Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 875/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2018-11-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenia
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 24
journal: Dz.U. 2017 poz 1778
law: Ustawa  z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 par 1, art. 80, art. 107 par 3
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 par 1 pkt 1 lit c
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia: WSA Inga Gołowska Sędzia: WSA Stanisław Grzeszek (spr.) Sędzia: WSA Waldemar Michaldo Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Boczkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 listopada 2018 r. sprawy ze skargi J. R. – P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2018 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

J. R. dnia 15 stycznia 2018 r. złożyła wniosek o umorzenie należności z tytułu składek, argumentując go brakiem środków finansowych umożliwiających spłatę. Wnioskodawczyni wskazała, że uzyskuje dochód z prowadzonej od listopada 2016 r. działalności gospodarczej w wysokości [...] zł brutto miesięcznie i po opłaceniu składek ZUS pozostaje jej [...] zł. Zatem nie jest w stanie opłacić składek, gdyż pozostała kwota wystarcza na skromne życie. Według oświadczenia nie posiada ona nieruchomości ani ruchomości. Ponadto po 2 latach będzie zmuszona płacić pełną składkę ZUS, a przy aktualnie osiąganych dochodach nie będzie jej stać na taki koszt, a wówczas będzie zmuszona zamknąć działalność. Dodatkowa oświadczyła, że co miesiąc przebywa na zasiłku chorobowym, z uwagi na powracające infekcje górnych dróg oddechowych, częste anginy, nerwice serca i nerwice lękową. Według jej oświadczenia po rozwodzie została bez środków do życia, uciekła z mieszkania byłego męża, który miał sprawę karną za znęcanie się nad nią. Jak podała wnioskodawczyni, firmę założyła, gdyż jako nauczyciel nie ma możliwość dorobienia, a wiek dodatkowo ogranicza możliwość zatrudnienia.

W efekcie rozpoznania powyższego wniosku, Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. decyzją z dnia 9 marca 2018 r. znak: [...] odmówił J. R. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okresy od listopada do grudnia 2003 r. oraz od listopada do grudnia 2017 r., ubezpieczenie zdrowotne za okresy od listopada do grudnia 2003 r. oraz grudzień 2017 r. oraz Fundusz Pracy za okres od listopada do grudnia 2003 r.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J. R. zarzuciła naruszenie zasad współżycia społecznego i złą interpretację jej sytuacji finansowej. Uważa ona, że należności z tytułu składek z 2003 r. uległy przedawnieniu. Wskazuje, że przy miesięcznym dochodzie w wysokości [...] zł (z czego [...] zł przeznaczane jest na regulowanie bieżących składek ZUS) trudno jej sytuacji życiowej nie zakwalifikować jako ciężkiej, która w pierwszej kolejności powinna zasługiwać na pozytywne rozpatrzenie i umorzenie należności. Strona podkreśliła również, że jest osobą samotną (po rozwodzie), prowadzącą skromne jednoosobowe gospodarstwo domowe. Nie może liczyć na pomoc rodziny, ponieważ jej nie posiada. Wnioskodawczyni wskazała, że próbowała prowadzić działalność gospodarczą, jednak nie przynosi ona oczekiwanych rezultatów finansowych. Dodatkowo prawie co miesiąc przebywała po 14 dni na zwolnieniach lekarskich ze względu na nawracające infekcje górnych dróg oddechowych (czemu sprzyja praca w aptece), co uszczuplało w znacznym stopniu i tak niskie zasoby finansowe. Po opłaceniu składek bieżących ZUS oraz opłat za media pozostaje jej [...] zł na miesiąc. Strona wskazała, że za taką kwotę trudno jest przeżyć, a co dopiero podjąć ratalną spłatę zadłużenia. Podkreśliła również, że w 2017 r. sumiennie i terminowo wpłacała składki na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne, zatem stwierdzenie, że zalega ona z opłatą należności za listopad i grudzień 2017 r. nie jest zgodne z prawdą. Dodatkowo wnioskodawczyni wskazała, że zawsze po złożeniu zwolnienia lekarskiego był jej wypłacany zasiłek chorobowy, co nie miałoby miejsca w przypadku posiadania zaległości. Wobec powyższego wnioskodawczyni zwróciła się z prośbą o ponowne przeanalizowanie sytuacji finansowej i umorzenie zaległości.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 22 maja 2018 r. znak: [...], utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu ZUS wskazał w pierwszej kolejności na dotychczasowe ustalenia w sprawie. Wyjaśnił, że wnioskodawczyni figuruje jako płatnik składek od 1 września 1999 r. do 31 grudnia 2003 r. oraz od 2 listopada 2016 r. do teraz. W trakcie wykonywania działalności nie opłacała składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i w ten sposób stała się dłużnikiem ZUS.

Zadłużenie na koncie zobowiązanej zostało skierowane do przymusowego dochodzenia. Postępowaniem egzekucyjny prowadzonym aktualnie przez Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] zostały objęte należności za okres od listopada do grudnia 2003 r.

Zakład wskazał, że od 2 listopada 2016 r. strona prowadzi działalność gospodarczą w zakresie fryzjerstwa i pozostałych zabiegów kosmetycznych. Według przedłożonego przez nią zeznania podatkowego PIT-36 za 2016 r. osiągnęła z pozarolniczej działalności gospodarczej przychód w wysokości [...] zł i dochód w wysokości [...] zł. Nie przedłożyła ona dokumentu potwierdzającego wysokość dochodu osiągniętego za 2017 r., jak również za rok bieżący. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej z 16 lutego 2018 r. wnioskodawczyni wskazała, że pracuje zarobkowo i posiada umowę o współpracy z aptekami nie wskazując jednoznacznie czy odbywa się ona w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Uzyskiwany miesięczny dochód określiła na [...] zł miesięcznie, przy czym zaznaczyła, że z kwoty tej [...] zł przeznacza na opłatę bieżących składek ZUS. Nadto strona wskazała, że jest osobą samotną po rozwodzie (data rozwodu 21 grudnia 2009 r.) i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Wysokość stałych wydatków związanych z utrzymaniem (czynsz bez opłat eksploatacyjnych określiła na [...] zł, dodatkowa wskazała kwotę innych wydatków na [...] zł miesięcznie. Poza należnościami z tytułu składek strona ma zobowiązania pieniężne z tytułu kredytów zaciągniętych na kwotę [...]zł (miesięczna wysokość raty [...] zł) i na [...] zł (miesięczna wysokość raty [...] zł) oraz zobowiązanie z tytułu alimentów za okres od 2010 r. do 2012 r. w wysokości [...] zł (miesięczna wysokość raty [...] zł). Jak wynika z oświadczenia wnioskodawczyni w/w zobowiązań nie spłaca, należności są dochodzone na drodze postępowania egzekucyjnego przez komornika, z którym aktualnie negocjuje ona warunki spłaty. Przedmiotowe zobowiązania nie zostały przez nią w żaden sposób udokumentowane. Strona nadto wyjaśniła, że nie posiada majątku ruchomego jak i nieruchomego, co zostało potwierdzone ustaleniami organu. Odnośnie swojej sytuacji zdrowotnej oświadczyła ona, że cierpi na częste infekcje dróg oddechowych, anginy, nerwice serca, nerwicę lękową. Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności z tytułu składek dołączyła zaświadczenie lekarskie z 19 marca 2018 r. potwierdzające, że jest często leczona z powodu infekcji dróg oddechowych.

Kolejno ZUS wskazał na przypadki umorzenia należności z tytułu składek określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a dotyczące całkowitej nieściągalności, wyjaśniając przy tym, że w sprawie nie ma zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 tej ustawy. Przesłanki wskazane w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w przypadku zadłużenia strony również nie zachodzą, gdyż nie prowadzono postępowania upadłościowego ani likwidacyjnego jej działalności. Ponadto nie można stwierdzić, aby okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 ustawy zaistniały w przypadku wnioskodawczyni. Z ustaleń stanu faktycznego wynika bowiem, że od listopada 2016 r. nieprzerwanie prowadzi działalność gospodarczą i z tego tytułu uzyskuje dochód. Nie jest zatem pozbawiona źródła dochodu.

ZUS wyjaśnił, że zadłużenie będące przedmiotem niniejszego postępowania skierowane zostało do przymusowego dochodzenia. Postępowanie egzekucyjne prowadzi Naczelnik Urzędu Skarbowego [...]. Egzekucja jest aktualna. Do tej pory organ prowadzący postępowanie egzekucyjne nie stwierdził całkowitego braku majątku, z którego możliwe byłoby prowadzenie egzekucji i na obecnym etapie postępowania nie można jednoznacznie stwierdzić, że w toku dalszych czynności egzekucyjnych nie uzyska się kwot przewyższających wydatki egzekucyjne, a jednocześnie wpływających na obniżenie zaległości składkowych.

ZUS podkreślił, że nie ma on obowiązku umarzania należności, zwłaszcza gdy dostrzega realne szansę na ich odzyskanie od zobowiązanego.

ZUS wskazał, że przesłanka art. 28 ust. 3 pkt 4a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych również nie ma zastosowania, gdyż odnosi się do zadłużenia niższego od kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym ([...] zł).

Z tych powodów nie zachodzą, zdaniem ZUS, wobec wnioskodawczyni przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i wydanie decyzji o umorzeniu należności na tej podstawie.

Dalej ZUS wskazał, że wobec braku przesłanki całkowitej nieściągalności można umorzyć należności jeśli zostanie stwierdzone, że z powodu sytuacji rodzinnej i stanu majątkowego dłużnik nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Umorzeniem z tego powodu można objąć należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. Możliwość ta wynika z art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i wydanego na tej podstawie rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). ZUS wskazał w tym miejscu na szczególne przypadki dające podstawę umorzenia wymienione w § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia.

ZUS wyjaśnił, że w stosunku do strony nie ma zastosowania przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. Nie wykazała ona bowiem, że w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia poniosła straty materialne uniemożliwiające - w przypadku opłacenia należności z tytułu składek - prowadzenie działalności. Nie przedstawiła żadnych dokumentów na potwierdzenie zaistnienia takich zdarzeń. ZUS rozpatrując wniosek o umorzenie zaległości nie bada przyczyn, które doprowadziły do powstania zadłużenia na koncie podmiotu, ale bierze pod uwagę sam fakt zadłużenia, za powstanie którego odpowiedzialny jest płatnik składek. Działalność gospodarcza jest aktywnością profesjonalną i ryzyko z nią związane ciąży na płatniku, który ponosi odpowiedzialność za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych, niezależnie od czynników ekonomicznych wpływających na jej funkcjonowanie oraz wysokość uzyskiwanych z niej dochodów. Z wykładni funkcjonalnej i celowościowej przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika, że podjęcie działalności gospodarczej skutkuje powstaniem stosunku ubezpieczeniowego i bez znaczenia jest czy osoba, która podjęła się prowadzenia działalności faktycznie ją wykonuje i w jakim zakresie - obowiązek ubezpieczeniowy jest niezależny od powyższego faktu, jak również od osiągania bądź braku dochodów z wykonywanej działalności.

W postępowaniu o umorzenie należności z tytułu składek oraz razem z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni przedstawiła dokumenty, które jednak, zdaniem ZUS, nie potwierdzają sytuacji przewidzianej w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Strona nie wykazała w sposób bezsporny, że spłata zadłużenia z tytułu składek pozbawi ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. ZUS wyjaśnił, że niewątpliwie wskazany przez wnioskodawczynię dochód jest niski, jednak w jego ocenie, sytuacja, w której obecnie znajduje się strona, nie ma charakteru trwałego a przejściowy. Działalność gospodarczą wnioskodawczyni prowadzi zaledwie od ok. 1,5 roku zatem nie można wykluczyć, że w perspektywie czasowej, przy odpowiednim zaangażowaniu zacznie ona przynosić wyższe dochody mogące wpłynąć na poprawę sytuacji finansowej strony. W konsekwencji będzie mogła ona podjąć spłatę należności z tytułu składek.

ZUS wyjaśnił, że jeśli wnioskodawczyni uważa, że prowadzona działalność nie przynosi i nie przyniesie jednak oczekiwanych rezultatów finansowych istnieje alternatywa podjęcia zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. Wbrew twierdzeniu strony, że rynek pracy nie akceptuje osób po 50 roku życia, ZUS wskazał, że w urzędach pracy proponowane są rozwiązania sprzyjające aktywizacji zawodowej osób w wieku powyżej 50 lat (staże, szkolenia, doradztwo zawodowe itp.) mające na celu pomoc w zdobyciu zatrudnienia i ułatwienie powrotu na rynek pracy. Tym bardziej, że strona nie wykazała, aby stan zdrowia ograniczał czy wykluczał możliwości zarobkowania. Przejściowe trudności płatnicze czy brak możliwości spłaty zadłużenia jednorazowo nie uzasadniają umorzenia należności. Istnieje możliwość spłaty zadłużenia w dłuższym okresie przez dokonywanie dobrowolnych wpłat bądź w ratach dostosowanych do możliwości płatniczych strony. ZUS podkreślił, że pomimo trudnej sytuacji, na którą powołuje się wnioskodawczyni, nie sygnalizuje ona jednak problemów w bieżącym regulowaniu wydatków, co świadczyłoby o skrajnie trudnej sytuacji finansowej. Nie korzysta z pomocy opieki społecznej czy innych form pomocy ze strony państwa przeznaczanej dla osób nieposiadających środków na zaspokojenie niezbędnych potrzeb egzystencjalnych. Zatem należy uznać, zdaniem organu, że strona nie znajduje się w sytuacji, w której podstawowe potrzeby życiowe nie są zaspokajane. Dodatkowo z informacji zawartych w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej wynika, że podjęła ona negocjacje z komornikiem w sprawie zadłużenia z tytułu zaciągniętych kredytów i zaległych alimentów co wskazuje, że będzie odejmować próbę spłaty posiadanych zadłużeń.

Ponadto jak wyjaśnił ZUS, analiza sytuacji materialnej w odniesieniu do § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia wykazała, że w sprawie strony nie zachodzą przypadki przewidziane w tym przepisie. Wnioskodawczyni nie wykazała bowiem wystąpienia przewlekłej choroby. Przedłożyła wprawdzie zaświadczenie lekarskie z którego wynika, że jest często leczona z powodu infekcji dróg oddechowych. Nie wykazała ona jednak, że stan jej zdrowia wpływa na możliwości uzyskiwania dochodów tym bardziej, że wykazuje aktywność zawodową prowadząc działalność gospodarczą. Nie posiada orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy. W ocenie organu strona nie jest zatem wyłączona z możliwości zarobkowych ze względów zdrowotnych. Nie sprawuje ona również opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiającej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Odnosząc się do zarzutów strony, ZUS wyjaśnił, że dnia 4 marca 2010 r. wydano decyzję nr [...] zobowiązującą stronę do zapłaty należnych składek, którą odebrała ona osobiście dnia 22 marca 2010 r. Jak podał organ, Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w K. na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych na należności za okres od listopada do grudnia 2003 r. wszczął postępowanie egzekucyjne z rachunków bankowych: 17 czerwca 2010 r. w [...] S.A. i 15 grudnia 2010 r. w [...] S.A. oraz w [...] S.A. Ostatecznie dnia 16 lutego 2011 r. należności za ww. okres zostały skierowane do Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] celem dalszej realizacji. Egzekucja prowadzona przez Naczelnika Urzędu Skarbowego pozostaje aktualna. Wobec powyższego, w ocenie organu, należności za okres od listopada do grudnia 2003 r., będące przedmiotem niniejszego postępowania, nie mogły ulec przedawnieniu.

ZUS wskazał, że na koncie strony figuruje również różnica składki na ubezpieczenia społeczne za listopad 2017 r. w kwocie [...]zł (składka opłacona 8 grudnia 2017 r. jednak w niepełnej wysokości) oraz zaległość z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne za grudzień 2017 r. Zgodnie z nowelizacją ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych od dnia 1 stycznia 2018 r. składki na wszystkie ubezpieczenia i fundusze opłacane są jedną wpłatą na indywidualny rachunek składkowy. Wpłaty dokonane po 1 stycznia 2018 r. rozliczane są w pierwszej kolejności na najstarsze należności wg terminu płatności. W związku z powyższym składka za grudzień 2017 r., której termin zapłaty przypadał na 10 stycznia 2018 r. nie została pokryta dokonaną przez stronę wpłatę z dnia 10 stycznia 2018 r. w kwocie [...]zł, ponieważ została rozliczona na najstarsze zaległości.

ZUS wyjaśnił nadto, że według danych zaewidencjonowanych na koncie wnioskodawczyni w listopadzie i grudniu 2017 r. nie były dokonywane wypłaty zasiłku chorobowego z funduszu chorobowego (ostatnia wypłata za okres od dnia 6 października do dnia 19 października 2017 r.).

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie J. R. podtrzymała dotychczasową argumentację w sprawie, wskazując na trudną sytuację finansowa oraz osobista. Wniosła o wnikliwe rozpatrzenie sprawy i umorzenie zaległości.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302) – dalej "p.p.s.a.".

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Z istoty bowiem kontroli wynika, że zasadność zaskarżonej decyzji podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie podejmowania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu, czynności, czy bezczynności organu administracji publicznej.

Wady skutkujące koniecznością uchylenia decyzji, stwierdzenia jej nieważności bądź wydania decyzji z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.

Kontrolując zaskarżoną decyzję w oparciu o wyżej wskazane reguły, Sąd uznał, że narusza ona prawa w sposób powodujący konieczność jej wyeliminowania z obrotu prawnego, a zatem skarga zasługuje na uwzględnienie.

W niniejszej sprawie spór sprowadzał się do rozstrzygnięcia, czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych zasadnie odmówił skarżącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy za okres od listopada do grudnia 2003 r. oraz ubezpieczenie społeczne i zdrowotne za listopad i grudzień 2017 r. wraz z odsetkami za zwłokę w łącznej kwocie [...]zł.

Realizując określone w art. 134 § 1 p.p.s.a, granice kontroli, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu powodującym konieczność wyeliminowania jej z obrotu prawnego. W oderwaniu od większości zarzutów podniesionych w skardze, Sąd mając na uwadze, że zaległości dotyczą należności składkowych za 2003 r. powziął wątpliwości co do możliwości wystąpienia przedawnienia zaległych należności składkowych, które zostały wskazane przez ZUS w zaskarżonej decyzji, z uwagi na termin ich wymagalności.

Mając to na uwadze, Sąd jednocześnie odstąpił od weryfikacji, czy przy wydawaniu zaskarżonej decyzji, podjętej w ramach uznania administracyjnego, organ dokonał prawidłowego ustalenia, na gruncie zgromadzonego materiału dowodowego, że nie zostały wypełnione przesłanki wskazane w art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1778, powoływanej dalej jako "u.s.u.s.") bądź w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365).

Stwierdzenie przez Sąd podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji nastąpiło

w efekcie zbadania jej, poza granicami zarzutów podniesionych w skardze, pod kątem przesłanek określonych w art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi:

a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W decyzji ZUS wskazano, że na łączną kwotę należności składkowych ([...] zł) objętych decyzją odmawiająca zastosowania ulgi w ich spłacie w postaci umorzenia zaległości, składają się m.in. nieuiszczone składki na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy za listopad i grudzień 2003 r. Należy zatem zauważyć, że zaległości skarżącej obejmują składki, co do których można przypuszczać, że w związku znacznym upływem czasu od daty powstania obowiązku ich zapłaty, uległy przedawnieniu.

Podkreślenia przy tym należy, że niezbędnym warunkiem podjęcia przez ZUS prawidłowej decyzji w sprawie umorzenia (odmowy umorzenia) należności z tytułu składek jest jednoznaczne stwierdzenie, że objęte wnioskiem należności są zgodnie z przepisami prawa wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Kwestia ta ściśle jest więc związana z prawidłowym, wyczerpującym ustaleniem stanu faktycznego sprawy, dotyczy zatem przestrzegania przez ZUS przepisów postępowania. Dopiero wyjaśnienie tej wstępnej kwestii pozwala organowi rentowemu na dokonanie oceny, czy zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala na stwierdzenie, czy opłacenie należności będących przedmiotem postępowania rzeczywiście pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności czy pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok WSA z dnia 28 lipca 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 433/16)

Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane w art. 28 u.s.u.s. dotyczyć bowiem może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie tym postępowaniem należności, które wygasły na skutek przedawnienia.

Przepisy u.s.u.s. regulujące kwestie przedawnienia składek były wielokrotnie nowelizowane. Od 1 stycznia 1999 r. kwestię przedawnienia ustawodawca uregulował w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.

Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074, ze zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Ustawa zmieniająca nie zawierała wyraźnego uregulowania kwestii międzyczasowych odnośnie do przedawnienia należności wymagalnych przed dniem jej wejścia w życie. Przyjmuje się, że upływ terminu przedawnienia, wynoszącego do dnia 31 grudnia 2002 r. - 5 lat, przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, powodował skutek wygaśnięcia zobowiązania; natomiast w przypadku, gdy zobowiązanie to przed dniem 1 stycznia 2003 r. (data wejścia w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r.) nie uległo przedawnieniu, to ma do niego zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, co oznacza, że zobowiązanie z tytułu składek nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. ulega 10-letniemu przedawnieniu (zob. uchwały SN: z dnia 2 lipca 2008 r., sygn. akt II UZP 5/08, oraz z dnia 8 lipca 2008 r., sygn. akt I UZP 4/08, ponadto zob. wyrok NSA z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt II GSK 1102/08).

Do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (tak: NSA w wyroku z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt II GSK 72/09, oraz SN w wyroku z 6 kwietnia 2011 r., sygn. akt II UK 313/10).

Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od dnia 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z treścią art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r., stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (zob. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 27 czerwca 2013 r., sygn. akt III AUa 1656/12).

W orzecznictwie wskazuje się, że wniosek strony o umorzenie zaległości nie rozstrzyga ani o istnieniu zaległości, ani o ich wysokości - ZUS powinien samodzielnie zweryfikować w toku postępowania w przedmiocie umorzenia, czy zaległości w należnych wpłatach w ogóle istnieją. Jeżeli w jakiejś części zaległości nie istnieją - zostały zapłacone, nie powstały lub uległy przedawnieniu - postępowanie w tej części jest bezprzedmiotowe i powinno zostać umorzone na zasadzie art. 105 § 1 k.p.a. (por. wyroki: WSA z dnia 15 lipca 2009 r., sygn. akt III SA/Gl 442/09; WSA z dnia 28 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 129/14; WSA z dnia 12 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 485/14) Zaakcentowania wymaga bezsporny pogląd, że ewentualne przedawnienie organ uwzględnia z urzędu.

W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że wygasanie zobowiązań podatkowych na skutek przedawnienia oznacza, że pomimo niezaspokojenia wierzyciela stosunek zobowiązaniowy przestaje istnieć z mocy prawa (art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej). Dotyczy to nie tylko należności głównej, lecz wszelkich roszczeń pieniężnych wierzyciela, a więc także tych, które powstały jako odsetki za zwłokę. Wraz z upływem terminu przedawnienia stosunek prawny zobowiązania podatkowego wygasa bez względu na to, czy dłużnik podatkowy powołał się na tę okoliczność. Przedawnienie uwzględniane jest bowiem z urzędu. Powyższe uwagi dotyczą wprawdzie zobowiązań podatkowych, lecz - zgodnie z art. 31 u.s.u.s - znajdują odpowiednie zastosowanie do zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 9 maja 2014 r., sygn. akt III AUa 697/13).

Jak już wcześniej zasygnalizowano niedopuszczalne jest zatem objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. W każdym przypadku przy rozpatrzeniu wniosku o umorzenie zaległych należności z tytułu składek niezbędne jest więc ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności składkowych.

Zatem podstawowym obowiązkiem organu w sprawie dotyczącej umorzenia należności składkowych za 2003 r. było wykazanie, że niezapłacone przez stronę postępowania składki objęte decyzją nie uległy przedawnieniu. Jak to zostało wskazane powyżej przedawnienie należności z tytułu składek wyklucza ich dochodzenie, a tym samym co do składek przedawnionych, na stronie postępowania nie ciąży obowiązek ich uregulowania.

W sprawie kwestia przedawnienia zaległości z tytułu składek w swoim wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy sygnalizowała już skarżąca. Jednakże ZUS oceny wstąpienia tej przeszkody do rozpoznania wniosku skarżącej ZUS dokonał niedbale, nie załączając do akt sprawy dokumentów potwierdzających faktyczny okres przerwy bądź zawieszenia biegu terminu przedawnienia zaległych składek, co uniemożliwia kontrole prawidłowości wydanej decyzji.

Odnosząc się do zarzutów strony ZUS wyjaśnił jedynie że dnia 4 marca 2010 r. wydano decyzję nr [...] zobowiązującą stronę do zapłaty należnych składek, którą odebrała ona osobiście dnia 22 marca 2010 r. Wskazał także, że Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w K. na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych na należności za okres od listopada do grudnia 2003 r. wszczął postępowanie egzekucyjne z rachunków bankowych: 17 czerwca 2010 r. w [...] S.A. i 15 grudnia 2010 r. w [...] S.A. oraz w [...] S.A. Ostatecznie dnia 16 lutego 2011 r. należności za ww. okres zostały skierowane do Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] celem dalszej realizacji. Egzekucja prowadzona przez Naczelnika Urzędu Skarbowego pozostaje aktualna. Wobec powyższego, w ocenie organu, należności za okres od listopada do grudnia 2003 r., będące przedmiotem niniejszego postępowania, nie mogły ulec przedawnieniu.

Niewątpliwie jedną z przesłanej zawieszenia biegu terminu przedawnienia jest wydanie decyzji, o której mowa w art. 24 ust. 5f u.s.u.s. dodanym na podstawie art. 1 pkt 1 lit.b ustawy z dnia 28 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 138, poz. 808), który to stanowi, że w przypadku wydania przez ZUS decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna.

Jednakże w aktach spawy brak jest jakikolwiek dokumentów, jednoznacznie potwierdzających zawieszenie biegu terminu przedawnienia zobowiązania. Poza powołaniem się na decyzję z dnia 4 marca 2010 r., brak jest jakikolwiek dowodów pozwalających na ustalenie rzeczywistego okresu zawieszenia biegu terminu przedawnienia, a tym samym ustalenie czy w ogóle dopuszczalnym było orzekanie w przedmiocie zaległości objętych wnioskiem skarżącej.

W ocenie sądu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, ZUS zamieścił także niewystarczającą informację o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym, gdyż poprzestał jedynie na wskazaniu, że zostało wszczęte postępowanie egzekucyjne z rachunków bankowych skarżącej. W aktach sprawy brak jakichkolwiek dokumentów okoliczność tę potwierdzających, nie wiadomo jakie składki zostały nim objęte w stosunku do kogo zostało wszczęte, jakie podejmowano czynności czy były one skuteczne. W tej sytuacji absolutnie brak jest podstaw do stwierdzenia że na tej podstawie doszło do zawieszenia biegu terminu przedawnienia (art. 24 ust. 5b u.s.u.s.). ZUS nie dołączając do akt dokumentów obrazujących przebieg postępowania egzekucyjnego oraz zdarzeń prawnych zawieszających bieg terminu przedawnienia należności składkowych dopuścił się naruszenia art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Stosownie bowiem do art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, natomiast zgodnie z art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala dokonać jednoznacznego ustalenia w jakiej wysokości należności istnieją, czy odsetki za zwłokę zostały określone w sposób prawidłowy, skoro brak jest dokumentów potwierdzających okoliczności zawieszenia biegu terminu przedawnienia na które powołał się ZUS. Brak tych ustaleń oznacza, że w sprawie nie został w sposób prawidłowy ustalony stan faktyczny, a niewyjaśnienie tych okoliczności w decyzji stanowi naruszenie art. 107 § 3 k.p.a.

Brak w aktach sprawy dokumentacji źródłowej (za taką, w żadnym wypadku, nie może być uznana notatka znajdująca się w aktach - k. 29 akt sprawy), dotyczącej wymagalności należności składkowych objętych wnioskiem skarżącej oznacza, że ZUS nie dysponował pełnym materiałem dowodowym pozwalającym na rozstrzygnięcie w zakresie istnienia umarzanych zaległości. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. W konsekwencji zaskarżone rozstrzygnięcie odmawiające umorzenia wnioskowanych zaległości, wobec niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy, należy uznać za przedwczesne.

W prowadzonym ponownie postępowaniu ZUS w pierwszym rzędzie ustali, czy składki o których umorzenie wniosła skarżąca uległy przedawnieniu czy też nie. W tym zakresie przeprowadzi analizę mających zastosowanie regulacji prawnych i jeśli będzie zamierzał powołać się na instytucję zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych dołączy do akt sprawy dokumenty, które będą obrazować wszystkie istotne w tej mierze okoliczności faktyczne.

Reasumując wskazać należy, że braki w materiale dowodowym zebranym w sprawie zaważyły na rozstrzygnięciu sprawy. Należało tym samym stwierdzić, że zaskarżona decyzja naruszyła przepisy art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.