Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1118/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-03-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Skarżony organ: Minister Rozwoju
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie sędzia NSA Mirosław Wincenciak sędzia del. WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 8 marca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. G. i H. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 grudnia 2020 r. sygn. akt VIII SA/Wa 658/20 w sprawie ze skargi A. G. i H. G. na decyzję Ministra Rozwoju z dnia [...] lipca 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie wywłaszczenia nieruchomości 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości; 2. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Ministra Finansów, Inwestycji i Rozwoju z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...]; 3. zasądza od Ministra Rozwoju i Technologii na rzecz A. G. i H. G. solidarnie kwotę 1.137 (jeden tysiąc sto trzydzieści siedem) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 22 grudnia 2020 r., sygn. akt VIII SA/Wa 658/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. G. i H. G. na decyzję Ministra Rozwoju z dnia 15 lipca 2020 r. nr DO-IV.7613.99. 2019.AD w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie wywłaszczenia nieruchomości.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z dnia 7 listopada 2019 r. nr DO.4.4613.26.2018.RF (dalej decyzja z 7 listopada 2019 r.) Minister Finansów, Inwestycji i Rozwoju odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia 3 maja 1951 r. nr AO.IIl.2/2/50 (dalej decyzja z 3 maja 1951 r.) o wywłaszczeniu na rzecz Skarbu Państwa na cele użyteczności publicznej, nieruchomości położonej w R., przy ul. [...] [...], zapisanej w księdze wieczystej "[[...] hip.] nr [...]", stanowiącej własność W. S.

Pismem z 2 grudnia 2019 r. (data nadania 3 grudnia 2019 r.; data wpływu 4 grudnia 2019 r.) A. G. i H. G. (dalej skarżący) złożyli w ustawowym terminie, wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy rozstrzygniętej decyzją z 7 listopada 2019 r.

Skarżący we wniosku podnieśli, że "zabór nieruchomości położonej w R. przy ul. [...] [...] w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa odbył się dopiero w okresie wyzwolenia z niewoli niemieckiej, już ta okoliczność stanowi warunek sine qua non do stwierdzenia nieważności decyzji wywłaszczeniowej". Skarżący kwestionują uznanie celu prowadzenia kina za cel użyteczności publicznej na gruncie art. 2 pkt 1 lit. f dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. [o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz.U. z 1948 r. nr 20 poz. 138 zm. [z 1949 r. nr 65 poz. 527, dalej dekret bądź dekret z 1948 r.]), gdyż ich zdaniem nie spełnia on kryterium dostępności dla ogółu społeczeństwa. Skarżący podnieśli, że okupant niemiecki zajął pomieszczenia kinowe, lecz nie zajął trzech lokali mieszkalnych, wydzierżawianych przez właścicielkę osobom fizycznym, które do czasu zajęcia nieruchomości przez okupanta prowadziły w owym budynku działalność kinową.

Organ wskazał, że stronami niniejszego postępowania nadzorczego są: 1. spadkobiercy poprzedniej właścicielki wywłaszczonej nieruchomości – W. S., tj. A. "G." [winno być "G."] i H. G.; 2. podmioty, którym aktualnie przysługują do wywłaszczonej nieruchomości prawa rzeczowe o charakterze właścicielskim (własność, użytkowanie wieczyste), tj.: a. Miasto R. - właściciel działki nr [...], obr. [...], [...] (KW nr [...]); b. Województwo Małopolskie - właściciel działki nr [...], obr. [...], [...] (KW nr [...]); c. A z o.o. z siedzibą w K. - użytkownik wieczysty działki nr [...].

Decyzją z dnia 15 lipca 2020 r. nr DO-IV.7613.99.2019.AD (dalej decyzja z 15 lipca 2020 r.) Minister Rozwoju (dalej organ odwoławczy bądź Minister), po rozpatrzeniu wniosku skarżących o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję z 7 listopada 2019 r.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z 3 maja 1951 r. nr AO.III.2/2/50 został złożony przez podmiot Iegitymowany, a ww. orzeczenie weszło do obrotu prawnego na skutek jego wywieszenia na tablicach ogłoszeń Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w [...] w dniach od 7 maja 1951 r. do 21 lipca 1951 r. i wywołały skutki prawne (stanowiło podstawę ujawnienia Skarbu Państwa w księdze hipotecznej "[...] Nr hip. 66"), a zatem organ jest obligowany do zbadania jej legalności przez pryzmat art. 156 § 1 kpa. Zgodnie z art. 156 § 1 pkt 2 kpa przesłanką stwierdzenia nieważności decyzji jest w szczególności wydanie decyzji bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa. Jak słusznie wskazał organ nadzoru, decyzja Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z 3 maja 1951 r. nr AO.lII.2/2150 została wydana na podstawie przepisów dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz. U. z 1948 r. nr 20 poz. 138 zm. [z 1949 r. nr 65 poz. 527]). W zakresie nieuregulowanym dekretem stosowano przepisy rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 września 1934 r. - Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowym (Dz. U. z 1934 r. nr 86, poz. 776 [w brzmieniu ustawy z dnia 30 marca 1939 r. Dz. U. nr 31 poz. 205], dalej ppw).

Zgodnie z art. 1 ust. 1 dekretu, wywłaszczeniu podlegały nieruchomości, które były zajęte w okresie od 1 września 1939 r. do 9 maja 1945 r., na cele enumeratywnie wskazane w dekrecie i znajdujące się w dniu 16 kwietnia 1948 r. (data wejścia w życie dekretu) we władaniu Skarbu Państwa, związków samorządu terytorialnego lub przedsiębiorstw państwowych.

Wywłaszczenie przewidziane w art. 1 ust. 1 dekretu mogło dotyczyć tylko tych nieruchomości, które:

1) zajęte zostały: a) na cele budowy, rozwoju i utrzymania urządzeń komunikacji publicznej, b) na cele przedsiębiorstw podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, będących przedsiębiorstwami państwowymi lub przejętych na własność Państwa, c) na cele wojskowe, d) pod ulice i place publiczne, skwery, zieleńce, parki, place sportowe i cmentarze, e) pod zalesienia lub na melioracje, f) na cele użyteczności publicznej,

2) były nadal użytkowane na cele wymienione w pkt 1 lub w planach zagospodarowania przestrzennego bądź w wytycznych do tych planów były przewidziane na ww. cele i zostały częściowo lub całkowicie zagospodarowane z funduszów publicznych bądź też zagospodarowanie ich było przewidziane do realizacji w pierwszej kolejności planu (art. 2 dekretu).

Z treści decyzji z 3 maja 1951 r. i pozostałych akt archiwalnych wynika, że przedmiotowa nieruchomość, położona w [...], przy ul. [...] [...], została zajęta w kwietniu 1945 r. (a więc przed dniem 9 maja 1945 r.) przez Przedsiębiorstwo Państwowe Film Polski na cele kinematografii.

Zgodnie z treścią wniosku wywłaszczeniowego z 30 grudnia 1949 r. I.dz. 535/8541/49, przedmiotowa nieruchomość była zajęta w okresie wojny na cele kinematografii, tj. prowadzenie teatru świetlnego [k. 2 akt archiwalnych - k. 118 teczki II].

Z zaświadczenia Zarządu Miejskiego w [...] z dnia 7 grudnia 1949 r. nr IV-1-H/24/49 wynika, że owa nieruchomość zajęta była w okresie 1939 r. do 1944 r. przez niemieckie władze okupacyjne, które magazynowały na niej radioodbiorniki i inny sprzęt. W przedmiotowym zaświadczeniu potwierdzono, że przedmiotowa nieruchomość została wybudowana z przeznaczeniem na teatr i kino.

Również z treści protokołu z rozprawy wywłaszczeniowej z 18 października 1950 r. jednoznacznie wynika, że przedmiotowa nieruchomość została zajęta w kwietniu 1945 r. przez "Film Polski" i pozostawała ona we władaniu tego podmiotu nieprzerwanie od tego czasu co najmniej do dnia wydania orzeczenia wywłaszczeniowego. Organ odwoławczy podniósł, że w wyniku realizacji wiążących organ wskazań Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zawartych w wyroku z 20 grudnia 2017 r. VIII SA/Wa 353/17 (dalej wyrok VIII SA/Wa 353/17), organ uzyskał sprawozdanie z rozwoju i działalności Przedsiębiorstwa Państwowego Film Polski z dnia 27 lipca 1945 r. (AAN, zespół archiwalny nr 366 "Ministerstwo Kultury i Sztuki w Warszawie", sygn. XI148). Z treści ww. Sprawozdania wynika, że Przedsiębiorstwo Państwowe Film Polski powstało w wyniku połączenia Wytwórni Filmowej Wojska Polskiego i Wydziału Propagandy Filmowej Ministerstwa Informacji i Propagandy. Z treści Sprawozdania wynika, że podmioty te w miarę wycofywania się niemieckich władz okupacyjnych zajmowały sukcesywnie nieruchomości, na których znajdowała się infrastruktura kinowa zabezpieczając sprzęt kinowy przed grabieżą. Z treści ww. dokumentu jednoznacznie wynika, że trwały już prace nad aktem normatywnym mającym stanowić podstawę działania ww. przedsiębiorstwa (które zakończyły się uchwaleniem dekretu z dnia 13 listopada 1945 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego "Film Polski" (Dz.U. nr 55, poz. 308 - który wszedł w życie w dniu 15 grudnia 1945 r.). Niewątpliwie działania te zostały podjęte w imieniu państwa, nie zaś w ramach realizacji indywidualnego interesu podmiotów prywatnych. Zabezpieczenie sprzętu kinowego stanowiło działalność kluczową z punktu widzenia późniejszego uruchomienia kin na terenie całego kraju, w tym w mieście [...].

Jak trafnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku VIII SA/Wa 353/17 (wiążącym dla organu) nieistotny był sam fakt utworzenia przedsiębiorstwa państwowego pn. "Film Polski" po dniu 9 maja 1945 r., skoro już wcześniej trwały prace nad zapewnieniem temu przedsiębiorstwu warunków do funkcjonowania, m.in. przez zabezpieczenie drogocennego sprzętu kinowego.

Wobec powyższego nie budzi wątpliwości organu, że stanowiska zawarte zarówno we wniosku z 30 grudnia 1949 r. jak również w treści protokołu z rozprawy wywłaszczeniowej, o zajęciu przedmiotowej nieruchomości przez wnioskodawcę (nieposiadającego wtedy jeszcze odrębnej osobowości prawnej) w kwietniu 1945 r. były uzasadnione.

Tym samym w decyzji z 7 listopada 2019 r. organ słusznie ocenił, że brak jest wiarygodnych dowodów podważających okoliczność zajęcia przedmiotowej nieruchomości na cele przedsiębiorstwa "Film Polski" w kwietniu 1945 r. Mając na uwadze powyższe i wiążącą organ ocenę prawną wyrażoną w wyroku VIII SA/Wa 353/17 należy przyjąć, że w kwietniu 1945 r. owa nieruchomość została zajęta przez Skarb Państwa na cele kinematografii.

Jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego (tj. protokołu rozprawy wywłaszczeniowej z 18 października 1950 r.) przedmiotowa nieruchomość znajdowała się we władaniu Przedsiębiorstwa Państwowego Film Polski od kwietnia 1945 r., co najmniej do dnia 18 października 1950 r., a więc również w dniu 16 kwietnia 1948 r. (w dniu wejścia w życie dekretu). Brak jest podstaw do kwestionowania władania przedmiotową nieruchomością na te same cele również w okresie późniejszym (tj. w dniu wydania decyzji wywłaszczeniowej).

Odnosząc się do zarzutu sformułowanego przez skarżących w piśmie z 2 grudnia 2019 r., że cele kinematografii filmowej nie były celami użyteczności publicznej, należy wskazać, że pod pojęciem użyteczności publicznej należy uznać wszystko to, co jest dostępne dla ogółu społeczeństwa i jego członków oraz realizuje wartości powszechnie w społeczeństwie akceptowane (wyrok NSA z 17.10.2017 r. I OSK 3437/15).

Nie budzi wątpliwości organu, że cele kinematograficzne w tym np. kręcenie filmów czy przeprowadzanie projekcji kinowych mieściło się pod pojęciem "celu użyteczności publicznej". Dostęp do kin był bowiem nieskrępowany dla całego społeczeństwa. Kina realizowały wartości powszechnie w społeczeństwie akceptowane (tj. krzewienie kultury, rozrywka, czy kształcenie fachowców filmowych). W swym wniosku nietrafnie skarżący twierdzą, że kina nie spełniały kryterium powszechnej dostępności, podobnie jak teatry. Skarżący mieliby racje tylko w przypadku, gdyby dostępność przedmiotowego kina była ograniczona przez arbitralną selekcję klienteli (np. przez umożliwienie wstępu tylko określonej grupie społecznej lub zawodowej). Brak jest dowodów na stosowanie tego typu ograniczeń.

Odnosząc się do zarzutu skarżących, że wywłaszczona nieruchomość nie została zajęta w całości na cele kinematografii, gdyż trzy lokale mieszkalne znajdujące się na 1. piętrze budynku położonego przy ul. [...] nadal były użytkowane przez najemców, którzy płacili czynsz właścicielce (uwaga ta dotyczy roku 1940), należy wskazać, że na poparcie tej tezy skarżący nie przedstawili żadnych dowodów. Skarżący kwestionują przy tym okoliczność zajęcia całej nieruchomości przez okupanta niemieckiego w 1940 r.

Z protokołu "wywłaszczeniowego" [winno być "rozprawy wywłaszczeniowej z 18 października 1950 r."] wynika, że Przedsiębiorstwo Państwowe Film Polski zajęło parter ww. budynku położonego przy ul. [...] (m. in. na kasę kina i pomieszczenia administracyjne); wskazano, że przewidywana jest rozbudowa obiektów kinowych. Tym samym należy uznać, że sukcesywnie zajmowano poszczególne pomieszczenia w budynku kina, w tym lokale wykorzystywane w 1940 r. na cele mieszkalne. Ewentualny brak natychmiastowego zajęcia ww. lokali mieszkalnych nie wynikał z faktu, że zostały one celowo wyłączone z zajęcia a jedynie z tego, że na wstępnym etapie organizowania kina nie były one niezbędne. Brak jest jakichkolwiek dowodów podważających zajęcie przedmiotowej nieruchomości jako całości gospodarczej na cele kinematografii. Skoro przedsiębiorstwo władało tą nieruchomością od kwietnia 1945 r. w sposób ciągły i niezakłócony, realizując na niej cel wywłaszczenia, to tym samym nie można uznać, by w tym czasie nieruchomością tą władała jej była właścicielka – W. S. Przede wszystkim brak jest bowiem dowodów na sprawowanie przez właścicielkę jakiegokolwiek władztwa nad tą nieruchomością po ustąpieniu okupanta (tj. od kwietnia 1945 r.). Pojęcie władania, użyte w art. 2 dekretu odnosi się do fizycznego i namacalnego władztwa nad nieruchomością. "Film Polski" niewątpliwie władał tą nieruchomością w tenże sposób, skoro wykorzystywał pomieszczenia budynku kina, organizując je, a następnie prowadząc w tym budynku działalność kinową. Wobec powyższego nie doszło do rażącego naruszenia art. 1 i 2 dekretu.

Zgodnie z wiążącą organ oceną prawną zawartą w wyroku VIII SA/Wa 353/17 nie doszło do rażącego naruszenia art. 3 i 4 dekretu, w zakresie zachowania przez organ wywłaszczeniowy właściwej procedury.

Obwieszczeniem z 2 października 1950 r. nr AO.III-2/2/50 organ zawiadomił strony o terminie rozprawy wywłaszczeniowej (którą wyznaczono na 18 października 1950 r.). Jak wynika z adnotacji dokonanych na przedmiotowym obwieszczeniu, zostało ono wywieszone na tablicy ogłoszeń w dniach od 5 października 1950 r. do dnia 18 października 1950 r. Jak wynika z treści protokołu wywłaszczeniowego rozprawa odbyła się w dniu 18 października 1950 r.

Decyzją z 3 maja 1951 r. nr AO.III.2/2/50 Prezydium WRN w [...] orzekło o wywłaszczeniu przedmiotowej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, na cele użyteczności publicznej.

Jak trafnie wskazano w decyzji z 7 listopada 2019 r., analiza treści orzeczenia z 3 maja 1951 r. potwierdza, że spełnia ono wymogi stawiane przez art. 22 § 2 ppw. Orzeczenie określa przedmiot i rozmiar wywłaszczenia oraz cel wywłaszczenia.

Specyfika dekretu przewidywała wywłaszczenie z mocy prawa, z dniem 9 maja 1945 r. (potwierdzane przez wydanie decyzji deklaratoryjnej) i miała charakter w istocie nacjonalizacyjny, zaś przesłanki odnosiły się do stanu istniejącego w przeszłości (przed datą orzekania), nie mógł zostać określony rodzaj projektów[an]ych robót (art. 22 § 2 pkt 2 ppw). Wskazany przez organ wojewódzki cel wywłaszczenia mieścił się w katalogu celów określonych w art. 2 pkt 1 dekretu. Tym samym nie doszło do rażącego naruszenia art. 22 § 1 i 2 ppw. Nie można uznać, że decyzja z 3 maja 1951 r. została wydana z rażącym naruszeniem prawa. W decyzji z 3 maja 1951 r. nie stwierdzono pozostałych przesłanek sformułowanych w art. 156 § 1 pkt 1, 3, 4, 5, 6 i 7 kpa. Minister podkreślił, że w kwestii legalności decyzji z 3 maja 1951 r. nie została spełniona żadna z przesłanek stwierdzenia nieważności decyzji, określonych w art. 156 § 1 kpa, a zatem brak jest podstaw do wyeliminowania kwestionowanego orzeczenia z obrotu prawnego.

W skardze z 18 sierpnia 2020 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A. G. i H. G. zarzucili decyzji rażące naruszenie prawa:

1. art. 1 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 1 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 (Dz. U. z 1948 r. nr 20 poz. 138) przez błędne przyjęcie, że w okresie 1 września 1939 r. do 9 maja 1945 r. nieruchomość była zajęta na cele wymienione w art. 2 pkt 1 dekretu, że zajęcie przez niemieckie władze okupacyjne dotyczyło całej nieruchomości, w tym części mieszkalnej nieruchomości i zamieszkałej przez ludność cywilną, że zajęcie nieruchomości przez Państwo Polskie po 17 stycznia l945 r. dotyczyło również całej nieruchomości, w tym części mieszkalnej i zamieszkałej przez ludność cywilną, a stan taki istniał w dniu wejścia w życie dekretu;

2. art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. - przez błędne przyjęcie, że cele kinematografii filmowej należały po wyzwoleniu do podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, co uzasadniałoby budowę, rozbudowę lub przebudowę takich przedsiębiorstw państwowych, a tym samym uzasadniałoby wywłaszczenie przedmiotowej nieruchomości;

3. art. 2 pkt 1 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 - przez błędne przyjęcie, że cele kinematografii filmowej są celami użyteczności publicznej, o których mowa art. 2 pkt 1 lit. f dekretu.

Skarżący wnieśli o uwzględnienie skargi, uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej decyzji I instancji.

W uzasadnieniu skargi skarżący wskazali, że nie zgadzają się z kwestionowanymi decyzjami, bowiem dokonana ponownie merytoryczna analiza i ocena materiału dowodowego jest tendencyjna, wybiórcza i nie jest obiektywna w aspekcie prawidłowej interpretacji przepisów prawa. Argumentacja organu odwoławczego, zbieżna ze stanowiskiem organu I instancji jest błędna, a zasadza się na niewłaściwej i błędnej wykładni art. 1 i 2 dekretu. Skarżący kwestionują prawidłowość ustaleń faktycznych organów odnośnie wywłaszczonej nieruchomości, w szczególności wskazują, że okupant niemiecki dokonał zajęcia jedynie części nieruchomości, tj. zajęta została tylko sala kinowa z przynależnymi pomieszczeniami projekcyjnymi. Wg. twierdzeń skarżących nigdy nie została zajęta część mieszkalna - na piętrze od strony ul. [...] znajdowały się 3 lokale mieszkalne, wynajmowane osobom fizycznym. Taki stan rzeczy istniał w dniu 16 stycznia 1945 r., kiedy doszło do zajęcia miasta [...] przez armię wyzwoleńczą i wyparcia Niemców, taki stan rzeczy istniał w okresie do 9 maja 1945 r., kiedy specjalnie oddelegowane zastępy miały dokonać zabezpieczenia mienia pod potrzeby nowo rodzącego się Państwa Polskiego, taki stan nie istniał wreszcie w dniu 16 kwietnia 1948 r. tj. dacie wejścia w życie dekretu o wywłaszczeniu, kiedy jeszcze nie funkcjonowało przedsiębiorstwo państwowe "Film Polski". Skarżący kwestionują zaświadczenie Zarządu Miejskiego w [...] z 7 grudnia 1949 r., wskazują, że dokument ten na użytek wniosku o wywłaszczenie oraz niezgodnie ze stanem faktycznym wskazuje na zagospodarowanie budynku w tym okresie, co jest nieprawdą, by magazyn znajdował się w całym budynku i istniał przez cały okres.

Faktem niesporym w ramach niniejszego postępowania jest to, że po 16 stycznia 1945 r. do 7 kwietnia 1948 r. kino jako miejsce powszechnej, czy nawet elitarnej rozrywki nie funkcjonowało. Zgodnie z prawidłowymi ustalenia dowodowymi po wyzwoleniu do [...] została skierowana specjalna, działająca w tym czasie grupa zwana "Wydział Kinofikacji", która podlegała Ministerstwu Informacji i Propagandy, a której oficjalnym zadaniem było zabezpieczenie ocalałego sprzętu kinowego i budynkowego. W istocie zadania tej grupy dotyczyły innej materii, a na pewno nie służyły celom użyteczności publicznej w prawidłowym znaczeniu tych słów. Była to specjalna, polityczna grupa powołana do budowania nowego, powojennego ładu społecznego, której zadania z moralnego i historycznego poczucia sprawiedliwości dzisiaj w wolnej, demokratycznej Polsce budzą odrazę, brak akceptacji, a niezawisłe sądownictwo powszechne w przywołanych orzeczeniach dało wyraz potępieniu z punktu widzenia legalności czynności i następstw tych instytucji. Skarżący wskazują, że w sytuacji, gdy dekret z 7 kwietnia 1948 r. jest mocno wątpliwy pod względem moralnym (wyrok NSA z 21.1.2003 r. I SA 1405/01, Legalis 90284 ), to warunki, które wskazuje jako niezbędne do wywłaszczenia muszą być wykazane w sposób nie budzący żadnych wątpliwości. Skarżący wskazali na przywołane orzeczenia sądów administracyjnych w odniesieniu do rozpatrywanej problematyki wywłaszczania nieruchomości, podnosząc że przesłanka "celu użyteczności publicznej" wywłaszczenia winna być interpretowana w sposób zwężający, ścisły (k. 2-9 akt VIII SA/Wa 658/20).

W odpowiedzi na skargę, Minister Rozwoju przedkładając akta sprawy, wniósł o oddalenie skargi jako niezasadnej, podtrzymał twierdzenia i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji (11-11v akt VIII SA/Wa 658/20).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem VIII SA/Wa 658/20 na podstawie art.151 ppsa oddalił skargę.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że obie decyzje - z 7 listopada 2019 r. i z 15 lipca 2020 r. - wydano w trybie nadzwyczajnym, gdyż postępowanie toczy się w sprawie stwierdzenie nieważności decyzji wywłaszczeniowej. Postępowanie to prowadzone jest na podstawie art. 156-158 kpa i podlega podobnym regułom procesowym jak postępowanie zwykłe. Inny jest przedmiot obu postępowań. Zadaniem organu prowadzącego postępowanie o stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji jest ocena decyzji pod kątem kwalifikowanej niezgodności z prawem, tj. czy wydana została z naruszeniem przepisów określonych w art. 156 § 1 kpa. Postępowanie takie ma odrębną podstawę prawną i nie może być traktowane tak, jakby chodziło o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją ostateczną, rozstrzygającą o zastosowaniu przepisów prawa materialnego do danego stosunku administracyjnoprawnego (orzeczenie SN z 7.3.1996 r. III ARN 70/95, OSNP 1996/ 18/258). W postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji istnienie jednej z przesłanek z art. 156 § 1 kpa musi być oczywiste, widoczne gołym okiem, a nie być kwestią przypuszczeń, czy też zawiłych dociekań (wyrok NSA z 2.2.2006 r. II OSK 490/05, Lex 196696). Zaistnienie przesłanek stwierdzenia nieważności ocenia się według stanu faktycznego i prawnego sprawy istniejącego w dacie wydania kwestionowanego w trybie nieważnościowym aktu.

W postępowaniu nieważnościowym nie ma, co do zasady, miejsca na prowadzenie postępowania dowodowego w takim zakresie, jak ma to miejsce w postępowaniu zwykłym. Oceny legalności decyzji ostatecznej dokonuje się wyłącznie na podstawie materiałów zgromadzonych w postępowaniu zwykłym zakończonym wydaniem decyzji ostatecznej.

Prawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 (Dz. U. 1948 r. poz. 138 [zm. z 1949 r. nr 65 poz. 527]).

Zgodnie z art. 1 ust. 1 dekretu dopuszczalne było wywłaszczenie nieruchomości zajętych w okresie od 1 września 1939 r. do 9 maja 1945 r. na cele wymienione w art. 2 pkt 1 i znajdujących się w dniu wejścia w życie dekretu (tj. w dniu 16 kwietnia 1948 r.) we władaniu Skarbu Państwa, związków samorządu terytorialnego lub przedsiębiorstw państwowych. W myśl art. 2 dekretu z 1948 r. wywłaszczenie przewidziane w art. 1 ust. 1 dotyczyć może tylko tych nieruchomości, które: 1) zajęte zostały: a) na cele budowy, rozwoju i utrzymania urządzeń komunikacji publicznej, b) na cele przedsiębiorstw podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, będących przedsiębiorstwami państwowymi lub przejętymi na własność Państwa, c) na cele wojskowe, d) pod ulice i place publiczne, skwery, zieleńce, parki sportowe i cmentarze, e) pod zalesienia lub na melioracje, f) na cele użyteczności publicznej;

2) były nadal użytkowane na cele wymienione w pkt 1 lub w planach zagospodarowania przestrzennego bądź w wytycznych do tych planów były przewidziane na cele wymienione w pkt 1 i zostały częściowo lub całkowicie zagospodarowane z funduszów publicznych bądź też zagospodarowanie ich było przewidziane do realizacji w pierwszej kolejności planu.

W kontekście tych uregulowań skarżący kwestionują zaistnienie w rozpatrywanej sprawie przesłanek wywłaszczeniowych w odniesieniu do spornej nieruchomości, wynikających według nich z faktów, że w okresie okupacji niemieckiej powyższa nieruchomość nie była zajętą na cele przewidziane w dekrecie, tj. na cele użyteczności publicznej, a jeżeli przyjąć, że była wykorzystywana na cele kinowe, to nie była na te cele wykorzystywana cała nieruchomość, bowiem znajdowały się w niej pomieszczenia mieszkalne, zajmowane przez osoby fizyczne na podstawie najmu; brak podstaw do przyjęcia, że cele kinematografii filmowej to cele użyteczności publicznej.

W ocenie Sądu I instancji, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, wyżej podniesione zarzuty skargi nie mogą zostać uwzględnione i skutkować wyeliminowaniem z obrotu prawnego kwestionowanych decyzji.

Sprawa jest przedmiotem ponownej oceny Sądu w kontekście legalności rozstrzygnięć wywłaszczeniowych.

W szczególności Sąd jest związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wynikającymi z prawomocnego wyroku WSA w Warszawie z 20.12.2017 r. VIII SA/Wa 353/17 (dalej wyrok VIII SA/Wa 353/17). W tym wyroku Sąd przesądził o postępowaniu w zakresie wykazania władania sporną nieruchomością w dacie wejścia w życie dekretu z 1948 r. przez określoną jednostkę organizacyjną Skarbu Państwa i stwierdził brak przesłanki rażącego naruszenia prawa w odniesieniu do zastosowanych przez organ wywłaszczeniowy przepisów proceduralnych z art. 3 i 4 dekretu z 1948 r.

Sąd I instancji dokonując ponownej kontroli legalności wydanej decyzji wywłaszczeniowej b. Prezydium WRN w [...] z 3 maja 1951 r. stanął na stanowisku, że nie jest ona dotknięta zarzuconą wadą rażącego naruszenia prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa (tj. wydana bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa). Uzupełnione o kwerendę archiwalną w odniesieniu do legitymacji prawnej poprzedników PP Film Polski do złożenia wniosku o wywłaszczenie akta administracyjne sprawy oraz argumentacja organów w treści zaskarżonych decyzji, stanowi w ocenie Sądu wystarczająca podstawę do uznania, że w odniesieniu do spornej nieruchomości zostały zachowane wymogi przewidziane w art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 1 lit. f dekretu.

Jak wynika z treści decyzji z 3 maja 1951 r. i pozostałych akt archiwalnych, przedmiotowa nieruchomość, położona w [...], przy ul. [...] [...], została zajęta w kwietniu 1945 r. (a więc przed dniem 9 maja 1945 r.) przez jednostki organizacyjne, które były poprzednikami prawnymi Przedsiębiorstwa Państwowego Film Polski na cele kinematografii.

Zgodnie z treścią wniosku wywłaszczeniowego z 30 grudnia 1949 r. I.dz. 535/ 8541/49, przedmiotowa nieruchomość była zajęta w okresie wojny 1939-1945 na cele kinematografii, tj. prowadzenie teatru świetlnego. Również z treści protokołu z rozprawy wywłaszczeniowej z 18 października 1950 r. jednoznacznie wynika, że przedmiotowa nieruchomość została zajęta w kwietniu 1945 r. przez "Film Polski" i pozostawała ona we władaniu tego podmiotu nieprzerwanie od tego czasu co najmniej do dnia wydania orzeczenia wywłaszczeniowego.

Organy realizując wytyczne Sądu zawarte wyroku VIII SA/Wa 353/17, uzyskały sprawozdanie z rozwoju i działalności Przedsiębiorstwa Państwowego Film Polski z 27 lipca 1945 r. (AAN, zespół archiwalny nr 366 "Ministerstwo Kultury i Sztuki w Warszawie", sygn. XI148; dalej Sprawozdanie [w błędnie nieponumerowanych aktach DO.4.4613.26.2018.RF]). Z treści Sprawozdania wynika, że Przedsiębiorstwo Państwowe Film Polski powstało w wyniku połączenia Wytwórni Filmowej Wojska Polskiego i Wydziału Propagandy Filmowej Ministerstwa Informacji i Propagandy. Z treści Sprawozdania wynika, że podmioty te w miarę wycofywania się niemieckich władz okupacyjnych zajmowały sukcesywnie nieruchomości, na których znajdowała się infrastruktura kinowa zabezpieczając sprzęt kinowy przed grabieżą. Z treści ww. dokumentu jednoznacznie wynika, że trwały już prace nad aktem normatywnym mającym stanowić podstawę działania ww. przedsiębiorstwa (które zakończyły się uchwaleniem dekretu z dnia 13 listopada 1945 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego "Film Polski" (Dz.U. nr 55 poz. 308) który wszedł w życie w dniu 15.12.1945 r.). Niewątpliwie zatem działania te zostały podjęte w imieniu państwa, nie zaś w ramach realizacji indywidualnego interesu podmiotów prywatnych. Zabezpieczenie sprzętu kinowego stanowiło działalność kluczową z punktu widzenia późniejszego uruchomienia kin na terenie całego kraju, w tym w mieście [...].

Ów materiał dowodowy w ocenie Sądu I instancji w sposób wystarczający udowadnia spełnienie przesłanek wywłaszczeniowych w odniesieniu do ww. nieruchomości przy ul. [...] [...] w [...] w rozumieniu art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 1 lit. f dekretu z 1948 r. Sąd już w [wyroku] VIII SA/Wa 353/17 przesądził, że poprzedni[czk]a W. S. (właścicielka nieruchomości), nigdy nie kwestionowała wywłaszczenia nieruchomości na cele kinematografii, chociaż przez wiele lat dochodziła odszkodowania za to wywłaszczenie, którego ostatecznie jej odmówiono.

Jako nie mogące powodować innego rozstrzygnięcia sprawy, Sąd potraktował zarzut skargi o niespełnianiu przesłanek do wywłaszczenia ww. nieruchomości z powodu okoliczności, że na cele kinematografii nie została zajęta cała nieruchomość, gdyż na jej terenie znajdowały się lokale mieszkalne użytkowane przez najemców. W odniesieniu do powyższych twierdzeń skarżących, Sąd podzielił stanowisko organów. Przede wszystkim skarżący na poparcie tych twierdzeń nie przedstawili żadnych dowodów. Z akt administracyjnych, w tym wniosku o wywłaszczenie, cyt. zaświadczenia Zarządu Miejskiego w [...] z 7 grudnia 1949 r., wynika że zajęcie przedmiotowej nieruchomości jako całości gospodarczej "wynikało" [zapewne "nastąpiło"] na cele kinematografii. Skoro jednostka organizacyjna, która następnie została przekształcona w PP Film Polski, władała tą nieruchomością od kwietnia 1945 r. w sposób ciągły i niezakłócony, realizując na niej cel wywłaszczenia, to tym samym nie można uznać, by w tym czasie nieruchomością władała jej była właścicielka W. S. Ewentualny brak natychmiastowego zajęcia ww. lokali mieszkalnych znajdujących się na terenie powyższej nieruchomości, nie wynikał z faktu, że zostały one celowo wyłączone z zajęcia, a jedynie z tego, że na wstępnym etapie organizowania kina nie były one niezbędne na cele kinematografii. Tym samym, tak jak to przyjęły organy, nie doszło do rażącego naruszenia art. 1 ust. 1 i art. 2 dekretu.

Sąd nie podzielił zarzutu skarżących, że w sprawie naruszono przepisy dekretu przez błędne przyjęcie, że cele kinematografii filmowej są celami użyteczności publicznej.

W odniesieniu do rozumienia znaczenia przesłanki "cele użyteczności publicznej" Sąd w składzie rozpoznającym niniejsza sprawę podzielił [w] ty[m] zakresie poglądy orzecznictwa i doktryny. Pod pojęciem użyteczności publicznej mieści się wszystko to, co jest dostępne dla całego społeczeństwa i jego członków. Cele użyteczności publicznej wskazane pod lit. f pkt 1 art. 2 dekretu muszą być interpretowane wąsko, ścieśniająco (wyrok NSA z 27.3.2014 r. I OSK 2214/12, cbosa). Mogą to być więc tylko oczywiste cele publiczne, takie jak np.: utworzenie sierocińca, domu samotnej matki, ochronki i temu podobnych instytucji realizujących wartości powszechnie w społeczeństwie akceptowane. Przepisy omawianego dekretu z 1948 r. ustalające szczególną formę przejmowania majątków na rzecz Państwa - zgodnie z ogólnie przyjętymi regułami interpretacyjnymi musiały być stosowane wprost, w sposób literalny, z wykluczeniem wykładni rozszerzającej (wyrok NSA z 17.10.2017 r. I OSK 3437/15).

Skoro w niniejszej sprawie ustalono, że wywłaszczenie nastąpiło na cele związane z funkcjonowaniem PP Film Polski na cele kinematografii - to uprawnione jest twierdzenie, że już w momencie wywłaszczenia, cel wywłaszczenia został określony w sposób zgodny z postanowieniami dekretu o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. Sąd podzielił poglądy organów na rozumienie celów kinematografii jak mieszczących się pod pojęciem "użyteczności publicznej", w szczególności argumentację wskazującą, że dostęp do kin był nieskrępowany. Kina realizowały wartości powszechnie w społeczeństwie akceptowane (tj. krzewienie kultury, rozrywka, czy kształcenie fachowców filmowych). W swej skardze nietrafnie skarżący twierdzą, że kina nie spełniały kryterium powszechnej dostępności, odnosząc argumentację dotyczącą wywłaszczenia na potrzeby Urzędów Bezpieczeństwa z przesłankami wywłaszczenia na potrzeby funkcjonowania kina publicznego. Jest to zupełnie inna kategoria prawna i absolutnie nie może być utożsamiana.

Tym samym słusznie organy administracji prowadzące postępowanie w kontrolowanej sprawie uznały, że wywłaszczenie przedmiotowej nieruchomości na wskazany w decyzji z 3 maja 1951 r. b. Prezydium WRN w [...] cel publiczny, na cele kinematografii, dokonane zostało z godnie z art. 1 ust.1 i art. 2 pkt 1 lit. f dekretu.

Sąd I instancji stwierdził, że wbrew zarzutom skargi organ nadzoru zbadał wszystkie przesłanki wskazane w art. 1 i art. 2 dekretu, od których uzależniona była możliwość wywłaszczenia nieruchomości na podstawie dekretu. Kontrolując sprawę z zakresie ewentualnych uchybień i wad, w odniesieniu do których Sąd obowiązany jest podejmować czynności kontrolne z urzędu, należy stwierdzić, że organy podjęły wszystkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia sprawy, zebrały w sposób wyczerpujący i rozpatrzyły cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa), a ocena zebranego materiału dowodowego nie naruszała art. 80 kpa. Oznacza to, że organ nie uchybił zasadzie prawdy obiektywnej (art. 7 kpa).

Minister Rozwoju trafnie uznał, że orzeczenie wywłaszczeniowe nie zawierało wad nieważności o których mowa w art. 156 § 1 pkt 1 kpa. Sąd nie dopatrzył się w działaniu organów naruszenia przepisów postępowania ani norm prawa materialnego.

Zarzuty skargi okazały się bezpodstawne, nie doszło bowiem do zarzucanego rażącego naruszenia art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 1 dekretu (k. 39, 76-83v akt VIII SA/Wa 658/20).

Skargę kasacyjną wywiedli A. G. i H. G., reprezentowani przez adw. G. K., zaskarżając wyrok VIII SA/Wa 658/20 w całości, zarzucając wyrokowi naruszenie:

I. prawa materialnego przez błędną jego wykładnię:

1. art. 1 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 1 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz.U. z 1948 r. nr 20 poz. 138) przez błędne przyjęcie, że w okresie od 1 września 1939 r. do 9 maja 1945 r. nieruchomość była zajęta na cele wymienione w art. 2 pkt 1 dekretu, zajęcie przez niemieckie władze okupacyjne dotyczyło całej nieruchomości, w tym części mieszkalnej nieruchomości i zamieszkałej przez ludność cywilną, zajęcie nieruchomości przez Państwo Polskie po 17 stycznia 1945 r., dotyczyło również całej nieruchomości, w tym części mieszkalnej i zamieszkałej przez ludność cywilną, a stan taki istniał w dniu wejścia w życie dekretu;

2. art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz.U. z 1948 r. nr 20 poz. 138) przez błędne przyjęcie, że cele kinematografii filmowej należały po wyzwoleniu do podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, co uzasadniałoby budowę, rozbudowę lub przebudowę takich przedsiębiorstw państwowych, a tym samym uzasadniało wywłaszczenie przedmiotowej nieruchomości;

3. art. 2 pkt 1 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz.U. z 1948 r. nr 20 poz. 138) przez błędne przyjęcie, że cele kinematografii filmowej bezpośrednio w okresie po wyzwoleniu były celami użyteczności publicznej, o których mowa art. 2 pkt 1 lit. f dekretu i leżały w interesie Państwa Polskiego w celu budowy i odbudowy gospodarki narodowej;

II. przepisów postępowania, które uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa przez oddalenie skargi w sytuacji, gdy skarżący wykazali, że postępowanie organów administracji publicznej dotknięte było wadami, które uniemożliwiły prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie i prawidłową subsumcję przepisów;

2. art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych w zw. z art. 7, 77, 80 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego przez ich niewłaściwe zastosowanie i zaniechanie przez Sąd wnikliwej kontroli legalności zaskarżonych decyzji oraz oddalenie skargi, mimo że w toku postępowania administracyjnego subiektywnie odniesiono się do kryteriów pozwalających na ocenę zaistnienia przesłanek stwierdzenia nieważności decyzji i stwierdzenia nieważności decyzji wywłaszczeniowej w kontekście obiektywnej oceny materialnoprawnych przepisów stanowiących o kryteriach dopuszczalności wywłaszczenia z nieruchomości;

3. art. 151 ppsa w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa przez oddalenie skargi, mimo że ziściła się podstawa do jej uwzględnienie z uwagi na rażące naruszenie prawa art. 1 ust. 2 i art. 2 pkt 1 lit. f dekretu z 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r., bowiem cele kinematografii filmowej nie należały do podstawowych gałęzi gospodarki narodowej i podmiot na rzecz którego została przekazana wywłaszczona nieruchomość prawnie nie istniał w dacie wejścia w życie dekretu.

Skarżący kasacyjnie wnieśli o: uwzględnienie skargi kasacyjnej i uchylenie zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i poprzedzających go decyzji Ministra Rozwoju z 15 lipca 2020 r. nr DO-IV.7613.99. 2019.AD i decyzji Ministra Finansów, Inwestycji i Rozwoju z 7 listopada 2019 r. nr DO. 4.4613.26.2018.RF i o przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpatrzenia; zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Na podstawie art. 176 § 2 ppsa pełnomocnik skarżących złożył oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy (k. 90-96 akt VIII SA/Wa 658/20).

Uczestnik postępowania - Województwo Małopolskie, zastępowane przez r. pr. B. K., w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosło o oddalenie skargi kasacyjnej jako bezzasadnej; na podstawie art. 182 § 2 ppsa oświadczyło, że ze względu na stan pandemii nie żąda przeprowadzenia rozprawy kasacyjnej (k. 120-122 akt VIII SA/Wa 658/20).

Uczestnik postępowania – A. sp. z o.o. z siedzibą w K., reprezentowane przez r. pr. M. S., wniosło o: oddalenie skargi kasacyjnej; zasądzenie od A. G. i H. G. na rzecz A. sp. z o.o. z siedzibą w K. [zwrotu] kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (k. 127-129 akt VIII SA/Wa 658/20).

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 183 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Zarzuty II.1 i II.2 skargi kasacyjnej z uwagi na ich charakter należało rozpoznać łącznie.

Zasadnym okazały się zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, 77, 80 kpa.

Z istoty wywodów skarżących kasacyjnie wynika, że zarzucają oni zaskarżonemu wyrokowi naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i 4, i art. 80 kpa (s. 4 skargi kasacyjnej). Stanowisko Sądu I instancji nie jest w tej materii konsekwentne. Z jednej strony Sąd I instancji nietrafnie przyjmuje, że "Oceny legalności decyzji ostatecznej dokonuje się wyłącznie na podstawie materiałów zgromadzonych w postępowaniu zwykłym zakończonym wydaniem decyzji ostatecznej", z drugiej strony aprobuje prowadzenie przez organ nadzoru dowód z odpisu Sprawozdania z rozwoju i działalności Przedsiębiorstwa Państwowego Film Polski z 27 lipca 1945 r.

Organy działające w trybie nadzoru, mimo że prowadziły postępowanie dowodowe dla ustalenia, czy w sprawie nie doszło do rażącego naruszenia art. 1 ust. 2 i art. 2 pkt 1 lit. f dekretu z 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz.U. z 1948 r. nr 20 poz. 138, zm. z 1949 r. nr 65 poz. 527), z naruszeniem zasady prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), naruszając obowiązek zebrania i oceny całego materiału dowodowego, w tym wzięcia pod uwagę faktów powszechnie znanych (art. 77 § 1 i 4 kpa) i zasadę prawdy obiektywnej (art. 80 kpa) przez brak poszukiwania dokumentów dla ustalenia, do kiedy najemcy trzech lokali mieszkalnych położonych na I piętrze frontowego budynku przy ul. [...] [...] w [...], zamieszkiwali w tych lokalach, uiszczając za nie czynsz a nadto błędnie ustalili stan faktyczny sprawy, wadliwie oceniając część zebranych w sprawie dowodów z odpisów dokumentów. Okoliczności wskazane przez skarżących kasacyjnie, były istotne dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy (art. 78 § 1 kpa) i objęte były wnioskami dowodowymi skarżących. Skoro organy prowadziły postępowanie nadzorcze, gromadząc dowody dla ustalenia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy w zakresie ustalenia przesłanek wywłaszczenia prawa własności przedmiotowej nieruchomości, to dla zachowania równości broni w kontrolowanym postępowaniu, konieczne było także prowadzenie dowodów wnioskowanych przez skarżących, które prowadziły do ustalenia, czy w ogóle zostały spełnione przesłanki pozytywne wywłaszczenia; czy nie zachodziły przesłanki negatywne wywłaszczenia w całości lub w części przedmiotowej nieruchomości. Do ustalenia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy mogły posłużyć w szczególności dowody z dokumentów lub ich odpisów: książki meldunkowej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości z lat 1939-1951; księgi budynku; książek telefonicznych miasta [...] z lat 1939-1951; dokumentacji obejmującej pożytki cywilne uzyskiwane przez właścicielkę nieruchomości z lat 1939-1951 i opłacane przez właścicielkę podatki z tego tytułu; dokumentację komisji lokalowej wydającej decyzje o przydziale lokali mieszkalnych w budynku frontowym przy ul. [...] [...] w [...] w latach 1945-1951.

Wbrew stanowisku Sądu I instancji, zaprezentowanym w wyroku VIII SA/Wa 658/20 i w zaskarżonej decyzji, Sąd I instancji nie przesądził w sposób wiążący w wyroku VIII SA/Wa 353/17, że brak jest przesłanki rażącego naruszenia prawa w odniesieniu do zastosowanych przez organ wywłaszczeniowy przepisów proceduralnych z art. 3 i 4 dekretu z 1948 r.

W orzecznictwie i doktrynie utrwalony jest pogląd, że związanie wyrażonymi w orzeczeniu sądu wskazaniami obliguje organ do wykonania wytycznych sądu, lecz nie jest równoznaczne z tym, że w ramach ponownego rozpoznania sprawy organ ten ma ograniczyć się jedynie do realizacji tych wskazań, jeżeli do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy konieczne okaże się wyjście ponad sprecyzowane przez sąd wytyczne postępowania (wyrok NSA z: 8.4.2014 r. I FSK 2121/13; 2.10.2006 r. I FSK 7/06, POP 2007/3/44; 25.1.2011 r. II GSK 65/10). Zmiana istotnych okoliczności faktycznych powoduje w całości lub części nieaktualność oceny sprawy dokonanej na podstawie art. 153 ppsa i jednocześnie konieczność dokonania jej weryfikacji na podstawie stanu aktualnego (wyrok NSA z: 15.4.2005 r. OSK 1493/04; 6.7.2011 r. I FSK 1042/10, aprobowane przez M. Jagielską, J. Jagielskiego, R. Stankiewicza, M. Grzywacza w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2021, s. 789-790, nb 7, 10, 12, 15).

Uwagi organów nadzoru i Sądu I instancji uszło, że ustawodawca użył w art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu łącznego spójnika międzyzdaniowego języka potocznego "i" w znaczeniu koniunkcyjnym (Z. Ziembiński, Logika praktyczna, Wydawnictwo Naukowe PWN 1998, s. 85-86; M. Zieliński w: S. Wronkowska, M. Zieliński, Problemy i zasady redagowania tekstów prawnych, URM 1993, s. 148-150, uw. 2.3.1 zd. 1); S. Wronkowska, Podstawowe pojęcia prawa i prawoznawstwa, Ars boni et aequi 2005, s. 72-72; A. Malinowski, Redagowanie tekstu prawnego. Wybrane wskazania logiczno-językowe, W. Pr. LexisNexis 2006, s. 62-66; M. Zaifert, Gramatyka przepisu jako przesłanka decyzji interpretacyjnej, Wyd. Uniw. Śląskiego 2019, s. 173-176, 178-180). W rozpatrywanym przepisie spójnik "i" nie ma znaczenia enumeracyjnego (M. Zieliński - tamże, s. 150 uw. 2.3, 2.3.1 zd. 2). Ustawodawca nie sięgnął także do alternatywy nierozłącznej (nie posłużył się spójnikiem "lub") ani do alternatywy rozłącznej (nie posłużył się spójnikiem "albo", "bądź... bądź...").

Za przyjęciem, że w art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu mamy do czynienia z użyciem spójnika "i" w znaczeniu koniunkcyjnym przemawia także wykładnia systemowa. Przedwojenny ustawodawca w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1934 r. Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowem (Dz. U. z 1934 r. nr 86 poz. 776, w brzmieniu ustawy z dnia 30 marca 1939 r. - Dz. U. nr 31 poz. 295, dalej ppw bądź Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowem) w sposób szczegółowy uregulował tok postępowania, kompetencje władz, trójfazowość procedury.

W doktrynie wskazywano, że "Postępowanie wywłaszczeniowe jest unormowane w oparciu o ogólne postępowanie administracyjne, w szczeg.[ólności] o rozporządzenie Prezyd.[enta] Rzplitej z r. 1928 p. 341. O ile jakaś kwestia proceduralna nie jest unormowana w prawie o post. wywł., stosuje się przepisy rozporządzenia o postępowaniu administracyjnym (art. 4); prawo o post. wywł. zawiera stosunkowo szczupłą ilość przepisów; stosuje się też szereg terminów, których znaczenie jest określone w rozporządzeniu o postępowaniu administracyjnym (np. pojęcie strony, pojęcie decyzji ostatecznej - itd.). Ponadto z rozporządzenia o postępowaniu ogólnym wynika cały szereg praw i obowiązków dla władzy przeprowadzającej wywłaszczenie (np. przepisy językowe, sposób załatwiania podań, przeprowadzania i oceny dowodów, wprowadzenie natychmiastowej wykonalności itd.) wzgl. praw dla strony (środki prawne, sankcje załatwiania podania w przepisanym terminie itp.). W praktyce mogą się nawet wyłonić pewne trudności interpretacyjne; w tym wypadku należy pamiętać o tym, że w stosunku do ogólnego postępowania administracyjnego prawo o post. wywł. stanowi lex specialis" (M. Zimmermann, Polskie prawo wywłaszczeniowe, Lwów 1939, s. 80-81).

Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowem dla prawidłowego przeprowadzenia wywłaszczenia wymagało dokonywania prawidłowych doręczeń pism i decyzji w trybie rpa (art. 4, art. 8 § 2, art. 9 § 4, art. 21 § 1, art. 25 § 1 zd. 1 ppw) oraz obwieszczeń w gminach, w których obrębie znajdują się wywłaszczane nieruchomości, przy czym treść obwieszczeń należało wywiesić w lokalach urzędowych właściwej powiatowej władzy administracyjnej ogólnej oraz w lokalach właściwych zarządów gmin (art. 13, art. 14 § 1-3 ppw), jedynie w przypadku gdy zawiadomienia dotyczyły większej ilości osób (co w kontrolowanej sprawie nie miało miejsca; W. Czapiński, J. Grzymała-Pokrzywnicki, Postępowanie wywłaszczeniowe z komentarzem i uzupełnieniem przepisami prawa materialnego, Warszawa 1937, s. 21), wskazywało, że osoby te mogą być zawiadomione za pomocą obwieszczeń publicznych we właściwych gminach (art. 25 § 1 zd. 2 ppw).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest pogląd, że brak jest podstaw do tego, by przepisy nacjonalizacyjne, które wprowadziły rewolucyjne ograniczenia prawa własności wyjaśniać jeszcze głębiej w kierunku ograniczenia prawa, i to w drodze wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu przepisu (uchwała SN z 27.9.1991 r. III CZP 90/91, OSNC 1992/5/72; wyrok SN z 8.5.1992 r. III ARN 23/92, OSP 1993/3/47; wyrok NSA z: 13.9.2001 r. IV SA 1246/99, cbosa; 2.9.2008 r. I OSK 1116/07, Lex 498316). Pogląd ten, wygłoszony na tle dekretu o reformie rolnej, ma charakter uniwersalny i jako uniwersalna dyrektywa interpretacyjna, znajduje zastosowanie także w kontrolowanej sprawie, na tle dekretu z 7 kwietnia 1948 r. (M. Gdesz; Rewindykacja nieruchomości wywłaszczonych w trybie dekretu wywłaszczeniowego z 7 kwietnia 1948 r., Pal. 2003/5-6/s.63 i n.; A. Machnikowska, Prawo własności w Polsce w latach 1944-1981, Wyd. Uniw. Gdańskiego 2010, s. 259-260). Nie można w drodze wykładni ekstensywnej art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu, dalej niż to wynika z użycia spójnika "i" w znaczeniu koniunkcyjnym w art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu, ograniczać gwarancyjnej roli tego przepisu, który znacznie uszczuplił gwarancje procesowe wywłaszczanego właściciela nieruchomości w zakresie doręczeń i zawiadomień ustanowionych w Prawie o postępowaniu wywłaszczeniowem. Mimo uchylenia przepisów Prawa o postępowaniu wywłaszczeniowem z dniem 31 stycznia 1952 r. (art. 2 i 14 ustawy z dnia 29 grudnia 1949 r. - Dz. U. z 1952 r. nr 4 poz. 25), to z mocy art. 4 ust. 1 dekretu, w postępowaniach toczących się na podstawie dekretu z 7 kwietnia 1948 r., odpowiednio stosowało się przepisy tego rozporządzenia do dnia 5 kwietnia 1958 r. (art. 53 ust. 1 pkt 1 i art. 56 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. - Dz. U. nr 17 poz. 70).

W doktrynie podnosi się, że stwierdzenie nieważności decyzji następuje w przypadku ciężkiego naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, jeżeli godzą one dotkliwie w uprawnienia stron (J. Borkowski, Nieważność decyzji administracyjnej, ZCO 1997, s. 104). Brak podjęcia nakazanych czynności procesowych bądź czynności nakazane podjęte wbrew prawu procesowemu należy objąć pojęciem rażącego naruszenia prawa. Nakazane czynności procesowe wobec strony (stron) postępowania to czynności powiązane z układem podmiotowym postępowania i prawem strony (stron) postępowania obrony interesu prawnego w postępowaniu. Ustanowienie expressis verbis w przepisie prawa czynności procesowych nakazanych pozbawia organ administracji publicznej oceny zasadności ich podjęcia. Organ administracji publicznej obowiązany jest przy rozpoznaniu sprawy podjąć czynność procesową nakazaną prawem. Naruszenie tego nakazu prawnego stanowi ciężkie, kwalifikowane naruszenie przepisu prawa, które należy zakwalifikować jako rażące naruszenie prawa obwarowane sankcją nieważności decyzji administracyjnej. Czynności procesowe nakazane organom administracji publicznej w kpa oraz ustawach szczególnych można sklasyfikować na dwie podstawowe grupy: czynności procesowe wobec strony (stron) oraz czynności procesowe ustalenia stanu faktycznego. Jeżeli przepis prawa procesowego nakazuje podjęcie czynności procesowych, to naruszenie tych przepisów stanowi rażące naruszenie prawa. Wprowadzenie w przepisie prawa procesowego nakazu podjęcia czynności procesowej z wyłączeniem swobody oceny ma zasadnicze znaczenie dla prawidłowego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy, przesądzając o ciężarze naruszenia prawa. Do takiej regulacji doktryna zalicza regulację form czynności procesowych i ograniczeń dowodowych. Przykładowo, zgodnie z art. 118 ust. 1 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, w postępowaniu wywłaszczeniowym obowiązuje nakaz prowadzenia rozprawy oraz ograniczenie dowodowe w zakresie ustalenia wartości odszkodowania, co następuje po uzyskaniu opinii rzeczoznawcy majątkowego określającej wartość nieruchomości (art. 130 ust. 2 ugn). Organ pozbawiony jest oceny zasadności podjęcia czynności procesowej, a zatem naruszenie takiego nakazu stanowi rażące naruszenie prawa (B. Adamiak, Gradacja naruszenia procesowego prawa administracyjnego, PiP 2012/3/s. 49-53). Komentatorzy trafnie wskazują, że przypadki rażącego naruszenia prawa przy wydawaniu decyzji administracyjnej są ujawniane nie tylko od razu po jej wprowadzeniu, lecz często dopiero po kilku latach obowiązywania. Wskazuje to na słabość tkwiącą w prostych metodach wykładni prawa, gdy nie sprawdza się ich wyniku z zastosowaniem innych metod, głębiej wnikających w treść regulacji prawnej (Borkowski/Adamiak w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. C.H Beck 2021, s. 1017-1018, nb 63, 64). W kontrolowanej sprawie takimi czynnościami procesowymi nakazanymi prawem wobec właścicielki nieruchomości było dopełnienie wymogów art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu przez ogłoszenie w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym obwieszczeń o: wszczęciu postępowania wywłaszczeniowego; wyznaczeniu terminu rozprawy w przedmiocie wywłaszczenia w dniu 18 października 1950 r.; wydaniu decyzji wywłaszczeniowej z 3 maja 1951 r.

Ubiegający się o wywłaszczenie winien zgłosić wniosek do wojewody do dnia 31 grudnia 1950 r. (art. 3 ust. 1 dekretu). Wnioski przedsiębiorstw państwowych powinny być zatwierdzone przez właściwego ministra (art. 3 ust. 2 zd. 1 in princ. dekretu). Złożenie wniosku w terminie i zatwierdzenie wniosku przez Ministra było wymogiem koniecznym dla skutecznego podjęcia decyzji wywłaszczeniowej.

W postępowaniu zakończonym decyzją z 3 maja 1951 r. Przedsiębiorstwo Państwowe Film Polski złożyło wniosek 30 grudnia 1949 r. o "odjęcie dotychczasowym właścicielom prawa własności budynku położonego w [...] przy ul. [...] nr. hip... [...]. Nieruchomość powyższa była użytkowana w okresie od 1939-1945 r. na cele kinematografii, a mianowicie na "prowadzenie teatru świetlnego". Budynek powyższy znajduje się w faktycznym posiadaniu P.P. "Film Polski". Przejęcie nieruchomości przez Film Polski jest zagadnieniem pierwszorzędnej wagi. Mając na uwadze przeznaczenie nieruchomości w czasie wojny oraz okoliczność, że przeznaczenie to odpowiada celom użyteczności publicznej, że Przedsiębiorstwo Państwowe "Film Polski" należy do podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, że budynek powyższy został częściowo - całkowicie zagospodarowany z funduszów publicznych - zasada prawna przejęcia nie nasuwa wątpliwości. Świadectwo hipoteczne stwierdzające osoby właścicieli W. S., zam. [...], ul. [...] [...] oraz plan sytuacyjny załącza się." Na wniosku odręczna adnotacja "Brak załączników D." (k. 2 akt archiwalnych – k. 118 teczki II akt archiwalnych [...]).

Decyzją z 31 grudnia 1949 r. Minister Kultury i Sztuki, zgodnie z art. 3 "pkt" [winno być "ust."] 2 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz.U. z 1948 r. nr 20 poz. 138) zatwierdził zgłoszony wniosek P.P. "Film Polski" w sprawie odjęcia prawa własności właścicielom nieruchomości przy ul. [...] [...] w [...]. "Ponieważ znajdujące się w wym. Nieruchomości kino [...] stanowi jedną z podstawowych części działalności P.P. "Film Polski" proszę o pozytywne załatwienie sprawy, w myśl wniosku Filmu Polskiego". Decyzja z 31 grudnia 1949 r. opatrzona była odręcznie klauzulą "Poufne", następnie przekreśloną odręcznie - nie wiadomo przez kogo i kiedy. Pismem z 3 kwietnia 1950 r., opatrzonym klauzulą "Poufne", Dyrektor Finansowo-Administracyjny Filmu Polskiego Centrali Rozpowszechniania Filmów Przedsiębiorstwa Państwowego Wyodrębnionego zwrócił się do Urzędu Wojewódzkiego [...] w [...] "Celem uzupełnienia wniosków z dnia 30.XII. 49 r. o wywłaszczenie niżej wymienionych nieruchomości kinowych, przesyłamy w załączeniu odnośnie każdej wyciągi z ksiąg wieczystych, plany sytuacyjne i zaświadczenia o przeznaczeniu nieruchomości w okresie wojny 1939-1945 r.: 1. [...] kino "[...]" 2. [...] [kino] "[...]" 3. [...] [kino] "[...]" 4. [...] [kino] "[...]" 5. [...] kino "[...]" 6. [...] [kino] "[...]" oraz tylko wyciągi z ksiąg wieczystych dla nieruchomości: kino "[...]" w [...] [kino] "[...]" w [...]. Prosimy o załączenie powyższych do odpowiednich wniosków oraz nadanie biegu postępowaniu wywłaszczeniowemu". Minister Kultury i Sztuki wyraził "zgodę na odebranie wymienionym w pow. pismach wnioskom wywłaszczeniowym charakteru pisma poufnego", zatem zgoda ta nie dotyczyła odebrania charakteru pism poufnych: decyzji Ministra Kultury i Sztuki z 31 grudnia 1949 r. L.Dz.DPG/975/56/49 ani pismu Filmu Polskiego z 3 kwietnia 1950 r. (k. 1, 4 akt archiwalnych - k. 119, 115, 105 teczki II akt archiwalnych DO-4-6613-259-DJ/16).

Obwieszczeniem z 25 sierpnia 1950 r. nr AO.III-2/2/50 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej [w [...]] na podstawie art. 3 § 1, art. 4, art. 12 § 1 zdanie drugie, art. 13 i 14 prawa o postępowaniu wywłaszczeniowym (Dz. U. R. P. z 1934 r. nr 86, poz. 776 i z 1939 r. nr 31 poz. 205) oraz art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 1 lit. f i art. 4 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz. U. R. P. z 1948 r. nr 20 poz. 138 i z 1949 r. nr 65 poz. 527) podało do wiadomości publicznej, że na wniosek Przedsiębiorstwa Państwowego Film Polski z dnia 30.XII.1949 r. Nr. F. 35/8541/49, zatwierdzony decyzją Ministerstwa Kultury i Sztuki z dnia 31.XII.1949 r. Nr. DGP/PFS/56/49 wszczęło postępowanie o wywłaszczenie na rzecz Skarbu Państwa na cele użyteczności publicznej (kino "[...]") nieruchomości o powierzchni [...] m2 położonej w [...] przy ul. [...] [...] zapisanej w księdze wieczystej Nr Kw [...] [...], a stanowiącej własność W. S. [...] Wywłaszczenie polegać ma na odjęciu prawa własności na tej nieruchomości, Wniosek wywłaszczeniowy wraz z załącznikami wyłożony jest w godzinach urzędowych do publicznego wglądu w Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w [...] w czasie od 5 września 1950 r. do 18 września 1950 r. Oświadczenia oraz sprzeciwy dotyczące dopuszczalności wywłaszczenia wolno wnosić każdej osobie interesowanej w czasie od 5 września 1950 r. do 18 września 1950 r. do Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w [...]. Obwieszczenie podpisał "Za Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej J. D. Kierownik Wydziału" [Społeczno-Administracyjnego]". Na obwieszczeniu znajduje się odręczna adnotacja: "Obwieszczenie niniejsze umieszczone było na tablicy urzędowych obwieszczeń w [słowo nieczytelne] od dnia 5.IX.50 - 18.IX.50", opatrzona datą "18.IX.50", nieczytelnym podpisem i pieczęcią podłużną "Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w [...] Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej" (k. 21 akt archiwalnych - k. 98 teczki II akt archiwalnych [...]). Z pisma Przewodniczącego Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w [...] z 20 września 1950 r. nr IV-1-23/275/50 wynika, że "Oświadczeń interesowanych stron w wprawie powyższej żadnych nie wpłynęło" (k. 19 akt archiwalnych - k. 100 teczki II akt archiwalnych [...], pisownia oryginalna). Obwieszczenie o wszczęciu postępowania wywłaszczeniowego, wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu, nie zostało ogłoszone w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym, co stanowiło rażące naruszenie art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu i pozbawiło znaną wnioskodawcy i organowi wywłaszczeniowemu właścicielkę nieruchomości prawa do zgłoszenia oświadczeń i sprzeciwów.

Obwieszczeniem z 2 października 1950 r. nr AO.III-2/2/50 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej [w [...]] zawiadomiła na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz. U. R. P. z 1948 r. nr 20 poz. 138 i z 1949 r. nr 65 poz. 527) oraz art. 46 rozp. Prez. RP o postęp. adm. z 22.III.1928 r. (Dz. U. R. P. nr 36 poz. 341), że w dniu 18 października 1950 r. odbędzie się w [...] rozprawa w przedmiocie wywłaszczenia na rzecz Skarbu Państwa na cele użyteczności publicznej (kino "[...]") nieruchomości o powierzchni [...] m2 położonej w [...] przy ul. [...] [...] zapisanej w księdze wieczystej Nr Kw [...] [...], a stanowiącej własność W. S. Rozprawa ta rozpocznie się o godz. 930 w biurze Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w [...]. Oświadczenia w sprawie dotyczącej przedmiotu rozprawy mogą strony składać bądź na piśmie do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] do dnia 16 października 1950 r., bądź w czasie rozprawy na piśmie bądź ustnie do protokołu rozprawy. Oświadczenia złożone po upływie tych terminów nie będą rozpatrywane. Obwieszczenie podpisał "Za Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej K. L. Z-ca Przewodniczącego Prezydium". Na obwieszczeniu znajduje się odręczna adnotacja: "Stwierdza się, że wwym. obwieszczenie umieszczone było na tablicy urzędowych obwieszczeń w [...] przy pl. [...] [...] w czasie od dnia 5-18.X -1950". Nad adnotacją znajduje się pieczęć podłużna "Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w [...] Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej", a na wysokości pięciu linii adnotacji licząc od dołu znajduje się nieczytelny podpis (k. 24 akt archiwalnych - k. 96 teczki II akt archiwalnych [...]). Obwieszczenie o terminie rozprawy wywłaszczeniowej, wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu, nie zostało ogłoszone w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym, co stanowiło rażące naruszenie art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu i pozbawiło znaną wnioskodawcy i organowi wywłaszczeniowemu właścicielkę nieruchomości prawa do zgłoszenia oświadczeń.

Z protokołu rozprawy dnia 18 października 1950 r. wynika, że na rozprawę stawili się: H. S. występujący w imieniu Przedsiębiorstwa Państwowego Film Polski Okręgowej Dyrekcji Rozpowszechniania Filmów w Łodzi; inż. T. S. i A. K., jako biegli. Na rozprawę nie stawiła się właścicielka przedmiotowej nieruchomości W. S. W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy, "Przewodniczący rozprawy [dr P. Kierownik Oddziału w Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...]] wyjaśnia, że przedmiotem rozprawy jest sprawa wywłaszczenia na rzecz Skarbu Państwa na cele użyteczności publicznej (kino "[...]") nieruchomości o powierzchni [...] m2 położonej w [...] przy ul. [...] [...] zapisanej w księdze wieczystej Nr kw [...] [...], a stanowiącej własność W. S. Nieruchomość ta wykazana jest na planie pomiarowym sporządzonym przez mierniczego przysięgłego S. M. dnia 8.II.1950 r. L.dz.zam.269. Wniosek o wywłaszczenie tej nieruchomości złożyło Przedsiębiorstwo Państwowe Film Polski Naczelna Dyrekcja z dnia 30.XII.1949 r. Nr.F. 35/8541/49." [...] "H. S. występujący w imieniu Przedsiębiorstwa Państwowego Film Polski Okręgowej Dyrekcji Rozpowszechniania Filmów w Łodzi oświadcza, że w kwietniu 1945 r. Film Polski zajął budynek kinowy położony na nieruchomości w [...] przy ul. [...] [...] stanowiącej własność W. S. Prócz budynku kinowego Film Polski korzystał z dwóch przejść istniejących w budynku frontowym przy granicy nieruchomości. Z budynku frontowego przy ul. [...] [...] w [...] Film Polski zajął również w kwietniu 1945 r. przeznaczając je na kasę i administrację. Od kwietnia 1945 r. Film Polski korzysta bez przerwy z powyższego budynku kinowego oraz powyższych trzech pomieszczeń znajdujących się w budynku frontowym. Z tego też powodu H. S. podtrzymuje w całej rozciągłości wniosek o wywłaszczenie w trybie dekretu z 7.IV.1948 r. (Dz. U. R. P. nr 20 poz. 138) części nieruchomości zajętej przez wspomniany budynek kinowy oraz przez powyższe trzy pomieszczenia w budynku frontowym. Zaznacza również, że Film Polski zamierza z uwagi na projektowaną rozbudowę kina "[...]" wystąpić w najbliższym czasie z oddzielnym wnioskiem wywłaszczeniowym, opartym o dekret z roku 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. R. P. nr 27 poz. 197) w sprawie wywłaszczenia pozostałej części nieruchomości położonej w [...] przy ul. [...] [...], dotychczas przez Film Polski niezajętej. Dostarczony przez Film Polski plan nieruchomości przy ul. [...] [...] będzie przez Film Polski uzupełniony do dnia 15 listopada 1950 r." [...]. "Biegli inż. T. S. i A. K. uprzedzeni o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywe zeznanie oświadczają, że plan nieruchomości przy w [...] ul. [...] [...] wykonany przez mierniczego przysięgłego S. M. dnia 8.II.1950 r. L.dz.zam.269 zgodn[y] jest ze stanem faktycznym. Konieczną jest rzeczą by Film Polski uzupełnił powyższy plan przez podanie granic zajętej części nieruchomości oraz jej powierzchni. [...] Wobec braku nowych wniosków stron przewodniczący zamyka rozprawę...". H. S. uczestniczył w rozprawie wywłaszczeniowej na podstawie prawidłowego upoważnienia z 17 października 1950 r., na którym Przewodniczący rozprawy dokonał adnotacji "Zał No 1 protokołu rozprawy i opatrzył swym podpisem (k. 28-28v, 30-31v, 32 akt archiwalnych - k. 92-91, 88-85, 84 teczki II akt archiwalnych [...]).

Organy nadzoru, ponownie prowadząc postępowanie nadzorcze, w decyzji z 7 listopada 2019 r. i 15 lipca 2020 r., jak i Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku, całkowicie pominęły okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy. Po pierwsze - na przedmiotowej nieruchomości znajdowały się dwa odrębne budynki murowane: a. budynek kinowy, w którym znajdowały się: widownia z kompletnie urządzoną kabiną; dwie poczekalnie, korytarz, kantor, ubikacje, zapasowe wyjścia oraz drzwi prowadzące na ulicę z zapasowych wyjść; b. budynek frontowy, w którym znajdowały się m. in. trzy lokale mieszkalne, zajmowane przez dzierżawców kina. Opis pomieszczeń zawartych w oświadczeniu H. S. złożonym do protokołu rozprawy z 18 października 1950 r. (k. 28-28v, 30-31v akt archiwalnych - k. 92-91, 88-85 teczki II akt archiwalnych [...]) odpowiada istotnym informacjom zawartym w opisie przedmiotowej nieruchomości, zawartym w wyciągu z działu pierwszego, drugiego, trzeciego i czwartego wykazu hipotecznego nieruchomości położonej w [...], oznaczonej Nr.hip. [...] (Dział pierwszy - k. 7; dział trzeci poz. nr: 31, 44 - k. 8-9 akt archiwalnych - k. 113-108 teczki II akt archiwalnych [...]). Na istnienie nie mniej niż dwu budynków na przedmiotowej nieruchomości wskazuje Świadectwo Sądu Okręgowego w [...], Wydziału Hipotecznego z 23 kwietnia 1946 roku, podpisane przez Sędziego Hipotecznego, w którym: "zaświadcza, iż nieruchomość położona w mieście [...], przy ulicy [...] oznaczona Nr hip. [...], składa się z placu - powiercenia którego to placu w dziale I wykazu hipotecznego nie jest wykazana - oraz znajdujących się na nim budynków [liczba mnoga- uwaga NSA], a w ich liczbie i kinematografu murowanego..." (k. 10 akt archiwalnych - k. 107 teczki II akt archiwalnych [...]).

W budynku frontowym osoby działające w imieniu Czołówki Filmowej Wojska Polskiego powstałej w ZSRR i Ministerstwa Propagandy i Informacji, zajęły w kwietniu 1945 r. wyłącznie budynek kinowy i 3 pomieszczenia w budynku frontowym przy ul. [...] [...] w [...].

Z decyzji z 3 maja 1951 r. jednoznacznie wynika, że organ wywłaszczeniowy orzekał na podstawie wyników rozprawy ustnej z 18 października 1950 r., nie otrzymał innego wniosku Przedsiębiorstwa Państwowego Film Polski niż wniosek z 30 grudnia 1949 r. a Minister Kultury i Sztuki po dniu 31 grudnia 1949 r. nie zatwierdził decyzją innego wniosku niż ów wniosek z 30 grudnia 1949 r. Nie przeprowadzono po dniu 18 października 1950 r. innej rozprawy, dotyczącej innego bądź zmodyfikowanego wniosku niż wniosek z 30 grudnia 1949 r. Brak jest innego wniosku niż wniosek z 30 grudnia 1949 r., obejmującego pozostałą część nieruchomości niż budynek kinowy i 3 pomieszczenia w budynku frontowym przy ul. [...] [...], wraz z prawem przechodu dla publiczności kina [...] przez dwa przejścia wiodące przez budynek frontowy. W rzeczywistości po dniu 18 października 1950 r. nie wpłynął do Prezydium WRN w [...] żaden inny wniosek niż ów wniosek z 30 grudnia 1949 r. w trybie dekretu z 1948 r. (ani też nie został zatwierdzony przez Ministra po dniu 31 grudnia 1949 r. - co winno było być przedmiotem postępowania zapoczątkowanego wnioskiem z 30 grudnia 1949 r., którego dotyczyły obwieszczenia z: 25 sierpnia 1950 r., 2 października 1950 r., 3 maja 1951 r. (k. 21, 24, 45 akt archiwalnych - k. 98, 96, 74 teczki II akt archiwalnych [...]). W toku postępowania wywłaszczeniowego prowadzonego na podstawie wniosku z 30 grudnia 1949 r., Prezydium WRN w [...] przesłało Filmowi Polskiemu odpis protokołu rozprawy 18 października 1950 r. i zwróciło się "o uwidocznienie na załączonym planie granic i powierzchni tej części nieruchomości położonej w [...] przy ul. [...] [...], która to część została do 9 maja [1945 r.] zajęta przez "Film Polski". Zwrot poprawionych planów zastrzega się". Pismem z 17 listopada 1950 r. Dyrektor Okręgowej Dyrekcji "Filmu Polskiego" w Łodzi jednoznacznie wskazał: "W wykonaniu wymienionego pisma zwracamy 3 egzemplarze planów kona "[...]" w [...] odpowiednio uzupełnione; mianowicie część nieruchomości, podlegająca wywłaszczeniu, została obrysowana linią niebieską - powierzchnia tej części wynosi około 633 m2." (k. 34-35 akt archiwalnych - k. 82-79 teczki II akt archiwalnych [...]).

Nie wpłynął do organu wywłaszczeniowego, zapowiedziany na rozprawie z 18 października 1950 r. (k. 28-28a, 30-31v akt archiwalnych - k. 92-91, 88-85 teczki II akt archiwalnych DO-4-6613-259-DJ/16), na podstawie dekretu z 1949 r. Ewentualny wniosek na podstawie dekretu z 1949 r. (prace nad którym zdają się wskazywać: pismo z 27 listopada 1950 r. Dyrektora Okręgowej Dyrekcji "Filmu Polskiego" w Łodzi "Dla uzupełnienia akt sprawy przesyłamy przy niniejszym zaświadczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wojewódzkiej Komisji Planowania Gospodarczego w [...], że nie podnosi zastrzeżeń co do przejęcia przez P.P. "Film Polski" przedmiotowej nieruchomości..."; odpis zaświadczenia z 22 listopada 1950 r. Nr L.lok.9/9/50 "Zaświadczenie. Stosownie do postanowień art. 6 pkt 2 Dekretu z dnia 26.IV.49 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych Dz.U. Nr 27 poz. 197 w brzmieniu nadanym dekretem z dnia 26.X.1949 r. Dz.U. nr 55. poz. 438. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej (Wojewódzka Komisja Planowania Gospodarczego w porozumieniu z Wydziałem Budownictwa) nie podnosi zastrzeżeń co do przejęcia przez Film Polski następujących nieruchomości, użytkowanych obecnie do wyświetlania filmów: 1) kino "[...]" w [...]..."; bardzo robocze, nieskonretyzowane wersje projektów zawiadomień, znajdujących się aktach administracyjnych - k. 108-108v, 36,37-37v akt archiwalnych - k. 4-3, 36, 37-37v teczki II akt archiwalnych DO-4-6613-259-DJ/16), musiałby być ukończony, podpisany przez osobę uprawnioną i złożony w organie właściwym, musiałby być rozpoznany w odrębnym postępowaniu, prowadzonym na podstawie przepisów odrębnych, czego w kontrolowanym postępowaniu nie ustalono. Pismo z 20 kwietnia 1951 r. Film Polski Dyrektora Okręgowego Zarządu Kin w [...] z 20 kwietnia 1951 r. do: "Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Wydziału Administracyjno-Społecznego w [...] Okręgowy Zarząd Kin w [...] przesyła w załączeniu 3 egzemplarze planu sytuacyjnego kina "[...]" w [...] nadmieniając, że akcją wywłaszczenia należy objąć całą nieruchomość t.j. [...] m2 zgodnie z dekretem z roku 1949 r. (Dz.U. R.P. Nr 27 poz. 197)." (k. 38 akt archiwalnych - k. 75 teczki II akt archiwalnych DO-4-6613-259-DJ/16), nie spełnia wymogu wniosku z art. 3 ust. 1 i 2 dekretu z 1948 r., ani wymogu wniosku z dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz.U. nr 27 poz. 197 ze zm.). W decyzji z 3 maja 1951 r. jako podstawę prawną wywłaszczenia wskazano jedynie przepisy: art. 2 pkt 1, art. 3 § 1 [rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 września 1934 r. -] Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowym (Dz. U. R.P. z 1934 r. Nr 86, poz. 776 i z 1939 r. Dz. U. Nr 31 poz. 205], art. 1 ust. 1 i 3, art. 2 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz. U. z 1948 r. nr 20 poz. 138 zm. z 1949 r. nr 65 poz. 527), art. 105 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. R.P. nr 36 poz. 341 [ze zm.]) oraz na podstawie rozprawy ustnej przeprowadzonej dnia 18 października 1950 r. w [...]. W uzasadnieniu Prezydium WRN w [...] przywołało jedynie art. 4 pkt 4 dekretu z 1948 r. i wskazywało jedynie przesłanki istotne z uwagi na przepisy dekretu z 1948 r. (k. 39-40 akt archiwalnych - k. 54-53 teczki I akt archiwalnych [...]). Zatem Prezydium WRN w decyzji 3 maja 1951 r. nie orzekało o innym wniosku niż wniosek z 30 grudnia 1949 r., zatwierdzonym przez Ministra Kultury i Sztuki decyzją z 31 grudnia 1949 r., doprecyzowanym pismem Dyrektora Filmu Polskiego Okręgowej Dyrekcji w Łodzi z 17 listopada 1950 r. (gdyż tylko to doprecyzowanie mieściło się w granicach wniosku z 30 grudnia 1949 r.; k. 35 akt archiwalnych - k. 79 teczki II akt archiwalnych DO-4-6613-259-DJ/16), złożonym wyłącznie w trybie dekretu z 1948 r., bo tylko ten wniosek był przedmiotem rozprawy z 18 października 1950 r.; w szczególności organ wywłaszczeniowy nie orzekał na podstawie innego wniosku - w szczególności złożonego na podstawie dekretu z 1949 r.

Dnia 23 stycznia 1967 r. Państwowe Biuro Notarialne w [...] dokonało w dziele II księgi wieczystej "[...] Nr [...]", założonej dla nieruchomości położonej w [...] przy ul. [...] [...] zapisanej w księdze wieczystej Nr Kw [...] [...], w miejsce W. S., jako właściciela wpisano Skarb Państwa z zaznaczeniem, że nieruchomość ta znajduje się pod zarządem i w użytkowaniu Wojewódzkiego Zarządu Kin - Przedsiębiorstwo Państwowe w [...]. Wpisu dokonano na podstawie decyzji głównej Prezydium W.R.N. w [...] Wydział Społeczno-Administracyjny z dnia 3 maja 1951 r. Nr AO.III-2/2/50 (k. 44 teczki III akt administracyjnych).

Dokumenty publiczne, wystawione w przepisanej formie, stanowią zupełny dowód na to, co wedle nich urzędownie zostało stwierdzone, oświadczone lub zarządzone (art. 52 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym - Dz. U. nr 36, poz. 341 ze zm., dalej rpa). Pod rządem rpa doktryna przyjmowała, że dokumentami publicznymi były w szczególności: orzeczenia sądowe; inne akty urzędowe organów administracyjnych wystawione w granicach przysługujących im uprawnień (Bronisław Graczyk, Postępowanie administracyjne. Zarys sytemu z dodaniem tekstów podstawowych przepisów prawnych, W. Pr. 1953, s. 112, 116; B. Adamiak - op. cit. s. 525 nb 2). Dokumenty, sporządzone przez władze, urzędy i osoby zaufania publicznego w zakresie ich działania, stanowią dowód tego, co uczestniczące w czynności osoby oświadczyły lub co zostało urzędownie zaświadczone (art. 262 [art. 269 w wersji pierwotnej - Dz. U.R.P. z 1930 r. nr 83 poz. 651] rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U.R.P. z 1932 r. nr 112 poz. 934 ze zm., dalej kpc z 1930 r.). Decyzja administracyjna i zaświadczenie organu administracji publicznej są dokumentami urzędowymi (Krzysztof Knoppek, Dokument w procesie cywilnym, Poznań 1993, s. 103-104). Dokumentem urzędowym jest protokół rozprawy.

Kpc normuje tylko formalną moc dowodową dokumentu, tzn. nakazuje traktować tylko treść (zaświadczenie) jako udowodnioną, nie przesądzając znaczenia dokumentu dla wyniku procesu, co wiąże się materialną mocą dowodową dokumentu... (Kazimierz Piasecki w: red. Jerzy Jodłowski, K. Piasecki Kodeks postępowania cywilnego z komentarzem, W. Pr.1989, t. 2, s. 428 uw. 6). Taką też moc dowodową mają dokumenty urzędowe w postępowaniu administracyjnym. Organ administracji publicznej nie może dowolnie odrzucić, bez przeprowadzania przeciwdowodu, istnienia faktu stwierdzonego w dokumencie urzędowym (B. Adamiak - op. cit. s. 529 nb 7).

Protokół rozprawy administracyjnej przeprowadzonej pod rządem rpa, jest dokumentem publicznym, stanowiącym dowód na to, co zostało nim urzędowo stwierdzone. Reprezentujący P.P. Film Polski na podstawie upoważnienia z 17 października 1950 r. H. S. jednoznacznie oświadczył, że Film Polski [w istocie funkcjonariusze Wydziału Kinofikacji Ministerstwa Propagandy i Informacji - zajmujący się w 1945 r. propagandą] zajęły w kwietniu 1945 r. wyłącznie budynek kinowy i jedynie 3 pomieszczenia na parterze budynku frontowego przy ul. [...] [...] w [...], i stan taki utrzymywał się do dnia 18 października 1950 r. (k. 28-28v, 30-31v, 32 akt archiwalnych - k. 92-91, 88-85, 84 teczki II akt archiwalnych [...]). Nietrafnie zatem Sąd I instancji aprobował pogląd organów nadzoru, że skarżący nie przedstawili żadnych dowodów na poparcie tezy, że "wywłaszczona nieruchomość nie została zajęta w całości na cele kinematografii, gdyż trzy lokale mieszkalne znajdujące się na 1. piętrze budynku położonego przy ul. [...] nadal były użytkowane przez najemców, którzy płacili czynsz właścicielce (uwaga ta dotyczy roku 1940), należy wskazać, że na poparcie tej tezy skarżący nie przedstawili żadnych dowodów. Skarżący kwestionują przy tym okoliczność zajęcia całej nieruchomości przez okupanta niemieckiego w 1940 r.", bowiem brak zajęcia budynku frontowego przez Niemców wynika z zaświadczenia Zarządu Miejskiego w [...] z 7 grudnia 1949 r., w którym ów Zarząd stwierdził, że "dom w którym mieści się obecnie kino [...] w [...], w okresie od 1939 r. do 1944 r. włącznie był zajęty na magazynowanie radioodbiorników i innych sprzętów przez okupacyjne władze niemieckie". Zdanie drugie i trzecie zaświadczenia z tych względów nie dotyczy okresu okupacji niemieckiej, lecz okresu przedwojennego (k. 5 akt archiwalnych - k. 114 teczki II akt archiwalnych [...]). Do takich ustaleń prowadzi prawidłowa ocena zebranych w sprawie dowodów: zaświadczenia Zarządu Miejskiego w [...] z 7 grudnia 1949 r.; wyciągu z Nr.hip.[...], świadectwa Sądu Okręgowego w [...] Wydziału Hipotecznego z 23 kwietnia 1946 r., oświadczenia H. S. złożonego na rozprawie wywłaszczeniowej z 18 października 1950 r. (k. 5, 7-8v, 28-28v 10 akt archiwalnych - k. 107 teczki II akt archiwalnych [...]). Organy nadzoru z naruszeniem art. 80 kpa ograniczyły się do oceny poszczególnych dowodów z osobna, pomijając ocenę dowodów we wzajemnej łączności (B. Adamiak - op. cit., s. 550-551, nb 2 i 3, i aprobowane przez Komentatorkę wyroki NSA).

Skoro okupacyjne władze niemieckie zajęły budynek kinowy na gromadzenie radioodbiorników i innych sprzętów, a to właśnie ów dom [nazywany przez H. S. "budynkiem kinowym" a w zaświadczeniu Sądu Okręgowego w [...] Wydziału Hipotecznego budynkiem "kinematografu murowanego..."] był przed rokiem [...] wybudowany z przeznaczeniem na teatr i kino [k. 7-8v akt archiwalnych - k. 113 -108 teczki II akt archiwalnych [...]]; to informacja o tym, że "kino wykorzystywało lokal stale, a teatr - zespoły miejscowe i przyjezdne korzystały z lokalu dorywczo" (zd. 2 i 3 zaświadczenia z 7 grudnia 1949 r. k. 5 akt archiwalnych - k. 114 teczki II akt archiwalnych [...]), należy rozumieć - w świetle zdania 1 zaświadczenia i faktów powszechnie znanych - w ten sposób, że kino wykorzystywało lokal stale, a teatr dorywczo budynek kinowy jedynie od [...] r. do dnia [...] września 1939 r. - zajęcia [...] przez Niemców. Do faktów powszechnie znanych należy także to, że dnia 1 listopada 1939 r. weszło w życie rozporządzenie Generalnego Gubernatora, dotyczące zakazu - pod groźbą kary śmierci (art. 77 § 4 kpa; art. 106 § 4 ppsa; Niemiecka polityka okupacyjna na ziemiach polskich. Niszczenie kultury polskiej) - słuchania radia i posiadania odbiorników przez Polaków w Generalnym Gubernatorstwie ([...] był stolicą dystryktu w Generalnym Gubernatorstwie). Dnia 8 marca 1940 r. Generalny Gubernator przekazał zarząd nad polską kulturą Wydziałowi Propagandy, który to Wydział wydawał nowe prawa. Tylko nieliczne teatry wznowiły pracę za zezwoleniem władz niemieckich. Zastrzeżono premiery sztuk teatralnych jedynie dla Niemców. Na ziemiach polskich zburzono 35 teatrów i 665 kin. Z tej przyczyny kino [...] nie mogło być wykorzystywane jako kino lub jako teatr w okresie od [...] września 1939 do zajęcia [...] przez Armię Czerwoną [...] [...] 1945 r.

Charakterystyczne, że organy nadzoru, mimo że powołują się na publikację naukową dotyczącą pierwszej projekcji w kinie [...] dnia 7 maja 1945 r., nie wykazują, że w kinie [...] odbywały się projekcje filmowe w okresie okupacji niemieckiej, mimo że zachowały się roczniki Kuriera [...] z okresu jego wydawania, gdzie informacje o seansach musiałyby się ukazywać. Przywołane przez Sąd I instancji twierdzenie o faktach, zawarte we wniosku z 30 grudnia 1949 r.: "Nieruchomość powyższa była użytkowana w okresie od 1939-1945 r. na cele kinematografii, a mianowicie na "prowadzenie teatru świetlnego" (k. 2 akt archiwalnych - k. 118 teczki II akt archiwalnych [...]) było nieprawdziwe. To, że lokal w budynku kinowym co najmniej od [...] r. był "przystosowany do prowadzenia teatru świetlnego [jak w okresie międzywojennym często nazywano kinematograf - uwaga NSA]" (wpis nr 31 i 44 w dziale trzecim księgi hip. [...] Nr [...]; świadectwo Sądu Okręgowego w [...] Wydziału Hipotecznego z 23 kwietnia 1946 r. - k. 8, 10 akt archiwalnych - k. 113-108, 107 teczki II akt archiwalnych [...]) w żaden sposób nie przemawia za faktycznym użytkowaniem budynku kinowego w okresie od wejścia Niemców do [...] dnia [...] września 1939 r. aż do 6 maja 1945 r. włącznie na cele kinematografii. Urządzenie przez Niemców magazynu radioodbiorników i innego sprzętu w okresie okupacji czyniło korzystanie z budynku kina na cele kinematografii niemożliwym.

Wbrew ocenie Sądu I instancji, zajęcie mienia skarżącej w kwietniu 1945 r. w postaci aparatury kinowej przez jednostki propagandowe Wojska Polskiego i Ministerstwa Propagandy i Informacji, w sytuacji gdy skarżąca przez cały okres II wojny światowej - co najmniej aż do wydania decyzji z 3 maja 1951 r. - stale mieszkała w swym własnym mieszkaniu w [...] - nie było "zabezpieczeniem sprzętu kinowego przed grabieżą", bowiem właścicielka w pełni kontrolowała to mienie aż do pozbawienia jej władztwa nad sprzętem kinowym przez przedstawicieli aparatu propagandy nowej władzy. W ówczesnych realiach - począwszy od stycznia 1945 r. do 9 maja 1945 r. konieczność "zabezpieczenia sprzętu kinowego przed grabieżą" mogła dotyczyć np. mienia niemieckiego na Ziemiach Odzyskanych, gdzie istotnie groziło rozszabrowanie mienia Niemców, którzy opuścili swe domostwa na wezwania poszczególnych gauleiterów do ewakuacji przed nadciągającą Armią Czerwoną bądź Niemców, którzy wrócili do swych miejsc zamieszkania po zakończeniu wojny i byli wywiezieni przez NKWD na teren Związku Radzieckiego (np. mieszkańcy Śląska do pracy przymusowej w ZSRR), bądź przez władze polskie na tereny Niemiec w powojennych granicach, na podstawie postanowień Konferencji Poczdamskiej, podjętych przez władze ZSRR, USA i Wielkiej Brytanii. Na Ziemiach Odzyskanych mienie poniemieckie było także wywożone przez specjalne oddziały Armii Czerwonej, traktujące to mienie jako zdobycz wojenną (art. 77 § 4 kpa; art. 106 § 4 ppsa).

Decyzja główna z 3 maja 1951 r. nie stała się w 1951 r. ostateczna, jak to błędnie przyjmuje organ nadzoru, bowiem na skutek błędnego zawiadomienia (braku koniecznego ogłoszenia w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym), nie doszło do skutecznego zawiadomienia i doręczenia do rąk właścicielki w toku wywłaszczenia, zastąpionego przez ogłoszenie w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym i przez wywieszenie odpisu tego ogłoszenia w siedzibie właściwego zarządu miejskiego (art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu).

Samo wywieszenie odpisu obwieszczenia z 3 maja 1951 r. w czasie od 7 maja 1951 r. do 21 maja 1951 r. na tablicy ogłoszeń Prezydium MRN w [...] (o czym dokonano stosownej adnotacji - k. 61 teczki IV akt administracyjnych), nie mogło skutecznie zastąpić zawiadomienia i doręczenia orzeczenia o wywłaszczeniu, dla którego ustawodawca wymagał objętych koniunkcją obu form: ogłoszenia w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym i wywieszenia tego ogłoszenia w siedzibie właściwego zarządu miejskiego.

W doktrynie jednoznacznie przyjmowano, że niezachowanie terminu godzi w samą istotę odwołania; odwołanie spóźnione należało traktować jako nie pociągające za sobą skutków prawnych i w zasadzie kwalifikujące się do odrzucenia a limine bez merytorycznego rozpoznania (art. 86 i 93 rpa; B. Graczyk - op. cit., s. 94-95, 160). Skoro nie doszło do koniecznego, prawidłowego zawiadomienia W. S. o dokonaniu wywłaszczenia decyzją z 3 maja 1951 r., to nie zaczął biec termin do wywiedzenia przez właścicielkę nieruchomości odwołania od decyzji z 3 maja 1951 r.

Zarzuty z pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 174 pkt 1 ppsa), z uwagi na ich charakter wymagały łącznego rozpoznania.

Usprawiedliwione okazały się zarzuty naruszenia: art. 1 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 1; art. 2 pkt 1 (wskazanego samoistnie) i art. 2 pkt 1 lit. f dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz.U. z 1948 r. nr 20 poz. 138, [zm. z 1949 r. nr 65 poz. 527]).

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest pogląd, że dopuszczalne w trybie dekretu z 1948 r. było wywłaszczenie jedynie tych nieruchomości, które zostały władczo zajęte w całości (wyrok NSA z: 23.11.1993 r. IV SA 202/93, ONSA 1994/4/156; 4.1.1999 r. IV SA 1326/98, aprobowane przez M. Gdesza - op. cit., s. 66), który to pogląd Naczelny Sąd Administracyjny podziela.

Stanowisko Sądu I instancji: "Jako nie mogące powodować innego rozstrzygnięcia sprawy, Sąd potraktował zarzut skargi o niespełnianiu przesłanek do wywłaszczenia ww. nieruchomości z powodu okoliczności, że na cele kinematografii nie została zajęta cała nieruchomość, gdyż na jej terenie znajdowały się lokale mieszkalne użytkowane przez najemców.", jako w żaden sposób nie uzasadnione, a nadto pozostające w sprzeczności z dotychczasową, utrwaloną wykładnią Naczelnego Sądu Administracyjnego i doktryny, nie mógł zasługiwać na akceptację Sądu kasacyjnego.

Trafnie skarżący kasacyjnie podnoszą, że wykorzystanie przez okupacyjne władze niemieckie budynku kinowego jako magazynu dla obowiązkowo odebranych obywatelom polskim radioodbiorników, na podstawie naruszających prawo międzynarodowe zarządzeń władz okupacyjnych, które nakładały ów obowiązek na Polaków pod groźbą kary śmierci, nie stanowiło zajęcia nieruchomości na cele wymienione w art. 2 pkt 1 dekretu. Z tej przyczyny nie sposób przyjąć, że przedmiotowa nieruchomość została zajęta w okresie od 1 września 1939 r. do 16 stycznia 1945 r.

Przedmiotowa nieruchomość nie była w ogóle zajęta w okresie od 17 stycznia 1945 r. do końca marca 1945 r.

Sporne między stronami jest to, czy przedmiotowa nieruchomość była zajęta w okresie od kwietnia 1945 r. do 9 maja 1945 r. na cele przewidziane art. 2 pkt 1 dekretu. We wniosku z 30 grudnia 1949 r. Dyrektor Generalny Przedsiębiorstwa Państwowego Film Polski uzasadniał wniosek tym, że "Przejęcie nieruchomości przez Film Polski jest zagadnieniem pierwszorzędnej wagi. Mając na uwadze przeznaczenie nieruchomości w czasie wojny oraz okoliczność, że przeznaczenie to odpowiada celom użyteczności publicznej, że Przedsiębiorstwo Państwowe "Film Polski" należy do podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, że budynek powyższy został częściowo - całkowicie zagospodarowany z funduszów publicznych - zasada prawna przejęcia nie nasuwa wątpliwości" (k. 2 akt archiwalnych - k. 118 teczki II akt archiwalnych [...]).

Argumenty przywołane na poparcie wniosku były zróżnicowane. Trafnie skarżący kasacyjnie wskazują, że cele kinematografii filmowej nie należały do podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, bowiem w znikomym stopniu kinematografia przyczyniała się do wzrostu polskiego PKB, zatem nie zachodziły przesłanki z art. 2 pkt 1 lit. b dekretu. Trudno uznać, że przejęcie [w istocie wywłaszczenie] jednej z setek przejętych faktycznie w latach 1944-1945 przez jednostki propagandy z rąk prywatnych właścicieli nieruchomości, na których uprzednio prowadzono działalność kinematograficzną, dzięki czemu ówczesne władze zmonopolizowały prowadzenie kin (M. Guzek, Kultura filmowa na Pomorzu i Kujawach w 1945 roku, w: red. Z. Biegański, Z. Karpus, Prace Komisji Historycznej Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego, T. XIX, s. 203-218;A. Krawczyk, Pierwsza próba indoktrynacji. Działalność Ministerstwa Informacji i Propagandy w latach 1944-1947, Warszawa 1994, s. 97-98), było "zagadnieniem pierwszorzędnej wagi" (którego to pojęcia dekret nie używał). Ani we wniosku, ani w uzasadnieniu decyzji z 3 maja 1951 r., ani w oświadczeniu H. S. na rozprawie dnia 18 października 1950 r., nie wskazano, czy i jakie środki z funduszów publicznych posłużyły zagospodarowaniu budynku kinowego, skoro kino było w pełni wyposażone (k. 7-8 akt archiwalnych - k. 113-108 teczki II akt archiwalnych [...]). Brak skreślenia jednego z dwu wykluczających się członów sformułowania "został częściowo - całkowicie zagospodarowany", wskazuje, że wnioskodawca nieudolnie pragnął posłużyć się ustawowym sformułowaniem: "... nieruchomości, które: 1) zajęte zostały: a) na cele..., 2) są nadal użytkowane... i zostały całkowicie lub częściowo zagospodarowane z funduszów publicznych... (art. 2 dekretu), bez odniesienia się do stanu faktycznego sprawy.

W orzecznictwie NSA utrwalony jest pogląd, że nie ma stałego, trwałego i niezmiennego przedmiotu definicji "celu użyteczności publicznej". Wobec wskazania w art. 2 pkt 1 lit. a-e dekretu szerokiego katalogu celów, z których każdy był celem użyteczności publicznej, to definicja zawarta w art. 2 pkt 1 lit. f dekretu musi być interpretowana ścieśniająco. Skoro wszystkie wymienione w art. 2 dekretu cele mieszczą się w pojęciu użyteczności publicznej, to użyty w art. 2 pkt 1 lit. f dekretu termin "cele użyteczności publicznej" nie oznacza, że ustawodawca posłużył się tym terminem w znaczeniu szerokim i obejmuje nim wszystko to, co za taki cel mogłoby być uznane (wyroki NSA z: 25.6.1999 r. IV SA 1213/97; 23.8.2002 r. I SA 2645/00, aprobowane przez M. Gdesza - op. cit., s. 67).

Trafnie skarżący wskazują, że Wydział Kinofikacji, podlegający Ministerstwu Informacji i Propagandy (nie zaś Ministerstwu Kultury i Sztuki, które w okresie od 15 września 1944 r. do 25 października 1944 r. w ogóle nie miało wydziału filmu bądź kin; Sprawozdanie z działalności Resortu Kultury i Sztuki PKWN za okres od dn. 15.9. do dn. 25.X.1944 r. w: A. Siciński, A.G. Dąbrowski, J. Gmurek, Ministerstwo Kultury i Sztuki w dokumentach 1918-1998, Instytut Kultury Warszawa 1998, Tekst źródłowy 80, s. 216-219), stanowili specjalnie wyszkoleni według radzieckich wzorców, komunistyczni funkcjonariusze, których zadaniem było zmonopolizowanie narzędzi propagandy, dla osiągnięcia doraźnych, radykalnych celów politycznych. Funkcjonariusze Wydziału Kinofikacji niekiedy posługiwali się brutalnymi metodami (wyważanie drzwi, areszt; art. 77 § 4 kpa; art. 106 § 4 ppsa; A. Krawczyk, Propaganda wszechogarniająca 1944-1947). Z tych względów część przedmiotowej nieruchomości została przejęta w kwietniu 1945 r. dla sprawowania funkcji publicznych, co nie jest jednoznaczne z pojęciem "użyteczności publicznej" (odpowiednio - wyroki NSA z: 4.12.1995 r. IV SA 935/94; 28.3.1996 r. IV SA 1500/95; 13.4.2000 r. I SA/398/00, aprobowane przez M. Gdesza - op. cit., s. 67). W latach 1944-1945, gdy nowa władza instalowała się w Polsce, nie mając poparcia społecznego, przejmowanie kin służyło doraźnej propagandzie według radzieckich wzorców, nie zaś krzewieniu kultury, rozrywki czy kształceniu fachowców filmowych. Czas na krzewienie kultury, rozrywki czy kształcenie fachowców filmowych przyszedł po upadku stalinizmu w Polsce (realnie po Październiku 1956 r.).

Nietrafnie Sąd I instancji przyjął, że poprzednia właścicielka nieruchomości "nigdy nie kwestionowała wywłaszczenia nieruchomości na cele kinematografii, chociaż przez wiele lat dochodziła odszkodowania za wywłaszczenie". Sąd I instancji pominął przy ocenie zachowań W. S. ówczesne realia historyczne, które nie sposób pominąć. Do faktów powszechnie znanych (art. 77 § 4 kpa; art. 106 § 4 ppsa) należy to, że dzień po wejściu Armii Czerwonej do [...], dnia [...] [...] 1945 r. o poranku NKWD nakazało Prezesowi Sądu Okręgowego w [...] zgromadzić o godzinie 12-tej tego dnia sędziów i pracowników Sądu w [...]. Spośród ok. [...] zgromadzonych NKWD zatrzymało ok. [...] osób i przewiozło zatrzymanych do budynku przy ul. [...]. Po nocnych przesłuchaniach NKWD przewiozło zatrzymanych do tymczasowego obozu w zabudowaniach folwarcznych majątku [...]. Zatrzymywano również sędziów i pracowników sądów w ich domach. Część osób po dalszych przesłuchaniach zwolniono do domów, w tym Prezesa Sądu Apelacyjnego w [...]. Innych zatrzymanych przewieziono do obozu w [...], skąd 16 lutego 1945 r. wywieziono nie mniej niż 33 osoby (w tym z innych sądów okręgu [...] za Ural i na Syberię. Spośród wszystkich wywiezionych do Polski powróciło tylko [...] sędziów. Na tablicy "[...]", umieszczonej w hołdzie wywiezionym i pomordowanym w [...] r. w gmachu Sądu Okręgowego w [...], wymieniono imiona i nazwiska [...] sędziów, prokuratora i sekretarza sądowego (wywiad P. R. z S. P., [...] historyk na tropie zbrodni sprzed lat, [...] [...]; M. N., [...] z 17.1.2020 r.). Nie ulega wątpliwości, że takie działania nowych władz, brak nadziei na skuteczność środków prawnych przewidzianych przez prawo, wreszcie niekorzystne zmiany w prawie (dekret z 1948 r. realnie ustanowił brak równości broni w postępowaniu wywłaszczeniowym, skoro część czynności w przygotowaniu wywłaszczenia była poufna; wnioskodawca otrzymywał: zawiadomienia o: wszczęciu postępowania wywłaszczeniowego, terminie rozprawy, decyzję wywłaszczeniową, zaś wywłaszczana - mimo że w konkretnej sprawie była jedyną interesowaną, znaną wnioskodawcy i organowi wywłaszczeniowemu - miast zawiadomień i doręczeń do rąk właściciela (co było zasadą w ppw), zastąpiono przez ogłoszenie w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym (których to obowiązku organ wywłaszczeniowy, z rażącym naruszeniem art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu całkowicie zaniechał) i przez wywieszenie odpisu tych ogłoszeń w siedzibie właściwego zarządu miejskiego (których organ wywłaszczeniowy dopełnił). Czyni to oczywistym, że skutkiem zmiany prawa i rażącego naruszenia obowiązków z art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu przez brak 3 kluczowych ogłoszeń w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym, pozbawiono właścicielkę prawa do czynnego udziału w postępowaniu wywłaszczeniowym, a zwłaszcza prawa do wnoszenia oświadczeń i sprzeciwów, które mogły być wnoszone w terminach określonych w każdym z obwieszczeń (k. 19, 21, 24 akt archiwalnych - k. 100, 98, 96 teczki II akt archiwalnych [...]). Z tej przyczyny właścicielka nie brała udziału w rozprawie, której przedmiotem wprost były zagadnienia wywłaszczenia w trybie dekretu z 1948 jedynie części nieruchomości (k. 28-28v, 30-31v akt archiwalnych - k. 92-91, 88-85 teczki II akt archiwalnych [...]). Pismem z 31 maja 1951 r. zwróciła się do Okręgowego Zarządu Kin w [...] o uregulowanie czynszu dzierżawnego z wywłaszczonej nieruchomości (s. 2 akapit uzasadnienia decyzji z 12 maja 1962 r. nr AO.IIl.2/2/50 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] Wydziału Spraw Wewnętrznych. Pismem z 8 czerwca 1951 r. Zarząd Okręgowy Kin stwierdził, że "strona finansowa zostanie unormowana przy oszacowaniu w/w nieruchomości prze odnośne władze" (akapit ostatni decyzji z 8 grudnia 1962 r. nr D.357/KW/62 Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych; (k. 91-91v, 109 akt archiwalnych - k. 14-13, 1 teczki I akt archiwalnych [...]). W piśmie z 1 czerwca 1962 r. podniosła, że "... też ogłoszenie takie w Dz. Urzędowym Wojewódzkim w ogóle się nie ukazało..." (k. 98-99v akt archiwalnych - k. 10 akapit ostatni teczki I akt archiwalnych [...]). Wskazuje to na podejmowanie przez właścicielkę nieruchomości działań związanych z realizacją uprawnień właściciela nieruchomości w sferze czerpania z nieruchomości pożytków cywilnych i na całkowitą nieskuteczność jej działań w okresie wywłaszczenia i okresie późniejszym (do 1981 r. w powojennej Polsce nie działał Naczelny Sąd Administracyjny).

Z pisma właścicielki z 9 marca 1959 r. wynika, że w dniu sporządzenia pisma była przekonana, że "W roku 1950 zostałam przez Państwowy Zarząd Kin pozbawiona prawa własności nieruchomości w [...], przy ul. [...] Nr [...], w której mieści się kino "[...]". Ponieważ żadnego urzędowego orzeczenia w tym przedmiocie do dziś dnia nie otrzymałam, proszę o udzielenie mi odnośnej decyzji" (k. 54 akt archiwalnych - k. 69 teczki II akt archiwalnych [...]). Zatem właścicielka 9 marca 1959 r. nie wiedziała, że dnia 3 maja 1951 r. zapadła decyzja o wywłaszczeniu przedmiotowej nieruchomości. Niedopełnienie przez organ wywłaszczeniowy obowiązku ogłoszenia w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym (art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu) całkowicie obciąża skutkami nierealizacji tego obowiązku ustawowego organ wywłaszczeniowy.

Zasadny okazał się zarzut naruszenia art. 151 ppsa w zw. z w zw. z art. 1 ust. 2 i art. 2 pkt 1 lit. f dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz.U. z 1948 r. nr 20 poz. 138, zm. z 1949 r. nr 65 poz. 527). Tak skonstruowany zarzut winien być podniesiony w ramach pierwszej (art. 174 pkt 1 ppsa), bowiem art. 156 § 1 pkt 2 kpa jest normą prawa materialnego, podobnie jak normy wywiedzione z art. 1 ust. 2 i art. 2 pkt 1 lit. f dekretu. Skoro organy nadzoru błędnie uznały, że nie doszło do rażącego naruszenia art. 1 ust. 2 i art. 2 pkt 1 lit. f dekretu, to wadliwie zastosowały normę wynikową z art. 151 ppsa, błędnie oddalając skargę, miast ją uwzględnić.

Skoro istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, skargę kasacyjną należało uwzględnić i zaskarżony wyrok uchylić w całości (art. 188 ppsa). Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 1 ust. 2 i art. 2 pkt 1 lit. f dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz.U. z 1948 r. nr 20 poz. 138, zm. z 1949 r. nr 65 poz. 527) w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa, należało zaskarżoną decyzję uchylić w całości, z przyczyn wyżej podniesionych. Do rażącego naruszenia prawa przez decyzję z 3 maja 1951 r. z przyczyn wyżej przedstawionych doszło także na skutek naruszenia przepisów prawa procesowego (art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa), co uniemożliwiło właścicielce nieruchomości realny udział w postępowaniu wywłaszczeniowym.

Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 ppsa w zw. z art. 1 ust. 2 i art. 2 pkt 1 lit. f i art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz.U. z 1948 r. nr 20 poz. 138, zm. z 1949 r. nr 65 poz. 527) w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa, należało uchylić w całości poprzedzającą ją decyzję Ministra Finansów, Inwestycji i Rozwoju z dnia 7 listopada 2019 r. nr DO.4.4613.26.2018.RF.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.) oraz art. 200 ppsa.

Ponownie rozpoznając sprawę organ nadzoru orzeknie w przedmiocie nieważności decyzji z 3 maja 1951 r., a w części obejmującej działkę ew. nr [...] orzeknie o wydaniu decyzji z 3 maja 1951 r. z naruszeniem prawa, uwzględniając że nie doszło do koniecznego doręczenia decyzji z 3 maja 1951 r. w trybie art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu z 1948 r., wobec zaniechania dokonania koniecznych ogłoszeń w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym, przy niespełniającym wymogi ustawowe wywieszeniu odpisów ogłoszeń w siedzibie właściwego zarządu miejskiego.