Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1486/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-11-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Gospodarka mieniem
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 1 i ust. 1a, art. 2, art. 5 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2014 poz 1090
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami  Rzeczypospolitej Polskiej - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Marciniak (spr.) Sędziowie WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska WSA Jolanta Dargas Protokolant sekretarz sądowy Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 listopada 2016 r. sprawy ze skargi T. Z. C. "[...]" S.A. w K. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lipca 2016 r., nr [...], Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2016 r., nr [...], odmawiającą potwierdzenia T. "[...]" S.A. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we L.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Ministra Skarbu Państwa złożyło T. "[...]" S.A. w K., reprezentowane przez radcę prawnego.

Skarga została złożona w następującym stanie faktycznym i prawnym;

Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2016 r. T. "[...]" S.A. wystąpiło o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez spółkę nieruchomości poza obecnymi granicami RP we L. przy ul. P. [...] oraz w Dzielnicy IX - Zniesienie we L.

Decyzją z dnia [...] maja 2016 r., nr [...], Wojewoda [...] odmówił potwierdzenia T."[...]" S.A. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez spółkę nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we L. z powodu złożenia wniosku po upływie ustawowego terminu przewidzianego w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. oraz złożenia wniosku przez osobę nieuprawnioną w rozumieniu art. 5 ust. 1 ww. ustawy.

Odwołanie od ww. decyzji złożyło T." [...]" S.A. w K., reprezentowane przez radcę prawnego.

Decyzją z dnia [...] lipca 2016 r., nr [...], Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2016 r., nr [...].

W uzasadnieniu ww. rozstrzygnięcia organ odwoławczy uznał za słuszne ustalenie organu I instancji, że wniosek z dnia [...] kwietnia 2016 r. został złożony po terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., tj. po dniu [...] grudnia 2008 r. i wskazał, że wnioskodawca tej okoliczności nie kwestionuje.

Odnosząc się do zarzutu nieprzeprowadzenia przez Wojewodę postępowania dowodowego Minister podniósł, iż okoliczność, że wniosek o realizację prawa do rekompensaty został wniesiony z naruszeniem ustawowego terminu skutkuje uznaniem, iż uprawnienie do skutecznego domagania się rekompensaty wygasa. Zatem brak jest podstaw do merytorycznego rozpoznania wniosku, a tym samym do prowadzenia czynności w ramach postępowania wyjaśniającego w zakresie poszukiwania dowodów w instytucjach archiwalnych, o co wniosła strona postępowania.

Organ odwoławczy zauważył również, iż nie dopatrzył się sprzeczności czy też niekonsekwencji w rozstrzygnięciu organu I instancji. Podstawą odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty było niespełnienie warunku określonego w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. W ocenie Ministra, okoliczność, iż wniosek o realizację uprawnienia mogą skutecznie składać wyłącznie osoby fizyczne jest w przedmiotowej sprawie kwestią drugorzędną niemającą wpływu na ostateczne rozstrzygnięcie organu I instancji.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Ministra Skarbu Państwa, wraz z wnioskiem o przedstawienie pytania prawnego Trybunałowi Konstytucyjnemu, złożyło T."[...]" S.A. w K., reprezentowane przez radcę prawnego.

Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie art. 5 ust. 1 w zw. z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: ustawa zabużańska) polegające na uznaniu, że rekompensata nie przysługuje skarżącemu gdyż złożył on wniosek po upływie ustawowego terminu i jednoczesne uznanie przez organ, że "okoliczność, iż wniosek o realizację uprawnienia mogą skutecznie składać wyłącznie osoby fizyczne jest w przedmiotowej sprawie kwestią drugorzędną niemającą wpływu na ostateczne rozstrzygnięcie organu I instancji", podczas gdy skarżący nie mógł uchybić terminowi do złożenia przedmiotowego wniosku, skoro termin ten wyznaczony był wyłącznie osobom fizycznym, a nie osobom prawnym. Stanowisko organu jest więc w tym zakresie błędne, gdyż zdaniem skarżącego decydujące znaczenie dla rozpoznania sprawy ma to, kto na gruncie ustawy zabużańskiej jest uprawniony do uzyskania rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami RP, i jeśli organ bada czy na gruncie ustawy zabużańskiej wniosek został złożony w ustawowym terminie to jednocześnie przesądza, że skarżący jest (był) uprawniony do uzyskania rekompensaty na gruncie ustawy zabużańskiej, podczas gdy przepisy tej ustawy, z naruszeniem Konstytucji, skarżącego takiego uprawnienia pozbawiały.

Skarżący jednocześnie wniósł o przedstawienie, na zasadzie art. 193 Konstytucji RP, Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego: "Czy art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jednolity Dz. U, z 2014 r., poz. 1090) w zakresie, w jakim uzależnia przyznanie rekompensaty za nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej od posiadania obywatelstwa polskiego oraz zamieszkiwania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r., co skutkuje pozbawieniem możliwości uzyskania rekompensaty przez osoby prawne będące właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, które nie mogą spełnić tych warunków, jest zgodny z art. 32 ust 1 Konstytucji (równości wobec prawa) i z 64 ust 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (równej ochrony praw majątkowych)."

Wskazując na powyższe, skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lipca 2016 r. oraz uchylenie w całości poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] maja 2016 r.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, iż nie można jednocześnie twierdzić, że osoby prawne nie są beneficjentami ustawy zabużańskiej i wskazywać jako podstawy prawnej zaskarżonej decyzji art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej, który dotyczy terminu na złożenie wniosku. W ocenie skarżącego, nie kwestia zachowania przez skarżącego terminu lecz ustalenie czy osoba prawna może być beneficjentem ustawy zabużańskiej ma pierwszorzędne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Jeśli faktycznie ustawa zabużańska nie ma zastosowania do osób prawnych, to w konsekwencji upływ ustawowego terminu nie może stanowić podstawy wydania decyzji odmownej.

Skarżący podniósł, iż w sprawie spełnione są ustawowe warunki przedstawienia pytania prawnego Trybunałowi Konstytucyjnemu. W jego ocenie, prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami RP należy oceniać przede wszystkim w świetle konstytucyjnej zasady równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Wskazał, iż nie powinno budzić wątpliwości, że w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. nie tylko osoby fizyczne traciły swój majątek. W wyniku wojny rozpoczętej w 1939 r. majątek traciły również polskie osoby prawne (działające w oparciu o polskie przepisy), a w szczególności polskie spółki prawa handlowego. Konsekwencją uzależnienia w ustawie zabużańskiej przyznania rekompensaty od posiadania przez właściciela lub jego spadkobiercę polskiego obywatelstwa oraz wymogu zamieszkiwania poza obecnymi granicami w dniu 1 września 1939 r. jest wykluczenie z kręgu beneficjentów ustawy zabużańskiej polskich osób prawnych.

Zdaniem skarżącego, zróżnicowanie sytuacji prawnej poprzednich właścicieli, wyłącznie ze względu na rodzaj podmiotu (osoba fizyczna albo osoba prawna), wywołuje wątpliwości co do zgodności z art. 32 ust. 1 oraz art. 64 ust. 2 Konstytucji RP ustanawiających równość wszystkich wobec prawa i dających wszystkim obywatelom prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Regulacja zawarta w art. 2 ustawy zabużańskiej uniemożliwia przyznanie rekompensaty za nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP na rzecz właścicieli będących osobami prawnymi, a w konsekwencji w niezrozumiały sposób różnicuje sytuację właścicieli w zależności od tego czy są osobami fizycznymi czy prawnymi.

Na poparcie stanowiska o podobieństwie obywateli polskich oraz polskich osób prawnych, którzy w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawili nieruchomości poza obecnymi granicami RP skarżący przywołał poglądy wypowiedzi przedstawicieli doktryny oraz orzecznictwo sądów. W ocenie skarżącego, skoro osoby prawne traktuje się jako korporacje osób fizycznych, to osoby fizyczne i osoby prawne co do praw podmiotowych niezwiązanych ściśle z osobami fizycznymi, powinny być traktowane jednakowo. Generalnie ustawodawca nie przewiduje rozróżnienia uprawnień wyłącznie ze względu na to czy podmioty uprawnione są osobami prawnymi czy osobami fizycznymi. Podmiotami wielu praw, w tym praw i wolności konstytucyjnych są także osoby prawne, gdyż korzystają one, tak jak osoby fizyczne, ze zdolności prawnej. Skarżący wskazał, iż osoby prawne oraz osoby fizyczne, które utraciły nieruchomości położone poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej wskutek wojny rozpoczętej w 1939 r. znajdują się w tej samej sytuacji. Ich wspólną cechą relewantną jest doznanie szkody i krzywdy związanej z rozpoczęciem wojny z 1939 r. polegającej na odjęciu własności, które nie zostały do tej pory zrekompensowane.

Skarżący podniósł ponadto, iż w dotychczasowym orzecznictwie sądów administracyjnych zajęto stanowisko, iż o treści uprawnień wynikających z ustawy zabużańskiej decyduje de facto treść układów republikańskich. Z tym się zgodzić nie można, bowiem niedopuszczalne jest dokonywanie wykładni ustawy zabużańskiej, w szczególności w kontekście zasady równości wyrażonej wart. 32 ust. 1 Konstytucji, przez odwoływanie się postanowień układów, które nie weszły do polskiego porządku prawnego. Poglądy takie błędnie pomijają to, że z układów republikańskich nie wynikają uprawnienia nie tylko dla osób prawnych, ale również dla osób fizycznych. Z tego względu, w ocenie skarżącego, nie można usprawiedliwiać różnicowania sytuacji polskich osób prawnych przez odwołanie się do treści układów republikańskich.

Skarżący wskazał również, iż w dotychczasowym orzecznictwie sądów administracyjnych rozstrzygano uprawnienia osób prawnych do domagania się rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami RP. Żaden jednak badany stan faktyczny nie dotyczył przyznania rekompensaty na rzecz osoby prawnej będącej właścicielem nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP. Orzeczenia sądów dotyczyły bowiem żądania osoby prawnej (fundacji) będącej spadkobiercą byłego właściciela nieruchomości, który pozostawił nieruchomości poza obecnymi granicami RP oraz żądania spadkobiercy akcjonariusza spółki, która pozostawiła nieruchomości poza obecnymi granicami RP. Nie została w nich przeprowadzona analiza zgodności regulacji art. 2 ustawy zabużańskiej z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego. Oznacza to, że kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy organ administracji wydając zaskarżony akt nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Powyższa ocena dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania aktu, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego. Natomiast zgodnie z art. 134 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn.: Dz. U. z 2016 r., poz. 718, ze zm.), dalej "ppsa", Sąd badając legalność zaskarżonego aktu nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja Ministra Skarbu Państwa, jak i poprzedzająca ją decyzja Wojewody [...] nie naruszają przepisów prawa.

Przedmiotem kontroli Sądu w rozpoznawanej sprawie jest decyzja Ministra Skarbu Państwa, którą organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] maja 2016 r. o odmowie potwierdzenia T."[...]" S.A. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we L. Powodem odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty było niespełnienie przesłanek z art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jednolity: Dz. U. z 2014 r., poz. 1090 ze zm.), zwanej dalej "ustawą zabużańską". W ocenie organu, wniosek o realizację prawa do rekompensaty został złożony po terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej. Ponadto, organ uznał, iż skarżący nie będący osobą fizyczną nie jest uprawniony do złożenia takiego wniosku w rozumieniu art. 5 ust. 2 ww. ustawy.

Z takim rozstrzygnięciem nie zgodził się skarżący podnosząc, iż decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ma ustalenie kto, na gruncie ustawy zabużańskiej, jest uprawniony do uzyskania rekompensaty, a nie kwestia zachowania przez skarżącego określonego w ustawie terminu do złożenia wniosku. Ponadto, w ocenie skarżącego, art. 2 ustawy zabużańskiej, z naruszeniem Konstytucji RP, pozbawia prawa do rekompensaty osoby prawne będące właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP.

Odnosząc się do powyższego, podzielić trzeba stanowisko skarżącego, iż to nie kwestia zachowania przez niego ustawowego terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty, lecz ustalenie czy osoba prawna może być beneficjentem ustawy zabużańskiej ma decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Jeżeli bowiem istotnie na gruncie przepisów ustawy zabużańskiej osoba prawna nie może być beneficjentem prawa do rekompensaty, to nawet złożenie przez skarżącego wniosku w terminie ustawowym nie mogłoby skutkować wydaniem dla niego decyzji pozytywnej.

Podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ma zatem kwestia czy uprawnienie do uzyskania prawa do rekompensaty przysługuje, w świetle przepisów ustawy zabużańskiej, również osobom prawnym. Przy czym, skarżący nie kwestionuje tego, że art. 2 ustawy zabużańskiej, z uwagi na swoją treść, taką możliwość dla osób prawnych wyłącza. Jednakże, w jego ocenie, treść art. 2 ustawy zabużańskiej wyłączająca to uprawnienie dla osób prawnych w niezrozumiały i sprzeczny z art. 32 ust. 1 i art. 64 ust. 2 Konstytucji sposób różnicuje sytuację właścicieli mienia zabużańskiego w zależności od tego czy są osobami fizycznymi czy prawnymi. Z tego powodu, zdaniem skarżącego, zasadne jest wystąpienie przez Sąd z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego w przedmiocie zgodności art. 2 ustawy zabużańskiej z powołanymi przepisami Konstytucji.

Przystępując do rozstrzygnięcia tak zarysowanego sporu w pierwszej kolejności przypomnieć trzeba okoliczności, jakie legły u podstaw rozwiązań przyjętych przez ustawodawcę w przepisach ustawy z 8 lipca 2005 r., w tym również rozwiązań kształtujących krąg osób uprawnionych do uzyskania tego prawa. Warto zauważyć, iż obecnie obowiązująca ustawa zabużańska jest kolejnym "poprawionym" aktem prawnym regulującym uprawnienie do ubiegania się o zadośćuczynienie za mienie nieruchome pozostawione za granicami RP (mienie zabużańskie). Rozwiązania przyjęte w obecnie obowiązującej ustawie zabużańskiej uwzględniają wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 22 czerwca 2004 r. zapadły w sprawie Broniowski przeciwko Polsce (skarga nr 31443/96). Ponadto, regulacje przyjęte w tej ustawie są konsekwencją zakwestionowania niektórych rozwiązań prawnych przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 15 grudnia 2004 r. sygn. akt K 2/04 (OTK-A 2004, nr 11, poz. 17) w poprzednio obowiązującej w tym zakresie ustawie z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczeniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami pastwa polskiego (Dz. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39). Z treści powołanego wyroku wynika wprost, iż Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował konstytucyjności podstawowych założeń ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., lecz niektóre jej rozwiązania, a te już zmienione, w uwzględnieniu stanowiska Trybunału, znalazły się w ustawie, stanowiącej podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji. Ponadto, z dniem 27 lutego 2014 r. do ustawy zabużańskiej wprowadzono zmiany mające na celu dostosowanie jej przepisów do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. (sygn. akt S 11/12), stwierdzającego niezgodność art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej z Konstytucją. Wskutek tej zmiany w miejsce dotychczasowego wymogu zamieszkiwania na byłym terytorium RP w dniu 1 września 1939 r. wprowadzona została uściślona przesłanka miejsca zamieszkania na wymienionych terenach, której spełnienie jest oceniane z uwzględnieniem przepisów obowiązujących we wskazanej wyżej dacie, tj. przedwojennych przepisów dopuszczających posiadanie kilku miejsc zamieszkania.

W art. 1 ust. 1 ustawy zabużańskiej wskazano, iż określa ona zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie:

1) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski,

2) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski,

3) układu z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski,

4) umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR.

Ponadto, w art. 1 ust. 1a tej ustawy przewidziano, iż prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r. Stosownie zaś do art. 1 ust. 2 ustawy, jej ust. 1 ma zastosowanie także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Z powyższego wynika (art. 1 ust. 1 ustawy), iż u źródła powstania uprawnień zabużańskich legły uregulowania określone w szeregu umów międzynarodowych zawieranych przez polskie władze w końcowym okresie II wojny światowej (wrzesień 1944) oraz tuż po jej zakończeniu (lipiec 1945), w tym tzw. umów republikańskich. Powołane umowy (układy) republikańskie ustalały jednolite zasady repatriacji ludności narodowości: ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej, rosyjskiej i litewskiej z terytorium Polski oraz Polaków i Żydów, będących obywatelami polskimi do dnia 17 września 1939 r., ze wschodnich obszarów II Rzeczypospolitej Polskiej, które po 1945 r. nie weszły w skład państwa polskiego (por. uchwała składu 7 sędziów Naczelnego Sadu Administracyjnego z 16 grudnia 2013 r,. I OPS 11/13, dostępna w bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl). Celem tych uregulowań było przyznanie repatriowanym obywatelom polskim narodowości polskiej i żydowskiej pomocy materialnej oraz umożliwienie im rozpoczęcia dalszej egzystencji w nowych granicach RP powstałych po zakończeniu II wojny światowej. Jak podniósł Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z 15 grudnia 2004 r. (sygn. akt. K 2/04, LEX nr 140356), w umowach tych (według TK o charakterze prawnym zbliżonym do umów międzyrządowych) Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego powziął publiczne zobowiązanie, że straty w mieniu nieruchomym, poniesione przez obywateli polskich przemieszczających się lub przemieszczanych z terytoriów Białoruskiej SRR, Litewskiej SRR i Ukraińskiej SRR, zostaną skompensowane przez państwo polskie tym obywatelom polskim, którzy znajdą się na terytorium Polski (w jej obecnych granicach).

Jak wskazano powyżej, art. 1 ust. 1 ustawy zabużańskiej odnosi się wprost do zawieranych w okresie II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu umów (układów) republikańskich. Z tego powodu, w ocenie Sądu, nie sposób nie wiązać rozwiązań przyjętych w ustawie zabużańskiej z 8 lipca 2005 r. z przyjętym w przedmiotowych umowach (układach) republikańskich po stronie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego zobowiązaniem do skompensowania przez państwo polskie strat obywatelom polskim, którzy znajdą się na terytorium Polski (w jej obecnych granicach). Dokonując wykładni przepisów ustawy zabużańskiej kształtujących krąg osób uprawnionych do rekompensaty nie można zatem, jak to postuluje skarżący, w ogóle nie dostrzegać tych uregulowań. Nie kwestionując okoliczności, iż uregulowania te powstały w określonych warunkach historycznych, to niewątpliwie jednak legły u źródła powstania uprawnień zabużańskich.

Z powyższych względów, uznać trzeba, iż przyjęte w ustawie zabużańskiej rozwiązania kształtujące krąg uprawnionych do rekompensaty kreują to uprawnienie wyłącznie dla osób fizycznych ("obywateli"). Powyższe rozumowanie potwierdza również treść uzasadnienia do projektu ustawy z 8 lipca 2005 r. (Sejm RP IV kadencji, Nr druku: 3793), w którym wskazano, iż "szczegółowe wymogi kształtujące krąg osób uprawnionych z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami państwa polskiego zostały określone w art. 2 i 3 projektu ustawy. Proponowane przepisy w głównej mierze kontynuują rozwiązania obecnie obowiązujące, ponieważ warunki, jakie muszą spełniać osoby uprawnione, zostały ukształtowane z zachowaniem postanowień uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1991 r. (III CZP 84/90), zgodnie z którą prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce. Proponowane regulacje uwzględniają również wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., zgodnie z którym warunek, że tzw. umowy republikańskie jednoznacznie wiązały przyrzeczoną kompensację z wymogiem posiadania obywatelstwa polskiego oraz faktem przemieszczenia celem zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, uprawniał ustawodawcę do nawiązania do wymogów objętych zobowiązaniami wskazanymi w umowach republikańskich."

Prawo do rekompensaty za mienie zabużańskie jest zatem wyrazem realizacji zobowiązań, jakie przyjęło na siebie państwo polskie przeszło 60 lat temu we wskazanych powyżej układach republikańskich. To zobowiązanie dotyczyło zaś zrekompensowania obywatelom polskim strat w mieniu nieruchomym, poniesionych na skutek przemieszczeń związanych ze zmianą polskiej granicy wschodniej. Podkreślić przy tym trzeba, iż zarówno obecnie jak i w aktach uprzednio obowiązujących (opartych na prawie zaliczenia) prawo to nie jest i nie było świadczeniem odszkodowawczym w rozumieniu art. 21 ust. 2 Konstytucji. W uzasadnieniu wyroku z dnia 15 grudnia 2004 r. (K 2/04, LEX nr 140356) Trybunał Konstytucyjny podniósł, iż "przyrzeczona w umowach republikańskich kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Była, zgodnie z postanowieniami umów republikańskich, przeznaczona wyłącznie dla obywateli RP (wg stanu prawnego z dnia 1 września 1939 r.) narodowości polskiej i żydowskiej, którzy - decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej - manifestowali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim. Wartość przyrzeczonej kompensacji miała być determinowana wartością ubezpieczeniową mienia nieruchomego (z wyjątkiem ziemi na terytorium Litewskiej SRR), pozostawionego przez przesiedlonych, a dla rolników - porównywalna do świadczeń w ramach reformy rolnej, zadekretowanej 6 września 1944 r." Uznać zatem trzeba, iż prawo do rekompensaty miało charakter sui generis publiczno-prawnej pomocy majątkowej dla obywateli polskich, którzy objęci zostali przemieszczeniem na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach, zawierającym w sobie jedynie element odszkodowawczy, wyrażający się w powiązaniu kwoty rekompensaty z wartością utraconej nieruchomości. Przy czym, pozbawienie obywateli polskich mieszkających na Kresach Wschodnich własności w związku z ich przesiedleniem w obecne granice państwa nie zostało dokonane z inicjatywy i na rzecz państwa polskiego, lecz było wynikiem "narzuconych" okoliczności geopolitycznych. W konsekwencji, powołane prawo do rekompensaty nie obejmuje i nigdy nie miało obejmować wyrównania utraconych zysków z działalności prowadzonej na Kresach przez osoby zmuszone do ich opuszczenia. Do tego zaś musiałoby sprowadzać się, w ocenie Sądu, przyznanie rekompensaty osobie prawnej.

W skardze zarzucono, iż art. 2 ustawy zabużańskiej, w sposób niezgodny z aksojologią konstytucyjną, różnicuje sytuację właścicieli mienia zabużańskiego w zależności od tego czy są osobami fizycznymi czy prawnymi. Powołany zarzut dyskryminacji skarżący wyprowadza zatem z okoliczności, iż uprawnienie do rekompensaty ustawodawca przyznał wyłącznie osobom fizycznym, pomijając osoby prawne. Odnosząc się do powyższego podnieść trzeba, że choć na gruncie prawa cywilnego zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne mogą być podmiotami praw i obowiązków, to jednak, jak już wskazano powyżej, uprawnienie do uzyskania prawa do rekompensaty nie ma charakteru cywilnego ale charakter publicznoprawny. Przyznanie zaś przez przepisy prawa publicznego określonych uprawnień wyłącznie osobom fizycznym nie może, w ocenie Sądu, samo przez się świadczyć o dyskryminacji osób prawnych. Wskazać ponadto trzeba, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych pod pojęciem dyskryminacji rozumie się nieuzasadnione różnicowanie i pozbawienie równych praw: społecznych, politycznych i ekonomicznych pewnych grup społecznych lub poszczególnych ludzi ze względu na: pochodzenie etniczne, narodowość, wyznanie, płeć, wykształcenie i tego rodzaju czynniki. Zatem, pojęcie dyskryminacji musi odnosić się zawsze do podmiotów jednorodnych, charakteryzujących się wspólnymi cechami a nie do kategorii różniących się w zasadniczy sposób. Natomiast, w ocenie Sądu, obie kategorie podmiotów: osoby fizyczne i osoby prawne zasadniczo się różnią. Osoby prawne są bowiem jedynie organizacjami wyposażonymi przez prawo w określone uprawnienia w tym celu aby móc być podmiotem stosunków cywilnych. W tym stanie rzeczy, wyłączenie mocą art. 2 ustawy zabużańskiej możliwości uprawnienia do uzyskania rekompensaty przez osoby prawne nie może być ocenione jako niedopuszczalne, na gruncie aksjologii konstytucyjnej, różnicowanie sytuacji prawnej jednostki w zakresie ochrony jej praw majątkowych.

Nie ulega wątpliwości, iż przewidziane w ustawie zabużańskiej prawo zaliczenia wartości mienia utraconego przez obywatela Polski pozostawionego poza obecnymi granicami RP korzysta z gwarantowanej konstytucyjnie ochrony praw majątkowych. Przepisy ustawy zabużańskiej gwarantują ochronę możliwości realizacji tego prawa. Nie można jednak nie dostrzegać tego, iż w ustawie zabużańskiej ustawodawca przewidział określone przesłanki realizacji tego prawa. Ochrona praw majątkowych nie oznacza natomiast, w ocenie Sądu, zupełnej niemożności ingerencji państwa w ich treść, ich absolutnej nienaruszalności. Ingerencja taka może być uznana za dopuszczalną, a nawet celową ze względu na publicznoprawną i socjalną naturę prawa zaliczenia. Konieczne jest przy tym oczywiście zachowanie ram konstytucyjnych, wyznaczających granice ochrony prawa majątkowego, a te ramy z przyczyn omówionych powyżej, w ocenie Sądu nie zostały naruszone.

Podsumowując, nie zasługuje na aprobatę stanowisko skarżącego, iż art. 2 ustawy zabużańskiej w sposób sprzeczny z art. 32 ust. 1 i art. 64 ust. 2 Konstytucji różnicuje sytuację właścicieli mienia zabużańskiego w zależności od tego czy są osobami fizycznymi czy prawnymi. Tym samym, występowanie do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym, na podstawie art. 193 Konstytucji, o co wnosił skarżący, Sąd uznał za zbędne.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn.: Dz. U. z 2016 r., poz. 718, ze zm.) orzekł jak w sentencji.