższej decyzji C.S. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym zarzucił uwzględnienie przez organ jedynie orzeczenia Komisji Lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i pominięcie opinii lekarskiej biegłego sądowego z dnia [...] listopada 2011 r., w której zakwestionowano orzeczenie tej Komisji Lekarskiej i stwierdzono, że nie może on podjąć nawet lekkiej pracy fizycznej. Wyjaśnił, że w czasie przebywania w zakładach karnych, lekarze nie chcieli mu podpisać zgody na podjęcie pracy, z uwagi na to, że choruje na [...]. Ponadto podał, iż w 1999 r. po opuszczeniu zakładu karnego lekarz nie wyraził mu zgody na zatrudnienie. Wskazał także na swoją trudną sytuację materialną.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej w skrócie K.p.a.), zaskarżoną decyzję utrzymał w mocy. W uzasadnieniu decyzji przedstawił dotychczasową argumentację. Dodatkowo podał, że w świetle art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyjaśnił, że w tej sprawie istotne są powody niespełnienia przez wnioskodawcę przesłanek koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Niezbędne jest zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS albo komisji lekarskiej są wiążące zarówno dla organu rentowego, jak i dla Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Oznacza to, że przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. W postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS w drodze opinii biegłych sądowych. Opinie biegłych sądowych są sporządzone w toku postępowania odwoławczego – od decyzji organu rentowego w sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, nie stanowią integralnej części wyroku sądu i brak jest podstaw prawnych do wydania decyzji w niniejszej sprawie w oparciu o taką opinię. Lekarz orzecznik ZUS, w przypadku wydawania orzeczenia może ocenić taką opinię jako jeden z dowodów. Nie ma ona jednak charakteru wiążącego.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi C.S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której powtórzył argumentację zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Dodatkowo stwierdził, że obecnie nikt nie przyjmie go do pracy, gdyż choruje na [...], ma [...].

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W uzasadnieniu wyroku podał, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest jednak uzależnione od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich przesłanek określonych w tym przepisie. Jest ono zatem możliwe tylko w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątku jest zasadne. Ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnienia do uzyskania prawa do emerytury lub renty nie wypracował prawa do tego świadczenia na skutek szczególnych okoliczności.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, organ prawidłowo przyjął, że w niniejszej sprawie nie została spełniona jedna z obligatoryjnych przesłanek umożliwiających przyznania świadczenia w drodze wyjątku, określonych w art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż skarżący nie może być uznany za osobę, która nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Nie ma on bowiem orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, a na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie osiągnął jeszcze ustawowego wieku emerytalnego dla mężczyzn. Komisja Lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 2011 r. nie ustaliła, że skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy. Okoliczność ta jest dla Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wiążąca. Obowiązkiem organu było oparcie rozstrzygnięcia na tym orzeczeniu. W świetle art. 14 ust. 3 powołanej ustawy, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Ustalenia biegłych sądowych w postępowaniu odwoławczym w sprawie przyznania świadczenia w trybie zwykłym nie mogą zastąpić orzeczenia lekarza orzecznika ZUS albo orzeczenia komisji lekarskiej ZUS w sprawie o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie fakt, że w tej sprawie nie została spełniona przesłanka niemożności podjęcia przez skarżącego pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, jest wystarczający do stwierdzenia braku możliwości uwzględnienia jego wniosku o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W takim przypadku, za zbędne uznać należy dokonywanie przez organ analizy sytuacji skarżącego pod kątem wystąpienia przesłanki szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do tego świadczenia w trybie zwykłym. W konsekwencji stwierdził jednak, że ocena tej przesłanki przez organ jest prawidłowa.

Skarżący C.S. na przestrzeni [...] lat życia udokumentował jedynie 17 lat, 8 miesięcy i [...] dni okresów składkowych. W okresie od dnia [...] marca 1987 r. do dnia [...] lutego 1990 r. oraz od dnia [...] lutego 1990 r. do dnia dzisiejszego nie podejmował i nie podejmuje zatrudnienia, ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. W świetle orzeczenia Komisji Lekarskiej ZUS był on i nadal pozostaje osobą zdolną do pracy. Nie istniały żadne obiektywne przeszkody, aby podjął pracę. W sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do tego świadczenia w trybie zwykłym. Nie stanowiło jej również przebywanie przez skarżącego w zakładzie karnym. Nie było to bowiem zdarzenie niezależne od jego woli. Było ono konsekwencją jego świadomych wyborów i nie może stanowić usprawiedliwienia dla przerw w zatrudnieniu.

Ponadto Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący niewątpliwie znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, nie wystarcza ona jednak do przyznania mu tego świadczenia. Nie ma ono bowiem charakteru socjalnego, a jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o nie.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie P.p.s.a.), skargę oddalił.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł C.S., reprezentowany przez radcę prawnego i zaskarżając go w całości zarzucił naruszenie:

1) na podstawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a. – naruszenie prawa materialnego, a to art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że w niniejszej sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, w wyniku których skarżący C.S. nie spełnił warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, co spowodowało odmowę przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku;

2) na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. – naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to:

a) art. 151 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., poprzez bezzasadne oddalenie skargi, podczas gdy powinna zostać uwzględniona;

b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., poprzez naruszenie art. 7, art. 8, art. 9, art. 11 i art. 77 K.p.a., polegające na braku dokładnego wyjaśnienia sprawy, a w szczególności tego, czy w sprawie występują "szczególne okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach;

c) art. 141 § 4 w związku z art. 133 § 1 P.p.s.a., poprzez rozstrzygnięcie i uzasadnienie sprawy z pominięciem całokształtu okoliczności sprawy;

d) art. 134 § 1 P.p.s.a. poprzez niewyjście składu orzekającego w sprawie poza granice skargi, a tym samym zaniechanie faktycznej kontroli działalności organów rozstrzygających przedmiotową sprawę oraz niedokonanie oceny, czy organy w sposób prawidłowy ustaliły stan faktyczny sprawy zgodnie z regułami obowiązującymi w procedurze administracyjnej.

Wskazując na powyższe podstawy skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podał, że zgadza się jedynie z tą częścią uzasadnienia zaskarżonego wyroku, w której potwierdzono, iż skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. W ocenie autora skargi kasacyjnej skarżący spełnia wszystkie pozostałe przesłanki określone w art. 83 ust.1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Udokumentował 17 lat, 8 miesięcy i [...] dni okresów składkowych, a Komisja Lekarska Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w orzeczeniu z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] uznała, że skarżący nie jest niezdolny do pracy. Tymczasem w aktach administracyjnych sprawy znajdują się również:

a) orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania Niepełnosprawności [...] z dnia [...] kwietnia 2001 r., w którym stwierdzono, że skarżący ma umiarkowany stopień niepełnosprawności, który ma charakter trwały, a orzeczenie wydane zostało na stałe;

b) orzeczenie o ustaleniu stopnia niepełnosprawności wydane przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności [...] z dnia [...] maja 1998 r., w którym stwierdzono, że skarżący ma umiarkowany stopień niepełnosprawności według ustalonych kodów – [...], który ma charakter trwały, a orzeczenie wydane zostało na stałe;

c) kopia wyroku Sądu Apelacyjnego [...] z dnia [...] listopada 2002 r., sygn. akt [...], z uzasadnienia którego wynika, że w toku postępowania zespół biegłych lekarzy sądowych uznał skarżącego za częściowo niezdolnego do pracy na okres 3 lat;

d) oświadczenia skarżącego dotyczącego opinii biegłych lekarzy z dnia [...] listopada 2011 r., w której uznali, że skarżący w wieku [...] lat nie może podjąć nawet prostej lekkiej pracy fizycznej, a także oświadczenia skarżącego o jego próbach podjęcia pracy i niemożności jej znalezienia.

Zdaniem autora skargi kasacyjnej błędne jest zatem twierdzenie Sądu pierwszej instancji, że skarżący nie może być uznany za osobę, która nie może podjąć pracy z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Podkreślił, iż co najmniej od 1998 r., kiedy to skarżący uzyskał pierwsze orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, istniały szczególne okoliczności, które doprowadziły do tego, że nie spełnia on wymogów ustawowych do uzyskania świadczenia. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności utrudniło mu bowiem podjęcie pracy, a tym samym wypracowanie dalszych okresów składkowych, a w szczególności wymaganych dla uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy 5-letnich okresów składkowych w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed złożeniem wniosku. Na dzień wydania decyzji pierwszoinstancyjnej skarżący miał [...], a więc do osiągnięcia wieku emerytalnego dla mężczyzn (65 lat) zabrakło mu niespełna 3 miesięcy. Jest oczywiste, że osoba w takim wieku będzie miała ogromne trudności ze znalezieniem pracy. Stanowisko Sądu pierwszej instancji uznać zatem należy jako zbyt rygorystyczne i nieuwzględniające celu, jakiemu ma służyć tryb przyznawana świadczeń w drodze wyjątku.

Ponadto skarżący zauważył, iż cyt. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego Ważne są natomiast powody, dla których ubezpieczony nie mógł nabyć uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych.

Autor skargi kasacyjnej wskazał również na pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 167/11, w którym stwierdzono, iż dokonując wykładni pojęcia "szczególnych okoliczności", o który mowa w art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, należy mieć na względzie cel, jakiemu służyć ma tryb świadczeń w drodze wyjątku. Celem tego przepisu jest bowiem to, aby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych z uwagi na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. Co więcej wykładnia art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie może abstrahować od treści art. 18 Konstytucji RP, który ochronę i opiekę rodziny, macierzyństwa i rodzicielstwa zalicza do podstawowych zadań Rzeczypospolitej Polskiej. Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością", o której mowa w cytowanym przepisie będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie lub członka jej rodziny. Podobnie ocenić należy także częściową niezdolność do pracy, jaki i inne zdarzenia powodujące ograniczenia i utrudnienia w możliwość zatrudnienia. Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga zatem uwzględnienia wszelkich aspektów stanu faktycznego sprawy.

W konsekwencji autor skargi kasacyjnej stwierdził, że Sąd pierwszej instancji zaniechał dokładnego wyjaśnienia sprawy, a w szczególności tego, czy w sprawie występują " szczególne okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust.1 omawianej ustawy, nie przeanalizował dokładnie sytuacji zdrowotnej skarżącego, zwłaszcza wobec informacji o dwóch orzeczeniach o stopniu niepełnosprawności, czasowej jego niezdolności do pracy oraz orzeczeniu komisji lekarskiej z dnia [...] listopada 2011 r., z którego wynika, że nie jest zdolny do podjęcia nawet lekkiej pracy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki określone w § 2 art. 183 P.p.s.a. w rozpoznawanej sprawie nie występują.

Dokonując oceny zasadności skargi kasacyjnej, wniesionej przez C.S., Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że nie ma ona usprawiedliwionych podstaw.

Istota sprawy sprowadzała się do rozważenia, czy Sąd pierwszej instancji prawidłowo zaaprobował stanowisko Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który stwierdził, że skarżący nie spełnia łącznie wszystkich przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie może być uznany za osobę, która nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Z tego powodu przyznanie mu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku nie jest możliwe. Przy czym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że w sytuacji, gdy nie została spełniona pierwsza z powołanych przesłanek dokonywanie analizy kolejnej z nich jest zbędne. Uznał jednak, że dokonana przez organ ocena, iż niespełnienie przez skarżącego warunków wymaganych w ustawie do uzyskania renty nie było spowodowane szczególnymi okolicznościami, była prawidłowa.

Z akt sprawy wynika, że C.S. nie spełnia przesłanki braku możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Legitymuje się orzeczeniem Komisji Lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] stwierdzającym, że nie jest niezdolny do pracy. W świetle art. 14 ust. 3 omawianej ustawy, dla Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych orzeczenie to stanowiło podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczenia przewidzianego w ustawie, do którego prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy. Brak stwierdzenia w powołanym orzeczeniu Komisji Lekarskiej ZUS całkowitej niezdolności skarżącego do pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym skutkował niemożnością przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. Podkreślić należy, iż wskazywanie przez autora skargi kasacyjnej na dowody potwierdzające niezdolność skarżącego do pracy nie mogły odnieść zamierzonego skutku. Orzeczenia Zespołów do Spraw Orzekania Niepełnosprawności stwierdzające u skarżącego umiarkowany stopień niepełnosprawności wydane na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych nie dotyczą uprawnień rentowych i nie są równoznaczne z orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS wydanym w oparciu o przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Orzeczenia dotyczące niepełnosprawności nie wywierają zatem skutków prawnych jakie ostatnio powołana ustawa wiąże z orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS w przedmiocie stwierdzenia całkowitej bądź częściowej niezdolności do pracy. Sąd pierwszej instancji trafnie stwierdził, że w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS w oparciu o opinie biegłych sądowych sporządzone w toku postępowania odwoławczego – od decyzji organu rentowego w sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym. W związku z powyższym, w niniejszej sprawie fakt uznania skarżącego przez biegłych sądowych w opinii z dnia [...] listopada 2002 r. za częściowo niezdolnego do pracy na okres 3 lat oraz stwierdzenie w opinii z dnia [...] listopada 2011 r., że nie może on podjąć nawet lekkiej pracy fizycznej nie stanowiło podstawy do uznania, iż jest on osobą całkowicie niezdolną do pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Jak wyżej podano powołany przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jako przyczynę braku możliwości podjęcia pracy wskazuje wyłącznie całkowitą niezdolność do pracy.

W sprawie jest niesporne, że skarżący na dzień wydawania decyzji nie osiągnął ustawowego wieku emerytalnego mężczyzn wynoszącego 65 lat, gdyż w dniu [...] kwietnia 2012 r. miał [...]. Nie spełnił zatem przesłanki niemożności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na wiek.

Autor skargi kasacyjnej stawiając zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że Sąd pierwszej instancji nieprawidłowo przyjął, iż w niniejszej sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, w wyniku których C.S. nie spełnił warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, co spowodowało odmowę przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. Zdaniem skarżącego orzeczenie o niepełnosprawności utrudniało mu podjęcie pracy i wypracowanie dalszych okresów składkowych, a w szczególności wymaganych dla uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy 5 letnich okresów składkowych w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed złożeniem wniosku. Sytuacja ta powinna być uznana za szczególną okoliczność o której mowa w tym przepisie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że konieczność kumulatywnego spełnienia przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 omawianej ustawy powoduje, że w przypadku, gdy w tej sprawie ustalono, iż skarżący nie spełnia przesłanki niemożności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i z tej przyczyny wyłączona jest możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku, to dokonywanie analizy pozostałych przesłanek w tym przepisie jest zbędne. Dotyczy to m.in. przesłanki "szczególnych okoliczności". W związku z tym jedynie zauważył, iż dokonana przez organ ocena tej przesłanki była prawidłowa.

Z akt sprawy wynika, że skarżący na przestrzeni [...] lat życia udokumentował jedynie 17 lat, 8 miesięcy i [...] dni okresów składkowych. W okresach od dnia [...] marca 1987 r. do dnia [...] lutego 1990 r. oraz od dnia [...] lutego 1990 r. do daty wydawania decyzji przez organ pierwszej instancji nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Przy czym przyczyną niepodejmowania przez niego pracy w okresie od dnia [...] listopada 1990 r. do dnia [...] maja 1999 r. był fakt przebywania w zakładach karnych. W sprawie nie wystąpiły zatem szczególne okoliczności, które uniemożliwiły skarżącemu spełnienie warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty. Powołany w uzasadnieniu skargi kasacyjnej fakt wpływu orzeczenia stwierdzającego u skarżącego umiarkowany stopień niepełnosprawności na podjęcie przez niego pracy w tej sprawie nie mógł być rozważany w kontekście "szczególnych okoliczności".

Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny za nietrafny uznał zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Zamierzonego skutku nie mogły odnieść również powołane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 7, art. 8, art. 9, art. 11 i art. 77 § 1 K.p.a. oraz art. 141 § 4 w związku z art. 133 § 1 P.p.s.a. oraz art. 134 § 1 P.p.s.a.

Na wstępie przypomnieć należy, iż w świetle art.174 pkt 2 P.p.s.a. autor skargi kasacyjnej niezależnie od podania istoty zarzutów, winien przeprowadzić argumentację w kierunku wykazania, że wpływ naruszenia przepisów postępowania na treść wyroku mógł być istotny. W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, że naruszenie wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, czyli że między ich naruszeniem a treścią zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zachodzi związek przyczynowy, a także nie uprawdopodobnił wpływu tego związku przyczynowego na treść wyroku. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej w tym zakresie nie poczynił bowiem żadnych rozważań.

Wskazać należy, iż zgodnie z art. 141 § 4 P.p.s.a. zdanie pierwsze, uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Stosownie do treści art. 133 § 1 P.p.s.a. sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy. Obowiązek wydania wyroku na podstawie akt sprawy oznacza zakaz wyjścia poza materiał znajdujący się w aktach. Natomiast zaakceptowanie przez sąd, jako zgodnej z przepisami postępowania, oceny materiału dowodowego oraz przyjęcie za prawidłowe ustaleń będących konsekwencją tej oceny, nawet gdyby stanowisko sądu było błędne i nie uwzględniało całości materiału dowodowego sprawy nie stanowi naruszenia art. 133 § 1 P.p.s.a. (por. wyrok NSA z dnia 12 maja 2005 r., sygn. akt FSK 1381/04, ONSAiWSA 2006 nr 1).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wbrew stanowisku autora skargi kasacyjnej, uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wszystkie przesłanki określone w art. 141 § 4 P.p.s.a. Z kolei istotne w sprawie fakty, znajdujące potwierdzenie i odzwierciedlenie w materiale dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy, które przy uwzględnieniu treści art. 133 § 1 P.p.s.a. zostały przez Sąd pierwszej instancji przyjęte za podstawę wyrokowania, nie dają podstaw do twierdzenia, że rekonstrukcja przedstawionego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stanu faktycznego nastąpiła bez uwzględnienia akt sprawy.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 134 § 1 P.p.s.a., który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zauważyć należy, iż granice rozpoznania sprawy przez sąd administracyjny są wyznaczone przez granice sprawy administracyjnej. Rozstrzyganie "w granicach danej sprawy" oznacza, że sąd nie może uczynić przedmiotem kontroli innej sprawy administracyjnej niż ta, w której wniesiono skargę. Natomiast niezwiązanie sądu administracyjnego granicami skargi oznacza m.in. dokonanie oceny zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej zgodności z prawem, niezależnie od sformułowanych w skardze zarzutów i wniosków. Zakres sądowej kontroli wyznacza więc przedmiot danej sprawy administracyjnej zdeterminowany prawnymi podstawami wydanego w niej rozstrzygnięcia. Granice orzekania Sądu pierwszej instancji wyznacza sprawa administracyjna w znaczeniu materialnym (a nie procesowym), to tak określony w skardze przedmiot zaskarżenia wyznacza jednocześnie wiążące granice sprawy rozpoznawanej przez sąd. Oznacza to, że granice rozpoznania wojewódzkiego sądu administracyjnego określa sprawa administracyjna będąca przedmiotem zaskarżenia. Treść i zakres sprawy administracyjnej, czyli tożsamość sprawy, wyznaczają normy prawa materialnego, które determinują treść rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym akcie i precyzują czynności pozwalające zidentyfikować skonkretyzowany w nich stosunek prawny (por. wyrok NSA z dnia 15 stycznia 2005 r., sygn. akt II GSK 321/07).

W świetle określonej w art. 134 § 1 P.p.s.a. zasady braku związania zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną zauważyć należy, iż Sąd pierwszej instancji nie jest zobowiązany do odnoszenia się do zarzutów i argumentacji nie mających istotnego znaczenia dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. W związku z tym pominięcie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku rozważań dotyczących zarzutów niezasadnych nie stanowi naruszenia przepisów postępowania sądowoadministracyjnego. Ponadto w przypadku, gdy podstawa prawna rozstrzygnięcia sprawy została wyczerpująco wyjaśniona, ustosunkowanie się do tych argumentów skargi, które pozostają bez związku z istotą normy prawnej, jest zbędne. W kontekście treści analizowanego zarzutu skargi kasacyjnej oraz sposobu jego uzasadnienia wyjaśnić również należy, iż sąd administracyjny nie dokonuje ustaleń faktycznych w zakresie objętym sprawą administracyjną, lecz kontroluje legalność zaskarżonej decyzji uwzględniając faktyczne podstawy jego wydania, tj. ustalenia faktyczne, które zostały przyjęte przez organ administracji publicznej, jako podstawa wydawanego w sprawie rozstrzygnięcia. Proces kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji uwzględnia kontrolę realizacji i przestrzegania przez organ orzekający w sprawie wiążących go – w zakresie dotyczącym dokonywania ustaleń stanu faktycznego sprawy, przeprowadzania dowodów oraz ich oceny – reguł proceduralnych.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie, Sąd pierwszej instancji nie naruszył art. 134 §1 P.p.s.a. Przedmiotem kontroli była decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiająca skarżącemu przyznania świadczenia – renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, w której zasadnie stwierdzono, że na dzień jej wydania nie spełniał on łącznie przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z uwagi na możliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz niewystępowanie w sprawie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły mu spełnienie warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty. Wbrew stanowisku autora skargi kasacyjnej w tej sprawie Sąd pierwszej instancji nie miał obowiązku dokonywania ustaleń i oceny sytuacji zdrowotnej skarżącego w kontekście orzeczeń o niepełnosprawności i opinii biegłych sądowych, trudnej sytuacji na rynku pracy w miejscu jego zamieszkania, czy też faktu posiadania okresu ubezpieczenia, gdyż nie miały one wpływu na treść rozstrzygnięcia. Stan faktyczny sprawy został ustalony i oceniony w sposób prawidłowy przy uwzględnieniu zasad procedury administracyjnej i jego kwestionowanie poprzez zarzut naruszenia art. 134 § 1 P.p.s.a. było zatem nieskuteczne.

Przechodząc do zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. stwierdzić należy, iż jest on niezasadny. Warunkiem zastosowania dyspozycji tej normy prawnej jest spełnienie jej hipotezy w postaci stwierdzenia przez sąd naruszenia przez organ przepisów postępowania mającego charakter istotny. W rozpoznawanej sprawie taka sytuacja nie wystąpiła.

Jako chybiony ocenić należy zarzut naruszenia art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., poprzez bezzasadne oddalenie skargi, gdyż przepisy te nie mogą stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej. Są one bowiem tzw. przepisami wynikowymi. Warunkiem ich zastosowania jest spełnienie hipotezy w postaci odpowiednio stwierdzenia bądź niestwierdzenia przez sąd naruszeń prawa przez organ administracji publicznej. Autor skargi kasacyjnej, chcąc powołać się na zarzut naruszenia przepisu, jest zobowiązany powiązać go bezpośrednio ze wskazaniem naruszenia konkretnych przepisów, którym – jego zdaniem – uchybił Sąd pierwszej instancji w toku rozpoznawania sprawy. Brak takich powiązań czyni zarzut ten nieskutecznym.

Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i w oparciu o art. 184 P.p.s.a. podlega oddaleniu.