Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VII SA/Wa 1300/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-03-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne: Zabytki
Skarżony organ: Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 13 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 162 poz 1568
law: Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Augustyniak-Pęczkowska, Sędziowie sędzia WSA Mirosława Kowalska, sędzia WSA Joanna Gierak-Podsiadły (spr.), Protokolant ref. staż. Marcin Sieradzki, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 marca 2016 r. sprawy ze skargi Rzymsko-Katolickiej Parafii [...] w M. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] kwietnia 2015 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy skreślenia z rejestru zabytków oddala skargę


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi Rzymsko-Katolickiej Parafii p.w. [...] w M. jest decyzja Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] kwietnia 2015 r. znak: [...], utrzymująca w mocy decyzję własną tego organu z dnia [...] stycznia 2015 r. o odmowie skreślenia z rejestru zabytków budynku plebanii położonego w miejscowości M., gm. G.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego wskazał, że Wojewódzki Konserwator Zabytków w [...] decyzją z dnia [...] grudnia 1965 r., wpisał do rejestru zabytków pod numerem [...], budynek plebanii, położony w miejscowości M., gm. G. W uzasadnieniu tej decyzji stwierdzono, że ww. budynek wzniesiony w konstrukcji ryglowej w połowie XVIII w., częściowo przebudowany w XX w. "reprezentuje charakterystyczny typ mieszkalnego budownictwa ryglówkowego [...], powszechnego w XVIII i XIX w."

Pismem z dnia 13 grudnia 2012 r. Parafia Rzymsko-Katolicka p.w. [...], wystąpiła do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego o skreślenie ww. budynku z rejestru zabytków, wskazując, że "budynek znajduje się w stanie awaryjnym, stopień zużycia budynku szacuje się na 83 %, w aspekcie techniczno-ekonomicznym, remont budynku jest niezasadny", a ponadto obiekt "stwarza realne zagrożenie dla zdrowia i życia dzieci i młodzieży uczęszczającej do pobliskiej szkoły".

Decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r., znak: [...], Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego odmówił skreślenia z rejestru zabytków budynku plebanii, położonego w miejscowości M., gm. G. Pismem z dnia 24 lipca 2013 r., dochowując ustawowego terminu, Parafia Rzymsko-Katolicka p.w. [...], wystąpiła z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy skreślenia z rejestru zabytków budynku plebanii. W uzasadnieniu wniosku ponownie wskazano na bardzo zły stan techniczny budynku oraz na fakt, że "remont obiektu wymaga w rzeczywistości przeprowadzenia pełnej jego rekonstrukcji". Decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. znak: [...] Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] czerwca 2013 r. znak: [...]. Na powyższą decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Parafia Rzymsko-Katolicka p.w. [...] w M. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2014 r., sygn. akt: VII SA/Wa 136/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] listopada 2013 r., znak: [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] czerwca 2013 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że w obecnym stanie zniszczenia zabytkowego budynku zachodzi konieczność opracowania opinii specjalistycznej, która w sposób jednoznaczny odpowie na następujące zagadnienia:

czy możliwe jest dokonanie jakichkolwiek prac budowlanych w tym obiekcie, nie zagrożonych katastrofą budowlaną;

czy istnieje możliwość remontu przedmiotowego budynku i w jakim zakresie;

czy zakres niezbędnych prac, zwłaszcza konstrukcyjnych, nie spowoduje konieczności pełnej rekonstrukcji tego budynku, prowadzącej do utraty jego oryginalnej substancji, w tym jego wartości zabytkowych;

czy obecny stopień zniszczenia tego obiektu nie spowodował sam w sobie, utraty wartości zabytkowych.

Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, dokonując rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie, działa zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, według którego ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu, wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność była przedmiotem zaskarżenia. W związku z tym, prowadząc niniejsze postępowanie zwrócił się do Rzeczoznawcy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego - dr. inż. S. N. o wydanie opinii specjalistycznej dotyczącej stanu zachowania i wartości zabytkowych budynku dawnej plebanii położonej w miejscowości M., ze starannym odniesieniem się do wskazanych w ww. wyroku zagadnień. Przedmiotowa opinia wpłynęła do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w dniu 11 grudnia 2014 r.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r., znak: [...] Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego odmówił skreślenia z rejestru zabytków budynku plebanii w miejscowości M., gm. G., wpisanego do tego rejestru pod numerem [...], decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] grudnia 1965 r. W uzasadnieniu ww. decyzji stwierdzono, że przedmiotowy budynek znajduje się w złym, zagrożonym katastrofą budowlaną stanie technicznym. Niemniej jednak, przy obecnych możliwościach technologicznych możliwe jest jego ocalenie, bez utraty waloru autentyczności. Podkreślono, że plebania w M. zachowała wciąż czytelną, prostą bryłę z "charakterystycznym dla zachodniopomorskiego budownictwa XVIII i XIX wiecznego systemem ścian w konstrukcji ryglowej" i należy do "nielicznej już grupy drewnianych obiektów mieszkalnych tego typu".

Pismem z dnia 16 lutego 2015 r., dochowując ustawowego terminu, Parafia Rzymsko-Katolicka p.w. [...] w M., wystąpiła z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy skreślenia z rejestru zabytków budynku plebanii. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że w ww. decyzji nie usunięto naruszeń przepisów prawa, które zostały stwierdzone w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2014 r. (sygn. akt VII SA/Wa 136/14), nie wyjaśniono w należyty sposób stanu sprawy, bowiem nie dokonano analizy dowodów zgromadzonych w sprawie, w szczególności tych przedłożonych przez wnioskodawcę. Ponadto, zdaniem Parafii, opinia specjalistyczna dr. inż. S. N. z dnia 6 grudnia 2014 r. budzi kontrowersje, bowiem stoi ona w sprzeczności z ustaleniami i dowodami przedłożonymi przez wnioskodawcę. W uzasadnieniu przedmiotowego wniosku wskazano także na fakt, że wnioskodawca nie otrzymał treści ww. opinii, a jedynie jej suplement, co nie daje podstaw do merytorycznego odniesienia się do ww. dokumentu. W piśmie z dnia 16 lutego 2015 r. wskazano także, że w sąsiedztwie plebanii prowadzona będzie inwestycja drogowa, co jest okolicznością dodatkowo przyczyniającą się do degradacji technicznej obiektu, oraz że "w toku wydawania decyzji nie wzięto pod uwagę możliwości technicznych i finansowych wnioskodawcy co do realizacji zadań renowacyjnych", nie podjęto wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy z uwzględnieniem słusznego interesu stron, nie działano w sprawie wnikliwie i odpowiednio szybko, lecz opieszale i schematycznie, nie uwzględniono dowodów w sprawie naprowadzonych przez wnioskodawcę, a także nie zebrano i nie rozpatrzono w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego.

W toku ponownego rozpatrywania przedmiotowej sprawy stwierdzono, że rozstrzygnięcie podjęte przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w decyzji z dnia [...] stycznia 2015 r. jest merytorycznie słuszne, choć w istocie, w jej uzasadnieniu nie odniesiono się do wszystkich wytycznych zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Niemniej jednak konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy nie ma istotnego wpływu na jej rozstrzygnięcie, w związku z powyższym, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego uzupełnił je w ramach obecnie prowadzonego postępowania.

W przedmiotowej sprawie podstawą działania Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego jest przepis art. 13 ust. 5 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, zgodnie z którym skreślenie z rejestru następuje na podstawie decyzji ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, po ocenie czy zachodzą ustawowe przesłanki do takiego działania sformułowane w przepisie art. 13 ust. 1 ww. ustawy, stosownie do którego skreślić można zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych.

Jako organ administracji publicznej, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego w toku prowadzonego przez siebie postępowania przestrzega zasady zawartej w przepisie art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego, która zobowiązuje organ aby stojąc na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmował wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Stan faktyczny jest ustalany na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, a zgodnie z przepisem art. 80 k.p.a., organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona, z tym że stosownie do przepisu art. 81 k.p.a., okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możność wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów, chyba że zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 10§ 2.

Rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie dokonano na podstawie szeregu dowodów, a w szczególności w oparciu o:

-decyzję Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] grudnia 1965 r. w sprawie wpisania do rejestru zabytków plebanii w M.;

-kartę obiektu (tzw. zieloną kartę), wykonaną w 1964 r.;

-kartę ewidencyjną obiektu (tzw. białą kartę), wykonaną w lutym 1998 r. przez C. N.;

-akta sprawy dotyczącej umorzenia wierzytelności Skarbu Państwa z tytułu wykonania zastępczego prac budowlano-zabezpieczających przy zabytku nieruchomym położonym na działce [...] w miejscowości M. [...] (budynek plebanii);

-inwentaryzację budowlaną, wykonaną w listopadzie 2012 r. przez mgr. inż. arch. M.R. i mgr. inż. arch. H. L.;

-opinię techniczną, wykonaną w październiku 2012 r. przez mgr. inż. R. M.;

-ekspertyzę budowlano-mykologiczną, ocenę stanu technicznego budynku starej plebanii parafii p.w. [...] w M., wykonaną w listopadzie 2012 r. przez mgr. inż. C. I. i mgr. inż. P. D.;

-opinię specjalistyczną w sprawie skreślenia z rejestru zabytków budynku plebanii w miejscowości M., Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddział Terenowy w [...] z dnia [...] maja 2013 r., wraz z protokołem oględzin i materiałem zdjęciowym, wykonaną na zlecenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego;

-opinię specjalistyczną dotyczącą stanu zachowania i wartości zabytkowych budynku dawnej plebanii w miejscowości M., gm. Go. z dnia [...] października 2014 r., wraz z suplementem z dnia 6 grudnia 2014 r. sporządzoną przez dr. inż. S. N.

Po ponownej analizie całego materiału dowodowego, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego uznał, że w omawianej sprawie nie zaszły żadne nowe okoliczności prawne lub faktyczne pozwalające na skreślenie budynku plebanii położonej w M. z rejestru zabytków.

Historia powstania omawianego obiektu nie jest klarowna. Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału, należy stwierdzić, że w M. w 1835 r. właściciele miejscowości von P., wydzielili dla parafii ze swego majątku działkę, na której znajduje się przedmiotowy obiekt. Jak słusznie zauważono w opinii NID fakt ten nie musi wyznaczać daty powstania obiektu, bowiem mógł on zostać zaadoptowany na potrzeby parafii z wcześniej wzniesionego budynku mieszkalnego. Za wcześniejszym datowaniem przemawiają bowiem zastosowane proporcje i podziały wnętrz, proporcje wewnętrznej stolarki, sposób obróbki drewnianych elementów konstrukcji (ścian zewnętrznych i więźby dachowej), czy pierwotne dostosowanie do lekkiego pokrycia dachowego, jakim była trzcina (zachowana jeszcze w 1964 r.). Należy podkreślić, że żadna z opinii nie kwestionuje wskazanego powyżej czasu powstania obiektu. Datowanie zawarte w tzw. białej karcie (3 ćw. XIX w.) nie zostało poparte odpowiednią analizą porównawczą, a jedynie wywiedziono je z faktu wydzielenia działki z majątku von P. Zatem należy uznać, że datowanie przyjęte w decyzji wpisującej obiekt do rejestru zabytków nie zostało podważone.

Przedmiotowy budynek został wzniesiony w prostej konstrukcji ryglowej, wyznaczonej przez słupy i rygle w ścianach podłużnych oraz słupy, rygle i zastrzały w ścianach szczytowych, o tynkowanych fachach, wypełnionych strychułami i cegłą ceramiczną, na fundamentach i cokole z kamieni polnych i cegły ceramicznej, przekryty dachem dwuspadowym o więźbie krokwiowo-jętkowej. Jest to obiekt założony na planie prostokąta, parterowy, częściowo podpiwniczony. Wnętrze złożone jest z dwóch, częściowo wtórnie rozplanowanych, niesymetrycznych traktów. Usytuowane pod budynkiem trzy niewielkie, nieskomunikowane ze sobą piwnice obecnie są niedostępne z uwagi na zalanie pomieszczeń.

Jak wynika z treści opinii NID OT w S., przedmiotowy budynek zachował się w niezmienionej formie (dotyczy to jego gabarytów, proporcji i kompozycji przestrzennej, konstrukcji ścian i więźby dachowej, użytych materiałów i układu funkcjonalno- przestrzennego) i posiada wszystkie elementy charakteryzujące ww. obiekt, wymienione w decyzji z dnia [...] grudnia 1965 r. Plebania w M. nadal reprezentuje typ mieszkalnego budownictwa ryglówkowego [...], powszechnego w XVIII i XIX wieku. Oznacza to, że plebania nie uległa zniszczeniu w stopniu przesądzającym o trwałej utracie wartości artystycznej (wyraz architektoniczny obiektu wpisujący go w nurt ww. budownictwa), historycznej (dokumentującej historię parafii w M.) oraz naukowej (związanej z typowymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi, stanowiącymi przyczynek m.in. do datowania ww. obiektu).

W tym kontekście trzeba jednak podkreślić, że wyżej wspomniane rozwiązania konstrukcyjne obiektu oraz postępująca degradacja substancji budowlanej, tworzą problemy w utrzymaniu i ewentualnym użytkowaniu budynku plebanii. Odnosząc się jednak do ustaleń zawartych zarówno w "Opinii technicznej" mgr. inż. R. M., jak i w "Ekspertyzie budowlano-mykologicznej" mgr. inż. C. I. i mgr. inż. P. D. trzeba zauważyć, iż opracowania te opisują jedynie zaobserwowany stan techniczny omawianego budynku. Nie znajduje się w nich analiza możliwości zastosowania rozwiązań ratujących substancję zabytkową.

W związku z ww. opracowaniami, trzeba stwierdzić, iż budynek plebanii w M. istotnie znajduje się w złym stanie zachowania, co zostało potwierdzone także podczas oględzin tego zabytku w dniu 15 kwietnia 2013 r., a następnie przywołane w opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa OT w S. 6 maja 2013 r. Niemniej jednak, jak wskazano w "Opinii specjalistycznej" dr. inż. S. N., przy istniejących obecnie możliwościach technicznych możliwe jest wykonanie remontu budynku plebanii bez konieczności wymiany substancji budowlanej. Wskazano w niej, że "postulowany zakres prac polegających na naprawie i wzmocnieniu uszkodzonych elementów nie stanowi, zatem, pełnej rekonstrukcji budynku, nie spowoduje tym samym utraty oryginalnej substancji, w tym wartości zabytkowych". W suplemencie do ww. opinii, realizując zalecenia zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2014 r., wskazano również, że: możliwe jest dokonanie w omawianym budynku prac budowlanych (zabezpieczających) niezagrożonych katastrofą budowlaną, poprzez wykonanie zabiegów powstrzymujących procesy destrukcyjne; istnieje możliwość remontu budynku dawnej plebanii, bowiem "współczesne metody wzmacniania i naprawy zabytkowych konstrukcji drewnianych mogą stanowić alternatywę dla wymiany elementów na nowe, pozwalając na dochowanie zasady autentyczności"; wspomniane wyżej metody lub alternatywnie - wprowadzenie niezależnej konstrukcji nośnej, nie stanowi rekonstrukcji budynku, i nie spowoduje w związku z tym utraty jego oryginalnej substancji, w tym wartości zabytkowych; a stwierdzony zły i awaryjny stan techniczny nie spowodował utraty wartości zabytkowych przedmiotowego obiektu, bowiem budynek zachował autentyczną substancję zabytkową, czytelną i nieprzekształconą kompozycję architektoniczną i konstrukcyjną oraz w dalszym ciągu posiada cechy typowe dla obiektów ryglowych zabudowy mieszkaniowej [...], "tworzących charakter krajobrazu kulturowego regionu".

W związku z powyższym, pomimo ustaleń dotyczących złego stanu zachowania obiektu, organ prowadzący niniejsze postępowanie stoi na stanowisku, iż opisany stan techniczny budynku nie przesądza o utracie przez ten obiekt wartości zabytkowych, które były podstawą do wydania przez organ konserwatorski decyzji z dnia [...] grudnia 1965 r. Należy bowiem zauważyć, iż obiekt ten zachował oryginalną bryłę oraz swój pierwotny wyraz architektoniczny. Nadal jest to budynek wzniesiony w konstrukcji ryglowej, częściowo przebudowany, reprezentujący charakterystyczny typ mieszkalnego budownictwa ryglówkowego [...], powszechnego w XVIII i XIX w. Można więc uznać, że obiekt ten w pełni zachowuje podstawowe cechy wskazane w treści uzasadnienia decyzji z dnia [...] grudnia 1965 r., które przesądziły o wpisaniu ww. zabytku do rejestru. Tym samym wartości zabytkowe są mu trwale przynależne, dopóki istnieje w swojej pierwotnej formie architektonicznej. Prowadzi to do wniosku, iż okoliczności faktyczne wskazane w materiale dowodowym nie wypełniają przesłanki ustawowej do uznania, że ww. budynek można skreślić z rejestru zabytków.

Wobec powyższych ustaleń, wniosek o powołanie "innego, obiektywnego rzeczoznawcy, nie związanego z Organem" w celu dokonania analizy "Opinii specjalistycznej" dr. inż. S. N., "pod kątem dowodów przedłożonych przez wnioskodawcę" zawarty w piśmie strony z dnia 16 lutego 2015 r. uznano go za bezzasadny. Przedmiotem niniejszego postępowania jest bowiem stwierdzenie czy w odniesieniu do budynku plebanii w M. zachodzą ustawowe przesłanki, pozwalające na skreślenie tego zabytku z rejestru - a nie sama ocena stanu technicznego tego budynku i kwestia przeprowadzenia jego remontu. Stan faktyczny, w zakresie potrzebnym do rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, został dostatecznie ustalony innymi dowodami, zachowującymi aktualność, co więcej wszystkie dowody w sprawie wskazują na zły stan techniczny obiektu. W tym miejscu należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 78 § 1 k.p.a., żądanie strony dotyczące przeprowadzenia dowodu należy uwzględnić, jeżeli przedmiotem dowodu jest okoliczność mająca znaczenie dla sprawy. Natomiast § 2 cytowanego przepisu wskazuje, że organ administracji publicznej może nie uwzględnić żądania strony, które nie zostało zgłoszone w toku przeprowadzania dowodów lub w czasie rozprawy, jeżeli żądanie to dotyczy okoliczności już stwierdzonych innymi dowodami chyba, że mają one znaczenie dla sprawy. Oznacza to, iż organ ten nie ma obowiązku przeprowadzenia dowodu wnioskowanego przez stronę, jeżeli w jego ocenie wniosek dowodowy strony dotyczy okoliczności dostatecznie wyjaśnionych w danym postępowaniu.

I dalej, organ podał, że kwestie utrzymania oraz ewentualne trudności i kosztowność prac remontowych, koniecznych do wykonania przy przedmiotowym budynku, są niezmiernie istotne, a nawet podstawowe przy planowaniu jakichkolwiek działań inwestycyjnych. Jednakże nie są decydujące w toku postępowania w sprawie skreślenia takiego obiektu z rejestru zabytków. Organ administracji publicznej obowiązany jest bowiem podjąć wszelkie kroki prawne, zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, w celu zachowania zabytku w zasobie dziedzictwa narodowego. Oznacza to, iż w przypadku braku wystąpienia ustawowych przesłanek do skreślenia zabytku z rejestru, nie można rozpatrywać sprawy w sposób, który w konsekwencji prowadziłby do rozbiórki obiektu, bowiem stoi to w sprzeczności z interesem społecznym, wynikającym z konstytucyjnych obowiązków Rzeczpospolitej Polskiej wobec przyszłych pokoleń (treść preambuły oraz art. 5 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej). Podkreślenia ponadto wymaga, iż obiekt znajdujący się nawet w złym stanie technicznym nie może zostać skreślony jeżeli w swoim aktualnym kształcie zachowuje walory historyczne, artystyczne lub naukowe (v. wyrok WSA w Warszawie z dnia 9 października 2013 r., sygn. akt VII SA/Wa 1179/13). Innymi słowy nawet obiekt będący ruiną, jeżeli zachowuje jedną z podlegających ochronie wartości nie może zostać wykreślony z rejestru zabytków. Powyższy wniosek pośrednio znajduje również uzasadnienie w brzmieniu art. 6 pkt 1 lit. c ww. ustawy, zgodnie z którym, ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan zachowania zabytki nieruchome będące w szczególności dziełami architektury i budownictwa.

Ponadto, w odniesieniu do ustaleń zawartych w zgromadzonym materiale dowodowym należy stwierdzić, że omawiany budynek wymaga podjęcia prac zabezpieczających go przed trwałym i nieodwracalnym zniszczeniem, w tym podjęcia przez miejscowo właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków działań z zakresu nadzoru konserwatorskiego oraz wskazania właścicielom nieruchomości wszystkich możliwości uzyskania pomocy w utrzymaniu ww. zabytku. Podkreślenia wymaga jednocześnie fakt, że w 2006 r. na podstawie postanowienia [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] października 2006 r. wykonano remont zastępczy przedmiotowej plebanii, a wierzytelność Skarbu Państwa w wysokości 24.139,00 zł, postanowieniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] lipca 2007 r. została umorzona. W związku powyższym nie jest prawdziwy podniesiony we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 16 lutego 2015 r. zarzut, jakoby żaden zobowiązany prawnie organ nie wypełniał swoich powinności, "pozostawiając wnioskodawcę bez żadnego wsparcia, jednocześnie obciążając go obowiązkiem, któremu nie można sprostać".

Odnosząc się do pozostałych zarzutów zawartych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 16 lutego 2015 r. należy stwierdzić, że podniesiony przez stronę zarzut nieudostępnienia opinii Rzeczoznawcy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego dr. inż. S. N., jest nieuzasadniony i nieaktualny, gdyż jak wynika z akt sprawy ww. opinia została udostępniona Ks. Proboszczowi A. M. w siedzibie Departamentu Ochrony Zabytków w dniu 29 grudnia 2014 r., a także przesłana w formie kserokopii pismem z dnia 4 marca 2015 r. Do dnia wydania niniejszej decyzji strona nie odniosła się do treści ww. opinii.

Reasumując, po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ stwierdził, że nie zachodzą przesłanki określone w ustawie z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, pozwalające na skreślenie z rejestru zabytków budynku plebanii położonego w miejscowości M., wpisanego do tego rejestru pod numerem [...], decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] grudnia 1965 r., znak: [...].

W skardze do Sądu na ww. decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, strona skarżąca – Rzymsko-Katolicka Parafia p.w. [...] w M. wniosła o jej uchylenie oraz o uchylenie decyzji ją poprzedzającej, dopuszczenie dowodu z dokumentów wymienionych w sprzeciwie, dopuszczenie dowodu z przesłuchania skarżącego w charakterze strony, zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że z rozstrzygnięciem wydanym w sprawie nie sposób się zgodzić, gdyż wyraźnie ono wskazuje, iż organ naruszył prawo materialne poprzez błędną wykładnię art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz nie wyjaśnił wszystkich okoliczności faktycznych, niezbędnych do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, a także pominął istotne dla rozstrzygnięcia sprawy wnioski, twierdzenia oraz dowody strony skarżącej zawarte w jej odwołaniu od decyzji [...] Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] lutego 2015 r. w sprawie odmowy zmiany decyzji z dnia [...] września 2012 r. nr [...] nakazującej przeprowadzenie prac remontowych zabezpieczających na terenie spornej zabytkowej plebanii.

Podniesiono dalej, że organ wydający decyzje podszedł do oceny sprawy jedynie od strony formalnej, nie uwzględniając stanu faktycznego obiektu oraz jego realnej możliwości utrzymania w charakterze zabytku.

Wskazano również, że z akt sprawy nie wynika, aby przez cały okres istnienia spornego budynku jak i po jego wpisaniu do rejestru zabytków władze konserwatorskie interesowały się nim należycie (lub w ogóle). Z akt sprawy nie wynika też, jaki był stan obiektu w dniu jego wpisania do rejestru zabytków. Podniesiono przy tym, że ograniczenie się tylko do wpisania obiektu do rejestru zabytków nie spełnia wszystkich przesłanek ochrony prawnej przewidzianej w przepisach ww. ustawy. Działanie takie podjęto, gdy obiekt był już zniszczony. Tak więc konserwator wydał decyzję nakazową już wobec zniszczonego budynku. Natomiast organ w zaskarżonej decyzji w zasadzie skupił się na przeszłości historycznej obiektu (jego pozostałości), która sama przez się nie wyczerpuje dyspozycji art. 13 u.o.z.. Przeszłość historyczna może być niebywale cenna, ale sama przez się nie przesądza o odmowie skreślenia obiektu z rejestru zabytków. O skreśleniu z rejestru zabytków bądź odmowie skreślenia powinien decydować realny stan obiektu/budynku w dacie wydania w tym zakresie decyzji. W skarżonej decyzji w zasadzie organ ograniczył się do stwierdzenia, że budynek istnieje i to w miarę dobrym stanie nadającym się do jego renowacji -zaś zgodnie z opinią specjalistów wątpliwe jest czy w stanie nadającym się do istnienia-, a jego zły stan techniczny nie wyczerpuje żadnej z okoliczności umożliwiającej skreślenie obiektu z rejestru zabytków. Są to bardzo ogólne stwierdzenia, których w treści uzasadnienia decyzji nie wyprowadzono i nie wskazano, z jakich dowodów je wywiedziono.

Podkreślono, że brak podjęcia w odpowiednim czasie czynności konserwatorskich spornego zabytku spowodował faktyczne jego zniszczenie, zaś aktualny stan tego obiektu według ekspertyzy z 2012 r. (zniszczenie w 83%) wyklucza jego remont i renowację, tym bardzie, że stan zniszczenia na dzień sporządzenia niniejszego sprzeciwu jest już zdecydowanie większy (obiekt ulega dalszej destrukcji i to z każdym dniem), pomimo podjęcia przez skarżącego pewnych, zabezpieczających czynności. Podjęcie zaś rekonstrukcji obiektu jest wykluczone zarówno ze względów materialnych (finansowych możliwości strony skarżącej), jak i merytorycznych.

Strona skarżąca w celu ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy wniosła jednocześnie o powołanie biegłego/biegłych sądowych na okoliczność:

stwierdzenie, że spornemu budynkowi plebani grozi zawalenie, a w konsekwencji może się zdarzyć katastrofa budowlana,

stwierdzenia, czy istnieje możliwość jego remontu i koniecznych nakładów w tym zakresie oraz czy możliwa jest wyłącznie jego rekonstrukcja,

ustalenia wartości zabytkowej obiektu w jego historycznym ujęciu z uwzględnieniem dokonanych zmian w konstrukcji, a także nakładów remontowych oraz skutków ewentualnych dalszych nakładów/robót faktycznie odtworzeniowych.

Powyższy wniosek strona skarżąca uzasadniła złożonością merytoryczną spornej sprawy, w szczególności w zakresie ustalenia historycznego aspektu obiektu (w tym jego powstania i zakwalifikowania jako obiekt historyczny, pomimo dokonania na nim pewnych przeróbek jeszcze przed datą jego kwalifikowania jako obiektu zabytkowego oraz późniejszego postępowania z nim).

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem -w ocenie Sądu- zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

Decyzja ta, wydana przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] kwietnia 2015 r. znak: [...] utrzymująca w mocy decyzję własną tego organu o odmowie skreślenia z rejestru zabytków budynku plebanii położonego w miejscowości M., gm. G. (a wpisanego do rejestru zabytków decyzją z dnia [...] grudnia 1965 r. znak: [...]), została poprzedzona gruntowną analizą sprawy, opartą na wyczerpująco zgromadzonym materiale dowodowym. Zawarto w niej prawidłową wykładnię art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, nadto - wykazano zrealizowanie wytycznych wynikających z prawomocnego wyroku zapadłego w niniejszej sprawie.

Zważyć przy tym należy, iż zgodnie z wymienionym przepisem prawa materialnego, zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych, zostaje skreślony z rejestru. Z przepisu tego wynika, iż skreślenie zabytku z rejestru zabytków możliwe jest w dwóch przypadkach, a spełnienie chociażby jednego z nich obliguje organ do wydania decyzji o skreśleniu. Przy czym, instytucja przewidziana w przywołanym przepisie winna być traktowana w kategoriach wyjątku.

Stosownie do przytoczonego przepisu, skreślenie zabytku z rejestru zabytków ma więc miejsce m. in. w sytuacji jego zniszczenia w stopniu powodującym utratę wartości historycznej, artystycznej lub naukowej. W literaturze przedmiotu i orzecznictwie podkreśla się, że dla zaistnienia tej przesłanki konieczne jest stwierdzenie istnienia bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy faktem częściowego lub całkowitego zniszczenia obiektu wpisanego do rejestru a utratą przez ten obiekt ww. wartości. W wyroku z dnia 25 maja 2011 r. sygn. akt II OSK 1157/10 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że o istnieniu wartości zabytkowej decyduje zachowanie substancji, która inkorporuje rdzeń wartości zabytkowej. Sąd Naczelny w ww. orzeczeniu podał też, że zniszczenie elementów zabytku, których zachowanie nie miało wpływu na istotę tego zabytku, powoduje uszczerbek w wartości zabytkowej, choć nie może powodować skreślenia (na mocy ww. art. 13 ust. 1 wskazanej ustawy). W kontekście powyżej wskazanej przesłanki, istotnego znaczenia nabiera zatem ustalenie, czy stopień zniszczenia obiektu spowodował utratę jego wartości zabytkowej. Nie każde więc zniszczenie zabytku może doprowadzić do skreślenia tego zabytku z rejestru zabytków, a jedynie takie, z którym wiąże się dla tego obiektu utrata wartości prawnie chronionych.

Stopień zniszczenia zabytku ma zatem znaczenie w sprawie skreślenia go z rejestru zabytków, ale nie może on być poddawany ocenie w oderwaniu od przypisywanych temu obiektowi wartości. Zważyć przy tym trzeba, iż stosownie do art. 6 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, przedmiotem ochrony i opieki pozostają zabytki (w tym nieruchome) niezależnie od stanu swojego zachowania. Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 25 czerwca 2014 r. sygn. akt II OSK 182/13, ten ostatni przepis "(...) ma charakter ogólny i podlega zastosowaniu przy wykładni art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Dopóki zatem stopień zniszczenie obiektu zabytkowego nie osiągnie takiego rozmiaru, który nakazuje uznać, że obiekt ten nie przedstawia już żadnych wartości historycznych, artystycznych lub naukowych, albowiem nie da się go zachować, dopóty zabytek nie może zostać skreślony z rejestru zabytków. W tym kontekście jedynie techniczna możliwość zachowania obiektu zabytkowego w stanie pozwalającym na utrzymanie jego wartości zabytkowych ma charakter decydujący w sprawie skreślenia zabytku z rejestru zabytków. Nie jest nim natomiast ocena opłacalności prowadzenia prac przy zabytku dająca możliwość jego zachowania odnoszona do kosztów ekonomicznych tego przedsięwzięcia". Z powyższego wynika, iż obiekt znajdujący się nawet w złym stanie technicznym nie może zostać wykreślony jeżeli w swoim aktualnym kształcie zachowuje walory historyczne, artystyczne lub naukowe. Innymi słowy nawet obiekt będący ruiną, jeżeli zachowuje jedną z podlegających ochronie wartości nie może zostać wykreślony z rejestru zabytków.

Taka też interpretacja ww. przepisów została w istocie przedstawiona w wyroku zapadłym w sprawie, z dnia 16 kwietnia 2014 r. sygn. akt VII SA/Wa 136/14, uchylającym poprzednie decyzje organu wydane z wniosku strony skarżącej o skreślenie obiektu z rejestru zabytków. W wyroku tym, wiążącym w sprawie (a to wobec treści art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), Sąd wskazał, że "O skreśleniu obiektu z rejestru zabytków powinien decydować rzeczywisty stan obiektu w dniu wydawania decyzji, wynikający, przy tym stanie zniszczenia budynku - ze specjalistycznej ekspertyzy jednoznacznie w szczególności wskazującej - w pierwszej kolejności, czy możliwe jest dokonanie jakichkolwiek prac budowlanych nie zagrożonych katastrofą budowlaną, a następnie, czy istnieje możliwość remontu, i w jakim zakresie, czy zakres koniecznych do wykonania prac, zwłaszcza konstrukcyjnych, nie spowoduje iż będzie to rekonstrukcja budynku, która wyeliminuje pozostałe wartości zabytkowe tej budowli, bowiem jak wynika z jednej z ekspertyz znajdujących się w aktach sprawy - zniszczenie tego obiektu wynosi 83 %. Należałoby również wyjaśnić, w oparciu o stosowne dowody, czy stopień zniszczenia tego obiektu sam w sobie nie spowodował utraty jego wartości zabytkowych".

Z uwzględnieniem przywołanych wytycznych wynikających z ww. wyroku oraz wskazanej powyżej interpretacji art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, organ raz jeszcze przeprowadził postępowanie, uzupełniając w kwestii zasadniczej materiał dowodowy. Przy czym, dla ustalenia stanu zachowania obiektu, jak i jego walorów wykorzystał zarówno dokumenty pochodzące od wnioskodawcy (a zarazem właściciela) zabytku, jak i dodatkowe, których wykonanie zlecił w toku postępowania jednostce wyspecjalizowanej (podlegającej Ministrowi) jaką jest Narodowy Instytut Dziedzictwa, w tym przypadku Oddział Terenowy w [...] oraz rzeczoznawcy – dr inż. S. N. Dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego, stosownie do art. 80 k.p.a., dokonał ustaleń faktycznych w sprawie, w oparciu o które wydał następnie decyzje, w tym zaskarżoną. Dokonując oceny w sprawie odniósł się do każdego z dowodów w niej zgromadzonych, jak również do każdej z okoliczności podniesionej przez stronę skarżącą.

Słusznie w efekcie przyjął, że zabytek znajduje się w złym stanie, wymagającym podjęcia prac (co pozostaje bezsporne i co potwierdzają także dowodowy złożone przez właściciela obiektu), niemniej nadal przedstawia wartości, dla których został objęty ochroną (budynek zachował się w niezmienionej formie i posiada wszystkie elementy charakteryzujące ten obiekt, wymienione w decyzji z dnia [...] grudnia 1965 r.), nadto – wykonanie prac jest możliwie i nie będzie stanowiło rekonstrukcji budynku, wobec obecnych możliwości techniki. Stwierdzając taki stan organ wykorzystał całość materiału dowodowego słusznie zaznaczając, że dowody pochodzące od wnioskodawcy a zarazem właściciela obiektu odnoszą się w istocie jedynie do stanu technicznego zabytku, który to choć zły, to nie przesądza o utracie przez ten obiekt wartości prawnie chronionych. Organ wskazał bowiem na to, że budynek plebanii zachował oryginalną bryłę oraz swój pierwotny wyraz architektoniczny. Podał też, że nadal jest to obiekt wzniesiony w konstrukcji ryglowej, częściowo przebudowany, reprezentujący charakterystyczny typ mieszkalnego budownictwa ryglówkowego [...], powszechnego w XVIII i XIX w., i można uznać, że nadal posiada on te cechy, które zadecydowały o jego wpisie do rejestru zabytków. Wyjaśnił jednocześnie w wydanej decyzji, że choć data powstania tego obiektu nie jest do końca pewna, to jednak zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do podważenia tej, określonej w decyzji o wpisie do rejestru zabytków. Wobec zaś treści specjalistycznej opinii sporządzonej na jego zlecenie przez dr inż. S. N., Minister Kultury przyjął, że budynek plebanii choć wymaga natychmiastowych prac, to jednak są one możliwe do wykonania i nie spowodują utraty przez ten obiekt wartości zabytkowych.

Wskazana opinia oraz suplement do niej zostały wykonane w celu odpowiedzi na pytania postawione przez Sąd w prawomocnym wyroku zapadłym w niniejszej sprawie. Dokumenty te zostały wykonane z uwzględnieniem akt sprawy, treści wystąpień wnioskodawcy, opinii pozostających w tych aktach oraz w oparciu o oględziny budynku. Autor tej opinii bardzo szczegółowo odniósł się do postawionych zagadnień dotyczących zarówno ewentualnej utraty przez budynek plebanii wartości zabytkowych, jak również jego stanu technicznego i możliwości jego naprawy, bez naruszenia substancji zabytku. Opracowanie to zawiera drobiazgowy opis poszczególnych elementów budynku, dokumentację zdjęciową oraz wnioski dotyczące poszczególnych zagadnień. Autor wskazał w nim wyraźnie na zły stan techniczny obiektu nadal posiadającego wartości prawnie chronione, a jednocześnie wykazał, że jest możliwe jego naprawienie/wzmocnienie i nie będzie ono prowadziło do pełnej rekonstrukcji obiektu. Choć wnioskami wynikającymi z tego dokumentu organ nie był związany, to jednak biorąc pod uwagę szczegółowość tego opracowania i uzasadnienie w nim zawarte, mógł uznać te wnioski za trafne.

W konsekwencji, zdaniem Sądu, wobec dowodów zgromadzonych w sprawie, organ mógł przyjąć, że nie wystąpiła przesłanka umożliwiająca uwzględnienie wniosku właściciela obiektu o jego skreślenie z rejestru zabytków. Ocena organu w tej sprawie, jest pełna, oparta na materiale dowodowym i analizie argumentów właściciela obiektu.

Organ konserwatorski dokonując takiej oceny nie naruszył ani art. 7, czy art. 77 § 1 k.p.a., ani też art. 80 k.p.a., poprzez niewystarczające zgromadzenie dowodów, czy nieprawidłową ich ocenę. Wskazać w tym zakresie jedynie trzeba, iż zasada swobodnej oceny dowodów uregulowana w art. 80 Kodeksu, pozwala organowi administracji publicznej na dokonanie własnej oceny wartości poszczególnych dowodów. W kwestii natomiast zgromadzenia wyczerpującego materiału dowodowego podnieść trzeba, iż wiąże się to ściśle z zakresem niniejszego postępowania wyznaczonym treścią art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, jak i argumentami wskazanymi we wniosku inicjującym to postępowanie. Skoro decydujące znaczenie w sprawie miała pierwsza przesłanka uregulowana w tym przepisie związana z utratą przez obiekt wartości zabytkowych, to zadaniem organu było ustalenie obecnego stanu zachowania obiektu oraz dokonanie oceny obecnych jego walorów, z uwzględnieniem możliwości jego naprawy (wobec treści wyroku zapadłego w sprawie). Takie dowody, pozwalające na dokonanie ustaleń w ww. zakresie, w sprawie zostały zgromadzone, a to m. in. poprzez przeprowadzenie wizji lokalnej obiektu, sporządzenie dokumentacji fotograficznej tego obiektu oraz pozyskanie specjalistycznych opinii odnoszących się nie tylko do stanu zachowania, ale też do walorów obiektu i technicznych możliwości jego naprawy. Dodać należy, iż z uwagi na brzmienie ww. art. 13 ust. 1, żadnego znaczenia w sprawie nie mogły mieć kwestie ekonomiczne, czy inaczej – związane z opłacalnością dalszego utrzymywania obiektu.

Stwierdzić nadto trzeba, iż organ prowadząc ponownie postępowanie, a to na skutek wyroku Sądu z dnia 16 kwietnia 2014 r., informował stronę o podejmowanych czynnościach, a następnie – o możliwości zapoznania się z pełnym materiałem dowodowym (w tym dokumentami sporządzonymi przez dr inż. S. N.). Dlatego też nie można skutecznie zarzucić naruszenia w sprawie art. 10 § 1, czy art. 81 k.p.a.

W sprawie, zdaniem Sądu, nie doszło także do naruszenia przepisów prawa materialnego, z przyczyn już przedstawionych. Warto przy tym zaznaczyć, że przedmiotowe postępowanie nie upoważniało organu do badania słuszności wpisania budynku plebanii do rejestru zabytków. Ograniczone było jedynie do ustalenia, czy wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Żadne inne kwestie w tym postępowaniu nie mogły odnieść zamierzonego skutku.

W tej sytuacji, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w oparciu o art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji.