Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 268/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2019-05-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 2 pkt 16, art. 4 ust. 1 i  ust. 2, art.20 ust. 1, art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2134
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - tekst jedn.
article: art. 26 par. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 1025
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - tekst jednolity
article: art. 93, art. 94 par. 1, art. 95 par. 1 i par. 3, art. 98 par. 1, art. 111 par. 1
journal: Dz.U. 2017 poz 682
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - tekst jedn.
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a) i c), art. 250 par. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: par. 2, par. 3, par. 21 ust. 1 pkt 1 lit. c)
journal: Dz.U. 2016 poz 1714
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej  pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu

SENTENCJA

Dnia 24 maja 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Paweł Janicki (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska, Sędzia WSA Agnieszka Grosińska, Protokolant Sekretarz sądowy Izabela Bielińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 maja 2019 roku sprawy ze skargi M.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia wychowawczego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...], znak [...]; 2) przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat J.S., prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ulicy A nr 111, kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. IB


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.) – w skrócie: "k.p.a." – oraz art. 25 w zw. z art. 2 pkt 16 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r., poz. 2134) – zwanej dalej: "p.p.w.d." – utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z [...]., nr [...], w sprawie nienależnie pobranego przez M.K. świadczenia wychowawczego.

Kolegium wyjaśniło, że ww. decyzją organ I instancji w pkt 1 orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane przez M. K. świadczenie wychowawcze na dziecko J. K. za okres od 1 marca 2018 r. do 31 lipca 2018 r. w wysokości 500,00 zł miesięcznie. W pkt 2 orzeczono o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko J. K. w okresie od 1 marca 2018 r. do 31 lipca 2018 r. w kwocie 2 500,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczonymi do 29 listopada 2018 r. w kwocie 87,36 zł, co łącznie stanowi kwotę 2 587,36 zł.

Następnie organ II instancji wskazał, że w odwołaniu od powyższej decyzji organu I instancji M. K. podniósł, że do 14 czerwca 2018 r. był opiekunem prawnym syna z racji tego pobierał świadczenie wychowawcze na syna J. K. Od 3 lutego 2018 r. J. K. przebywa u jego siostry, która nie pobierała żadnych świadczeń na J. K. Pobierane świadczenie w tym czasie w całości przelewał na konto syna.

Dalej organ odwoławczy, w oparciu o art. 25 ust. 1, ust. 2, ust. 3, ust. 4, ust. 6, ust. 7, ust. 8 i ust. 9 p.p.w.d., wyjaśnił zasady uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane oraz jego zwrotu, a następnie wskazał, że M. K. 18 stycznia 2018 r. złożył w organie I instancji wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko J. K. na okres zasiłkowy 2017/2018. Do wniosku załączył dokumenty potwierdzające sytuację dochodową rodziny.

Prezydent Miasta Ł., po rozpatrzeniu powyższego wniosku - uznając, że zostały wypełnione kryteria określone w ustawie - decyzją z [...] nr [...], orzekł o przyznaniu M. K. prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko J.K., w wysokości 500,00 zł miesięcznie, na okres od 1 stycznia 2018 r. do 30 września 2018 r.

24 sierpnia 2018 r. wpłynął do organu I instancji wywiad środowiskowy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł., z którego wynika, że M. K. od 3 lutego 2018 r. nie sprawuje bezpośredniej opieki na J.K. Ponadto postanowieniem Sądu Rejonowego dla Ł.-Ś. w Ł., Wydział [...] Rodzinny i Nieletnich z [...], sygn. akt [...], sąd pozbawił M.K. władzy rodzicielskiej nad dzieckiem J.K.

Mając powyższe na uwadze, Prezydent Miasta Ł. , na podstawie art. 27 ust. 1 p.p.w.d., decyzją z [...], nr [...], uchylił od 1 sierpnia 2018 r. własną ostateczną decyzję z [...] nr [...]. Decyzja powyższa stała się ostateczna, bowiem M. K. nie złożył od niej odwołania. Konsekwencją tego było wydanie przez organ I instancji opisanej na wstępie decyzji z [...]., nr [...].

W ocenie Kolegium M. K. od 3 lutego 2018 r. nie zamieszkiwał i nie sprawował opieki nad dzieckiem J.K., na którego pobierał świadczenie wychowawcze. Zgodnie natomiast z art. 4 p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Tym samym przepis ten w sposób niebudzący wątpliwości przyznaje prymat prawa do pobierania świadczenia osobie faktyczne sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącą związane z tym wydatki, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (matka, ojciec, opiekun faktyczny albo opiekun prawny dziecka), a dziecko może być uznane za członka rodziny osoby wnioskującej. Ustawodawca przypisuje istotne znaczenie rzeczywistemu wspólnemu zamieszkiwaniu dziecka wraz z osobą uprawnioną do wsparcia finansowego w postaci świadczenia wychowawczego i pozostawaniu na utrzymaniu wnioskodawcy. Wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem jest warunkiem koniecznym do przyznania świadczenia wychowawczego, co wprost wywieść należy z definicji rodziny zawartej w art. 2 pkt 16 ustawy dzieci.

Organ odwoławczy podkreślił, że M. K. składając wniosek o ustalenie prawa o świadczenia wychowawczego oświadczył, że wnosi o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko zamieszkujące ze mną oraz pozostające na jego utrzymaniu J. K. . Wnioskodawca wskazał, że w skład jego rodziny zgodnie z art. 2 pkt 16 p.p.w.d. wchodzi on oraz jego syn J.K. We wniosku strona zapoznała się warunkami nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasadami ich ustalania, przyznawania i wypłacania, które zostały określone w ustawie, co potwierdziła własnoręcznym podpisem. Strona została poinformowana także o obowiązku zgłoszenia wszelkich zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego zarówno we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego jak i w decyzji przyznającej wnioskowane świadczenie. W decyzji przyznającej prawo do świadczenia wychowawczego strona została pouczona o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenie wychowawcze o zaistnieniu zmian mających wpływ na ustalone prawo do świadczenia wychowawczego oraz o skutkach niepoinformowania o tych zmianach.

Mając powyższe na uwadze organ odwoławczy stwierdził należy, że M. K. od 3 lutego 2018 r. zaprzestał sprawowania opieki na dzieckiem J.K., dziecko wyjechało do Danii z siostrą strony – J.K. – co ustalił wywiad środowiskowy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. Okoliczność zaprzestania sprawowania opieki nad dzieckiem należy, zatem uznać za udowodnioną. Powyższej okoliczność, w świetle art. 2 pkt 16 i art. 22 p.p.w.d. powoduje, że strona nie jest uprawniona do otrzymania wnioskowanego świadczenia na dziecko J.K. Ponadto strona nie poinformowała organu wypłacającego świadczenie o tej okoliczności.

W konsekwencji powyższego, na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 1 p.p.w.d. świadczenie wychowawcze wypłacone w okresie od 1 marca 2018 r. do 31 lipca 2018 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, które na podstawie art. 25 ust. 1 ww. ustawy podlega zwrotowi. Kwota nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego została obliczona w sposób prawidłowy i wynosi 2 500,00 zł. Kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty (art. 25 ust. 9 p.p.w.d.). Kwota odsetek ustawowych za opóźnienie aktualnie wynosi 87,36 zł.

Zdaniem Kolegium bez wpływu na wynik sprawy pozostaje okoliczność, komu i na jaki cel strona przekazywała świadczenie wychowawcze, bowiem w świetle przepisów ustawy, nie była osobą uprawnioną do pobierania tych świadczeń.

Organ II instancji poinformował na koniec o treści art. 25 ust. 10 p.p.w.d. i możliwości złożenia wniosku o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Reasumując, według organu odwoławczego, organ I instancji prawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające, wydana zaś w sprawie decyzja jest zgodna z obowiązującymi przepisami prawa.

Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. skargę do sądu administracyjnego złożył M. K. podnosząc, że zaskarżona decyzja jest dla niego bardzo krzywdząca z uwagi na jego trudną sytuację finansową i zdrowotną. Jest również krzywdząca i niesprawiedliwa dla jego ośmioletniego syna J. K. .

Skarżący wskazał, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym z powodu choroby psychicznej. Utrzymuje się z zasiłku stałego w kwocie 477,73 zł, wypłacanego przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej. Syn J. K. pozostawał pod jego opieką do lutego 2018 r. Z uwagi na duże trudności w wypełnianiu przeze mnie funkcji opiekuńczej i wychowawczej nad synem J. opiekę nad nim przejęła w lutym 2018 r. siostra skarżącego J.K., która mieszka w Danii. Początkowo pobyt syna u jego siostry w Danii traktowany był jako okres próbny, gdyż skarżący nie wiedział, czy dziecko przyzwyczai się do nowych warunków i zaakceptuje nową rodzinę. W czasie, gdy syn przebywał pod opieką jego siostry w Danii, wszystkie świadczenia rodzinne oraz świadczenie wychowawcze na dziecko skarżący przekazywał na rachunek bankowy, który specjalnie założył dla syna, na jego nazwisko w Polsce. Z tych pieniędzy osobiście nie korzystał. Obecnie dysponentem rachunku bankowego jest siostra skarżącego - opiekun prawny dziecka.

Skarżący wskazał ponadto, że w marcu 2018 r. skontaktował się z prawnikiem w punkcie nieodpłatnej pomocy prawnej przy MOPS (ul. A nr 16), w celu uzyskania informacji, czy świadczenia rodzinne na syna nadal mu przysługują. Prawnik poinformował go, że dopóki skarżący nie jest pozbawiony władzy rodzicielskiej może otrzymywać świadczenia rodzinne.

Dalej skarżący wyjaśnił, że sąd pozbawił go całkowicie władzy rodzicielskiej nad synem J.K. 14 czerwca 2018 r. Natomiast jego siostra J.K. została opiekunem prawnym syna J. 7 sierpnia 2018 r. ( sygn. akt [...]). Obecny opiekun prawny syna J.K. nie otrzymuje świadczeń rodzinnych na J. K. w Danii od lutego 2018 r. Siostra od sierpnia 2018 r. oczekuje na ich przyznanie w Danii.

Skarżący podkreślił, że z uwagi na jego bardzo trudną sytuację zdrowotną i materialną nie ma możliwości zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Świadczenia rodzinne należały się jego synowi, a skarżący z nich nie korzystał. Centrum Świadczeń Socjalnych przekazywało świadczenia na rachunek syna. Skarżący nie miał możliwości ich wypłacania.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

W niniejszej sprawie organy obu instancji uznały, że skarżący przestał być uprawnionym do pobierania świadczenia wychowawczego na syna z chwilą, gdy ten znalazł się pod opieką ciotki (siostry skarżącego) i wyjechał razem z nią do Danii. Swoje stanowisko organy uzasadniły przede wszystkim celem świadczenia wychowawczego. Zdaniem organów ustawodawca przypisuje istotne znaczenie rzeczywistemu wspólnemu zamieszkiwaniu dziecka wraz z osobą uprawnioną do wsparcia finansowego w postaci świadczenia wychowawczego i pozostawaniu na utrzymaniu wnioskodawcy. W ocenie organów wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem jest warunkiem koniecznym do przyznania świadczenia wychowawczego, co organy wywiodły z definicji rodziny zawartej w art. 2 pkt 16 p.p.w.d. Na tej podstawie organy stwierdziły, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącemu w okresie od 1 marca do 31 lipca 2018 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, które na podstawie art. 25 ust. 1 p.p.w.d. podlega zwrotowi.

Stanowisko organów jest jednak przedwczesne. Należy mieć bowiem na uwadze, że stosownie do art. 25 ust. 1 p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Natomiast w myśl art. 25 ust. 2 pkt 1 p.p.w.d. za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się m. in. świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania.

Jak wynika z powołanych przepisów muszą być spełnione dwie przesłanki żądania zwrotu świadczenia wychowawczego. Pierwsza to ustalenie, że świadczenie jest nienależne. Druga, to ustalenie, że strona miała świadomość pobierania świadczenia mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty tego świadczenia. W tym zakresie organy winny kierować się zasadami postępowania, wynikającymi z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Zatem w pierwszej kolejności należy zbadać, czy w stanie faktycznym niniejszej sprawy zaistniały okoliczności skutkujące uznaniem, że pobrane przez skarżącego świadczenie jest świadczeniem nienależnym.

Na wstępie wyjaśnić, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 p.p.w.d.). Tym samym przepis ten w sposób nie budzący wątpliwości przyznaje prymat prawa do pobierania świadczenia przez osobę sprawującą opiekę nad dzieckiem i ponoszącą związane z tym wydatki, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (matka, ojciec, opiekun faktyczny albo opiekun prawny dziecka – art. 4 ust. 2 p.p.w.d.), a dziecko może być uznane za członka rodziny osoby wnioskującej, w rozumieniu art. 2 pkt 16 powoływanej ustawy.

Jak słusznie wskazało Kolegium, jednym z istotnych i zasadniczych kryteriów stanowiących przesłankę dla przyznania świadczenia wychowawczego jest zatem miejsce zamieszkania dziecka. W przedmiotowej sprawie organy administracji nie wykazały jednak ponad wszelką wątpliwość, że wskazana przesłanka uległa zmianie poprzez fakt okresowego pobytu syna skarżącego u swojej ciotki, co powoduje brak podstaw do uznania, że świadczenie wychowawcze było nienależnie pobrane. Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci nie zawiera bowiem własnej definicji miejsca zamieszkania dziecka. Znaczenia tego pojęcia poszukiwać należy więc w regulacjach ogólnych zawartych w przepisach ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2018, poz. 1025 ze zm.). Zgodnie z art. 26 § 1 Kodeksu cywilnego, miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców lub tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonanie władzy rodzicielskiej.

Dodatkowo podkreślić w tym miejscu należy, że z racji przysługującej władzy rodzicielskiej wynika również obowiązek opieki rodzica nad dzieckiem i jego utrzymania, co regulują przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U z 2017 r., poz. 682 ze zm.) – zwanej dalej: "k.r.i.o.". Zgodnie z art. 93 k.r.i.o. rodzicom dziecka przysługuje władza rodzicielska. Jeżeli jedno z rodziców nie żyje albo nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, władza rodzicielska przysługuje drugiemu z rodziców (art. 94 § 1 k.r.i.o.). Władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw (art. 95 § 1 k.r.i.o.). Władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny (art. 95 § 3 k.r.i.o.). Rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską (art. 98 § 1 k.r.i.o.). Jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka, sąd opiekuńczy pozbawi rodziców władzy rodzicielskiej (art. 111 § 1 k.r.i.o.).

W okolicznościach niniejszej sprawy niewątpliwie wykonywanie władzy rodzicielskiej przysługiwało skarżącemu do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu rodzinnego z 14 czerwca 2018 r., zatem organy administracji winny były ustalić ponad wszelką wątpliwość, jaki charakter miał do tego dnia pobyt syna skarżącego u ciotki. Skarżący podniósł bowiem w skardze, że początkowo pobyt syna u jego siostry w Danii traktowany był jako okres próbny, gdyż skarżący nie wiedział, czy dziecko przyzwyczai się do nowych warunków i zaakceptuje nowa rodzinę. Natomiast tymczasowy pobyt dziecka poza miejscem zamieszkania rodzica nie może być równoznaczny ze zmianą miejsca zamieszkania dziecka. Istotne było zatem wyjaśnienie: czy syn skarżącego wyjechał za jego zgodą; czy skarżący utrzymywał z synem stały, regularny kontakt podczas pobytu syna u siostry; czy miał wpływ na podejmowane przez siostrę decyzje dotyczące opieki nad jego synem; czy skarżący mógł domagać się w każdej chwili powrotu syna do domu; czy zgodnie z twierdzeniami skarżącego wypłacone mu świadczenie wychowawcze w całości było przekazywane jego dziecku. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu albo opiekunowi prawnemu, to w istocie świadczenie to służy dziecku. Zatem wbrew stanowisku organu II instancji, okoliczność na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne. Dlatego przedwczesne było stwierdzenie organów administracji, że skarżący w istocie nie zamieszkiwał wspólnie z dzieckiem, a co za tym idzie nie uczestniczył w procesie jego wychowania, opieki nad nim i zaspokajania jego potrzeb życiowych. Ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika bowiem w żaden sposób, aby już z chwilą wyjazdu syna skarżącego do Danii można było mówić o zamiarze jego stałego tam pobytu. Podkreślenia natomiast wymaga, że element ten (zamiar stałego pobytu) determinuje możliwość uznania, że miejscem zamieszkania J. K. było miejsce zamieszkania ciotki, nie ojca. Natomiast skoro organy administracji nie wyjaśniły, czy wyjazd syna skarżącego do ciotki miał wpływ na prawo skarżącego do świadczenia wychowawczego, to przedwczesne było również zastosowanie art. 25 ust. 1 i ust. 2 p.p.w.d.

Dopiero po ustaleniu przez organ administracji, że wypłacone świadczenie jest nienależne można przystąpić do oceny drugiej przesłanki żądania jego zwrotu, czyli ustalenia, że strona była należycie pouczona strony o braku prawa do jego pobierania (art. 25 ust. 2 pkt 1 p.p.w.d.). W tym miejscu wskazać należy na ścisły związek między obowiązkiem zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, a obowiązkiem niezwłocznego informowania organu właściwego o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, o czym stanowi art. 20 ust. 1 p.p.w.d. Powołane wyżej przepisy odwołują się bowiem z jednej strony do świadomości osoby pobierającej świadczenie wychowawcze, że zachodzą okoliczności mające wpływ na prawo do tego świadczenia, natomiast z drugiej strony do powinności organu należytego zapoznania wnioskodawcy z jego obowiązkami i skutkami ich zaniedbań.

W orzecznictwie sądowym prezentowany jest pogląd, że skuteczne pouczenie to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Pouczenie nie może być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia – winno być ono jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Nie może ono odnosić się do wszystkich hipotetycznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Oznacza to, że pouczenia zamieszczane standardowo na drukach wniosków o przyznanie konkretnego rodzaju pomocy, z którym świadczeniobiorca ma możliwość zapoznania się jedynie w momencie składania wniosku, a które następnie pozostawione są w aktach administracyjnych sprawy lub pouczenia zawarte w decyzjach, lecz dotyczące wszystkich możliwych sytuacji, w odniesieniu do konkretnego świadczenia, nie mogą być uznane za należyte, w szczególności, gdy przytaczają one jedynie przepis ustawy, bez nawet jakiejkolwiek próby jego wyjaśnienia. Takie sformułowania są bowiem dla większości osób nieposiadających wykształcenia prawniczego zupełnie nieczytelne i nie mogą być traktowane jako pouczenie o tym, kiedy i jakie okoliczności osoba taka winna wziąć pod uwagę w toku pobierania świadczenia. Ponieważ prawidłowe pouczenie stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot świadczenia, uznać należy, że brak prawidłowego pouczenia powoduje, że świadczeniobiorca nie ma obowiązku zwrotu pobranych kwot, choćby nawet z innych źródeł mógł powziąć wiadomość o tychże okolicznościach (por. wyrok NSA z 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1701/12 – dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Należy także podzielić stanowisko prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle którego celem pouczenia nie jest tylko wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. Dlatego też pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń, musi odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie normy ogólne, nieodnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy (por. wyrok NSA z 4 października 2011 r., sygn. akt I OSK 762/11; wyrok WSA w Kielcach z 13 czerwca 2012 r., sygn. akt II SA/Ke 329/12, wyrok WSA w Krakowie z 13 lipca 2017 r., sygn. akt III SA/Kr 556/17 – dostępne jw.). W konsekwencji ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/13 – dostępny jw.).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że istotnie składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego skarżący oświadczył, że jego syn J. K. z nim mieszka i wchodzi w skład jego rodziny. We wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego skarżący został poinformowany także o obowiązku zgłoszenia wszelkich zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, co potwierdził własnoręcznym podpisem. Pouczenie tej treści zawierała również decyzja przyznająca świadczenie wychowawcze. Z tego faktu nie można jednak wyprowadzić wniosku, że skarżący zapoznał się warunkami nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasadami ich ustalania, przyznawania i wypłacania, które zostały określone w ustawie o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Pouczenia, o których mowa nie zawierają choćby przykładowego wskazania, o jakiego rodzaju zmiany chodzi i jakiego rodzaju konsekwencje wynikają z niepowiadomienia organu o tych zmianach. Organy nie uwzględniły przy tym faktu, że skarżący nie tylko nie posiada wykształcenia prawniczego, ale cierpi na chorobę psychiczną (według oświadczenia skarżącego), które mogą wpływać na kwestię właściwego zrozumienia tak ogólnie wskazanych pouczeń.

Najbardziej istotne jest jednak w niniejszej sprawie to, że pomimo nieznajomości przepisów, skarżący zdawał sobie sprawę z trudnej sytuacji, która zaistniała i jak twierdzi w marcu 2018 r. skontaktował się z prawnikiem w punkcie nieodpłatnej pomocy prawnej przy MOPS (ul. A nr 16), w celu uzyskania informacji, czy świadczenia na syna nadal mu przysługują. Prawnik poinformował go, że dopóki skarżący nie jest pozbawiony władzy rodzicielskiej może otrzymywać świadczenia. Co prawda na potwierdzenie ww. oświadczenia skarżący nie przedstawił żadnych dowodów, ale nie można w żadnym wypadku z góry zakładać, że taka sytuacja nie miała miejsca. Jeżeli bowiem tak było, to skarżący mógł pozostawać w usprawiedliwionym przekonaniu, że do czasu prawomocnego zakończenia się sprawy przed sądem rodzinnym w przedmiocie pozbawienia władzy rodzicielskiej skarżącego nad synem, jest uprawniony do pobierania świadczenia wychowawczego, a więc nie ma obowiązku informowania organu o fakcie tymczasowego wyjazdu syna do ciotki.

Tym samym, w ocenie sądu, niezależnie od braku wyczerpującego wyjaśnienia, czy w okolicznościach niniejszej sprawie w ogóle można mówić o świadczeniu nienależnym, organy administracji nie zweryfikowały w sposób jednoznaczny, czy skarżący miał świadomość pobierania świadczenia w sposób nienależny, co uprawniało organ do zastosowania wobec niego regulacji art. 25 p.p.w.d. skutkującej wydaniem zaskarżonej decyzji. Treść przepisu art. 20 ust. 1 p.p.w.d. jednoznacznie uzależnia jego zastosowanie od okoliczności "mających wpływ na prawo do świadczenia". Innymi słowy ocena, czy zaistniał obowiązek poinformowania organu o istotnych zmianach np. w sytuacji rodzinnej lub dochodowej, nie może być oderwana od wszystkich okoliczności sprawy. Organy winny zatem obiektywnie ocenić, czy w danym stanie faktycznym można było i jednocześnie należało wymagać od wnioskodawcy spełnienia obowiązku z art. 20 ust. 1 p.p.w.d.

Reasumując sąd doszedł do przekonania, że organy administracji dopuściły się naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które miały wpływ na wadliwe zastosowanie wskazanych powyżej przepisów prawa materialnego. Brak wyczerpującego ustalenia, czy w niniejszej sprawie faktycznie doszło do zmiany miejsca zamieszkania syna skarżącego skutkowało bowiem nieprawidłowym uznaniem, że od marca 2018 r. skarżący przestał być osobą uprawnioną do świadczenia wychowawczego. Ponadto nie ustalono, czy faktycznie skarżący mógł być wprowadzony w błąd co do obowiązku poinformowania organu o wyjeździe syna skarżącego do ciotki, jako okoliczności mającej wpływ na prawo do pobierania ww. świadczenia. Nie ustalono także, czy mimo rozłąki ojca z synem cel świadczenia wychowawczego został w niniejszej sprawie spełniony, tj. czy wypłacone świadczenie w całości przeznaczone było na pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.

Z powyższych względów sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu sąd orzekł w pkt 2 wyroku, na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 2 i § 3 w związku z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2016 r., poz. 1714).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ będzie zobowiązany uwzględnić stanowisko sądu przedstawione w niniejszym wyroku. Przede wszystkim ustali, jaki charakter miał pobyt syna skarżącego u ciotki i w związku z tym, czy skarżący miał obowiązek powiadamiania organu o tym fakcie, mając przy tym na uwadze informacje uzyskane przez skarżącego w punkcie informacyjnym MOPS. Ponadto organ ustali, czy świadczenie spełniło swój ustawowy cel.

IB