Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 317/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-10-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6052 Akty stanu cywilnego
Hasła tematyczne: Akta stanu cywilnego
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151, art. 188, art. 207 par. 2
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 4, art. 29, art. 30, art. 33, art. 67 ust. 1
journal: Dz.U. 2004 nr 161 poz 1688
law: Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 czerwca 2004 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Stahl Sędziowie NSA Małgorzata Dałkowska-Szary (spr.) del NSA Jerzy Stankowski Protokolant asystent sędziego Anna Armińska po rozpoznaniu w dniu 6 października 2015r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 listopada 2013 r. sygn. akt IV SA/Wa 616/12 w sprawie ze skargi Prokuratora Okręgowego w Krakowie na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy unieważnienia aktu zgonu 1) uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2) odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 listopada 2013r., sygn. akt IV SA/Wa 616/12, po rozpoznaniu sprawy ze skargi Prokuratora Okręgowego w Krakowie na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy unieważnienia aktu zgonu, uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] maja 2011 r. i stwierdził, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku.

Zaskarżoną decyzją Minister, po rozpatrzeniu odwołania Prokuratora Okręgowego w Krakowie, utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] maja 2011 r. orzekającą o odmowie unieważnienia jednego z dwóch aktów zgonu tj. aktu Nr [...] sporządzonego dnia [...] czerwca 1946 r. przez Urząd Stanu Cywilnego w B. na imię i nazwisko I. T., urodzony [...] czerwca 1879 r. w O., zmarły dnia [...]listopada 1943 r. w S., powiat J. oraz aktu [...] sporządzonego dnia [...] września 1994 r. przez Urząd Stanu Cywilnego W. na imię i nazwisko I. T. vel T., zmarły dnia [...] maja 1946 r.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego W. pismem z dnia 28 lipca 2010 r. przekazał Wojewodzie Mazowieckiemu wniosek Prokuratora Okręgowego w Krakowie o wszczęcie postępowania administracyjnego mającego na celu unieważnienie jednego z dwóch ww. aktów stanu cywilnego.

Wojewoda Mazowiecki po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego decyzją z dnia [...] września 2010 r. orzekł o odmowie unieważnienia jednego z dwóch aktów zgonu, wskazując na zbyt daleko idące różnice, uniemożliwiające stwierdzenie tożsamości zdarzenia.

W dniu 10 listopada 2010 r. do ówczesnego Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji wpłynęło odwołanie Prokuratora od ww. decyzji Wojewody.

Na skutek wniesionego odwołania Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. uchylił rozstrzygnięcie Wojewody o i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu wskazał, że organ pierwszej instancji nie przeprowadził dokładnego postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia, czy przedmiotowe akty zgonu dotyczą tej samej osoby.

Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia [...] maja 2011 r. ponownie odmówił unieważnienia jednego z dwóch ww. aktów zgonu. W uzasadnieniu decyzji ponowił argumentację zawartą we wcześniejszej decyzji, stwierdzając w konkluzji, że nie występuje zasadnicza przesłanka do unieważnienia jednego z dwóch aktów stanu cywilnego w trybie administracyjnym, jaką jest tożsamość zarejestrowanego zdarzenia, bowiem przedmiotowe akty zgonu zawierają różną datę zgonu i posiadają nietożsame zapisy w określeniu miejsca zgonu. Dodatkowo podkreślił, że obydwa akty zostały sporządzone na podstawie prawomocnych postanowień sądowych i organ w trybie administracyjnym nie może dokonać unieważnienia jednego z dwóch aktów stanu cywilnego, wobec istnienia w obrocie prawnym dwóch orzeczeń w przedmiocie uznania I. T. i I.T. - vel T. za zmarłego.

Prokurator Okręgowy w Krakowie odwołał się od decyzji z dnia [...] maja 2011 r.

Rozpatrując sprawę w drugiej instancji Minister Spraw Wewnętrznych wskazał, że należało wyeliminować jakiekolwiek wątpliwości dotyczące pominięcia stron niniejszego postępowania. Wywiódł, że w tym celu zwrócił się w dniu 12 lipca 2011 r. do Prokuratora Prokuratury Okręgowej w Krakowie z prośbą o wskazanie danych osobowo-adresowych następców prawnych I. T./I. T. - vel T. W odpowiedzi, Prokurator w piśmie z dnia 22 lipca 2011 r. podał dane dziesięciu osób informując, iż są one następcami prawnymi zmarłego. Pismem z dnia 11 sierpnia 2011 r. zawiadomiono wskazane osoby o wszczęciu przedmiotowego postępowania oraz wezwano do wniesienia ewentualnych uwag, czy wyjaśnień w przedmiotowym postępowaniu. Mimo skutecznego doręczenia zawiadomienia, osoby te nie skorzystały z przysługującego im prawa wypowiedzenia się. Organ odwoławczy skonstatował, że w tej sytuacji okoliczności sprawy nie zmieniły się w toku postępowania odwoławczego.

Dalej Minister wywiódł, że przepis art. 29 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego stanowi, iż możliwość unieważnienia aktu stanu cywilnego w drodze postępowania administracyjnego wymaga spełnienia łącznie dwóch przesłanek, mianowicie istnienia dwóch aktów stanu cywilnego oraz stwierdzania przez te dwa akty tego samego zdarzenia. Organ podkreślił, że istotną wskazówkę umożliwiającą poprawne rozstrzygnięcie w sprawach dotyczących unieważnienia jednego z dwóch aktów stanu cywilnego stanowi stanowisko Sądu Najwyższego, który w orzeczeniu z dnia 9 sierpnia 1962 r. sygn. akt II CR 273/62 wskazał, że o tożsamości zdarzenia można mówić w sytuacji, gdy okoliczności istotne, wskazane w każdym z badanych aktów stanu cywilnego, konkretyzują to zdarzenie w taki sposób, że nie może być wątpliwości co do tego, że przedmiotem rejestracji w każdym z badanych aktów jest ten sam fakt. W tym samym orzeczeniu Sąd Najwyższy stwierdził, że nie jest konieczne, aby treść obu aktów była identyczna, wystarczy, iż zaistniałe różnice w treści aktu nie uzasadniają twierdzenia, że może chodzić o różne zdarzenia. Nie jest natomiast możliwe unieważnienie na podstawie art. 29 wskazanej ustawy, jednego z dwóch aktów stanu cywilnego, jeżeli ich treść w zakresie podstawowych danych nie jest zgodna.

Minister stwierdził, że analiza akt przedmiotowej sprawy wykazała, iż badane akty [...] i Nr [...] zawierają zasadnicze różnice co do imienia i nazwiska - "I. T." oraz "I. T. - vel T." oraz daty zgonu - "[...] listopada 1943r." i "[...] maja 1946r." W tej sytuacji trudno jednoznacznie stwierdzić tożsamość zdarzeń wynikających z obu badanych aktów zgonu, biorąc pod uwagę rozbieżności w zapisach nazwiska osoby zmarłej, a przede wszystkim w zakresie daty zgonu wskazanej w aktach. Jedna z dat - [...] listopada 1943 r. - jest wynikiem przeprowadzonego przez Sąd Grodzki w B. postępowania o stwierdzenie zgonu, druga zaś - [...] maja 1946 r. - jest wynikiem przeprowadzonego przez Sąd Rejonowy w K. postępowania o uznanie za zmarłego. Minister nadmienił, że w przedmiotowej sprawie, nie podważa się faktu śmierci osoby, ale wątpliwości dotyczą kwestii daty zgonu, dwukrotnie ustalanej przez sąd.

Zdaniem Ministra, zebrany materiał dowodowy dotyczący postępowań sądowych będących podstawą sporządzenia omawianych aktów zgonu, nie wyeliminował przesłanki braku tożsamości zdarzenia, tj. zgonu tej samej osoby. Minister podkreślił, że organ administracji prowadzący postępowanie w oparciu o art. 29 powyższej ustawy bada przyczyny formalne umożliwiające unieważnienie aktu, nie dotykając natomiast sfery prawdziwości i zgodności z prawdą zapisów danych w tym akcie. Kompetencje do unieważnienia aktu stanu cywilnego z przyczyn merytorycznych należą do sądów powszechnych. Powyższe umożliwia tryb wskazany w art. 30 ustawy, zgodnie z którym akt stanu cywilnego unieważnia się, jeżeli stwierdza zdarzenie niezgodne z prawdą lub uchybienia powstałe przy sporządzeniu aktu zmniejszają jego moc dowodową. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, iż art. 30 nawiązuje do ustaleń zawartych w art. 4 ustawy, stanowiącym, że niezgodność z prawdą zdarzeń stwierdzonych w aktach stanu cywilnego może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. Powyższe oznacza, iż właściwość organu administracyjnego do wydania decyzji unieważniającej akt stanu cywilnego jest ściśle ograniczona do przypadku określonego w art. 29 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego. W świetle powyższego oraz stwierdzonych istotnych różnic w zapisach danych w obydwu badanych aktach zgonu, w szczególności daty zgonu jako jednej z zasadniczych informacji dotyczących faktu zgonu, nie jest zasadne - przede wszystkim z formalnego punktu widzenia - rozstrzyganie w tym wypadku o unieważnieniu jednego z dwóch aktów zgonu. Przyjmując bowiem takie rozwiązanie, organ administracji dokonywałby de facto oceny prawdziwości i zgodności z prawdą zapisów danych w aktach, niezgodnie z właściwością i kompetencjami. W ocenie Ministra, dokonanie powyższego budzi wątpliwości tym bardziej, że daty zgonu zostały ustalone w postępowaniach dotyczących dwóch różnych instytucji prawa cywilnego - stwierdzenia zgonu i uznania za zmarłego. W tej sytuacji unieważniając jeden z dwóch aktów zgonu, organ administracji przesądzałby, który z aktów stwierdza zdarzenie niezgodne z prawdą, a tym samym w konsekwencji decydowałby o dacie zgonu.

Organ zwrócił też uwagę, że pomimo zapewnienia bezpośredniego udziału w postępowaniu przed organem pierwszej instancji przez umożliwienie wglądu do akt zabranych w sprawie, w szczególności kopii dokumentów sądowych, skarżący nie skorzystał z tego prawa.

Skargą Prokurator Okręgowy w Krakowie zaskarżył ww. decyzję Ministra zarzucając jej obrazę art. 29 ustawy z dnia 29 września 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. 2004 r. Nr 161, poz. 1688 ze zm.) poprzez błędne przyjęcie, że przedmiotowy przepis nie daje podstaw do zakwestionowania aktu stanu cywilnego w sytuacji, gdy rozbieżność pomiędzy przedmiotowymi dokumentami dotyczy daty zgonu ustalonej w postępowaniach sądowych, a w konsekwencji mylne przyjęcie, że brak identyczności danych jest tożsamy z "innym zdarzeniem", które ten akt dokumentuje.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w uzasadnieniu przywołanego na wstępie wyroku wskazał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności Sąd podkreślił, że unieważnienie, na podstawie art. 29 ustawy z dnia 29 września 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego jednego z dwóch aktów stanu cywilnego stwierdzających to samo zdarzenie, może dotyczyć zarówno aktu sporządzonego na podstawie zgłoszenia, jak i aktu sporządzonego na podstawie orzeczenia sądowego.

W ocenie Sądu zaskarżona decyzja Ministra i utrzymana nią w mocy decyzja Wojewody zapadły z naruszeniem art. 7, 77 i 107 § 3 k.p.a., a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zarówno bowiem organ I instancji, jak i organ odwoławczy przedwcześnie, bez wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, uznały, że akty stanu cywilnego z dnia [...] czerwca 1946 r. Nr [...] i z dnia [...] września 1994 r. Nr [...] nie stwierdzają tego samego zdarzenia. Wojewoda w uzasadnieniu decyzji z dnia maja 2011 r. wywiódł, że oba akty zgonu zawierają różną datę zgonu zmarłego ("[...] listopada 1943 r." i "[...] maja 1946 r."), jak również rozbieżne są w zakresie obejmującym miejsce zgonu. W ocenie organu I instancji wpisanie w obu aktach rozbieżnej daty zgonu wyklucza stwierdzenie, że akty te dotyczą tego samego zdarzenia. Podobnie Minister zauważył rozbieżności w datach zgonu stwierdzonych w obu aktach, a ponadto zwrócił uwagę na rozbieżności co do pisowni imienia i nazwiska ("I. T." oraz "I. T.-vel T."). Wskazując na powyższe różnice uznał, że trudno jednoznacznie stwierdzić tożsamość zdarzeń wynikających z obu badanych aktów zgonu. Organ odwoławczy stwierdził też, że w przedmiotowej sprawie nie podważa się faktu śmierci osoby, ale wątpliwości dotyczą kwestii daty zgonu, dwukrotnie ustalonej przez sąd.

Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że różnice pomiędzy dwoma aktami zgonu w zakresie stwierdzenia daty zgonu, czy też pewnych różnic w pisowni imienia lub nazwiska osoby zmarłej nie przesądzają o tym, że akty te nie stwierdzają tego samego zdarzenia. Do zastosowania instytucji przewidzianej w art. 29 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego nie jest konieczne, aby treść obu aktów była identyczna, wystarczy, że zaistniałe różnice w treści aktów nie uzasadniają, że może chodzić o różne zdarzenia. Organ orzekający na podstawie art. 29 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego dokonuje oceny, który z dwóch aktów zawiera więcej danych i rzetelniej dokumentuje zdarzenie. Nie ulega wątpliwości, że rejestrowane w aktach stanu cywilnego zdarzenie w postaci śmierci określonej osoby może zaistnieć tylko raz. Różne określenie dat zgonu nie uprawnia więc do twierdzenia, że akty, w których te daty stwierdzono, nie stwierdzają tego samego zdarzenia - to jest śmierci tej samej osoby. Rozbieżności w tym zakresie są tym bardziej prawdopodobne, gdy weźmie się pod uwagę, że określenie dat zgonu w orzeczeniach sądów, które stanowiły podstawy sporządzenia aktów - tak jak w przedmiotowej sprawie - nastąpiło w postępowaniach sądowych, na podstawie fikcji prawnej. W postanowieniu z dnia [...] maja 1946 r. [...] Sąd Grodzki w B. oparł się na art. 13 dekretu z dnia 26 sierpnia 1945 r. w sprawie postępowania o uznanie za zmarłego i o stwierdzenie zgonu (Dz. U. z 1945 r. Nr 40, poz. 226 ze zm.), zgodnie z którym w postanowieniu stwierdzającym zgon, chwila śmierci powinna być ściśle oznaczona stosownie do wyników postępowania (ust. 1). Jeżeli ustalenie dokładnej chwili śmierci nie jest możliwe, należy przyjąć chwilę najbardziej prawdopodobną (ust. 2). Jak wynika z uzasadnienia postanowienia z dnia 28 maja 1946 r. Sąd przyjął datę zgonu osoby objętej wnioskiem o stwierdzenie zgonu na podstawie zeznań świadka. Z kolei w postanowieniu z dnia [...] czerwca 1994 r. sygn. akt [...] wydanym po rozpoznaniu sprawy z wniosku o uznanie za zmarłych Sąd Rejonowy w K. oznaczył datę śmierci wszystkich objętych wnioskiem osób na dzień [...] maja 1946 r. Należy zwrócić uwagę, że taką datę oznaczono zarówno wobec I. T. vel T. i jego żony C. T.vel T., jak również ich córki G. B. zd. T. vel T. i syna J. T. vel T. Przyjęcie tej daty było konsekwencją zastosowania przez Sąd art. XXIX ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 94 ze zm.), zgodnie którym, kto zaginął będąc w czasie wojny lub działań wojennych pozbawiony wolności przez władze obcego państwa i osadzony w miejscu, gdzie jego życiu groziło szczególne niebezpieczeństwo, może być uznany za zmarłego po upływie roku licząc od końca roku kalendarzowego, w którym wojna lub działania wojenne zostały zakończone oraz art. XXXII tej ustawy, w świetle którego bieg terminów do uznania za zmarłego liczonych od końca roku kalendarzowego, w którym wojna lub działania wojenne zostały zakończone, rozpoczyna się dla zaginionych w związku z wojną 1939-1945 z dniem [...] maja 1945 r. Wobec tak ustalonych dat zgonu w postanowieniach sądów powszechnych, które stały się podstawami sporządzenia aktów zgonu z dnia [...] czerwca 1946 r. Nr [...] i z dnia [...] września 1994 r. Nr [...], argumentacja organów administracji, które wywodzą brak tożsamości zdarzenia stwierdzonego powyższymi aktami stanu cywilnego z odmiennych dat zgonu, jest w ocenie Sądu niewystarczająca.

Także rozbieżności co do zapisu imienia i nazwiska osoby, której dotyczą akty zagonu ("I. T." i "I. T.-vel T.") nie stanowiły w ocenie Sądu wystarczającej podstawy do stwierdzenia, że przedmiotowe akty stanu cywilnego nie potwierdzają tego samego zdarzenia. Z zalegającego w aktach administracyjnych pisma Archiwum Państwowego w K. z dnia 10 września 2010r. i dołączonej do niego reprodukcji aktu urodzenia wynika, że w aktach stanu cywilnego wyznania izraelskiego okręgu metrykalnego w B. z lat 1862-1902 odnaleziono akt urodzenia na nazwisko I. T., ur. [...] czerwca 1879 r. w O. Pisownia imienia i nazwiska osoby, której dotyczy wspomniany akt urodzenia jest zatem jeszcze inna niż w obydwu przedmiotowych aktach zgonu, jednakże data urodzenia jest zgodna z datą ujawnioną w akcie zgonu z dnia [...] czerwca 1946 r. Nr [...]. Nie można natomiast nie zauważyć, że postanowieniem Sądu Grodzkiego w B.z dnia [...] maja 1946 r. [...], na podstawie którego sporządzono akt zgonu z dnia [...] czerwca 1946 r. Nr [...], stwierdzono zgon nie tylko I. T., ale również C.T. Tymczasem, jako żonę I. T. vel T. w postanowieniu Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] czerwca 1994 r., a następnie w sporządzonym na jego podstawie akcie zgonu z dnia [...] września 1994 r. Nr [...] wskazano C. T. vel T. W ocenie Sądu powyższa okoliczność może wskazywać na to, że postanowienia Sądu Grodzkiego w B. z dnia [...] maja 1946 r. i Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] czerwca 1994 r. dotyczą tych samych osób - małżonków T.vel T. Jednoznaczne wyjaśnienie tej kwestii jest nieodzowne dla ustalenia "tożsamości" obu przedmiotowych aktów zgonu, a w konsekwencji dla należytego rozstrzygnięcia sprawy i wydania prawidłowej decyzji co do istoty sprawy.

Sąd podniósł, że Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, uchylając decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] września 2010 r., zobowiązał organ I instancji do wszechstronnego rozważenia okoliczności sprawy, w szczególności do dokonania analizy dokumentów z postępowań sądowych stanowiących podstawę wydania postanowień o uznaniu za zmarłego i stwierdzeniu zgonu. W aktach postępowania poprzedzającego wydanie decyzji Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] maja 2011 r. znajdują się kserokopie akt postępowania w sprawie uznania za zmarłych prowadzonego w Sądzie Rejonowym w K. pod sygn. akt [...]. Organ I instancji podjął także działania w celu pozyskania akt sądowych zakończonych postanowieniem Sądu Grodzkiego w B. z dnia [...] maja 1946 r. [..]. Działania te należy jednak uznać za niewystarczające. Kierownik Archiwum Państwowego w Krakowie Oddziału w Bochni w piśmie z dnia 4 marca 2011 r. w odpowiedzi na zapytanie Wojewody z dnia 18 lutego 2011 r. poinformował bowiem o braku w zasobach archiwalnych aktów zgonu, a nie akt sądowych zakończonych wskazanym postanowieniem. Wobec takiej odpowiedzi, obowiązkiem organu I instancji było ponowienie zapytania z odpowiednim wyjaśnieniem. Następnie, w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] maja 2011 r. Wojewoda nie odniósł się w jakikolwiek sposób do akt postępowań sądowych, nie wyjaśnił które akta zdołał pozyskać, których nie i dlaczego, nie odniósł się do akt Sądu Rejonowego dla Krakowa-Śródmieścia, stwierdzając lakonicznie, iż wydana decyzja jest efektem wnikliwego przeanalizowania zebranego w sprawie materiału dowodowego. Z kolei Minister, rozpatrując odwołanie Prokuratora od decyzji z dnia [...] maja 2011 r., w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podzielił argumentację Wojewody co do rozbieżności w zakresie daty i miejsca zgonu wskazanych w obu aktach oraz przywołał dodatkową argumentację dotyczącą rozbieżności w pisowni imienia i nazwiska. Uznał wprawdzie, że zebrany w sprawie materiał dowodowy dotyczący postępowań sądowych będących podstawą sporządzenia omawianych aktów zgonu, nie wyeliminował przesłanki braku tożsamości zdarzenia, jednakże stanowisko to nie znalazło odzwierciedlenia w odniesieniu się do materiału dowodowego w postaci akt sądowych. Organ odwoławczy stwierdził, że materiał dowodowy dotyczy "postępowań sądowych", co wskazywać by mogło, że w jego dyspozycji zalazły się nie tylko akta postępowania zakończonego postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] czerwca 1994 r. sygn. akt [...], ale także akta postępowania zakończonego postanowieniem Sądu Grodzkiego w B. z dnia [...] maja 1946 r. [...], jednakże akt tych nie ma w przekazanym Sądowi materiale dowodowym.

Zdaniem Sądu, powyższe braki w zakresie postępowania dowodowego, które znalazły następnie odzwierciedlenie w uzasadnieniach decyzji organów obu instancji powodują, że wydane rozstrzygnięcia wymykają się spod kontroli Sądu. Nie sposób bowiem ustalić, czy - a jeżeli tak, to w jakim zakresie - organy, rozstrzygające sprawę, uwzględniły dokumentację zawartą w aktach postępowań sądowych. Argumentacja dotycząca rozbieżności w datach zgonu wskazanych w przedmiotowych aktach zgonu ([...] listopada 1943 r. i [...] maja 1946 r.) jest niewystarczająca do uznania, że nie stwierdzają one tego samego zdarzenia, podobnie jak argumentacja dotycząca rozbieżności co do imienia i nazwiska (I. T. oraz I. T.-vel T.). Daty zgonu osób objętych orzeczeniami Sądów, na podstawie których sporządzono przedmiotowe akty zgonów, określono na podstawie zeznań świadka i domniemania prawnego. Treść obu orzeczeń wskazuje, że mogą one dotyczyć tych samych osób - małżonków T. vel T. Różnice w pisowni imienia i nazwiska pojawiają się nie tylko w orzeczeniach Sądów, bowiem jeszcze inną pisownię (I. T.) zawiera odnaleziony w Archiwum Państwowym akt urodzenia osoby urodzonej [...] czerwca 1879 r.

Sąd wskazał, że w ponownie przeprowadzonym postępowaniu organ I instancji zobowiązany będzie zatem jeszcze raz podjąć próbę pozyskania akt sądowych zakończonych postanowieniem Sądu Grodzkiego w B. z dnia [...] maja 1946 r. [...]. Jeżeli akta te uda się pozyskać, organ dokona ponownie oceny, czy akty zgonu z dnia [...] czerwca 1946 r. Nr [...] i z dnia [...] września 1994 r. Nr [...] stwierdzają to samo zdarzenie, uwzględniając przy tym przedstawione powyżej rozważania Sądu odnośnie do rozbieżności w obu aktach dotyczących daty zgonu oraz pisowni imienia i nazwiska. Jeżeli pozyskanie akt Sądu Grodzkiego w B. nie powiedzie się, organ administracji ponowienie dokona oceny, czy przedmiotowe akty zgonu stwierdzają to samo zdarzenie, uwzględniając przedstawione powyżej rozważania Sądu.

Skargą kasacyjną Minister Spraw Wewnętrznych zaskarżył powyższy wyrok w całości, zarzucając mu naruszenie:

1) przepisów prawa materialnego, tj. obrazę art. 145 § 1 pkt 1 lit. a. p.p.s.a. przez błędną wykładnię art. 29 ustawy z dnia 29 września 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego, co doprowadziło Sąd do niezasadnego przyjęcia, iż:

- zdarzeniem stwierdzanym przez akt stanu cywilnego jest zgon (sam fakt śmierci osoby), podczas gdy zdarzeniem w rozumieniu tego przepisu jest zgon zindywidualizowany przez inne informacje określone w art. 67 ust. 1 Prawa o aktach stanu cywilnego, takie jak m.in. imię i nazwisko zmarłego, data zgonu i miejsce zgonu;

- do unieważnienia aktu stanu cywilnego na podstawie tego przepisu może dojść z przyczyn materialnych, czyli z powodu niezgodności z prawdą, podczas gdy unieważnienie w tym trybie może nastąpić wyłącznie z przyczyn formalnych, tj. powielania przez akt stanu cywilnego tych samych danych, które zostały zgodnie z nim zawarte w innym akcie stanu cywilnego;

2) przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c. i art. 135 p.p.s.a, poprzez stwierdzenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, iż:

- Minister Spraw Wewnętrznych i Wojewoda Mazowiecki naruszyli przepisy art. 7, 77 i 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w konsekwencji czego organy nie ustaliły, czy akt zgonu Nr [...]sporządzony dnia [...]czerwca 1946r. przez Urząd Stanu Cywilnego w B. oraz akt Nr [...] sporządzony dnia [...] września 1994 r. przez Urząd Stanu Cywilnego W. dotyczą zgonu tej samej osoby (tego samego zdarzenia), a co mogły ustalić przez przeprowadzenie postępowania dowodowego z akt sądowych poprzedzających sporządzenie obu aktów stanu cywilnego, które to stwierdzenie doprowadziło Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Wojewody, podczas gdy już z prostego porównania treści tych dwóch aktów w zakresie podstawowych danych, które całkowicie się różnią, wynika, że nie można uznać, iż dotyczą one tego samego zdarzenia, a zatem nie przeprowadzenie przez organ właściwego postępowania dowodowego w tym zakresie nie miało znaczenia dla sprawy;

- braki w zakresie postępowania dowodowego, które znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniach decyzji organów obu instancji, są tak dla sprawy istotne, iż powodują, że wydane rozstrzygnięcia wymykają się spod kontroli Sądu i co w konsekwencji skutkowało uchyleniem przez zaskarżony wyrok decyzji organów obu instancji, podczas gdy dla prawidłowości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Wojewody nie było konieczne przeprowadzenie postępowania dowodowego z akt sądowych poprzedzających sporządzenie obu aktów stanu cywilnego, a tym samym braki w zakresie postępowania dowodowego nie miały istotnego znaczenia dla sprawy i nie uniemożliwiały Sądowi kontroli decyzji organów obu instancji.

Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi Prokuratora, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionych podstawach.

Zasadny jest podniesiony w niej zarzut błędnej wykładni art. 29 ustawy z dnia 29 września 1986 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (jedn. tekst z 2004 r. Dz. U. 161, poz. 1688).

Naruszenie tego przepisu skarżący upatruje w przyjęciu przez Sąd I instancji, że zdarzeniem stwierdzanym przez akt stanu cywilnego jest zgon (sam fakt śmierci osoby), podczas gdy w ocenie skarżącego zdarzeniem w rozumieniu tego przepisu jest zgon zindywidualizowany przez inne informacje określone w art. 67 ust. 1 Prawa o aktach stanu cywilnego, takie jak m.in. imię i nazwisko zmarłego, data zgonu i miejsce zgonu oraz w przyjęciu, że do unieważnienia aktu stanu cywilnego na podstawie tego przepisu może dojść z przyczyn materialnych, czyli z powodu niezgodności z prawdą, podczas gdy unieważnienie w tym trybie może nastąpić wyłącznie z przyczyn formalnych, tj. powielania przez akt stanu cywilnego tych samych danych, które zostały zgodnie z nim zawarte w innym akcie stanu cywilnego.

Stanowisko skarżącego kasacyjnie należy uznać za trafne.

Stosownie do przepisu art. 29 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego, jeżeli dwa akty stanu cywilnego stwierdzają to samo zdarzenie, unieważnia się jeden z nich. Unieważnienia dokonuje organ administracji państwowej wyższego stopnia, właściwy dla kierownika urzędu stanu cywilnego, który sporządził akt późniejszy.

Przepis art. 29 znajduje zastosowanie, gdy dwa akty stanu cywilnego stwierdzające to samo zdarzenie zostały zarejestrowane w polskich księgach stanu cywilnego. Według powołanego przepisu możliwość unieważnienia aktu w drodze postępowania administracyjnego wymaga spełnienia łącznie dwóch przesłanek a mianowicie: istnienia dwóch aktów stanu cywilnego, oraz stwierdzenia przez te dwa akty tego samego zdarzenia. Fakt istnienia dwóch opisanych wyżej aktów stanu cywilnego jest niesporny.

Kwestią podstawową dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie jest zatem ustalenie, czy oba akty stanu cywilnego stwierdzają to samo zdarzenie.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przesłanka z art. 29 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego dotycząca "stwierdzenia przez dwa akty tego samego zdarzenia" musi być badana z uwzględnieniem postanowień art. 4 ustawy, zgodnie z którym: "Akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych; ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu przed sądem".

Odnośnie urodzeń i zgonów wyrazy "dowód zdarzeń" należy rozumieć w ten sposób, że zdarzenie podstawowe jakim jest m. innymi urodzenie lub zgon powinno być uważane za stwierdzone w sposób zgodny z prawdą co do daty, miejsca i okoliczności.

Akt zgonu stanowi dowód faktu, miejsca i daty zgonu oznaczonej z imienia i nazwiska osoby. Wszystkie te okoliczności stanowią więc "zdarzenie", które jest stwierdzone danym aktem stanu cywilnego.

Akt zgonu, pomimo zakresu danych do niego wpisywanych zgodnie z wymogami art. 67 ust. 1 ustawy, nie stanowi natomiast dowodu miejsca i daty urodzenia zmarłego, jego pochodzenia od wskazanych rodziców, jego miejsca zamieszkania ani też pozostawania w związku małżeńskim.

Z powyższego wynika, że użyte w art. 29 określenie "stwierdzenie tego samego zdarzenia" w przypadku zgonu dotyczy faktu, miejsca i daty zgonu oznaczonej z imienia i nazwiska osoby, a nie jak mylnie przyjął Sąd pierwszej instancji – samego tylko faktu zgonu.

Trafnie podnosi organ w skardze kasacyjnej, że przesłanka stwierdzenia przez oba akty "tego samego zdarzenia" nie zachodzi w niniejszej sprawie, gdyż z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach wynika, że Prokurator Okręgowy w Krakowie domaga się unieważnienia jednego z dwóch aktów zgonu, których treść jest całkowicie ze sobą niezgodna. Z porównania obu tych aktów zgonu wynika, że ujawnione w nich istotne informacje dotyczące osoby zmarłej zawierają różne dane.

Nie można zatem przyjąć, że oba akty zgonu dotyczą tego samego zdarzenia, skoro zawarte w nich dane co do osoby zmarłej, a przede wszystkim daty i miejsce zgonu są różne. W toku postępowania ustalono, że badane akty Nr [...] i Nr [...] zawierają zasadnicze różnice co do nazwiska – "T." oraz "T.- vel T." oraz daty i miejsca zgonu – "[...] listopada 1943 r. S. pow. J." i "[...] maja 1946 r." Jedna z dat - [...] listopada 1943 r. - jest wynikiem przeprowadzonego przez Sąd Grodzki w B. ([...]) postępowania o stwierdzenie zgonu, druga zaś - [...] maja 1946 r. - jest wynikiem przeprowadzonego przez Sąd Rejonowy w K. ([...]) postępowania o uznanie za zmarłego.

Wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji okoliczność, że określenie dat zgonu w orzeczeniach sądów, które stanowiły podstawy sporządzenia aktów nastąpiło w postępowaniach sądowych, na podstawie fikcji prawnej nie ma wpływu na dokonanie oceny, czy oba akty stwierdzają to samo zdarzenie. Oba akty zostały wydane na podstawie prawomocnych postanowień sądów, a ich treść różni się w zakresie podstawowych danych co do daty i miejsca zgonu oraz oznaczenia z imienia i nazwiska osoby, której zgon stwierdzają. Nie można więc uznać, że oba akty stanowią stwierdzenie tego samego zdarzenia w rozumieniu art. 29 w zw. z art. 4 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego.

Unieważnienie jednego z dwóch aktów stanu cywilnego stwierdzających to samo zdarzenie, na podstawie art. 29 ustawy, może dotyczyć zarówno aktu sporządzonego na podstawie zgłoszenia, jak i aktu sporządzonego na podstawie orzeczenia sądowego. ( por. wyrok NSA z 30 listopada 2006 r. sygn. akt II OSK 47/06, ONSAiWSA 2007/5/123). Jak trafnie podkreślono w tym wyroku - akt stanu cywilnego, sporządzony na podstawie orzeczenia określony w doktrynie jako "akt-rejestracja orzeczenia" (J. Litwin: Prawo o aktach stanu cywilnego, Komentarz, Warszawa 1961 r.; K. Gondarek, A. Ustowska: Prawo o aktach stanu cywilnego z komentarzem, Warszawa 1991 r.; A. Czajkowska, E. Pachniewska: Prawo o aktach stanu cywilnego, Komentarz, Warszawa 2005 r.) jest aktem, który od chwili wpisania do księgi stanu cywilnego ma byt samodzielny i jest takim samym aktem, jakim jest akt sporządzony w trybie zwykłym.

Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie podziela przy tym stanowisko doktryny, wskazujące na niedopuszczalność unieważnienia w trybie administracyjnym jednego z dwóch aktów stanu cywilnego wydanych na podstawie dwóch prawomocnych postanowień sądowych o uznaniu tej samej osoby za zmarłą lub stwierdzeniu zgonu ustalających różne daty zgonu. Jak wskazuje Józef Litwin odnosząc się do art. 27 dekretu z dnia 8 czerwca 1955 r. Prawo o aktach stanu cywilnego, który stanowił odpowiednik trybu z art. 29 ustawy z 29 września 1986 r. - więcej niż jeden akt występuje w praktyce ostrej formie w wypadku istnienia jednocześnie dwóch prawomocnych postanowień sądowych o uznaniu tej samej osoby za zmarłą lub stwierdzeniu zgonu, ustalających różne daty zgonu. Nie ma drogi do unieważnienia jednego z tych postanowień jako też uzgodnienia ich treści (J. Litwin: Prawo o aktach stanu cywilnego, Komentarz, Warszawa 1961 r.,s.295 ). Elżbieta Pachniewska prezentuje natomiast pogląd, że tylko w przypadku sporządzenia dwóch aktów zgonu na podstawie odpisów tego samego postanowienia sądu o uznanie za zmarłego lub stwierdzenia zgonu, jeden z tych aktów powinien zostać unieważniony w trybie art. 29. Zastosowanie tego trybu jest niedopuszczalne, jeżeli akty zgonu tej samej osoby zostały sporządzone na podstawie odrębnych postanowień sądu (A. Czajkowska, E. Pachniewska: Prawo o aktach stanu cywilnego, Komentarz, Warszawa 2005 r., s. 221 ).

Podkreślenia wymaga, że zagadnienie unieważnienia aktów stanu cywilnego reguluje art. 29 i art. 30 ustawy, przy czym na podstawie pierwszego przepisu do unieważnienia dochodzi z przyczyn formalnych, zaś na podstawie drugiego z przyczyn materialnych, czyli z powodu niezgodności z prawdą.

Przepis art. 29 jest wyjątkiem od zasady, że kompetencja do unieważnienia aktów stanu cywilnego z przyczyn merytorycznych należy do sądów powszechnych (art. 30 w zw. z art. 4 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego ). Oznacza to, że właściwość wojewody właściwego do wydania decyzji unieważniającej akt stanu cywilnego ( jako wyjątek od zasady ) jest ściśle ograniczona do przypadku określonego w art. 29 cyt. ustawy. Zatem tylko w sytuacji, gdy istnieją dwa akty stwierdzające to samo zdarzenie, właściwy organ administracji państwowej wyższego stopnia dla kierownika stanu cywilnego, który sporządził akt późniejszy ma obowiązek unieważnić jeden z nich. Jednocześnie w postępowaniu tym nie ma kompetencji do prowadzenia postępowania wyjaśniającego, mającego na celu wyjaśnienie, który z tych aktów stwierdza zdarzenie niezgodne z prawdą. ( por. wyrok NSA z 1 kwietnia 2009 r. sygn. akt II OSK 1055/08)

Trafny jest więc również zarzut dotyczący naruszenia przez Sąd I instancji przytoczonych w pkt. 2 skargi kasacyjnej przepisów procedury administracyjnej w powiązaniu z przepisami procedury sądowoadministracyjnej. Jak bowiem wskazano wyżej, wobec niespełnienia wynikającej z art. 29 w zw. z art. 4 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego przesłanki "tożsamości zdarzeń" stwierdzonych w obu aktach stanu cywilnego, brak było podstaw do prowadzenia przez organy administracji postępowania wyjaśniającego, mającego na celu wyjaśnienie, który z tych aktów stwierdza zdarzenie niezgodne z prawdą. Postępowanie w tym zakresie winno być prowadzone w trybie art. 30 w zw. z art. 33 cyt. ustawy.

Zgodnie z art. 4 ustawy akty stanu cywilnego, stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych, ich niezgodność może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. Oznacza to, że do chwili wydania orzeczenia przez sąd o unieważnieniu aktu stwierdzającego zdarzenie niezgodne z prawdą, nikt nie może podważyć jego ważności. Nie jest to możliwe nawet wtedy, gdy ta niezgodność z prawdą jest oczywista dla kierownika urzędu stanu cywilnego, innych organów państwowych oraz dla stron. Jeżeli został sporządzony akt zgonu osoby która zmarła w innym czasie, to taki akt podlega unieważnieniu na podstawie art. 30 pkt 1 ustawy przez sąd w postępowaniu nieprocesowym na wniosek osoby zainteresowanej, prokuratora lub kierownika urzędu stanu cywilnego (art. 33).

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty za usprawiedliwione.

Uznając jednocześnie, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę Prokuratora Okręgowego w Krakowie, którą oddalił na podstawie art. 188 w związku z art. 151 p.p.s.a.

Odstąpienie od orzeczenia o kosztach postępowania ma swoją podstawę w art. 207 § 2 p.p.s.a.