Wyrok WSA w Kielcach, sygn. akt II SA/Ke 6/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Data orzeczenia: 2022-03-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 16a ust. 1, 3, art. 32 ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 8 § 1, art. 9, art. 77 § 1 i art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Kuza, Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Armański (spr.), Sędzia WSA Agnieszka Banach, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 marca 2022 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie uchylenia decyzji w sprawie przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (zwane dalej SKO), po rozpatrzeniu odwołania D. K. od decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy [...] z dnia [...], uchylającej od dnia 1 lutego 2021 r. w całości decyzję z dnia [...], uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i w to miejsce orzekło o uchyleniu od dnia 1 lutego 2021 r. decyzji nr [...] dotyczącej przyznania D. K. specjalnego zasiłku opiekuńczego na J. K. w kwocie 620,00 zł miesięcznie.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Decyzją z dnia [...]organ I instancji przyznał D. K. specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad ojcem J. K. w kwocie 620,00 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2020 r. do 31 października 2021 r. W tym zakresie wskazano, że:

D. K. oraz jego żona R. K. w 2019 r. nie osiągnęli dochodu podlegającego opodatkowaniu, ich dochód pochodził z tytułu gospodarstwa rolnego w wysokości 4.792,04 zł (1,4772 ha przeliczeniowego x 3.244,00 zł dochód z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2019 r.) oraz z tytułu niewykorzystanej ulgi na dzieci w kwocie 195,17 zł;

J. K. osiągnął dochód podlegający opodatkowaniu w wysokości 32.147,20 zł, który po odliczeniu podatku należnego w kwocie 2.434,00 zł oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 2.891,16 zł wyniósł 26.822,04 zł netto;

w wymiarze miesięcznym dochód rodziny wyniósł 2.650,77 zł (4.792,04 zł +195,17 zł + 26.822,04 zł = 31.908,25 zł : 12 m-cy);

decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] z dnia 17 września 2020 r. J. K. od 1 września 2020 r. została przyznana emerytura i dochód z tego tytułu za miesiąc październik 2020 r. wyniósł 1.744,76 zł netto.

Reasumując organ I instancji stwierdził, po doliczeniu do miesięcznego dochodu z 2019 r. w wysokości 2.650,77 zł dochodu uzyskanego w kwocie 1.744,76 zł, że miesięczny dochód rodziny w przeliczeniu na 7 osób wyniósł 627,93 zł i nie przekraczał kryterium dochodowego wynoszącego 764,00 zł – wobec czego przyznano specjalny zasiłek opiekuńczy.

W dniu 16 lutego 2021 r. do organu I instancji wpłynęło oświadczenie R. K. o uzyskaniu w styczniu 2021 r. dochodu z wykonywanej pracy w kwocie 2.997,12 zł netto.

Mając na uwadze powyższe organ I instancji uznał, że w okresie zasiłkowym, na który przyznano specjalny zasiłek opiekuńczy, doszło do zmiany sytuacji dochodowej rodziny, gdyż R. K. podjęła zatrudnienie. Zgodnie z art. 5 ust. 4b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111), zwanej dalej u.ś.r., doliczono dochód R. K. za 2021 r. (2.997,12 zł) i decyzją z dnia 15 lipca 2021 r. uchylono od dnia 1 lutego 2021 r. w całości ww. decyzję z dnia [...]Dochód w przeliczeniu na osobę w siedmioosobowej rodzinie wyniósł bowiem, zdaniem organu, 1.056,09 zł (4.395,53 zł + 2.997,12 zł = 7.392,65 zł : 7) i w rezultacie przekracza kryterium dochodowe wynoszące 764,00 zł, uprawniające do zachowania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego od lutego 2021 r.

W odwołaniu od decyzji organu I instancji z 15 lipca 2021 r. D. K. podniósł zarzuty naruszenia art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 K.p.a., polegające w szczególności na: a) niewyjaśnieniu sposobu wyliczenia kwoty dochodu, w tym niewyjaśnieniu dlaczego cała kwota uzyskana przez R. K. w styczniu 2021 r. doliczana jest do wcześniej ustalonego przez organ miesięcznego dochodu każdego członka rodziny - w sytuacji gdy prowadzi do nierealnego wyliczenia uzyskiwanych dochodów; b) niedokładnym wyjaśnieniu wszystkich okoliczności sprawy w zakresie faktycznie uzyskanego dochodu, co niewątpliwie wpłynęło na przedwczesne uznanie, że skarżący nie spełnia wszystkich wymaganych prawem kryteriów umożliwiających uzyskanie przedmiotowego świadczenia; c) błędnym ustaleniu dochodu uzyskanego przez R. K.; d) błędnym wyliczeniu uzyskiwanego dochodu przez każdego członka rodziny i niewyjaśnieniu sposobu wyliczenia kwoty uzyskanego dochodu; e) niedostatecznym wyjaśnieniu wszystkich okoliczności sprawy, przede wszystkim niedokładnym ustaleniu, czy uzyskiwany w styczniu 2021 r. dochód był jednorazowy, czy uzyskiwany był także w kolejnych miesiącach; f) błędnym ustaleniu osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym skarżącego i osób wchodzących w skład gospodarstwa osoby, nad którą skarżący sprawuje opiekę poprzez nieuwzględnienie w składzie rodziny A. K.; g) niewyjaśnieniu, w tym nieprzeprowadzeniu wywiadu w celu ustalenia osób będących na utrzymaniu, w sytuacji gdy w skład gospodarstwa domowego skarżącego wchodzi 5 osób (skarżący, żona i 3 dzieci), a w skład gospodarstwa domowego osoby nad którą sprawuje skarżący opiekę 3 osoby (J. K., J. K. i A. K.). Ponadto skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 16a ust. 2 w związku z art. 5 ust. 2, art. 5 ust. 4a i 4b, art. 24 ust. 7 w zw. z art. 16a ust. 2, art. 16a ust. 3, art. 16a ust. 4 u.ś.r. poprzez błędną interpretację dochodu i nieprawidłowe przyjęcie, że dochód rodziny wnioskodawcy przekracza kwotę 764,00 zł, co skutkowało pozbawieniem uprawnień do świadczenia.

SKO, uzasadniając wydane na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a., opisane na wstępie rozstrzygnięcie, stwierdziło że organ I instancji nie wykonał w pełni zaleceń zawartych w decyzji kasacyjnej z dnia [...] Z uzasadnienia zakwestionowanej decyzji, jak trafnie wskazano w odwołaniu, nie wynika, jakie poszczególne kwoty dochodów członków rodziny zostały uwzględnione – co uniemożliwia jej weryfikację. Organ I instancji ponownie ograniczył się do podania kwoty dochodu uzyskiwanego przez R. K. i wskazania, że dochód na osobę wyniósł 1.056,09 zł i tym samym przekracza kryterium dochodowe. Nie wskazano natomiast poszczególnych wartości dochodu oraz wyniku operacji. Ponadto nie wyjaśniono bezsprzecznie kwestii składu osobowego rodziny osoby wymagającej opieki, nie uzasadniono, dlaczego w składzie rodziny nie uwzględniono A. K. (ur. 14 kwietnia 1997 r.), pomimo że we wniosku o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w składzie tej rodziny wykazano tą osobę, a ponadto z dołączonego do akt sprawy oświadczenia wynikało, że A. K. pozostaje na utrzymaniu rodziców. Okoliczność ta ma natomiast wpływ na wysokość dochodu w przeliczeniu na osobę, gdyż po podzieleniu miesięcznego dochodu na 8 osób – a nie jak przyjął organ na 7 – dochód na osobę byłby niższy. Sytuacja taka miałaby jednak miejsce, ale przy założeniu, że dochód A. K. z roku bazowego 2019 r. jest dochodem utraconym i jednocześnie nie nastąpiło uzyskanie dochodu po roku bazowym 2019 r. Organ I instancji ustaleń takich jednak nie poczynił. Ponownie rozpatrując sprawę ustalono natomiast – zgodnie z zaleceniami SKO – kiedy R. K. podjęła zatrudnienie (tj. 1 grudnia 2020 r.), co umożliwiło wyjaśnienie, że podany przezeń w oświadczeniu z dnia 16 lutego 2021 r. dochód ze stycznia 2021 r. pochodził z miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. Niemniej jednak organ I instancji nie ustalił wysokości dochodu R. K. z kolejnych miesięcy, tj. od miesiąca lutego 2021 r. – na co uprzednio zwracało uwagę SKO. Ponadto organ nadal nie wyjaśnił, skąd wynika kwota 2.434,00 zł odliczonego od dochodu J. K. podatku należnego. Tymczasem organ odwoławczy sygnalizował, że w weryfikacji danych o dochodach w systemie informatycznym Ministerstwa Finansów widnieje kwota 5.497,00 zł wspólnego podatku małżonków J. i J. K. Bez wyjaśnienia powyższych kwestii organ przyjął, że dochód na osobę w 7-osobowej rodzinie wyniósł 1.056,09 zł i przekracza kryterium dochodowe o kwotę wyższą niż kwota najniższego zasiłku rodzinnego.

Powyższe kwestie – dotyczące ustalenia składu osobowego rodziny, a w konsekwencji wysokości dochodu w przeliczeniu na osobę w rodzinie – są jednak, zdaniem SKO, drugorzędne, gdyż w świetle zgromadzonego materiału dowodowego istotne jest, że osoba wymagająca opieki - J. K. - pozostaje w związku małżeńskim z J. K., na której ciąży obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności (przed synem D. K.) i która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z przepisu art. 16a ust. 1 u.ś.r. wynika, że prawo do uzyskania specjalnego zasiłku opiekuńczego powiązane zostało z obowiązkiem alimentacyjnym. Uprawnionym do specjalnego zasiłku opiekuńczego pozostaje wyłącznie osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym, na której w świetle przepisów K.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny. W tym zakresie powołano art. 132, art. 23, art. 130 i art. 27 K.r.o. podkreślając że w pierwszej kolejności, przed wstępnymi, zstępnymi i rodzeństwem obowiązek świadczenia opieki nad chorym małżonkiem spoczywa na drugim małżonku. Prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne (odpowiednio: specjalny zasiłek opiekuńczy) wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 K.r.o., a który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania. Obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, rezygnując z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo – poprzez specjalny zasiłek opiekuńczy, będący niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Uzyskanie uprawnienia do otrzymania specjalnego zasiłku opiekuńczego przez osobę zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności - gdy takiej osoby w ogóle nie ma lub gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Tymczasem w niniejszej sprawie wnoszący odwołanie D. K. jest synem wymagającego opieki J. K., który ma żonę – a więc osobę zobowiązaną w bliższej, niż odwołujący, kolejności w rozumieniu K.r.o. do spełnienia obowiązku alimentacyjnego. Tym samym odwołujący się mógłby pobierać specjalny zasiłek opiekuńczy tylko wtedy, gdyby ciążył na nim obowiązek alimentacyjny, który przeszedłby na niego, gdyby J. K. nie była w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu. W niniejszej sprawie istnienia tego rodzaju okoliczności nie wykazano. Z tych względów – innych niż powody wskazywane w decyzji organu I instancji – uchylono decyzję z dnia 11 grudnia 2020 r., przyznającą D. K. prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego. W niniejszej sprawie wystąpiły bowiem inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia - stosownie do art. 32 ustawy. Ponadto zreformowano osnowę decyzji poprzez wskazanie prawidłowego (pełnego) numeru decyzji organu I instancji z dnia 11 grudnia 2020 r.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach D. K. zarzucił decyzji SKO rażące naruszenie:

I. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.: art. 7, art. 8., art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 K.p.a. - polegające w szczególności na:

1) niewyjaśnieniu skarżącemu sposobu wyliczenia kwoty dochodu, w tym niewyjaśnieniu dlaczego cała kwota uzyskana w styczniu doliczana jest do wcześniej ustalonego przez organ miesięcznego dochodu każdego członka rodziny w sytuacji gdy prowadzi do nierealnego wyliczenia uzyskiwanego dochodu;

2) niedokładnym wyjaśnieniu wszystkich okoliczności sprawy w zakresie faktycznie uzyskanego dochodu, co niewątpliwie, w ocenie strony skarżącego, wpłynęło na przedwczesne uznanie, że skarżący nie spełnia wszystkich wymaganych prawem kryteriów umożliwiających uzyskanie przedmiotowego świadczenia;

3) błędnym ustaleniu dochodu uzyskanego przez żonę wnioskodawcy R. K.;

4) niedostatecznym wyjaśnieniu wszystkich okoliczności sprawy, przede wszystkim niedokładnym ustaleniu, czy uzyskany w styczniu 2021 r. dochód był jednorazowy, czy uzyskiwany także w kolejnych miesiącach, tj. od lutego 2021 r.;

5) błędnym ustaleniu osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym skarżącego i osób wchodzących w skład gospodarstwa osoby, nad którą skarżący sprawuje opiekę – poprzez nieuwzględnienie w składzie rodziny A. K., który pozostaje na utrzymaniu rodziców;

6) niewyjaśnieniu, w tym nieprzeprowadzeniu wywiadu w celu ustalenia osób będących na utrzymaniu, w sytuacji gdy w skład gospodarstwa domowego skarżącego wchodzi 5 osób (skarżący, żona i 3 dzieci), a skład gospodarstwa domowego osoby, nad którymi opiekę sprawuje skarżący to 3 osoby (J. K., J. K. i A. K.);

7) niepodjęciu czynności w celu ustalenia sytuacji zdrowotnej J. K., w tym zbadania czy posiada dokumentację medyczną potwierdzającą jej stan zdrowia, która stanowiłaby podstawę do przyjęcia, że nie jest w stanie sprawować opieki nad mężem;

II. przepisów prawa materialnego tj.:

1) art. 16a ust. 2 ustawy zw. z art. 23 oraz art. 27 K.r.o. przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że skarżącemu synowi (na którym spoczywa obowiązek alimentacyjny, rezygnującemu z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności) nie przysługuje prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, gdyż współmałżonek osoby niepełnosprawnej żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

2) art. 5 ust. 4a i 4b, art. 24 ust. 7 w zw. z art. 16 a ust. 2 u.ś.r.,

3) art. 16a ust. 3 u.ś.r.,

4) art. 16a ust. 4 u.ś.r.

- poprzez błędną interpretację dochodu i nieprawidłowe przyjęcie, że dochód rodziny wnioskodawcy przekracza kwotę 764 zł, co skutkowało pozbawieniem uprawnień do świadczenia.

Mając na uwadze powyższe skarżący wniósł o uchylenie w całości decyzji SKO, dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z załączonej dokumentacji medycznej J. K. oraz zasądzenie na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania sądowego.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., z uwagi na złożony w tym zakresie przez SKO wniosek, o którym został zawiadomiony skarżący.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Zgodnie z art. 16a ust. 1 u.ś.r. specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1539) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli:

1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub

2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej

- w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty, o której mowa w art. 5 ust. 2. Przepisy art. 5 ust. 4-9 stosuje się odpowiednio (art. 16a ust. 3 u.ś.r.).

Uznając, że D. K. spełnia przesłanki przewidziane w powyższych przepisach, organ I instancji ostateczną decyzją z dnia [...]przyznał mu specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad ojcem J. K. w kwocie 620 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2020 r. do 31 października 2021 r.

Zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja, podobnie jak decyzja organu I instancji, zapadła na podstawie art. 32 ust. 1 u.ś.r. i była wynikiem postępowania przeprowadzonego w trybie tej regulacji. Zgodnie z tym przepisem organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. Postępowanie w tym zakresie zostało zainicjowane – w stosunku do decyzji z dnia [...]– na skutek oświadczenia R. K. złożonego w dniu 16 lutego 2021 r. w siedzibie GOPS w [...], w którym podała, że w styczniu 2021 r. uzyskała dochód z wykonywanej pracy w kwocie 2.997,12 zł. Na skutek tego organ I instancji pierwotnie wydał decyzję z dnia 17 lutego 2021 r., którą uchylił w całości – od dnia 1 lutego 2021 r. – decyzję z 11 grudnia 2021 r., uznając że uzyskanie powyższego dochodu spowodowało przekroczenie kryterium dochodowego. SKO w [...] uchyliło tę decyzję organu I instancji (decyzją z [...]) nakazując wyjaśnienie szeregu okoliczności dotyczących dochodu rodziny. Następnie organ I instancji wydał decyzję z dnia 15 lipca 2021 r. – utrzymaną w mocy zaskarżoną obecnie decyzją – ponownie uchylając decyzję z 11 grudnia 2021 r. od dnia 1 lutego 2021 r. z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego z powodu uzyskania przez R. K. dochodu, o jakim mowa w jej oświadczeniu złożonym w dniu 16 lutego 2021 r.

Rozpoznając odwołanie od tej decyzji SKO uznało, że organ I instancji nie wykonał w pełni zaleceń zawartych w decyzji Kolegium z dnia [...] r. Wskazał przy tym szczegółowo, jakie okoliczności związane z prawidłowym ustaleniem składu i dochodu rodziny, nie zostały w dalszym ciągu wyjaśnione. Uznał jednak, że ustalenie tych okoliczności ma znaczenie drugorzędne, a to z tego względu, że zachodzi inna przeszkoda, uniemożliwiająca przyznanie skarżącemu specjalnego zasiłku opiekuńczego. Tą okolicznością jest zdaniem SKO fakt, że osoba wymagająca opieki – J. K. – ma żonę, która jest zobowiązana do alimentacji nad J. K. w pierwszej kolejności.

W ocenie Sądu tak wydane rozstrzygnięcie narusza w sposób istotny przepis art. 32 ust. 1 u.ś.r., a także przepisy postępowania, tj. art. 7, art. 8 § 1, art. 9, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a., co musiało skutkować uchyleniem decyzji organów obu instancji.

Po pierwsze przewidziany w art. 32 ust. 1 u.ś.r. tryb zmiany lub uchylenia decyzji ostatecznej warunkowany jest zmianą sytuacji faktycznej lub prawnej. Instytucja ta w założeniu ma bowiem zastosowanie do sytuacji faktycznych, gdy w trakcie wypłaty świadczenia wystąpiła jedna z okoliczności o których mowa w tym przepisie, czyli zmianie uległ "pierwotny" stan sprawy (z chwili ustalania prawa do świadczenia), a która spowodowała konieczność zmiany lub uchylenia ostatecznej decyzji. Obowiązkiem organu jest zatem wykazanie, że - po pierwsze nastąpiła zmiana stanu faktycznego w stosunku do pierwotnego, pozwalającego przyznać stronie uprawnienia, a nadto - zmiana ta jest istotna z punktu widzenia nabycia tego uprawnienia. Artykuł 32 ust. 1 u.ś.r. nie służy do usuwania ewentualnych błędów popełnionych w trakcie toczącego się postępowania (por. m.in. wyrok WSA w Bydgoszczy z 7 listopada 2017 r., sygn. II SA/Bd 994/17, wyrok WSA w Lublinie z 11 czerwca 2019 r., sygn. II SA/Lu 221/19, wyrok WSA w Gliwicach z 14 maja 2013 r., sygn. IV SA/Gl 658/12).

O ile rzeczywiście w niniejszym przypadku postępowanie w trybie art. 32 ust. 1 u.ś.r. zostało wszczęte i było prowadzone z uwagi na zmianę stanu pierwotnego (z chwili orzekania o przyznaniu świadczenia), tj. z powodu uzyskania dochodu przez R. K. od stycznia 2021 r., o tyle SKO w zaskarżonej decyzji uznało ustalenia w tym zakresie za "drugorzędne" i korzystając z tej samej podstawy prawnej, tj. art. 32 ust. 1 u.ś.r. uchyliło decyzję przyznającą świadczenie z zupełnie innego powodu, a mianowicie takiego że istnieje inna osoba (żona wymagającego opieki – J. K.), która "wyprzedza" skarżącego w obowiązku alimentacyjnym. Organ nie zauważył jednak, że nie jest to nowa okoliczność. Fakt, że J. K. jest żoną J. K. wynika już z wniosku o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego złożonego w dniu 10 listopada 2020 r. Był to zatem także fakt znany organowi przyznającemu świadczenie. Jeśli zatem z tego powodu w sposób nieprawidłowy został przyznany specjalny zasiłek opiekuńczy, to wada ta tkwiła już w samej decyzji przyznającej świadczenie, a z całą pewnością nie wystąpiła w trakcie korzystania z niego, co umożliwiałoby zastosowanie trybu przewidzianego w art. 32 ust. 1 u.ś.r. Decyzja wydana na podstawie tego przepisu ma charakter konstytutywny, co oznacza, że jej skutki zachodzą dopiero od chwili jej wydania - tj. "na przyszłość" (por. m.in. wyrok WSA w Bydgoszczy z 16 marca 2021 r., sygn. II SA/Bd 1094/20). Nawet gdyby przyjąć, że wydana w tym przypadku przez SKO decyzja reformatoryjna działa na przyszłość, ale od daty w niej określonej, tj. od 1 lutego 2021 r., to nie sposób dociec – mając na uwadze uzasadnienie skorzystania z art. 32 ust. 1 u.ś.r. przyjęte przez Kolegium – dlaczego akurat od tej daty należało uchylić decyzję przyznającą świadczenie. Data 1 lutego 2021 r. mogła być uzasadniona (jeśli przyjąć w ogóle możliwość określenia daty wstecznej uchylenia decyzji) w przypadku uchylenia spowodowanego zmianą sytuacji dochodowej, ale już nie z tego powodu, że istnieje inna osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Fakt ten istniał bowiem już wcześniej i nie uległ zmianie. Organ odwoławczy nie uznał przy tym, że świadczenie zostało nienależnie pobrane, co wymagałoby wykazania przesłanek z art. 30 ust. 2 u.ś.r., ale stwierdził, że wystąpiła "inna okoliczność mająca wpływ na prawo do świadczenia", o jakiej mowa w art. 32 ust. 1 in fine u.ś.r. W ocenie Sądu jest to działanie nieuprawnione. "Wystąpienie" owych innych okoliczności musi mieć miejsce w trakcie pobierania świadczenia – taki jest bowiem sens uregulowania przewidzianego w art. 32 ust. 1 u.ś.r. Na mocy tego przepisu uchylenie lub zmiana decyzji przyznającej świadczenie rodzinne nie może nastąpić z mocą wsteczną, za wyjątkiem sytuacji, o której mowa w art. 32 ust. 1 in fine, tj. gdy osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne (por. m.in. wyrok NSA z 4 lutego 2010 r., sygn. I OSK 1208/09; należy zauważyć, że do dnia 18 września 2015 r. art. 32 ust. 1 u.ś.r. in fine stanowił właśnie o nienależnie pobranym świadczeniu rodzinnym; od tego dnia bowiem został dopiero dodany zwrot "lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń"; por. też wyrok WSA w Gdańsku z 9 marca 2017 r., sygn. II SA/Gd 31/17). W rozpatrywanym przypadku okoliczność, na którą powołuje się SKO istniała już w dacie wydawania decyzji przyznającej świadczenie, a zatem, jak już podniesiono, potencjalna wada tkwiła w samej decyzji, co powoduje, iż co najwyżej można rozważać orzekanie w trybie nadzwyczajnym ale dotyczącym stwierdzenia nieważności decyzji, nie zaś jej korygowania na podstawie art. 32 ust. 1 u.ś.r., i to jeszcze nie wiadomo dlaczego akurat od daty 1 lutego 2021 r. Trzeba zauważyć, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa są traktowane przez ustawodawcę jako jeden z przypadków świadczeń nienależnie pobranych. Wymaga to jednak najpierw stwierdzenia nieważności decyzji przyznającej świadczenie.

Ustawodawca poczynił założenie, że decyzja, która ma być zmieniana lub uchylana w trybie art. 32 u.ś.r. jest wydana zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, a świadczeniobiorca spełnia wszelkie przesłanki do jego uzyskania w dacie wydawania decyzji. Omawiana instytucja, jak już wspomniano, w założeniu ma bowiem zastosowanie do sytuacji faktycznych, gdy w trakcie wypłaty świadczenia nastąpiła jedna z okoliczności, o których stanowi komentowany przepis, a która spowodowała konieczność zmiany lub uchylenia ostatecznej decyzji (K. Małysa-Sulińska [red.], "Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz", opubl. LEX 2015, kom. do art. 32 u.ś.r.). Jak podniesiono w powołanym opracowaniu, istnienie okoliczności będących negatywną przesłanką do przyznania danego świadczenia, które istniały już w dacie wydawania decyzji, ale nie były znane organowi przyznającemu świadczenie, a wyszły na jaw w trakcie pobierania świadczenia, nie mogą być kwalifikowane z art. 32 u.ś.r., w takim bowiem przypadku wzruszenie ostatecznej decyzji, na mocy której strona nabyła prawo, może nastąpić wyłącznie w trybie wznowienia postępowania. Podobnie w ocenie Sądu należy ocenić sytuację gdy określona okoliczność będąca negatywną przesłanką przyznania świadczenia istniała w dacie wydawania decyzji, a została przeoczona bądź błędnie oceniona przez organ. W takim przypadku organ również nie może korygować decyzji z zastosowaniem art. 32 ust. 1 u.ś.r.

Niezależnie od powyższego należy podnieść, że SKO w [...], opierając uchylenie decyzji na ustaleniu, że istnieje inna osoba zobowiązana w bliższej kolejności do alimentacji, zignorowało istotne braki dowodowe (wskazane szczegółowo w zaskarżonej decyzji) dotyczące okoliczności, która zainicjowała postępowanie w trybie art. 32 ust. 1 u.ś.r., tj. zmian w sytuacji dochodowej rodziny. Braki te były zresztą – jak zauważyło samo Kolegium – konsekwencją niepełnego wykonania zaleceń wynikających z decyzji kasacyjnej SKO z dnia [...] Nie jest zadaniem Sądu zastępowanie organów w dokonywaniu istotnych ustaleń dowodowych, w związku z czym w tej sytuacji z pewnością nie można uznać, by (mimo błędnego uzasadnienia decyzji SKO) w sposób przekonujący organy wykazały konieczność uchylenia decyzji z dnia [...](przyznającej świadczenie) od dnia 1 lutego 2021 r. z powodu zmiany sytuacji dochodowej w rodzinie skarżącego.

Ponadto trzeba zauważyć, że SKO uchylając decyzję przyznającą specjalny zasiłek opiekuńczy z tego względu, że J. K. jako żona J. K. jest osobą zobowiązaną do alimentacji nad nim w pierwszej kolejności (przed skarżącym), uznało, że w sprawie nie wykazano aby J. K. nie była w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu. Nie legitymuje się bowiem, jak podniosło SKO, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a w aktach sprawy znajduje się jedynie zaświadczenie lekarskie, z którego wynika, że J. K. ma nadciśnienie tętnicze. Po pierwsze organ pominął fakt, że w aktach znajduje się również skierowanie do szpitala, z którego wynika, że u J. K. rozpoznano m.in. "inne zwyrodnienia stawów", nasilone bóle wielostawowe, dysfunkcja narządów ruchu – zaostrzenie, skierowanie w celu poprawy funkcji narządów ruchu, jako rozpoznania współistniejące: choroba nadciśnieniowa z zajęciem serca, choroba refluksowa żołądkowo-przełykowa, następstwa chorób naczyń mózgowych. Z pisemnego oświadczenia J. K. wynika, że z powodu tych schorzeń nie jest w stanie opiekować się mężem. Z kolei z oświadczenia D. K. wynika, że jego ojciec jest osobą lewostronnie sparaliżowaną, wymaga pomocy w przemieszczaniu i podnoszeniu, a waży ponad 100 kg. Wszystkich tych okoliczności Kolegium nie wzięło pod uwagę, a mogły one mieć istotne znaczenie dla oceny czy J. K. jest w stanie obiektywnie sprawować opiekę nad mężem.

Co istotne zresztą, okoliczność na jakiej SKO oparło swe rozstrzygnięcie, była zaskakująca dla strony, do tej pory postępowanie było bowiem prowadzone w zupełnie innym kierunku, tj. ustalenia zmiany sytuacji dochodowej. Uznanie zatem przez Kolegium, że "nie wykazano" okoliczności uniemożliwiających sprawowanie opieki przez J. K., stanowi o naruszeniu podstawowych zasad postępowania administracyjnego, tj. zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa (art. 8 § 1 K.p.a.) czy zasady informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 K.p.a.). Jak się okazuje, na etapie postępowania sądowego skarżący złożył m.in. szczegółowe zaświadczenie o stanie zdrowia J. K. Gdyby posiadał wiedzę o możliwym powodzie rozstrzygnięcia sprawy przez SKO, tego rodzaju dowód być może mógłby zostać przedłożony już w postępowaniu administracyjnym i podlegałby ocenie organu.

Mając na uwadze powyższe uchybienia Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a. Rozpoznając sprawę ponownie organ uwzględni powyższą argumentację. W szczególności zatem oceni, czy zachodzą podstawy do prowadzenia postępowania w trybie art. 32 ust. 1 u.ś.r., a jeśli tak to uzupełni materiał dowodowy w sposób szczegółowo wskazany w decyzji SKO (w zakresie sytuacji dochodowej rodziny skarżącego), względnie ustali czy zachodzi podstawa do zainicjowania innego postępowania w trybie nadzwyczajnym – zgodnie z tym co wyżej podniesiono.