Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 459/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2022-10-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 59 ust. 1, art. 60, art. 61 ust. 1, 2, 2e, art.  64, art. 64a, art. 103
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
article: art. 15o ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 1842
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych - t.j.
article: art. 7, art. 77 par. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Matczak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Marzenna Glabas Asesor WSA Grzegorz Klimek Protokolant starszy referent Karolina Fogiel po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 października 2022 r. sprawy ze skargi C.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] znak [...].


UZASADNIENIE

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z 19 stycznia 2022 r. działający z upoważnienia Burmistrza O. Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w O. (dalej jako: "Dyrektor MOPS", "organ I instancji") ustalił C.M. (dalej jako: "skarżący") opłatę za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w J. (dalej jako: "DPS") w wysokości 1451,21 zł miesięcznie, począwszy od 10 czerwca 2021 r. W pkt 2 decyzji wskazano, że odmówiono "odstąpienia od żądania roszczeń" związanych z dopłatą za pobyt ojca skarżącego w domu pomocy społecznej. Podstawę rozstrzygnięcia stanowił art. 17 ust. 1 pkt 16, art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 lit. b, ust. 2e, art. 62 ust. 2 i 3, art. 106 ust. 1 i art. 107 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.) zwanej dalej: "u.p.s."

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w O. (dalej jako: "MOPS") wysłał wniosek do Ośrodka Pomocy Społeczne w L. (dalej jako: "OPS") o przeprowadzenie ze skarżącym wywiadu środowiskowego w celu ustalenia sytuacji materialno-bytowej jego rodziny, co miało również umożliwić odniesienie się do wniosku skarżącego o zwolnienie z ponoszenia kosztów pobytu ojca w DPS. Po otrzymaniu z OPS pisma o niewyrażeniu przez skarżącego zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, MOPS zawiadomił o konieczności udzielenia niezbędnych informacji w terminie pięciu dni od momentu otrzymania zawiadomienia, jednakże wywiad nie został przeprowadzony. W tej sytuacji została wydana decyzja ustalająca wysokość odpłatności za pobyt ojca skarżącego w DPS.

Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie podnosząc, że ponad 30 lat nie miał kontaktu z ojcem, który po rozwodzie, z orzeczeniem jego winy, miał ograniczoną władzę rodzicielską. Ojciec nie interesował się skarżącym i jego rodzeństwem, nie łożył na utrzymanie rodziny, nadużywał alkoholu, wszczynał awantury i stosował przemoc fizyczną wobec rodziny. Skarżący wyjaśnił nadto, że nie jest osobą zamożną, spłaca kredyt we frankach, a choroba jego córki wymaga długotrwałego leczenia i specjalnej diety. Obciążenie budżetu tak wysoką kwotą utrudni, a nawet uniemożliwi dalsze leczenie córki. Poza tym wspomaga finansowo swoją schorowaną matkę. Dodatkowo skarżący wyjaśnił, że nasilenie się problemów z córką oraz natłok obowiązków służbowych uniemożliwiły mu odniesienie się do pisma OPS.

Decyzją z 29 marca 2022 r., nr SKO.81.70.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu wyjaśniono, że oprócz ojca skarżącego, osobami mogącymi ponosić koszty jego pobytu w DPS są dwaj synowie, czyli m.in. skarżący. Za prawidłowe Kolegium uznało wyliczenia organu I instancji dotyczące wysokości należności obciążającej skarżącego za pobyt ojca w DPS oraz zastosowane w sprawie podstawy prawne wyliczenia tych kosztów. Organ zauważył, że skarżący był zobowiązany do wyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w celu ustalenia sytuacji finansowej jego rodziny i ustalenia istnienia obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS. Pomimo dwukrotnego pisemnego wezwania do OPS, skarżący nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu, chociaż został poinformowany o skutkach prawnych braku udzielenia zgody.

Ponadto organ wyjaśnił, że stosunki rodzinne pomiędzy skarżącym a jego ojcem nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Natomiast ewentualne zwolnienie z opłat za pobyt ojca w DPS może być przedmiotem odrębnej decyzji, wydanej dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt.

Na tą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie domagając się jej uchylenia i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz przekazania sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Ponadto wniósł o przeprowadzenie dowodu z wyroku Sądu Rejonowego w Olsztynie z 29 maja 1990 r., sygn. akt III RC 994/89 na okoliczność rozwiązania małżeństwa jego rodziców oraz ograniczenia władzy rodzicielskiej ojca nad małoletnimi dziećmi, a także dowodu z oświadczenia matki i brata skarżącego na okoliczność nieutrzymywania kontaktów z rodziną przez ojca oraz niepartycypowania przez ojca w kosztach utrzymania rodziny. Do skargi dołączył również dokumenty przedstawiające dochody uzyskiwane przez jego rodzinę oraz ponoszone koszty utrzymania rodziny.

Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:

- art. 7, art. 8 ust. 1, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.) dalej jako: k.p.a., poprzez zaniechanie zbadania czy nie zachodzą uzasadnione okoliczności przemawiające za całkowitym zwolnieniem skarżącego z ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS, jak również pominięcie przy ocenie materiału dowodowego kwestii związanych ze stosunkami rodzinnymi, a w szczególności faktu zaprzestania przez ojca kontaktu z małoletnimi dziećmi oraz nagannego funkcjonowania ojca w środowisku rodzinnym przed rozwodem, a ponadto nie wzięcie pod uwagę słusznego interesu skarżącego i uszczuplenie budżetu domowego jego rodziny poprzez ograniczenie możliwości zaspokojenia wszystkich potrzeb rodziny;

- art. 64 u.p.s. polegające na nieuwzględnieniu wniosku skarżącego o zwolnienie z opłaty, mimo że spełnione zostały przesłanki do uwzględnienia tego wniosku zarówno z uwagi na sytuację majątkową, jak i sytuację rodzinną skarżącego;

- art. 59 ust. 1 u.p.s. poprzez wydanie decyzji z mocą wsteczną, tj. obejmującą okres sprzed dnia jej wystawienia.

W uzasadnieniu podniesiono, że zaskarżone decyzje naruszają przepisy prawa oraz interes prawny skarżącego, bowiem zobowiązują go do ponoszenia kosztów pobytu ojca w DPS, z którym nie miał kontaktu od 30 lat, w kwocie niemal 1500 zł miesięcznie, kosztem utrzymania własnej rodziny. Skarżący ponownie wyjaśnił, że po rozwodzie rodziców, wyłączną opiekę nad nim i jego rodzeństwem przejęła matka, natomiast ojcu ograniczono władzę rodzicielską. Ojciec zerwał wszelkie kontakty z rodziną, nie interesował się dziećmi, nie uczestniczył w ich wychowaniu, jak również nie ponosił kosztów utrzymania rodziny, nie płacił na dzieci alimentów. Zanim doszło do rozwodu rodziców ojciec nadużywał alkoholu, stosował przemoc fizyczną i psychiczną wobec rodziny. W ocenie skarżącego, zobowiązywanie go do ponoszenia kosztów utrzymania ojca w DPS jest niezgodne z zasadami współżycia społecznego.

Skarżący podniósł również, że jego budżet zostanie uszczuplony o kwotę 1500 zł, a rodzina zostanie pozbawiona środków finansowych, na które wspólnie z żoną ciężko pracują. Wyjaśnił, że miesięczne dochody jego rodziny wynoszą ok. 8600 zł netto, na utrzymaniu ma małoletnią córkę, która boryka się z poważnymi zaburzeniami odżywiania i potrzebuje specjalnej diety oraz kosztownego leczenia. Dodatkowo spłaca wraz z żoną kredyt we frankach (każdego miesiąca opłaca ratę w wysokości ok. 1700 zł), ponadto dochodzą opłaty za mieszkanie, prąd, telefony, ubezpieczenie na życie, telewizję i Internet, podatek od nieruchomości, OC/AC samochodu. Na artykuły spożywcze, przemysłowe, środki higieniczne, paliwo, leki wydaje ok. 3000 zł miesięcznie. W tej sytuacji wygospodarowanie kwoty 1500 zł wiązać się będzie z ograniczeniem wydatków innych członków jego rodziny. Dodatkowo pomaga finansowo schorowanej mamie, kupuje jej artykuły spożywcze, opał i inne potrzebne rzeczy. Za niedopuszczalną uznał sytuację, w której zmuszony zostanie do ograniczenia pomocy mamie, która go sama wychowywała, po to aby opłacić pobyt ojca w DPS.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ponadto organ wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym oraz poinformował, że posiada możliwości techniczne do udziału w rozprawie zdalnej.

W piśmie z 18 lipca 2022 r. skarżący wniósł o przeprowadzenie rozprawy i poinformował, że posiada możliwości techniczne do udziału w rozprawie zdalnej.

Na rozprawie w dniu 6 października 2022 r. skarżący dodatkowo wyjaśnił, że ojciec nie łożył na utrzymanie dzieci, został nawet skazany za przestępstwo niealimentacji. Podał, że nie odpowiedział na informację o konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, gdyż był to okres nasilenia się choroby córki i oboje z żoną byli zaabsorbowani walką o jej zdrowie. Poza tym, gdy poprzednio zgłosił się na przeprowadzenie wywiadu, to był on sporządzany w korytarzu w obecności innych petentów, gdzie był zmuszony podać dane o swojej rodzinie, chorobie matki i córki.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu - art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) zwanej dalej: "p.p.s.a." Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 tej ustawy stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. (§ 1).

Sąd poddawszy kontroli zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu

I instancji stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Powinnością organu administracji publicznej rozstrzygającego władczo o prawach i obowiązkach jednostki jest zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego, przy czym czynności te muszą mieć charakter wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.). Nakaz ten posiada rangę zasady postępowania administracyjnego (zasada zupełności postępowania dowodowego) i stanowi logiczną konsekwencję unormowanej w art. 7 k.p.a. zasady prawdy obiektywnej. Materiał dowodowy sprawy stanowi nieodłączny element procesu administracyjnego, powstaje w wyniku czynności dowodowych i jest utrwalany celem poddania go wszechstronnej analizie i ocenie. Zakres okoliczności faktycznych podlegających ustaleniu i ocenie zależeć będzie zawsze od indywidualnej sprawy rozstrzyganej w postępowaniu. Nie ulega wątpliwości, że zakres okoliczności faktycznych niezbędnych do rozpatrzenia sprawy indywidualnej, a tym samym do wydania decyzji administracyjnej, określają zasadniczo przepisy prawa materialnego. To one bowiem określają przesłanki przyznania jednostce uprawnienia bądź nałożenia obowiązku.

W rozpoznawanej sprawie zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 19 stycznia 2022 r. w sprawie ustalenia skarżącemu opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej.

Zgodnie z art. 60 u.p.s., pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3 (ust. 1). Średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej o zasięgu gminnym ustala wójt (burmistrz, prezydent miasta) i ogłasza w wojewódzkim dzienniku urzędowym, nie później niż do dnia 31 marca każdego roku (ust. 2 pkt 1). Osobami zobowiązanymi do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, w myśl art. 61 ust. 1 u.p.s., są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej

- przy czym osoby i gmina, określone w pkt 2 i 3, nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Stosownie do ust. 2, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium;

b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Z kolei z art. 61 ust. 2e u.p.s. wynika, że w przypadku odmowy przez małżonka, zstępnego bądź wstępnego zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.

Jako niesporne w sprawie pozostaje, że skarżący jest synem mieszkańca DPS, a zatem ciąży na nim obowiązek ponoszenia częściowej opłaty za pobyt ojca w DPS. Jednakże sąd nie podziela stanowiska organów, że skarżący odmówił udzielenia wywiadu środowiskowego w celu ustalenia jego sytuacji finansowej i w związku z tym zaistniały podstawy do zastosowania regulacji zawartej w art. 61 ust. 2e u.p.s.

Z okoliczności sprawy wynika, że skarżący udzielił wywiadu środowiskowego przed OPS w dniu 6 maja 2021 r., chociaż nie ujawnił wysokości swoich dochodów. Następnie na rozprawie w dniu 6 października 2022 r. skarżący wyjaśnił, że nie odpowiedział na informację o konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, gdyż był to okres nasilenia się choroby córki i oboje z żoną byli zaabsorbowani walką o jej zdrowie. Poza tym, gdy poprzednio zgłosił się na przeprowadzenie wywiadu, to był on sporządzany w korytarzu, w obecności innych petentów. W takich okolicznościach był zmuszony podać dane o swojej rodzinie, chorobie matki i córki.

Nie można zatem uznać w przedstawionych okolicznościach aby skarżący nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu. Należy zauważyć, że był on zaabsorbowany poważną chorobą córki. Jednocześnie podjęte przez organ działania w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w stosunku do osoby, o której mowa w art. 103 u.p.s. (karta 78 akt adm.) trudno uznać za prawidłowe. Przeprowadzanie wywiadu w sprawie sytuacji finansowej i rodzinnej skarżącego w korytarzu ośrodka, w obecności innych petentów trudno uznać za właściwe i zgodne z obowiązującymi wcześniej i obecnie przepisami normującymi sposób oraz terminy przeprowadzania takiego wywiadu. Wywiad jest specyficznym sposobem zbierania informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenia, będąc podstawą ustaleń faktycznych dokonywanych w decyzji administracyjnej i poddawanych prawnej ocenie w kontekście przesłanek warunkujących w omawianej sprawie ustalenie odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. Brak rodzinnego wywiadu środowiskowego uniemożliwia organowi dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji rodzinnej i majątkowej osoby w stosunku do której organ ustala odpłatność za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. Stosownie do przepisów rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 893) - § 3 ust. 1 - wywiad środowiskowy przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy podmiotu uprawnionego, albo w innym terminie uzgodnionym z osoba lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej. Przeprowadzenie wywiadu w miejscu zamieszkania strony umożliwia pracownikowi socjalnemu, uwzględnienie indywidualnych cech, sytuacji osobistej i rodzinnej wnioskodawcy i członków jego rodziny, które mogą mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy. W ramach przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z nich wynikające, stanowiące podstawę do przyznania wnioskowanej pomocy" (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 października 2020 r., sygn. II SA/Łd 583/20, dostępny CBOSA). W niniejszej sprawie z uwagi na ogłoszenie stanu epidemii w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2, wywiad środowiskowy nie został przeprowadzony w toku postępowania przed organem I instancji w trybie i formie wskazanej w przytoczonym rozporządzeniem. Wprawdzie stosownie do treści art. 15o ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.) z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, ilekroć zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wymagane jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji, w szczególności z osobą lub rodziną, które zostały poddane kwarantannie w związku z podejrzeniem zakażenia lub choroby zakaźnej, ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej zamiast przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może nastąpić na podstawie: 1) rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym (...), oraz 2) dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc lub 3) informacji udostępnionych przez podmioty, o których mowa w art. 105 tej ustawy. Jak zatem wynika z powyższej regulacji w żadnym przypadku nie przewidziano przeprowadzenia rodzinnego wywiady środowiskowego na korytarzy ośrodka pomocy społecznej, nadto w obecności osób postronnych. Taki sposób przeprowadzenia wywiadu naraża na dyskomfort osobę podającą dane dotyczące swojej sytuacji osobistej, ale także może stanowić przejaw naruszenia jej prawa do prywatności wobec innych osób mogących przysłuchiwać się udzielanym wyjaśnieniom. W tym zakresie zatem trudno negatywnie oceniać stanowisko skarżącego, który nie wyraził w dalszym toku postępowania zgody na kolejny rodzinny wywiad środowiskowy, mając w pamięci sposób przeprowadzonego uprzednio wywiadu środowiskowego.

Należy nadto zaznaczyć, że ustawodawca nie uzależnił obowiązku odpłatności za pobyt w DPS od osobistych stosunków osoby zobowiązanej i mieszkańca domu pomocy. Obowiązek zstępnego, wywodzący się z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., chociaż pozostaje w funkcjonalnym związku z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o alimentacji, nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, lecz publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do DPS. Poniesienie tego ciężaru ma na celu pokrycie określonych w trybie administracyjnym kosztów utrzymania mieszkańca w DPS. Jednakże zobowiązany do ponoszenia tej opłaty może się ubiegać o zastosowanie instytucji zwolnienia, przewidzianej w art. 64 oraz art. 64a u.p.s., jak i z instytucji odstąpienia od zwrotu opłat wniesionych zastępczo przez gminę, przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s.

W niniejszej sprawie organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji stwierdził, że ewentualne zwolnienie z opłat za pobyt ojca w DPS może być przedmiotem odrębnej decyzji, wydanej dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt.

Zatem w pierwszej kolejność pozostaje ustalić, czy dopuszczalne jest jednoczesne z wymiarem opłaty za pobyt w DPS przeprowadzenie postępowania mającego na celu rozpatrzenie wniosku o zwolnienie z tej opłaty.

Przepis art. 64 u.p.s. stanowi, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu.

Dodatkowo od 27 stycznia 2022 r. do art. 64 u.p.s. została dodana kolejna przesłanka zwolnienia z opłat, polegająca na wykazaniu przez osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażącego naruszenia przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty (art. 64 pkt 7 u.p.s.).

Natomiast zgodnie z art. 64a u.p.s., osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem, że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.

Zatem mający zastosowanie w sprawie art. 64 u.p.s., w brzmieniu obowiązującym od 4 października 2019 r., obok pojęcia "osoby wnoszące opłatę" wymienia "osoby obowiązane" i w tym drugim przypadku jest to osoba wymieniona w art. 61 ust. 2 u.p.s., w stosunku do której istnieje obowiązek ustawowy do ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, ale której obowiązek nie został jeszcze skonkretyzowany poprzez podanie konkretnej kwoty w ostatecznej decyzji. Dlatego też w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie stanowisko Kolegium, zgodnie z którym ewentualne zwolnienie z opłat za pobyt ojca w DPS może być przedmiotem odrębnej decyzji, wydanej dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt, skoro jak wskazano wyżej aktualna treść art. 64 u.p.s. obok pojęcia osoby wnoszącej opłatę wymienia także osobę obowiązaną, a zatem taką wobec której jeszcze taki obowiązek nie został skonkretyzowany. Oznacza powyższe, że obecne brzmienie art. 64 u.p.s. pozwala na zwolnienie z ponoszenia opłat z jednoczesnym ustaleniem opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej. Taki pogląd wyrażony został już w wyroku WSA we Wrocławiu z dnia 10 czerwca 2022 r. sygn. akt IV SA/Wr 200/22 (dostępny w CBOSA) i sąd w składzie rozpoznającym niniejszą skargę argumentację tę podziela.

Reasumując, uwzględniając nową treści art. 64 u.p.s., istnieje możliwość rozpoznania wniosku osoby zobowiązanej o zwolnienie z ponoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej mieszkańca tego domu w jednym postępowaniu zakończonym decyzją ustalającą odpłatność za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej i zwalniającą z ponoszenia tej opłaty przez osobę zobowiązaną.

Nadto w rozpoznawanej sprawie orzekające organy nie wyjaśniły, czego domagał się faktycznie skarżący, czy zwolnienia z opłat na podstawie jednej z przesłanek określonych w art. 64 u.p.s., czy też może na podstawie art. 64a u.p.s. w złożonym oświadczeniu z 6 maja 2021 r. Podał bowiem wówczas, że wnosi o "odstąpienie od roszczeń związanych z udziałem w opłatach za pobyt ojca w DPS". Organy tymczasem nie dokonały istotnych ustaleń w tym zakresie, co było konieczne i niezbędne do wydania prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.

Odnosząc się do zarzutu wydania decyzji z mocą wsteczną tj. naruszenia art. 59 ust. 1 u.p.s., sąd w składzie orzekającym w tej sprawie w pełni podziela stanowisko organu zaprezentowane w skarżonej decyzji, że dokonując wykładni przepisów dotyczących obowiązku ponoszenia opłaty należy mieć na uwadze, aby przyjęte rozwiązania realizowały podstawową zasadę, zgodnie z którą pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny, a obowiązek ponoszenia opłaty powstaje od chwili umieszczenia osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej. To ustawodawca zdecydował, że powstanie ustawowego obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej zostało połączone z takim zdarzeniem prawnym, jak umieszczenie osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej. Tym samym, samo zobowiązanie do ponoszenia opłaty istnieje począwszy od dnia powstania tego obowiązku, czyli z dniem umieszczenia osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej.

Stąd też wydanie decyzji na podstawie art. 59 ust. 1 w zw. z art. 61 ust. 1 i 2 u.p.s. w celu ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może obejmować okres przed wydaniem decyzji, albowiem decyzja ta konkretyzuje obowiązek powstający z mocy prawa z dniem zaistnienia takiego zdarzenia prawnego, jak umieszczenie osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej (por. wyrok WSA w Kielcach z 9 października 2019 r., sygn. akt II SA/Ke 486/19; dostępny w CBOSA).

Przeprowadzona przez Sąd, według wskazanych wyżej kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, wykazała, że akty te zostały wydane z naruszeniem norm prawa procesowego, co w konsekwencji prowadziło również do naruszenia norm prawa materialnego. Niewyjaśnienie i nierozważenie wszystkich istotnych okoliczności faktycznych stanowi naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.