Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VIII SA/Wa 201/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-01-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 7,  art. 77 par. 1,  art. 80,  art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 30 ust. 9
journal: Dz.U. 2015 poz 114
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 153
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Nawrot, Sędziowie Sędzia WSA Leszek Kobylski, Sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak (sprawozdawca), Protokolant Sekretarz sądowy Dominika Jeromin, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 stycznia 2017 r. w Radomiu sprawy ze skargi D. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy J. z [...] października 2015 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie jest skarga D. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. znak [...] z [...] stycznia 2016 r. w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.

Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z dnia [...] października 2012 r. D. B. (dalej: skarżąca, strona, wnioskodawczyni) zwróciła się do Wójta Gminny J. (dalej: Wójt, organ I instancji) o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego na dzieci M. B. i R. B., dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego M. B. i R. B., rozpoczęcia roku szkolnego 2013/2014 przez R. B. oraz dodatku z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania na pokrycie wydatków związanych z zapewnieniem dziecku możliwości dojazdu z miejsca zamieszkania do miejscowości, w której znajduje się szkoła na R. B. i M. B..

Decyzją znak [...] z [...] listopada 2012 r. Wójt przyznał skarżącej wnioskowane świadczenia oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka M. B. na okres od 1 listopada 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. i R. B. na okres od 1 listopada 2012 r. do 31 marca 2013 r.

W dniu [...] lipca 2013 r. organ I instancji powziął informację o urodzeniu przez M. B. [...] lutego 2013 r. dziecka M. A. B.. Po wszczęciu z urzędu postępowania w dniu [...] lipca 2013 r., Wójt decyzją znak [...] z [...] września 2013 r. uchylił od 1 lutego 2013 r. do 30 czerwca 2013 r. decyzję znak [...] z [...] listopada 2012 r. w części dotyczącej przyznania świadczeń rodzinnych, tj. zasiłku rodzinnego oraz dodatków z tytułu samotnego wychowywania dziecka, kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego, podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania na córkę M. B., a następnie decyzją znak: [...] z [...] września 2013 r. uznał, iż świadczenia rodzinne w kwocie [...] zł za okres od 1 lutego 2013 r. do 30 czerwca 2013 r. wypłacone tytułem świadczeń rodzinnych na córkę M. B. stanowią świadczenia nienależnie pobrane. Na skutek odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. (dalej: Kolegium, organ odwoławczy) decyzją znak [...] z dnia [...] listopada 2013 r. orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji.

Następnie decyzją znak [...] z [...] stycznia 2014 r. organ I instancji ustalił do zwrotu nienależnie pobrane świadczenia rodzinne w łącznej kwocie [...] zł. Rozstrzygnięcie to w wyniku postępowania odwoławczego zostało utrzymane w mocy decyzją Kolegium znak [...] z [...] marca 2014 r.

Pismem z 12 maja 2014 r. (data wpływu do organu) wnioskodawczyni złożyła do Wójta wniosek o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia.

Decyzją znak [...] z [...] czerwca 2014 r. organ I instancji odmówił stronie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Na skutek odwołania, Kolegium decyzją znak [...] z [...] lipca 2014 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Wyrokiem z 17 grudnia 2014 r. sygn. akt VIII SA/Wa 976/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi strony, uchylił zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję. Sąd w wytycznych wskazał, iż ponownie rozpoznając sprawę organ powinien ustalić, czy okoliczności takie jak: wiek, stan zdrowia, stan rodzinny wskazują na to, że pomimo dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia skarżąca będzie w stanie samodzielnie zaspokoić swoje potrzeby bytowe i będzie mogła żyć w warunkach odpowiadających godności człowieka.

Po uzupełnieniu materiału dowodowego organ I instancji decyzją znak [...] z [...] kwietnia 2015 r. po raz wtóry odmówił umorzenia kwoty [...] zł tytułem nienależnie pobranych świadczeń. W wyniku odwołania, Kolegium decyzją znak [...] z [...] czerwca 2015 r. uchyliło zaskarżoną decyzję i sprawę przekazało do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Kolegium wskazało, że organ I instancji nie wykonał wytycznych Sądu, nie ustalił, jak dokładnie kształtuje się sytuacja materialna skarżącej, w jakiej wysokości otrzymuje zasiłki, jakie są jej wydatki, czy opieka nad wnuczką ma charakter stały, z jakich źródeł korzysta, aby oddać pożyczane pieniądze.

Decyzją znak [...] z [...] sierpnia 2015 r. Wójt, po ponownym rozpatrzeniu sprawy i uzupełnieniu postępowania dowodowego, po raz trzeci odmówił wnioskodawczyni umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W wyniku postępowania odwoławczego Kolegium decyzją znak [...] z [...] października 2015 r. (po sprostowaniu daty wydania postanowieniem z dnia [...] października 2015 r.) uchyliło zaskarżoną decyzję i sprawę przekazało do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Kolegium zaleciło jednocześnie uzupełnienie postępowania dowodowego poprzez ustalenie, czy skarżąca we własnym zakresie czyni starania o uzyskanie pracy, a tym samym dąży do poprawy swojej sytuacji materialnej. Zaleciło też ocenę oświadczeń rodzeństwa skarżącej złożonych 20 lipca 2015 r., a dotyczących udzielania pomocy stronie oraz rozważenie możliwości częściowego umorzenia nienależnie pobranego świadczenia i możliwości skarżącej z tej perspektywy. Ponadto organ I instancji w dalszym ciągu nie ustalił, czy okoliczności takie jak: wiek, stan zdrowia, stan rodzinny wskazują na to, że pomimo dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia skarżąca będzie w stanie samodzielnie zaspokoić swoje potrzeby bytowe i będzie mogła żyć w warunkach odpowiadających godności człowieka.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Wójt decyzją znak [...] z [...] listopada 2015 r., sprostowaną co do daty jej wydania postanowieniem z dnia 10 grudnia 2015 r., działając na podstawie art. 20 ust. 1 -3, art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 114 ze zm., zwana dalej: u.ś.r.), po raz czwarty odmówił skarżącej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.

Organ I instancji podał, iż w wyniku wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 27 października 2015 r. ustalono, że skarżąca zamieszkuje sama i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Ma troje pełnoletnich usamodzielnionych dzieci - córkę M. B., która wraz z dzieckiem mieszka

w R., syna R. zamieszkałego od 2013 r. wraz z dzieckiem i konkubiną

w miejscowości R. oraz syna Ł., który przebywa poza granicami kraju. Ze złożonego przez stronę pisemnego oświadczenia (27 października 2015 r.) wynika, że nie posiada ona żadnych dochodów. Nadal otrzymuje pomoc finansową

i rzeczową od rodzeństwa. Nie ma środków na utrzymanie i opłacenie rachunków, nie ma węgla na zimę. Od lipca 2002 r. strona jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w R. jako bezrobotna bez prawa do zasiłku. Nie podejmuje prac dorywczych ze względu na stan zdrowia. Przed pójściem do szpitala nie mogła znaleźć pracy, mimo poszukiwania przez znajomych, Urząd Pracy w R. oraz przeglądania ofert w A.. W okresie od 20 do 22 października 2015 r. skarżąca przebywała na leczeniu na Oddziale Ginekologiczno-Położniczym

z odcinkiem Chirurgii Ginekologicznej jednego dnia w R. Szpitalu Specjalistycznym. Nie udostępniła jednak karty leczenia szpitalnego i nie można stwierdzić, z jakiego powodu był przeprowadzony zabieg oraz jakie są dalsze zalecenia poszpitalne. Posiada skierowanie do szpitala na Oddział Okulistyczny. Ponadto z zaświadczenia wydanego przez lekarza pediatrę wynika, że ww. jest przewlekle chora, leczy się w Poradniach: Neurologicznej, Gastrologicznej, Hepatologicznej i Reumatologicznej. Na stałe przyjmuje leki; obecnie jest to lek na nadciśnienie tętnicze – T.. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. z dnia [...] sierpnia 2015 r. wnioskodawczyni została zaliczona do lekkiego stopnia niepełnosprawności (na okres od 11 czerwca 2015 r. do 31 sierpnia 2017 r.).

Organ I instancji podał dalej, że znajdujące się w aktach sprawy oraz pozostałe rachunki z terminem płatności do lipca 2015 r. zostały uregulowane przez siostrę strony. Bieżące rachunki za energię elektryczną i wodę z terminem płatności do października oraz roczna opłata za wywóz nieczystości stałych w kwocie [...] zł są nieuregulowane. Opłatę za Cyfrowy Polsat za miesiące: VIII-X opłaciła skarżąca

z otrzymanego zasiłku okresowego, a wcześniejsze rachunki płaciła siostra. Przyjmowany lek na nadciśnienie tętnicze kończy się i nie ma środków finansowych na wykupienie kolejnego, nie przedstawiła faktury i nie zna ceny leku. Według ustaleń organu, lek ten w zależności od dawki kosztuje: dawka 2,5 mg – 10,48 zł, dawka 5,0 mg – 10,16 zł, dawka 10 mg- 12,24 zł, co nie stanowi dużego wydatku.

Oceniając sytuację zawodową wnioskodawczyni Wójt stwierdził, że posiada ona wykształcenie o kierunku rolnik, które nie jest poszukiwane na rynku pracy i Urząd Pracy w R. nie może przedstawić jej propozycji pracy. Strona winna więc sama obserwować zmieniający się rynek pracy i czynić starania o ukończenie bezpłatnych kursów organizowanych przez Urząd Pracy, czy inne instytucje

w ramach projektów unijnych. Ustalony stopień niepełnosprawności pozwala na zatrudnienie jej na otwartym rynku pracy. Natomiast choroby na jakie leczy się strona dotykają licznej grupy ludzi, którzy przy takich schorzeniach kontynuują zatrudnienie

i wykonują różne prace, nawet fizyczne. To, czy osoba chce być aktywna zawodowo w dużej mierze zależy od niej samej (pracują nawet ludzie z niepełnosprawnością na wózkach inwalidzkich, z nowotworami czy stwardnieniem rozsianym).

Za bezsporny Wójt uznał fakt, że w sytuacji, gdy strona nie wykazuje własnych dochodów, to nie ma opłaconych bieżących rachunków i nie ma środków na zakup kolejnego lekarstwa. Zaznaczył przy tym, że w poprzednich oświadczeniach wnioskodawczyni podawała ten fakt, a jednak poradziła sobie z wydatkami. Nadto skarżąca pomija okoliczność, iż ma pracującego syna poza granicami kraju i pisze

o nim, jak i o pozostałej dwójce dzieci, że nie pomagają finansowo i w formie żywności, gdyż mają na utrzymaniu własne dzieci i jest im ciężko. We wcześniejszych oświadczeniach podawała jednak najpierw, że synowie odpracowują dług zaciągnięty na remont dachu u rodziny, a później, że u osób obcych, dopiero syn R. podał, że brat jest za granicą.

Zauważył, iż korzystając z pomocy społecznej wnioskodawczyni jako jedyny dochód wykazywała pobierane świadczenia rodzinne, bo był to dochód udokumentowany przez ośrodek pomocy społecznej. Natomiast pobieranych od Wójta środków pieniężnych za zwrot kosztu dojazdu niepełnoprawnych dzieci do szkoły już nie wykazywała, pracownik socjalny przypadkowo dowiedział się o tym dochodzie rodziny. W każdym wywiadzie środowiskowym oświadczenia dotyczące dochodu rodziny są rozbieżne. Strona nigdy nie współpracowała z pracownikiem socjalnym, zawsze pisała i mówiła to, co uważała za słuszne. Tak jest nadal, a widać to po treści składanych oświadczeń, które wnioskodawczyni zmienia według wskazań, jakie organowi czyni Kolegium.

Pomimo tego Wójt, kierując się nadrzędną zasadą pomocy osobom i rodzinom nie pozostawia strony bez pomocy, ponieważ przyznawane są jej zasiłki okresowe

i celowe na zgłaszane potrzeby, wydane jest skierowanie do Caritasu na żywność.

W Caritas może ubiegać się o kartę apteczną na zakup lekarstw. Wójt zauważył, że otrzymywaną pomoc finansową skarżąca nie zawsze wykorzystuje zgodnie

z przeznaczeniem, gdyż z zasiłku okresowego opłaciła abonament za Cyfrowy Polsat, co nie stanowi pierwszej potrzeby życiowej. Ponadto skarżąca ma pełnoletnie dzieci, które według kodeksu rodzinnego i opiekuńczego są zobowiązane do alimentacji na rzecz matki.

Wójt wskazał, iż strona, pobierając świadczenia rodzinne na pełnoletnie dzieci, czterokrotnie miała wydawaną decyzję o zwrot nienależnie pobranych świadczeń na synów: Ł. i R. za okres od 1 lutego 2010 r. do 31 sierpnia 2010 r. w łącznej kwocie [...] zł; na syna Ł. za okres od 1 lipca 2011 r. do 31 sierpnia 2011 r. w łącznej kwocie [...] zł (obydwu świadczeń nie oddawała, gdyż postępowanie było umarzane); na syna R. B. w okresie od 1 lipca 2012 r. do 31 sierpnia 2012 r. w łącznej kwocie [...] zł (obecnie toczy się postępowanie sądowoadministracyjne) oraz świadczenia nienależnie pobrane na córkę M. B. w rozpatrywanej sprawie.

W związku z tym, pobierając kolejne nienależne świadczenia, strona była

w pełni świadoma, że musi je oddać. Wójt podał, że organ administracji publicznej kieruje się dbałością o finanse publiczne, aby zabezpieczyć środki finansowe na wypłatę świadczeń rodzinnych osobom uprawnionym. Zdaniem organu I instancji, nie ma podstaw do zastosowania wobec wnioskodawczyni ulgi w postaci umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Z punktu widzenia społecznego bardziej racjonalne byłoby, aby skarżąca złożyła podanie o rozłożenie na raty przedmiotowej należności lub odroczenie terminu płatności, jeżeli uważa, że spłata zadłużenia

w obecnym okresie jest niemożliwa.

W odwołaniu wniesionym na powołaną decyzję skarżąca podała, że Wójt po raz kolejny odmówił jej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, podając jednocześnie w uzasadnieniu decyzji, że rzeczywiście nie posiada ona żadnych dochodów, ale może rozłożyć jej należność na raty. Nie wskazał jednak, z czego ma płacić te raty, skoro nie ma dochodu. Po raz kolejny podał także, że jej zawód - rolnik nie jest poszukiwany na rynku pracy, ale może rozpocząć bezpłatne kursy organizowane przez Powiatowy Urząd Pracy i znaleźć sobie jakiś etat. Natomiast organ nie podał, jaki kurs ma ukończyć, aby znaleźć pracę i czy na pewno ją znajdzie. Skarżąca podniosła, iż obecnie ma 58 lat i znalezienie pracy dla ludzi w jej wieku, którzy mają doświadczenie zawodowe, graniczy praktycznie z cudem. Niemożliwe jest więc, aby ona po ukończeniu kursu, najlepiej komputerowego, natychmiast znalazła pracę, zwłaszcza na terenie gminy J.. Wskazała, że od lat jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy, ale nigdy nie było dla niej żadnej propozycji. Z uwagi na stan zdrowia nie może wykonywać ciężkich prac.

Wskazaną na wstępie i stanowiącą przedmiot oceny w niniejszym postępowaniu decyzją znak [...] z [...] stycznia 2016 r. Kolegium, biorąc za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm., zwana dalej: k.p.a.), orzekło

o utrzymaniu zaskarżonej decyzji w mocy.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie, po przedstawieniu stanu sprawy, organ odwoławczy wskazał, iż organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny (art. 30 ust. 9 u.ś.r.). Ustawa nie precyzuje pojęcia szczególnie uzasadnionych okoliczności, a zatem oceny tego pojęcia dokonuje się na podstawie stanu faktycznego sprawy. Na okoliczności te składa się całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej jak i życiowej wnioskodawcy i w tym zakresie należy ustalić, czy wystąpiły szczególnie uzasadnione okoliczności. Ponadto organ może, ale nie ma obowiązku umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Działa bowiem w ramach uznania administracyjnego. Zasadą jest zwrot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, zaś umorzenie tej należności stanowi wyjątek. Sama trudna sytuacja rodzinna i majątkowa nie uzasadnia umorzenia nienależnie pobranych świadczeń.

Zdaniem Kolegium, analiza materiału dowodowego sprawy wykazała, że

u skarżącej nie wystąpiły szczególne okoliczności do umorzenia należności.

W przedmiotowej sprawie organ odwoławczy podzielił ustalenia Wójta dokonane na podstawie wywiadu środowiskowego z dnia 27 października 2015 r., w szczególności co do stanu zdrowia skarżącej, jej możliwości podjęcia pracy oraz braku pomocy materialnej ze strony trójki dorosłych dzieci.

Organ odwoławczy uznał, że załączone do akt sprawy oświadczenia skarżącej dotyczące jej sytuacji życiowej są wzajemnie sprzeczne. W oświadczeniu z dnia 23 marca 2015 r. strona podała, że od stycznia do marca pozostawała "bez grosza"

i zmuszona była pożyczyć pieniądze prywatnie, tj. [...] zł i więcej miesięcznie,

a ponadto ma około [...] zł długu, którego nie ma z czego oddać. Następnie w dniu 3 lipca 2015 r. podała, iż nie zaciągała pożyczki w kwocie [...] zł, ponieważ takiej kwoty nie miałaby z czego oddać.

Natomiast w oświadczeniu z dnia 27 października 2015 r. podała, że rachunki za światło z terminem płatności 14 kwietnia 2015 r., 29 maja 2015 r. oraz 31 lipca 2015 r. opłaciła jej siostra. Jak wynika z załączonych do akt sprawy kserokopii rachunków za energię elektryczną, łączna kwota tych rachunków to [...] zł.

W oświadczeniu tym skarżąca podała, że również fakturę za wodę w kwocie [...] zł w dniu 28 lipca 2015 r. opłaciła siostra. Jednocześnie w dalszej części tego oświadczenia strona podała, że siostra sporadycznie wspiera ją rzeczowo lub finansowo, lecz w niskich kwotach (około 20-30 zł), w miarę swoich możliwości.

Z kolei siostra skarżącej w dniu 20 lipca 2015 r., pouczona o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy, oświadczyła, że okazjonalnie wspólnie z bratem udzielają siostrze pomocy finansowej. Brat przekazał jednorazowo 300 zł na leki, a jak jadą w odwiedziny do siostry, to zawożą jej jajka i mleko. Czasem robi dla niej zakupy żywnościowe za 20-30 zł. Nie deklaruje stałej pomocy skarżącej.

Jak wynika z oświadczenia skarżącej z dnia 27 marca 2015 r., wydatki związane z utrzymaniem domu w łącznej kwocie około [...] zł (usługi kominiarskie, wywóz nieczystości, woda, gaz, podatek od nieruchomości, energia elektryczna - 2014r.) uregulowała za pożyczone pieniądze. Jednocześnie skarżąca podała, że miesięczne koszty własnego utrzymania kształtują się w granicach [...] zł (żywność - [...] zł, środki czystości - [...] zł, piorące - [...] zł, odzież i obuwie - [...] zł, leki około [...] zł).

Z powyższego wynika, iż w przedmiotowej sprawie zachodzą uzasadnione wątpliwości, co do faktycznego stanu dochodów skarżącej.

Zdaniem organu odwoławczego, z materiału dowodowego sprawy wynika, iż sytuacja skarżącej chociaż trudna, to nie jest wyjątkowa, by w sposób trwały uniemożliwiała jej podjęcie starań zmierzających do jej poprawy. Strona dwa lata wcześniej (decyzja z [...] stycznia 2014 r. o ustaleniu do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia) wiedziała o konieczności zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, w związku z czym mogła podjąć działania w celu zgromadzenia odpowiednich na ten cel funduszy. Tym bardziej, że jest osobą w wieku aktywności zawodowej, a z przedłożonych dokumentów nie wynika, aby ze względu na występujące schorzenia nie mogła w ogóle pracować. Ma także oparcie finansowe w rodzinie.

Kolegium stwierdziło, że umorzenie nienależnie pobranego świadczenia może nastąpić tylko w szczególnie uzasadnionych okolicznościach dotyczących sytuacji wnioskodawcy. Uwzględnienie bowiem jedynie sytuacji materialnej wnioskodawcy skutkowałoby automatycznie umorzeniem wszystkich nienależnie pobranych świadczeń. W chwili przyznawania skarżącej zasiłku rodzinnego kryterium dochodowe wynosiło [...] zł. Jednocześnie przy tak niskim kryterium dochodowym ustawodawca przewidział obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a zatem przyjął, iż w sytuacji nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, to właśnie osoby o najniższych dochodach zobowiązane będą do ich zwrotu. Wyjątek od tej zasady, uregulowany w art. 30 ust. 9 u.ś.r., dający skarżącej możliwość ubiegania się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, powinien być traktowany incydentalnie i to w sytuacjach, których nie sposób przewidzieć przy dochowaniu nawet najwyższej staranności (sytuacje nagłe, niespodziewane).

Organ odwoławczy wskazał, że skarżąca, deklarując brak jakichkolwiek dochodów, pożycza pieniądze i to w znacznych kwotach, np. [...] zł w okresie luty-marzec 2013 r., które podarowała córce, [...] zł w okresie styczeń – marzec 2015 r., "aby się utrzymać", co świadczy o podejmowaniu przez nią nieracjonalnych decyzji.

W świetle powyższych ustaleń oraz oceny stanu faktycznego, Kolegium stwierdziło, że brak jest podstaw do zastosowania wobec skarżącej ulgi w postaci umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Skarżąca może natomiast ubiegać się o rozłożenie na raty przedmiotowej kwoty nienależnie pobranego świadczenia.

W skardze złożonej na powołane rozstrzygnięcie (i jej uzupełnieniu złożonym przez profesjonalnego pełnomocnika) skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej

i poprzedzającej ją decyzji w całości. Wydanej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów:

1. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji odmawiającej umorzenia kwoty [...] zł z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, sprostowanej postanowieniem z 10 grudnia 2015 r., w sytuacji, gdy decyzja była wadliwa;

2. art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., w szczególności poprzez brak dokonania wszechstronnej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, polegającej na dowolnej interpretacji wyjaśnień skarżącej w zakresie jej sytuacji materialnej oraz zdrowotnej przez wyciągnięcie wniosków

z oświadczeń strony oraz zeznań siostry z nich niepłynących;

3. art. 30 ust. 9 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że w przypadku skarżącej nie zachodzą szczególnie okoliczności uzasadniające umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w sytuacji, kiedy wiek skarżącej, przewlekłe choroby, wykształcenie nie pozwalają na zdobycie pracy, gdy strona żyje poniżej niezbędnego minimum egzystencjalnego, korzysta już ze świadczeń pomocy społecznej, nie osiąga żadnego dochodu i jest zmuszona korzystać z pomocy rodziny.

Skarżąca podniosła, że organ odwoławczy przyznał, iż wykształcenie o kierunku rolnik nie jest poszukiwane na rynku pracy, stąd Powiatowy Urząd Pracy w R. nie może przedstawić jej propozycji pracy. Nie zgodziła się z twierdzeniem, że osoba w wieku 58 lat, schorowana, mająca skierowanie na operację oczu, która przewlekle się leczy, może swobodnie znaleźć pracę, co więcej z realiów rynku pracy wynika, że z uwagi na pogłębiające się bezrobocie, w ogóle ciężko jest znaleźć jakąkolwiek pracę. Zgodziła się z faktem, iż choroby dotykają licznej grupy osób, jednak, wysuwając tak daleko idące wnioski, Kolegium, badając sytuację skarżącej, winno brać pod uwagę wszystkie okoliczności łącznie, tj.: wiek, wykształcenie oraz stan zdrowia.

Skarżąca nie zgodziła się z ustaleniami decyzji, że aktywność zawodowa osoby zależy w dużej mierze od niej samej. Zdarzają się sytuacje, gdzie osoby, które chcą być aktywne zawodowo, nie mogą z przyczyn niezależnych od nich podjąć zatrudnienia. Takimi przyczynami są przede wszystkim: wiek, wykształcenie oraz stan zdrowia. Niewątpliwie w stosunku do skarżącej występują wszystkie ww. czynniki determinujące zatrudnienie, czego w ogóle organ nie wziął pod uwagę. Podała, iż wykorzystuje przysługujące jej możliwości poprawy sytuacji finansowej rodziny, bowiem ubiega się o udzielenie pomocy społecznej.

Strona zakwestionowała także stanowisko Kolegium, iż zachodzą wątpliwości co do faktycznego jej dochodu. Oświadczyła, że nie ma żadnej sprzeczności w jej wyjaśnieniach, które korespondują z zeznaniami jej siostry (strona wskazała, że rachunki opłaciła jej siostra, że siostra pomaga jej sporadycznie, zarówno finansowo jak i rzeczowo, siostra powyższe potwierdziła wskazując, że sporadycznie pomaga skarżącej). Powyższe wskazuje, że to organ wyciągnął sprzeczne i niemające odzwierciedlenia w stanie faktycznym wnioski, oceniając materiał dowodowy

w sposób dowolny i arbitralny. Z jednej strony Kolegium neguje wyjaśnienia skarżącej, czyniąc je niewiarygodnymi, z drugiej zaś podnosi, że strona ma oparcie finansowe w rodzinie.

Za niezrozumiałe uznała także twierdzenie, że skoro wnioskodawczyni wiedziała o decyzji o ustaleniu zwrotu nienależnie pobranych świadczeń dwa lata wcześniej, to mogła podjąć działania w celu zgromadzenia odpowiednich na ten cel funduszy. Niewątpliwie, gdyby skarżąca mogła i miała taką możliwość, zebrałaby na ten cel środki i nie składałaby wniosku o zastosowanie w stosunku do niej ulgi. Wskazała, że nie negowała, że świadczenie jest nienależne, a jedynie z uwagi na swoją sytuacją wniosła o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Fakt, że decyzja, z której wynika obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, została wydana, nie oznacza jeszcze, że ten obowiązek musi być zrealizowany, gdyż organ, który orzekł o zwrocie, może przyznać jedną z trzech ulg wskazanych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. W związku z czym, twierdzenie organu, jakoby skarżąca powinna zebrać fundusze, mija się z celem jakim jest ulga.

Skarżąca podała, iż orzekając o zastosowaniu lub nie ulgi w zwrocie nienależnie pobranych świadczeń organ jest zobowiązany do ustalenia w każdym indywidualnym przypadku, w jaki sposób zwrot świadczeń będzie miał wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, a w szczególności czy pozbawienie go tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia sytuacji materialnej, że będzie on zmuszony ubiegać się

o dodatkowe świadczenie z pomocy społecznej. Skarżąca od kilku lat korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej w postaci zasiłku okresowego, zasiłku celowego czy specjalnego zasiłku celowego. Korzysta również z pomocy CARITASU.

W związku z powyższym, brak umorzenia zaległości spowoduje, iż skarżąca zobowiązana będzie uiścić zaległość ze środków przyznanych jej z pomocy społecznej, co mija się także z celem świadczeń rodzinnych. Ponadto, z analizy dochodów oraz wydatków ponoszonych przez skarżącą wynika, że po uiszczeniu rachunków oraz poniesieniu pozostałych kosztów utrzymania, leczenia, stronie nie pozostaje do dyspozycji żadna kwota, która może zostać przeznaczona na spłatę zadłużenia z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.

Odpowiadając na skargę, Kolegium podtrzymało argumentację zawartą

w zaskarżonej decyzji i wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo

o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, zwanej dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 powołanej wyżej ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Nie może przy tym wydać orzeczenia na niekorzyść strony skarżącej, chyba że dopatrzy się naruszenia prawa skutkującego stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności.

W pierwszej kolejności przypomnieć należy, iż przedmiotowa sprawa była już przedmiotem rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, który wyrokiem z dnia 17 grudnia 2014 r., sygn. akt VIII SA/Wa 976/14, uchylił zaskarżoną

i poprzedzającą ją decyzję (odpowiednio z 23 lipca 2014 r. i 4 czerwca 2014 r.). Podstawę powyższego stanowiło ustalenie Sądu, iż organy obu instancji nie ustaliły dokładnie stanu faktycznego sprawy i nie dokonały wszechstronnej analizy aktualnej sytuacji w jakiej znajduje się skarżąca. Nie ustalono też, w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie miał wpływ na sytuację życiową skarżącej,

w szczególności, czy zwrot świadczenia nie pogorszy jej sytuacji na tyle, że będzie zmuszona ubiegać się o kolejne świadczenia. Sąd zalecił, by przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy dokonały analizy sytuacji życiowej skarżącej oraz ustaliły, czy okoliczności takie jak: wiek, stan zdrowia, stan rodzinny wskazują na to, że pomimo dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia będzie ona w stanie samodzielnie zaspokoić swoje potrzeby bytowe i będzie mogła żyć w warunkach odpowiadających godności człowieka.

Zgodnie z art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie (tu: decyzja) były przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

Analizując kontrolowane decyzje Sąd orzekający uznał, że w postępowaniu prowadzonym po wydaniu ww. wyroku organy nieprawidłowo wykonały zalecenia określone w jego uzasadnieniu.

Niewątpliwie, mając na uwadze treść przepisu art. 30 ust. 9 u.ś.r., organ administracji podejmuje decyzję o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń

w ramach uznania administracyjnego. Działanie w ramach tego uznania nie oznacza jednak dowolności, ponieważ organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny i utrwalić w aktach wyniki badania. Szczególną rolę w decyzji uznaniowej ma jej zgodność z interesem społecznym i słusznym interesem obywatela. Przyjmuje się, że w sprawach pozostawionych przez przepisy uznaniu administracyjnemu, jeżeli interes społeczny nie stoi temu na przeszkodzie i leży to

w możliwości organu administracji, organ ten ma obowiązek załatwić sprawę w sposób pozytywny dla strony (por. wyrok NSA z dnia 20 marca 2002 r., sygn. akt II SA 2036/01, publ. cbosa).

Kontrola sądowa w przypadku takich rozstrzygnięć ogranicza się do badania, czy granice uznania w danym przypadku nie zostały przekroczone, tzn. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na rozstrzygnięcie, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej, przy czym stanowisko organu winno być przekonywująco, jasno

i logicznie umotywowane.

Po wyroku WSA w Warszawie z dnia 17 grudnia 2014 r., sygn. akt VIII SA/Wa 976/14 organ I instancji jeszcze dwukrotnie wydawał decyzje o odmowie umorzenia nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń (w dniach: 8 kwietnia 2015 r. i 4 sierpnia 2015 r.), które następnie były uchylane przez Kolegium decyzjami z dnia [...] czerwca 2015 r. i [...] października 2015 r. m.in. z tego powodu, że Wójt nie wykonał prawidłowo wytycznych Sądu, zawartych w ww. wyroku. Kolegium każdorazowo zwracało uwagę na ustalenie w sprawie, czy takie okoliczności jak: wiek, stan zdrowia, stan rodzinny wskazują na to, że pomimo dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia skarżąca będzie w stanie samodzielnie zaspokoić swoje potrzeby bytowe

i będzie mogła żyć w warunkach odpowiadających godności człowieka.

Organ I instancji wskazał, jakie wydatki skarżąca ponosi samodzielnie lub przy pomocy rodzeństwa, nie określił jednak wysokości jej dochodu z zabezpieczenia społecznego, co niemożliwym czyni ocenę sytuacji strony w kontekście możliwości regulowania przez nią zobowiązań. Z materiału dowodowego wynika, że bieżące rachunki związane z utrzymaniem mieszkania w 2015 r. regulowane były przez siostrę skarżącej lub sporadycznie przez nią z zasiłku okresowego. Organy, wyrażając stanowisko, że istnieją wątpliwości co do dochodów skarżącej, nie wskazały jednocześnie na inne źródła dochodu skarżącej, aniżeli pomoc rodziny i pomoc z opieki społecznej. Jednocześnie brak jest ustaleń organów, czy te źródła dochodów są wystarczające dla własnego utrzymania skarżącej.

Z kolei ustalenia organu odwoławczego sprowadzały się do kwestionowania oświadczeń skarżącej. Z jednej strony Kolegium uznało, że wyjaśnienia strony nie są wiarygodne, a z drugiej przyjęło jej twierdzenia, że ma oparcie finansowe w rodzinie. Poza tym Kolegium, akceptując ustalenia organu I instancji o braku podstaw do umorzenia przedmiotowego świadczenia nienależnie pobranego przez skarżącą, powołało się na argument, iż skarżąca deklarując brak dochodów, pożycza pieniądze

w znacznych kwotach, wskazując przy tym na pożyczkę zaciągniętą w kwocie [...]zł

w okresie luty-marzec 2013 r. oraz w kwocie [...] zł w okresie styczeń-marzec 2015 r. Jednak organy dla oceny zasadności wniosku o umorzenie przedmiotowych należności winny badać aktualną sytuację materialną i rodzinną skarżącej, a nie cofać się do 2013 r. i podejmowanych przez stronę wówczas czynności. Odnośnie zaś do kwoty [...] zł, to skarżąca w dniu 3 lipca 2015 r. oświadczyła, że takiej kwoty nie pożyczała, o czym organ odwoławczy pisze na stronie 6 uzasadnienia zaskarżonej decyzji.

Poza tym nie ma znaczenia przy ocenie przesłanki z art. 30 ust. 9 u.ś.r. w zakresie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych okoliczność wskazywana przez Kolegium, że już od 2 lat skarżąca miała świadomość konieczności zwrotu przedmiotowej kwoty i mogła podjąć działania w celu gromadzenia odpowiednich na ten cel funduszy. Sąd podziela w tym zakresie stanowisko pełnomocnika skarżącej, że takie twierdzenie organu mija się z celem, jakim jest przedmiotowa ulga. Nie ma też znaczenia dla oceny przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" przypisywana skarżącej przez organ I instancji świadomość pobierania kolejnych nienależnie pobieranych świadczeń (strona 3 uzasadnienia decyzji z dnia 6 listopada 2015 r.).

W ocenie Sądu, organy zaniechały weryfikacji twierdzeń skarżącej, że jej sytuacja finansowa jest bardzo zła i nie ma szans na jej zmianę. Nie rozważyły zatem wszystkich okoliczności, które mogłyby mieć wpływ na rozstrzygnięcie. Istotne jest tu ustalenie aktualnej sytuacji skarżącej obejmującej łącznie takie czynniki determinujące zatrudnienie, jak: wiek, wykształcenie oraz stan zdrowia. Niesporne dla organów są okoliczności, że zawód rolnika nie jest poszukiwany na rynku pracy, skarżąca pozostaje bezrobotna od 2001 r., a jej stan zdrowia pogarsza się (skierowanie na operację oczu, ostatni pobyt w szpitalu na Oddziale Ginekologii oraz pozostawanie pod opieką kilku specjalistycznych poradni). Zdaniem Sądu, organy nie oceniły stanu zdrowia skarżącej w sposób zindywidualizowany, tylko przez pryzmat innych chorych osób, którzy

w przeciwieństwie do skarżącej są aktywni zawodowo. Taka ocena materiału dowodowego jest dowolna, a więc sprzeczna z art. 80 k.p.a., a uzasadnienia obu decyzji nie są przekonujące i nie odpowiadają art. 107 § 3 k.p.a.

Z uwagi na cel wyjątkowej regulacji ustanowionej w art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ administracji może z niej skorzystać wówczas, gdy zachodzi duże prawdopodobieństwo, że natychmiastowa egzekucja nienależnie pobranego świadczenia mogłaby spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności przez uniemożliwienie funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji (por. wyrok NSA z dnia 25 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 377/15, publ. cbosa).

Wbrew wytycznym Sądu, ponownie nie ustalono, w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń przez skarżącą będzie miał wpływ na jej sytuację życiową,

w szczególności, czy nie pogorszy jej sytuacji na tyle, że będzie zmuszona ubiegać się o kolejne świadczenia z pomocy społecznej. Organy nie ustaliły i nie wypowiedziały się też, czy okoliczności takie jak wiek, stan zdrowia, stan rodzinny wskazują na to, że pomimo dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia skarżąca będzie

w stanie samodzielnie zaspokoić swoje potrzeby bytowe i będzie mogła żyć

w warunkach odpowiadających godności człowieka.

Powyższe oznacza naruszenie przez organy administracji w kontrolowanych decyzjach przepisów: art. 153 p.p.s.a., art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponownie rozpoznając sprawę organy zobowiązane będą do rozpoznania wniosku skarżącej przy uwzględnieniu ww. uwag, zgodnie z art. 153 p.p.s.a. oraz rozważą

w ramach decyzji uznaniowej, czy interes społeczny nie stoi na przeszkodzie załatwieniu sprawy w sposób pozytywny dla strony.

Mając na uwadze powołane okoliczności Sąd orzekł jak w sentencji wyroku, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera c) w związku z art. 135 p.p.s.a.