Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 419/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-02-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
6560
Hasła tematyczne: Podatek dochodowy od osób fizycznych
Skarżony organ: Minister Finansów
Treść wyniku: uchylono zaskarżony wyrok i interpretację indywidualną
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a), art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 1 pkt 10 i ust. 1 b, art. 23 ust. 1 pkt 38; art. 24 ust. 11;
journal: Dz.U. 2010 nr 51 poz 307
law: Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - tekst jednolity
article: art. 176, art. 183 § 1,
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 32;
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Jerzy Płusa (sprawozdawca), Sędzia NSA Tomasz Zborzyński, Sędzia NSA del. Zbigniew Romała, Protokolant Justyna Bluszko-Biernacka, po rozpoznaniu w dniu 7 lutego 2014 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej B. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 listopada 2011 r. sygn. akt I SA/Gl 573/11 w sprawie ze skargi B. W. na interpretację Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach działającego z upoważnienia Ministra Finansów z dnia 12 kwietnia 2011 r. nr IBPB II/2/415-57/11/HS w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2) uchyla zaskarżoną interpretację Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach działającego z upoważnienia Ministra Finansów z dnia 12 kwietnia 2011 r. nr IBPB II/2/415-57/11/HS, 3) zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach działającego z upoważnienia Ministra Finansów na rzecz B. W. kwotę 837 (słownie: osiemset trzydzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 7 listopada 2011 r. sygn. akt I SA/Gl 573/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę B.W. - zwanego dalej "Skarżącym", na interpretację indywidualną Ministra Finansów (organ upoważniony - Dyrektor Izby Skarbowej w K.) z dnia 12 kwietnia 2011 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych.

Przedstawiając w uzasadnieniu powyższego wyroku stan sprawy Sąd pierwszej instancji podał, że Skarżący we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej wskazał, iż jest pracownikiem zatrudnionym w spółce kapitałowej z siedzibą na terytorium Polski (dalej - "PLCo"). Skarżący otrzymuje akcje oraz opcje na akcje spółki amerykańskiej (dalej - "USCo") należącej do tej samej grupy kapitałowej co PLCo. Akcje oraz opcje na akcje przyznawane są wybranym osobom zatrudnionym w PLCo na stanowiskach kierowniczych, w ramach akcyjnego i opcyjnego planu motywacyjnego. Koszty i realizacja planów motywacyjnych w całości obciążają USCo. Brak jest związku pomiędzy uczestnictwem w programie opcyjnym lub akcyjnym, a zakresem wykonywanych obowiązków i wynagrodzeniem otrzymywanym ze stosunku pracy od PLCo przez beneficjentów tych planów. Skarżący jest polskim rezydentem podatkowym.

W ramach planu opcyjnego (ang. Stock Option Plan), osoby zatrudnione w PLCo otrzymują od USCo opcje dające prawo zakupu akcji USCo po określonej cenie. W momencie otrzymania opcji beneficjent nie ma prawa do ich realizacji. Z upływem każdego kolejnego roku od uzyskania opcji beneficjenci planu opcyjnego uzyskują prawo do rozporządzania 25% otrzymanych opcji (analogicznie jak w ramach planu akcyjnego). Realizacja opcji odbywa się poprzez przekazanie brokerowi w USA dyspozycji o zamiarze ich realizacji połączonej z natychmiastową sprzedażą nabytych akcji po bieżącej cenie rynkowej. Pracownik otrzymuje od brokera różnicę pomiędzy ceną nabycia akcji (wynikającą ze zrealizowanych opcji), a ceną zbycia przemnożoną przez liczbę zbywanych akcji. Kwota ta przelewana jest na rachunek pracownika.

W związku z powyższym zadano następujące pytanie.

Do jakiego źródła przychodów należy zakwalifikować przychody uzyskane w związku z uczestnictwem Skarżącego w planie opcyjnym na akcje oraz w jakim momencie powstanie obowiązek podatkowy z tego tytułu?

Zdaniem Skarżącego, przychody uzyskane w związku z uczestnictwem w planie opcyjnym w USCo powinny zostać zakwalifikowane jako przychody z kapitałów pieniężnych, zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 10 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2010 r. Nr 51, poz. 307, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "u.p.d.o.f." Skarżący stwierdził, że dla określenia źródła przychodów z tytułu uczestnictwa w programie motywacyjnym (opcyjnym) szczególnie istotne jest uwzględnienie charakteru prawnego otrzymywanego przysporzenia majątkowego. Według Skarżącego, mając na uwadze art. 5a pkt 13 u.p.d.o.f. oraz art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (Dz. U. z 2010 r. Nr 211, poz. 1384, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "u.o.i.f.", uznać należy, że opcje na akcje stanowią instrument finansowy w rozumieniu u.p.d.o.f. W konsekwencji, przychód wynikający z realizacji praw związanych z otrzymanymi opcjami powinien być kwalifikowany, w świetle art. 17 ust. 1 pkt 10 u.p.d.o.f., jako przychód z kapitałów pieniężnych.

Skarżący wskazał, iż w myśl art. 17 ust. 1 pkt 10 w związku z art. 17 ust. 1b u.p.d.o.f., przychody z odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych oraz z realizacji praw z nich wynikających, powstają w momencie realizacji praw wynikających z pochodnych instrumentów finansowych. Cechą pochodnego instrumentu finansowego, jakim jest opcja na zakup akcji, jest to, że nie generuje on przychodów w momencie jego nabycia (niezależnie od formy w jakiej nabycie nastąpiło). Otrzymanie opcji w ramach planu motywacyjnego nie stanowi nieodpłatnego świadczenia w rozumieniu przepisów u.p.d.o.f., nie jest bowiem związane z jakimkolwiek przysporzeniem w majątku osoby otrzymującej opcję. Beneficjant na tym etapie nie otrzymuje żadnego realnego przysporzenia. Przyznanie opcji na akcje stanowi bowiem jedynie potencjalną możliwość uzyskania korzyści w przyszłości. Nie jest możliwe zatem rozpoznanie przychodu podatkowego w momencie ich otrzymania. W przypadku nabycia opcji na akcje, w dniu ich nabycia nie można stwierdzić, iż ich realizacja przyniesie wymierne skutki ekonomiczne. W ramach planu opcyjnego beneficjent nabywa opcje na dokonanie w określonym terminie w przyszłości zakupu akcji po cenie ustalonej w dniu przyznania opcji (cena historyczna) i ich późniejszej sprzedaży po cenie bieżącej. Dodatnia różnica pomiędzy ceną bieżącą a ich ceną historyczną (stanowiąca element zysku) nie jest przesądzona, ani w żaden sposób zagwarantowana i zależy od bieżącego kursu akcji. Oznacza to, że konkretne przysporzenie majątkowe dla posiadacza opcji powstaje dopiero wtedy, gdy osiągnie on zysk wynikający z realizacji opcji (tj. w analizowanym przypadku, w momencie dokonania rozliczenia polegającego na realizacji opcji poprzez zakup akcji oraz ich natychmiastową sprzedaż).

W opinii Skarżącego, obowiązek podatkowy nie powstanie zatem ani w momencie przyznania beneficjentowi opcji na akcje, ani w momencie uzyskania prawa do rozporządzania nią. Obowiązek podatkowy powstanie dopiero z chwilą odpłatnego zbycia akcji nabytych po cenie wynikającej z opcji. W momencie odpłatnego zbycia akcji beneficjent będzie też uprawniony na mocy art. 23 ust. 1 pkt 38 u.p.d.o.f. do rozpoznania kosztu uzyskania przychodu w kwocie stanowiącej iloczyn ceny akcji wynikającej z opcji oraz ilości zakupionych akcji. Różnica między obliczonym w powyższy sposób przychodem oraz kosztem jego uzyskania stanowić będzie dochód z kapitałów pieniężnych.

W konkluzji Skarżący stwierdził, że beneficjent planu opcyjnego w związku z otrzymaniem i realizacją opcji powinien rozpoznać przychód z kapitałów pieniężnych i wykazać dochód w wysokości różnicy pomiędzy ceną sprzedanych akcji a kosztami nabycia akcji (wynikającymi ze zrealizowanych opcji). Dochód powinien być wykazany w zeznaniu podatkowym PIT-38, o którym mowa w art. 45 ust. 1a pkt 1 u.p.d.o.f. za okres, w którym nastąpi sprzedaż akcji nabytych wskutek realizacji posiadanych opcji.

Minister Finansów w interpretacji z dnia 12 kwietnia 2011 r. stwierdził, że stanowisko Skarżącego w zakresie skutków podatkowych uczestnictwa w planie opcyjnym:

- w części dotyczącej otrzymania opcji na nabycie akcji jest prawidłowe,

- w części dotyczącej realizacji praw z opcji oraz sprzedaży akcji jest nieprawidłowe.

Minister Finansów wyjaśnił na wstępie, że przez pochodne instrumenty finansowe, zgodnie z definicją zawartą w art. 5a pkt 13 u.p.d.o.f., rozumie się instrumenty finansowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 2 u.o.i.f., przy czym ta ostatnia ustawa nie zawiera legalnej definicji opcji. Określa jedynie, że m.in. opcje kupna/sprzedaży instrumentów finansowych, opcje na stopy procentowe, opcje walutowe, opcje na takie opcje, stanowią instrumenty finansowe nie będące papierami wartościowymi.

Minister Finansów uznał, że samo otrzymanie opcji nie rodzi skutku w postaci przychodu. W momencie otrzymania opcji nie powstanie obowiązek podatkowy w podatku dochodowym od osób fizycznych. Otrzymanie opcji w ramach planu motywacyjnego nie stanowi bowiem nieodpłatnego świadczenia w rozumieniu przepisów u.p.d.o.f., gdyż nie jest związane z jakimkolwiek przysporzeniem w majątku osoby otrzymującej opcję. Dalej Minister Finansów wskazał, że z wniosku wynika także, iż realizacja opcji dającej prawo do zakupu akcji po określonej cenie następuje poprzez przekazanie brokerowi w USA dyspozycji o zamiarze ich realizacji, połączonej z natychmiastową sprzedażą nabytych akcji po bieżącej cenie rynkowej. Pracownik otrzymuje od brokera różnicę pomiędzy ceną nabycia akcji (wynikającą ze zrealizowanych opcji), a ceną zbycia przemnożoną przez liczbę zbywanych akcji. Kwota ta przelewana jest na rachunek pracownika.

Minister Finansów stwierdził, iż w świetle przedstawionego we wniosku stanu faktycznego, w przypadku zrealizowania przez Skarżącego opcji powstanie przychód, który należy zakwalifikować do źródła przychodów, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 10 u.p.d.o.f., czyli do kapitałów pieniężnych. Stosownie do art. 17 ust. 1b u.p.d.o.f., przychód określony w ust. 1 pkt 10 powstaje w momencie realizacji praw wynikających z pochodnych instrumentów finansowych. Zbycie akcji nie stanowi realizacji opcji. Jest natomiast kolejną czynnością podlegającą opodatkowaniu. Połączenie w planie motywacyjnym momentu realizacji opcji z ich natychmiastową sprzedażą nie wpływa w jakikolwiek sposób na rozróżnienie tylko jednego - zamiast dwóch - momentu powstania obowiązku podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych. O powstaniu przychodu należy bowiem mówić zarówno w momencie realizacji opcji, jak i w momencie sprzedaży akcji nabytych w wyniku realizacji opcji. Zdaniem Ministra Finansów, przeniesienie momentu opodatkowania na czynność zbycia (sprzedaży) poprzez pominięcie realizacji opcji nie ma oparcia w obowiązujących przepisach. Fakt, iż w planie motywacyjnym, w którym bierze udział Skarżący, realizacja opcji poprzez zakup akcji jest połączona z ich natychmiastową sprzedażą, nie uzasadnia wyłączenia z opodatkowania czynności niewątpliwie wcześniej niż to zbycie podlegającej opodatkowaniu, tj. realizacji pochodnych instrumentów finansowych (opcji). Skarżący otrzymał bowiem opcję dająca prawo zakupu akcji po określonej cenie. Istotą opcji nie jest zatem sprzedaż tych akcji, ale ich nabycie za określoną cenę. Realizacja opcji jest więc równoznaczna z nabyciem akcji po umówionej cenie. Tym samym, przychód z tytułu realizacji opcji powstanie w dacie nabycia akcji USCo i będzie równy wartości rynkowej akcji nabytych w wyniku realizacji praw wynikających z opcji.

Reasumując Minister Finansów wskazał, że nie ma żadnych prawnych podstaw, aby przychód z realizacji praw z opcji utożsamiać z przychodem ze sprzedaży akcji. Opcje dotyczyły praw do zakupu akcji i realizacja opcji polegała na nabyciu akcji. Fakt, iż Skarżący zlecił odpłatne zbycie akcji natychmiast po ich nabyciu nie oznacza, że można pominąć moment realizacji praw z opcji i poprzestać wyłącznie na zbyciu akcji. O obowiązku podatkowym z obu tytułów nie decyduje okres czasu jaki upłynął między realizacją prawa z opcji, czyli nabyciem akcji a ich sprzedażą. Zatem w momencie realizacji praw z opcji, czyli w momencie nabycia akcji, Skarżący powinien rozpoznać przychód z kapitałów pieniężnych. W opisanym stanie faktycznym Skarżący nie będzie mógł pomniejszyć kwoty przychodu o koszty uzyskania przychodu, gdyż z wniosku nie wynika, aby poniósł wydatki na nabycie ww. opcji. W konsekwencji, kwota dochodu równała się będzie kwocie przychodu osiągniętego z realizacji praw pochodnych.

Następnie Minister Finansów omówił kwestię prawnopodatkowych skutków sprzedaży akcji otrzymanych w wyniku realizacji opcji. W tym zakresie stwierdził, że Skarżący nabędzie akcje po cenie ustalonej w dniu przyznania opcji (cena historyczna). Kosztem uzyskania przychodów będą więc wydatki faktycznie poniesione przez Skarżącego na nabycie akcji oraz ewentualne opłaty związane ze sprzedażą tych akcji, czyli np. opłaty manipulacyjne.

W skardze na powyższą interpretację indywidualną Skarżący podniósł zarzut naruszenia art. 2 oraz art. 64 ust. 3 w zw. z art. 84 Konstytucji RP oraz art. 11 ust. 1 w związku z art. 17 ust. 1 pkt 10 i art. 17 ust. 1b u.p.d.o.f. W uzasadnieniu podkreśił, że stanowisko Ministra Finansów prowadzi do podwójnego opodatkowania, a tym samym narusza konstytucyjną zasadę ochrony zaufania obywatela do stosowanego prawa (art. 2 Konstytucji), zasadę legalizmu (art. 7 Konstytucji), a także zasadę ochrony własności (art. 64 ust. 3 w zw. z art. 84 Konstytucji). W zaskarżonej interpretacji nakazano dwukrotne rozpoznanie przychodu z tytułu obrotu tymi samymi akcjami - pierwszy raz w momencie nabycia ich po preferencyjnej cenie, ale według ceny rynkowej, a następnie w momencie ich zbycia, co prowadzi do sytuacji, w której podatek może przekroczyć osiągnięty zysk.

Rozwijając zaś zarzut naruszenia art. 11 ust. 1 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 10 i ust. 1b u.p.d.o.f. wskazano, że Skarżący w momencie nabycia akcji nie dysponuje rzeczywistym zyskiem, a wartość akcji na etapie ich nabycia ma jedynie wirtualny charakter. W praktyce okazać się może, że wartość rynkowa akcji będzie niższa niż cena ich nabycia wynikająca z posiadanych opcji. Zatem zastosowanie się do wydanej interpretacji prowadziłoby do konieczności zapłaty podatku w sytuacji poniesienia ekonomicznej straty i braku powstania po stronie Skarżącego jakiegokolwiek przysporzenia. Obowiązek podatkowy powstanie wyłącznie z chwilą odpłatnego zbycia akcji nabytych po cenie wynikającej z opcji. W momencie zbycia Skarżący będzie też uprawniony (art. 23 ust. 1 pkt 38 u.p.d.o.f.) do rozpoznania kosztu uzyskania przychodu w kwocie stanowiącej iloczyn ceny akcji wynikającej z opcji oraz ilości zakupionych akcji. Różnica pomiędzy obliczonym w powyższy sposób przychodem oraz kosztem jego uzyskania będzie stanowić dochód z kapitałów pieniężnych.

W odpowiedzi na skargę Minister Finansów podtrzymał stanowisko przedstawione w zaskarżonej interpretacji i wniósł o oddalenie skargi.

Sąd pierwszej instancji uzasadniając wydane rozstrzygnięcie wskazał, że istota sporu koncentruje się zasadniczo na problematyce skutków podatkowych związanych ze zrealizowaniem opcji na akcje spółki amerykańskiej. Natomiast strony są zgodne co do tego, że otrzymanie opcji w ramach planu motywacyjnego nie generuje przychodu, gdyż nie stanowi jakiegokolwiek przysporzenia w majątku beneficjenta tego planu. Następnie Sąd wyjaśnił, że na mocy art. 5a pkt 13 u.p.d.o.f. w zw. z art. 2 ust. 1 pkt 2 u.o.i.f., opcje są pochodnymi instrumentami finansowymi. W konsekwencji, przychód ze zrealizowania tych opcji stanowi przychód z kapitałów pieniężnych, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 10 u.p.d.o.f., gdyż powstaje w związku z realizacją praw wynikających z pochodnych instrumentów finansowych.

Moment rozpoznania tego przychodu jest - jak zasadnie stwierdził Minister Finansów - wskazany wprost w art. 17 ust. 1b u.p.d.o.f., który stanowi, że przychód określony w art. 17 ust. 1 pkt 10 powstaje w momencie realizacji praw wynikających z pochodnych instrumentów finansowych. Przychód ten jest w myśl art. 11 ust. 1 u.p.d.o.f.,, przychodem należnym, do powstania którego nie jest konieczne jego otrzymanie.

Sąd podkreślił dalej, iż okoliczność, że w analizowanym stanie faktycznym zbycie akcji nabytych w ramach realizacji opcji następuje bezpośrednio po ich nabyciu nie może przesądzać o dopuszczalności wyłączenia stosowania wskazanej powyżej regulacji i nierozpoznania przychodu związanego z realizacją opcji. Pominięcie normy zawartej w art. 17 ust. 1b u.p.d.o.f. nie może także wynikać z aspektów ekonomicznych, tj. ewentualnej niekorzystnej dla Skarżącego relacji pomiędzy określoną w opcji (historyczną) ceną nabycia akcji a ceną jaka uzyskana zostanie z ich sprzedaży. W tym kontekście podniesiony przez Skarżącego zarzut naruszenia art. 11 ust. 1 u.p.d.o.f. uznać należy za niezasadny.

Nie budziły także zastrzeżeń Sądu przyjęte przez Ministra Finansów zasady ustalenia podlegającego opodatkowaniu dochodu z realizacji opcji (art. 30b ust. 2 pkt 3 u.p.d.o.f.) oraz konstatacja tegoż Ministra, że w analizowanym stanie faktycznym Skarżący nie będzie mógł pomniejszyć przychodu o koszty jego uzyskania, gdyż z zawartych we wniosku informacji nie wynika, aby zostały one przez niego poniesione (finansowanie całości planu opcyjnego zapewnia spółka amerykańska). Prawidłowo także, zdaniem Sądu, Minister Finansów wskazał, że w myśl art. 30b ust. 2 pkt 1 u.p.d.o.f., dopiero z chwilą sprzedaży akcji ustala się koszty, które warunkują ich nabycie oraz sprzedaż, w ramach których podatnik będzie mógł uwzględnić wydatki poniesione na zakup akcji nabytych po cenie historycznej wynikającej z opcji oraz ewentualne opłaty związane ze sprzedażą tych akcji.

W ocenie Sądu, zaskarżona interpretacja zawiera prawidłową analizę prawnopodatkowych skutków uczestnictwa Skarżącego w motywacyjnym planie opcyjnym. Wyodrębnienie dwóch zdarzeń skutkujących uzyskaniem przychodu z kapitałów pieniężnych, tj. realizacji opcji oraz zbycia akcji nabytych w ramach zrealizowania praw wynikających z tych opcji znajduje pełne oparcie w przepisach u.p.d.o.f. Za niezasadny uznać zatem należy zarzut naruszenia art. 2, art. 7, art. 64 ust. 3 w zw. z art. 84 Konstytucji RP, który Skarżący upatruje w nierespektowaniu przez Ministra Finansów zakazu podwójnego opodatkowania.

W skardze kasacyjnej Skarżący zaskarżył wyrok w całości zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez:

1) błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 10 w związku z art. 17 ust. 1b u.p.d.o.f., polegającą na uznaniu, iż przychodem z realizacji opcji na akcje jest wartość rynkowa akcji;

2) niewłaściwe zastosowanie art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a) u.p.d.o.f., polegające na uznaniu, że w analizowanej sytuacji Skarżący powinien rozpoznać również przychód ze zbycia akcji;

3) niewłaściwe zastosowanie art. 1, art. 9 ust. 2 oraz art. 30b ust. 2 pkt 3 u.p.do.f., polegające na uznaniu, że opodatkowanie może wystąpić również w sytuacji poniesienia straty, a tym samym poprzez brak zastosowania zasady opodatkowania dochodu;

4) niewłaściwe zastosowanie art. 2, art. 7, art. 32 oraz art. 64 ust. 3 Konstytucji RP, polegające na uznaniu, że dochód osiągnięty przez Skarżącego w związku z realizacją opcji powinien być opodatkowany dwa razy, a tym samym brak zastosowania zasady ochrony zaufania obywatela do stosownego prawa, zasady niedyskryminacji i zasady ochrony zaufania obywatela do stosowanego prawa, zasady niedyskryminacji i zasady ochrony własności.

W związku z tak postawionymi zarzutami wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz orzeczenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Skarżący podniósł, że doszło do naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 10 w zw. z art. 17 ust. 1b u.p.d.o.f., gdyż przepisy wskazują, że przychód z realizacji praw wynikających z pochodnych instrumentów finansowych należy zakwalifikować do źródła kapitały pieniężne oraz że powstaje on w momencie realizacji praw. Żaden z przepisów nie precyzuje jednak, czym jest przychód z realizacji instrumentu pochodnego. W celu wyjaśnienie tej kwestii Skarżący odwołał się do definicji instrumentów pochodnych oraz ich specyficznego sposobu rozliczania stwierdzając, że opcje jako pochodne instrumenty finansowe są instrumentami, których wartość zależy od ceny instrumentu bazowego. W analizowanej sytuacji Skarżącemu przyznawane są opcje zakupu akcji, które rozliczne są poprzez wpłatę na rachunek Skarżącego różnicy między ceną nabycia akcji wynikającą z kontraktu opcyjnego, a ceną sprzedaży akcji na rynku. Wbrew twierdzeniem Sądu pierwszej instancji, przychodem z realizacji opcji jest kwota wynikająca z tego rozliczenia, a nie wartość rynkowa nabytych akcji. Kwota tej różnicy stanowi przychód, który po zmniejszeniu o koszty uzyskania przychodu w postaci, np. kosztów zakupu akcji, będzie podległa opodatkowaniu. Zdaniem Skarżącego, wykładnia celowościowa analizowanych przepisów, jak również zasada racjonalności ustawodawcy, prowadzą do wniosku, że podatkowe rozliczenie opcji będzie możliwe dopiero w chwili zbycia instrumentu bazowego. Skarżący zaznaczył następnie, że realizacji opcji rzeczywistej polega na zakupie instrumentu bazowego (np. akcji) za umówioną cenę wynikającą z kontraktu opcyjnego, co nie oznacza, że w momencie tego zakupu powstaje jakikolwiek przychód. Ewentualne przysporzenie w tej sytuacji jest jedynie potencjalne, a jego wartość będzie znana w momencie zbycia tego instrumentu. Zatem przychodem z realizacji praw powinna być kwota rozliczenia opcji, tj. różnica między ceną nabycia akcji w ramach kontraktu opcyjnego, a ceną ich sprzedaży na rynku. Tym samym, twierdzenie Sądu pierwszej instancji o rozpoznaniu przychodu w momencie objęcia akcji w wyniku realizacji praw wynikających z opcji, w wysokości wartości rynkowej tych akcji, należy uznać za sprzeczne z art. 17 ust. 1 pkt 10 w zw. z art. 17 ust. 1b u.p.d.o.f.

Zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 6 u.p.do.f. polegał natomiast na błędnym uznaniu, że Skarżący powinien rozpoznać przychód dwa razy, w tym drugi raz jako przychód z tytułu zbycia akcji, gdyż sposób rozliczenia opcji nie powinien jednak wpływać na klasyfikację podatkową tego zdarzenia. Zbycie instrumentu bazowego - wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji - zawiera się więc w terminie "realizacja opcji". To samo zdarzenie nie może generować jednocześnie przychodów z dwóch źródeł, tj. realizacji opcji i zarazem ze zbycia akcji.

Skarżący stwierdził, iż naruszenie art. 1 w zw. z art. 9 ust. 2 oraz art. 30b ust. 1 pkt 3 u.p.d.o.f., polegało na przyjęciu, że opodatkowanie podatkiem dochodowym wystąpi również w sytuacji, w której Skarżący poniesie stratę. Z powyższych regulacji wynika bowiem, że opodatkowaniu podatkiem podlega wyłącznie dochód, który powstaje, jeżeli przychody przekraczają poniesione koszty. W przypadku wystąpienia straty, tj. w sytuacji, w której koszty przekroczą osiągnięty przychód, opodatkowanie jest wyłączone. Zarzut naruszania przepisów Konstytucji RP polega na tym, że taka interpretacja przepisów prowadzi do podwójnego opodatkowania, a tym samym narusza konstytucyjną zasadę ochrony zaufania obywatela do stosowanego prawa, zasadę legalizmu, zasadę niedyskryminacji, a także zasadę ochrony własności. Stanowisko Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którym przychód powstanie zarówno w związku z nabyciem akcji po cenie wynikającej z kontraktu opcyjnego, a następnie w związku z ich zbyciem, stanowi naruszenie wskazanych zasad i przepisów Konstytucji RP.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Finansów wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 176 P.p.s.a., skarga kasacyjna powinna czynić zadość wymaganiom określonym dla pisma w postępowaniu sądowym oraz zawierać oznaczenie zaskarżonego orzeczenia ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości, czy w części, przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, wniosek o uchylenie lub zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany.

Rozpatrując sprawę na skutek skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny związany jest jej granicami, tj. treścią przytoczonych w niej podstaw kasacyjnych oraz treścią i zakresem zawartego w niej wniosku, z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania (art. 183 § 1 P.p.s.a.). Związanie granicami skargi kasacyjnej oznacza zatem, że zakres kontroli orzeczenia wydanego w pierwszej instancji wyznacza sama strona wnosząca ten środek zaskarżenia.

W myśl art. 174 P.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji naruszył prawo materialne poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a) u.p.d.o.f. oraz błędną wykładnię art. 17 ust. 1b tej ustawy, w rezultacie czego zaakceptował stanowisko Ministra Finansów prowadzące do podwójnego opodatkowania dochodu, jaki uzyska Skarżący z tytułu realizacji opcji, polegającej na jednoczesnym nabyciu akcji i ich sprzedaży giełdowej.

Podwójne opodatkowanie dochodu z tego samego źródła (przychód z kapitałów pieniężnych) w okolicznościach niniejszej sprawy narusza konstytucyjną zasadę równości wyrażoną w art. 32 Konstytucji RP.

Konstytucyjna zasada równości wobec prawa obowiązująca we wszystkich sferach funkcjonowania społeczeństwa oznacza więc, że wszystkie charakteryzujące się określoną, istotną cechą podmioty prawa, których dotyczą konkretne normy prawne, traktowane być muszą równo, tzn. według jednakowej miary (por. wyrok NSA z dnia 18 maja 2011 r. sygn. akt II GSK 490/10; dostępny na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl).

Na tle prawa podatkowego konstytucyjna zasada równości oznacza postulat zachowania równomierności w opodatkowaniu podatkami, przez wprowadzenie powszechnego i proporcjonalnego opodatkowania. Powszechność opodatkowania oznacza opodatkowanie wszystkich podatników na tych samych zasadach (por. postanowienie NSA z dnia 5 kwietnia 2011 r. sygn. akt I FSK 525/10).

W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (por. wyrok TK z dnia 22 maja 2002 r. sygn. akt K 6/02, OTKA 2002/3/33) i Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok z dnia 11 czerwca 2010 r. sygn. akt I FSK 972/09) wskazuje się, że podwójne opodatkowanie stoi też w sprzeczności z zasadami wyrażonymi w art. 84 i art. 217 Konstytucji RP.

Kwestia podwójnego opodatkowania dochodu z realizacji planu motywacyjnego stosowanego w spółce zatrudniającej Skarżącego, który polegał na przekazywaniu akcji spółki amerykańskiej należącej do tej samej grupy kapitałowej, a następnie ich sprzedaży po upływie czasu określonego w planie motywacyjnym, była przedmiotem wypowiedzi Naczelnego Sądu Administracyjnego.

W wyroku z dnia 11 grudnia 2013 r. sygn. akt II FSK 111/12 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że uznanie, iż przychód powstaje już w momencie objęcia akcji jako równowartość ceny rynkowej nabytych nieodpłatnie papierów wartościowych prowadziłoby do podwójnego opodatkowania części dochodu. Nabycie akcji nieodpłatnie oznacza bowiem, na co wskazano wyżej, niemożność uwzględnienia w podstawie opodatkowania kosztów uzyskania przychodów. Ustalając podstawę opodatkowania podatnik może bowiem wyłącznie obniżyć przychód o koszty nabycia papierów wartościowych (art. 23 ust. 1 pkt 38 u.p.d.o.f.), a tych przecież nie ponosi. Nie jest bowiem kosztem uzyskania przychodów przychód z tytułu nieodpłatnego świadczenia. Niebezpieczeństwo podwójnego opodatkowania w zbliżonej sytuacji zauważył zresztą ustawodawca, wprowadzając wyraźną regulację dotyczącą momentu powstania dochodu z tytułu objęcia lub nabycia akcji w spółce przez osoby uprawnione na podstawie uchwały walnego zgromadzenia przy poniesieniu wydatków niższych niż wartość rynkowa akcji (art. 24 ust. 11 u.p.d.o.f.) i stwierdzając w uzasadnieniu do projektu ustawy (druk nr 1955 Sejmu III kadencji), że przepis ten ma wyeliminować podwójne opodatkowanie z tytułu nabycia, a następnie zbycia akcji. Uznanie, że w sytuacji nieodpłatnego nabycia akcji (udziałów) dochód powstaje dopiero w momencie ich zbycia powoduje również jednakowe obciążenie podatkowe podatników nabywających akcje nieodpłatnie i podatników nabywających akcje odpłatnie. Każdy z nich zapłaci podatek wyłącznie od faktycznego przyrostu majątku w wyniku zbycia akcji.

Kwestia opodatkowania dochodu z realizacji tzw. akcyjnych planów motywacyjnych była też przedmiotem szeregu wcześniejszych wypowiedzi Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyrokach: z dnia 21 lutego 2013 r. sygn. akt II FSK 1268/11, z dnia 27 kwietnia 2011 r. sygn. akt II FSK 1410/10, czy z dnia 5 października 2011 r. sygn. akt II FSK 517/10.

W tym ostatnim wyroku Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że opodatkowanie preferencyjnie nabywanych akcji już w momencie ich nabycia, nie wyłączy spod opodatkowania sprzedaży akcji. Nie ulega bowiem wątpliwości, że osoby uczestniczące w programie motywacyjnym, w sytuacji sprzedaży akcji uzyskają przychody z kapitałów pieniężnych i będą zobowiązane do określenia podstawy opodatkowania, jaką jest różnica pomiędzy kwotą uzyskaną ze sprzedaży, a kwotą po jakiej te akcje zostały nabyte.

Konsekwencją przyjęcia interpretacji Ministra Finansów jako prawidłowej, jest podwójne opodatkowanie tego samego dochodu. Uczestnik nie miałby żadnego prawnego instrumentu do wyłączenia z podstawy opodatkowania przy ustalaniu dochodu ze zbycia akcji przychodu już opodatkowanego w momencie uzyskania pełni praw właścicielskich.

Podwójne opodatkowanie tego samego dochodu podatkiem dochodowym od osób fizycznych naruszałoby przepisy Konstytucji RP.

Powyższe rozważania znajdują pełne odniesienie do okoliczności niniejszej sprawy.

Nie może bowiem nasuwać wątpliwości, że opodatkowanie dochodu z realizacji planu akcyjnego i planu opcyjnego musi być jednakowe. W obydwu planach beneficjent staje się właścicielem akcji spółki amerykańskiej, a następnie sprzedaje je w obrocie giełdowym. Różnica polega jedynie na tym, że w planie opcyjnym beneficjent w tym samym momencie nabywa i zbywa akcje, natomiast w planie akcyjnym objęcie akcji następuje wcześniej.

W rozpoznawanej sprawie zgodna z Konstytucją wykładnia językowa art. 17 ust. 1 pkt 10 i ust. 1b u.p.d.o.f. pozwala na jednoznaczne rezultaty, bez konieczności sięgania do wykładni systemowej wewnętrznej.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 10 u.p.d.o.f., za przychody z kapitałów pieniężnych uważa się przychody z realizacji praw wynikających z pochodnych instrumentów finansowych, jakimi są opcje (art. 5a pkt 13 tej ustawy).

Stosownie do art. 17 ust. 1b u.p.d.o.f., przychód określony w ust. 1 pkt 10 powstaje w momencie realizacji praw wynikających z pochodnych instrumentów finansowych.

W rozpoznawanej sprawie plan opcyjny polegał na jednoczesnym nabyciu

i zbyciu akcji. Beneficjent nie mógł zatem uzyskać innych korzyści z tytułu nabycia akcji (np. prawa do dywidendy), niż osiągnięcie dochodu z ich sprzedaży. Należało zatem przyjąć, że realizacja praw wynikających z opcji polegała na uzyskaniu opodatkowanego dochodu ze sprzedaży akcji.

Na marginesie należy zauważyć, że przedstawiona w skardze kasacyjnej symulacja skutków podatkowych realizacji opcji jest poprawna przy założeniu, że Skarżący otrzymał od brokera tylko różnicę pomiędzy ceną sprzedaży akcji a ich wartością wynikającą z kontraktu opcyjnego (w symulacji 1 USD). Symulacja ta obrazuje też trafność argumentacji Skarżącego, że w przypadku przyjęcia poglądu Ministra Finansów, podatek dochodowy do zapłaty byłby wyższy od uzyskanego dochodu, co oczywiście naruszałoby przywołaną wyżej konstytucyjną zasadę proporcjonalności opodatkowania.

Z uwagi na to, że w sprawie zachodzi jedynie naruszenie przepisów prawa materialnego Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok w całości i na podstawie art. 188 P.p.s.a. rozpoznał skargę uchylając również na podstawie art. 146 § 1 P.p.s.a. interpretację indywidualną Ministra Finansów z dnia 12 kwietnia 2011 r.

O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego od organu administracji na rzecz Skarżącego orzeczono na podstawie art. 200, art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 i 4 P.p.s.a. oraz § 3 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2011 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz szczegółowych zasad ponoszenia kosztów pomocy prawnej udzielonej przez doradcę podatkowego z urzędu (Dz. U. Nr 31, poz. 153).