Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 3945/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-12-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 31, art. 28, art. 34 ust. 2
journal: Dz.U. 2015 poz 121
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
article: art. 107 par. 3, art. 77 par. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 134 par. 1, art. 141 par. 4, art. 106 par. 3, art. 135
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Jagielska Sędzia NSA Małgorzata Rysz (spr.) Sędzia del. WSA Urszula Wilk po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 21 kwietnia 2016 r. sygn. akt I SA/Sz 162/16 w sprawie ze skargi J. R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2015 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 21 kwietnia 2016r., sygn. akt I SA/Sz 162/16 po rozpoznaniu skargi J.R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) z dnia 6 listopada 2015 r. w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję ZUS z dnia 10 września 2015 r.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z dnia 10 września Zakład Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz 28 ust. 1 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 121 ze zm., dalej: u.s.u.s.), odmówił skarżącemu – J. R. umorzenia należności, w łącznej kwocie 124.128,30 zł. Kwota ta obejmowała: składki na ubezpieczenie społeczne za okres 01-05/2001, 01/2003–12/2005, 02/2006 – 04/2010; składki na ubezpieczenie zdrowotne za okres 01-05/2001, 01-06/2003, 08/2003 – 11/2005, 02/2006 – 12/2007, 12/2009–04/2010; składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 02-05/2001, 01-06/2003, 08/2003–11/2005, 02/2006–04/2010; odsetki od składek na ubezpieczenia społeczne finansowane przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek 1.215,00 zł (na dzień 13 lipca 2015 r.); odsetki na ubezpieczenie zdrowotne finansowane przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek 463,00 zł (na dzień 13 lipca 2015).

Organ zebrał następujące dokumenty: oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, zgłoszenie VAT-Z, zaświadczenie o zmianie we wpisie do ewidencji działalności gospodarczej, potwierdzenie przyjęcia wniosku o wykreślenie z CEIDG z dnia 6 grudnia 2011 r., postanowienia w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego z dnia 17 grudnia 2014 r. wystawione przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Szczecinie, dokumenty dotyczące stanu zdrowia – dane sensytywne, zeznania podatkowe za lata 2011 i 2013-2014 oraz informację do urzędu skarbowego o złożonej korekcie zeznania rocznego za 2011 r.

W rezultacie oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego organ stwierdził, że nie zachodzą przesłanki umożliwiające umorzenie wskazanych należności.

Organ ustalił, że zobowiązany nie ma stwierdzonego tytułu do ubezpieczenia. Zobowiązany prowadzi gospodarstwo domowe wraz z matką, która pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 2.868,17 zł brutto, 2.570,20 zł netto. Średniomiesięczny dochód w prowadzonym gospodarstwie domowym na członka rodziny wynosi około 1.285,10 zł netto, będąc wyższym od minimum socjalnego ogłoszonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w kwocie 872,01 zł, a także wyższym od minimum egzystencji w kwocie 456,82 zł dla tego typu gospodarstw. Zobowiązany ponosi koszty związane z leczeniem w wysokości ok. 200,00 zł miesięcznie. Posiada, także zobowiązanie publicznoprawne z tytułu nieopłaconych podatków, którego wysokość na dzień 17 grudnia 2014 r. wyniosła 30.016,00 zł oraz odsetki. Zaległość nie została uregulowana dobrowolnie, a prowadzone w tym przedmiocie postępowanie egzekucyjne zostało umorzone ze względu na bezskuteczność egzekucji.

ZUS ustalił również, że zgodnie z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 8 października 2008 r. zainteresowany ze względu na rodzaj schorzenia i stan zdrowia może podjąć zatrudnienie w warunkach pracy chronionej.

Organ wskazał, że pomimo zaistnienia przesłanek całkowitej nieściągalności oraz braku możliwości skutecznego efektywnego dochodzenia należności składkowych, ze względu na brak majątku podlegającego egzekucji w tym dochodów podlegających zajęciu, postanowił o odmowie umorzenia przedmiotowych należności. Zobowiązany nie jest trwale i całkowicie wyłączony z rynku pracy i możliwości zarobkowych na finansowanie zobowiązań potencjalnie jako osoba niezdolna do podjęcia pracy. Uznał, że umorzenie zobowiązania w niniejszych okolicznościach i zwolnienie z obowiązku w okresie jego wymagalności pomimo całkowitej nieściągalności w rozumieniu ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest niezasadne względem płatników – zobowiązanych opłacających wskazane należności. Także, względem podmiotów nieopłacających zobowiązań publicznoprawnych z przyczyn obiektywnie uzasadnionych. Zastosowanie instytucji umorzenia, zdaniem Zakładu, uwzględniać powinno interes społeczny i słuszny interes obywateli. Instytucja ta przeznaczona jest dla przypadków szczególnych i uzasadnionych, a nie związanych wyłącznie z ryzykiem gospodarczym, czy finansowym.

Zakład rozpatrujący wniosek o umorzenie wskazał na okoliczność, że na koncie dłużnika poza zaległością z tytułu składek w części finansowej przez płatnika, figurują zaległości w części finansowanej przez ubezpieczonych niebędących ich płatnikami, tj. za zatrudnionych pracowników, gdzie brak jest podstaw prawnych do odstąpienia od ich dochodzenia. Składki w części finansowanej przez ubezpieczonych nie podlegają umorzeniu.

ZUS po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy decyzją z dnia 6 listopada 2015 r., utrzymał w mocy decyzję z dnia 10 września 2015 r. W treści uzasadnienia wskazał, że umorzenie zaległości z tytułu składek winno być traktowane jako wyjątkowe uregulowanie na gruncie obowiązujących przepisów, nie ma bowiem obowiązku pomocy w każdej sytuacji niewypłacalności, czy problemów finansowych dłużnika. Oznacza to, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności składkowej przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku istnienia przesłanek umorzeniowych może ale nie jest obowiązany do umorzenia zaległości. Zakład uznał, że ustalona niewypłacalność związana z brakiem możliwości finansowania zobowiązań powstałych w wyniku prowadzonej przez zobowiązanego pozarolniczej działalności gospodarczej, w której to nie spłacono wierzycieli nie uzasadnia takiego odstąpienia w dacie podejmowanego rozstrzygnięcia, w tym w szczególności związanego z sytuacją majątkową i rodzinną zobowiązanego umożliwiającą ich finansowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uwzględniając skargę i uchylając decyzję z dnia 6 listopada 2015 r. i poprzedzającą ją decyzję z dnia 10 września 2015 r. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718, dalej jako p.p.s.a.) uznał, że decyzje te naruszają prawo procesowe w stopniu powodującym konieczność wyeliminowania ich z obrotu prawnego.

Sąd I instancji wskazał, że obowiązkiem ZUS rozpoznającego wniosek o umorzenie należności z tytułu składek jest w pierwszej kolejności dokładne ustalenie kwoty nieopłaconych składek wraz z odsetkami. Organ musi zbadać, czy część należności nie uległa przedawnieniu oraz wyjaśnić tę kwestię w uzasadnieniu decyzji. Tylko bowiem prawidłowe określenie kwoty zaległych należności pozwala na obiektywną ocenę możliwości ich wyegzekwowania lub dobrowolnej spłaty przez zobowiązanego, a co za tym idzie rozpoznanie wniosku o umorzenie składek bez naruszenia prawa. Stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia bowiem prowadzenie postępowania w sprawie z wniosku o ich umorzenie i powoduje konieczność umorzenia powyższego postępowania z uwagi na bezprzedmiotowość.

Sąd I instancji stanął na stanowisku, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może zapaść jedynie wtedy, gdy należności których umorzenia domaga się zobowiązany nie uległy przedawnieniu

Sąd I instancji przeanalizował przepisy oraz ich zmiany dotyczące przedawnienia, dla składek będących przedmiotem wniosku o umorzenie. Wskazał, że kontroli podlega decyzja organu dotycząca składek od 2001 r. W ocenie Sądu I instancji w uzasadnieniu decyzji, ZUS zamieścił niewystarczającą informację o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym. Organ poprzestał jedynie na przytoczeniu informacji zamieszczonej przez skarżącego we wniosku o umorzenie, iż w dniu 17 grudnia 2014 r. Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w Szczecinie wydał dwa postanowienia w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego oraz uchylił zajęcie z uwagi na ich bezskuteczność. Z materiału zgromadzonego w sprawie nie wynika, by wspomniana egzekucja prowadzona wobec skarżącego dotyczyła okresu, w którym powstały należności z tytułu składek objęte wnioskiem o ich umorzenie. Organ nie wyjaśnił też, od kiedy prowadzone było postępowanie egzekucyjne, co jest istotne przy ustaleniu ewentualnego zawieszenia biegu terminu przedawnienia przedmiotowych należności wobec Zakładu. To, zdaniem Sądu, uniemożliwia dokonanie pełnej sądowej kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie tego, czy przynajmniej część spornych należności w dacie wydawania aktu administracyjnego nie uległa przedawnieniu.

Sąd I instancji uznał, że ZUS nie poczynił w zaskarżonej decyzji analizy pozwalającej na ocenę czy w badanej sprawie nie doszło do przedawnienia należności z tytułu składek za okres od stycznia 2001 r. Nie wyjaśnił, kiedy oraz na jakiej podstawie doszło do ewentualnego przerwania lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia tych należności. Na podstawie treści zaskarżonej decyzji oraz znajdujących się w aktach sprawy dokumentów, nie istnieje możliwość ustalenia okoliczności dotyczących ewentualnego braku przedawnienia części należności z tytułu składek (w tym odsetek). ZUS nie przedstawił żadnych wywodów prawnych odnoszących się do problematyki przedawnienia należności z tytułu składek. Obowiązkiem organu administracyjnego było wyjaśnienie treści podstawy prawnej, w oparciu o którą organ przyjął, że nie doszło do przedawnienia należności. W okolicznościach analizowanej sprawy konieczność ta była tym bardziej uzasadniona, że najstarsze składki dotyczą stycznia 2001 r. Powyższe uchybienia zdaniem Sądu stanową naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. Prawidłowo ustalony stan faktyczny powinien mieć odzwierciedlenie w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym.

Wobec powyższego Sąd I instancji stwierdził, że w przypadku złożenia przez zobowiązanego wniosku o umorzenie zaległych składek niezbędne jest zatem ustalenie przez organ ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Nie może toczyć się bowiem postępowanie o przyznanie ulgi w stosunku do należności z tytułu składek, które już wygasły.

Natomiast rozważania dotyczące zasadności prowadzenia postępowania wobec składek, których okres przedawnienia formalnie upłynął wymagają wskazania okoliczności, które wpłynęły na ich wymagalność w dacie orzekania o zasadności wniosku zobowiązanego, także wówczas, gdy tej kwestii nie podniesiono we wniosku.

Sąd I instancji nakazał organowi, aby ponownie rozpoznając sprawę, dokonał niezbędnych ustaleń faktycznych i wyjaśnił, czy nie doszło do przedawnienia części składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Następnie ocenił aktualną sytuację materialną i zdrowotną wnioskodawcy oraz nie przekraczając granic uznania administracyjnego rozstrzygnie wniosek skarżącego uwzględniając obowiązujące przepisy prawa.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, domagając się jego uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1. naruszenie prawa materialnego - art. 174 pkt 1 p.p.s.a., w związku z art. 1 i art. 2, art. 134 § 1 p.p.s.a. i art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1647) oraz art. 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, art. 83 ust. 1 i 2 u.s.u.s., poprzez przekroczenie granic właściwości sądu administracyjnego poprzez objęcie kontrolą tego zakresu działalności administracji publicznej (ZUS), który jest zastrzeżony dla właściwości sądów powszechnych i nie dotyczy sprawy sądowoadministracyjnej w rozumieniu art. 1 i 2 p.p.s.a., lecz sprawy z zakresu ubezpieczenia społecznego w znaczeniu materialnoprawnym. Zarzut ten opieram na naruszeniu norm prawa ustrojowego, które jest co prawda częścią prawa formalnego, jednak z drugiej strony wyznacza ramy dla stosowania odpowiednich przepisów prawa materialnego, gdyż granice rozpoznania sprawy przez sąd administracyjny wyznaczone są przez granice sprawy administracyjnej, której treść i zakres wyznaczają normy prawa materialnego,

2. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 174 pkt 2 p.p.s.a w związku z art. l oraz art. 3 § 1 i § 2 p.p.s.a. w związku z art. 134 § 1 p.p.s.a., polegające na przekroczeniu granic danej sprawy i objęciu kontrolą tej części działania Zakładu, która nie podlega kontroli sądownictwa administracyjnego, lecz kompetencji sądu powszechnego jako sprawa mająca charakter sprawy z zakresu ubezpieczenia społecznego. Sąd nieprawidłowo dokonał wykładni art. 134 § l p.p.s.a, zbyt szeroko zakreślając "granice danej sprawy" i przekraczając granice sprawy sądowoadministracyjnej w rozumieniu art. 1 p.p.s.a. Zarzut ten opieram na naruszeniu norm które mają charakter przepisów ustrojowych i bezpośrednio nie podpadają pod żadną z dwóch podstaw kasacyjnych określonych w art. 174 p.p.s.a., jednak z uwagi na fakt, że w wyniku działania danego organu w oparciu o przepisy prawa ustrojowego mogą powstać, ustać lub przekształcić się stosunki prawne, uprawnionym jest przyjęcie, że zarzuty naruszenia przepisów ustrojowych mogą być powołane również w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2 p.p.s.a.,

3. naruszenia przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 174 pkt 2 p.p.s.a., art. 135 p.p.s.a., art. 141 § 4 p.p.s.a., art. 7 p.p.s.a., art. 153 p.p.s.a, art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w związku z art. 83a ust. 1 i 2 s.u.s. i art. 34 ust 2 s.u.s. polegające na naruszeniu przepisów postępowania przez sąd administracyjny poprzez wskazanie w uzasadnieniu wyroku podstaw uchylenia decyzji Zakładu niemających związku z umorzeniem składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, przy zupełnym braku oceny ustaleń faktycznych dokonanych przez ZUS pod względem ich zgodności z prawem i uchylenie decyzji z jednoczesnym wskazaniem w uzasadnieniu wyroku takiego trybu dalszego postępowania, który nie doprowadzi do załatwienia sprawy, gdyż dla załatwienia sprawy konieczne jest wszczęcie odrębnego postępowania, które będzie toczone w innym trybie, w którym sądem oceniającym działalność Zakładu będzie sąd powszechny. Dlatego uchylenie decyzji Zakładu nie doprowadzi do załatwienia sprawy, jeżeli jedynym powodem uchylenia jest wątpliwość dotycząca istnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, która może zostać rozstrzygnięta jedynie w odrębnym postępowaniu, zainicjowanym wnioskiem skarżącego. Stanowi to naruszenie zasady ekonomiki i szybkości postępowania, a ponadto narusza art. 83a ust. 1 s.u.s, gdyż zobowiązanie skarżącego zostało już potwierdzone wcześniejszą decyzją Zakładu wydaną w innym odrębnym postępowaniu, co do której skarżący nie złożył odwołania do sądu powszechnego i decyzja stała się ostateczna. Uchylenie decyzji Zakładu z 6.11.2015 r. nr ... oraz poprzedzającej ją decyzji z 10.09.2015 r. nr ... przez sąd administracyjny, z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu wyroku, nie tylko nie doprowadzi do załatwienia sprawy, ale również podważa ustalenia zawarte we wcześniejszej ostatecznej decyzji Zakładu z dnia 20.05.2014 r. nr ..., która nie była przedmiotem kontroli sądu administracyjnego,

4. naruszenia przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 174 pkt 2 p.p.s.a., art. 7 p.p.s.a., art. 135 p.p.s.a. oraz art. 106 § 3 p.p.s.a., w związku z art. 83a ust. 1 s.u.s. polegające na naruszeniu przepisów postępowania przez sąd administracyjny poprzez wskazanie w uzasadnieniu wyroku takich podstaw uchylenia decyzji Zakładu, które dotyczą innej ostatecznej decyzji Zakładu, wydanej w postępowaniu prowadzonym poza sprawą, której dotyczy skarga, co nie ma żadnego związku z końcowym załatwieniem sprawy umorzenia należności, a ponadto niezastosowanie przewidzianych p.p.s.a środków w celu wyjaśnienia tej części sprawy, co stanowi naruszenie zasady ekonomiki i szybkości postępowania, a ponadto narusza art. 83a ust. 1 s.u.s, gdyż zobowiązanie skarżącego zostało już potwierdzone wcześniejszą decyzją Zakładu wydaną w innym odrębnym postępowaniu, co do której skarżący nie złożył odwołania do sądu powszechnego. Okoliczność istnienia wcześniejszej decyzji Zakładu dotyczącej należności z tytułu składek skarżącego, wynikała z uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Sąd mając wątpliwości dotyczące przedawnienia należności, nie naruszając zasady szybkości postępowania, winien w trybie art. 106 § 3 p.p.s.a., lub nawet na etapie wcześniejszym (przewodniczący wydziału lub wyznaczony sędzia) w trybie 62 pkt 1 p.p.s.a., zażądać od Zakładu akt zakończonego postępowania dotyczącego tych samych składek skarżącego, prowadzonego na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolnicza działalność gospodarczą (Dz.U. z 2012r., poz. 1551). Uchylenie decyzji przez sąd administracyjny podważa bowiem ustalenia zawarte we wcześniejszej ostatecznej decyzji Zakładu z dnia 20 maja 2014 r. nr 272.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, zatem podlega oddaleniu.

Przystępując do rozpoznania skargi kasacyjnej należy przypomnieć, że stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania sądowego. Oznacza to, że zakres rozpoznania sprawy przez NSA, poza nieważnością postępowania, która w sprawie niniejszej nie zachodzi, wyznacza strona przez wskazanie podstaw kasacyjnych.

Zgodnie z art. 174 pkt 1 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, zaś zgodnie z art. 174 pkt 2 na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 176 p.p.s.a. podstawy kasacyjne powinny zawierać uzasadnienie.

Na wstępie podkreślić należy, że Sąd I instancji uchylił obie decyzje z powodów procesowych powołując się na art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i wskazując na naruszenie przez ZUS głównie art. 107 § 3 k.p.a. Sąd uznał, że sprawa nie została wystarczająco wyjaśniona w pełnym zakresie, a z treści i uzasadnienia decyzji nie wynika, aby organ dokonał niezbędnych ustaleń faktycznych odnośnie do tego, czy w sprawie nie doszło do przedawnienia części składek na ubezpieczenia będących przedmiotem wniosku o umorzenie. Wobec tego istotą sporu, zawisłego przed Naczelnym Sądem Administracyjnym jest kwestia, czy organ rozstrzygając w sprawie wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych ma obowiązek badania kwestii ewentualnego przedawnienia tych należności, jak twierdzi Sąd I instancji, czy też jak twierdzi wnoszący skargę kasacyjną – nie ma takiego obowiązku.

Mając na uwadze wyżej przedstawione zasady kontroli kasacyjnej oraz sposób rozstrzygnięcia Sądu I instancji można przystąpić do rozstrzygnięcia powyżej opisanego problemu.

Należy wskazać, że zarzuty wniesione w skardze kasacyjnej sprowadzają się do błędnego, zdaniem kasatora, uznania Sądu I instancji, że organ rentowy prowadząc postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu składek ma obowiązek ustalić kwotę istniejących należności składkowych obciążających uczestnika na dzień wydania decyzji w sprawie, oraz że umorzenie należności z tytułu składek może zapaść jedynie wtedy, gdy należności te nie uległy przedawnieniu.

Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę wyrażoną przez Sąd I instancji, że organ orzekając w zakresie wniosku o umorzenie składek, powinien dokonać ustaleń faktycznych i powinno to znaleźć wyraz w zaskarżonej decyzji odnośnie do tego czy nie doszło do przedawnienia części składek. Stosownie bowiem do art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej zobowiązanie z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wygasa wskutek przedawnienia. Inną przyczyną skutkującą wygaśnięciem przedmiotowego zobowiązania jest jego umorzenie (art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 8 Ordynacji podatkowej). Zatem rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może zapaść jedynie wówczas, kiedy należności - umorzenia których domaga się strona - nie uległy przedawnieniu. W sytuacji stwierdzenia przedawnienia należności, bezprzedmiotowe staje się orzekanie co do ich umorzenia.

Ponadto - Zakład Ubezpieczeń Społecznych rozpoznając wniosek o umorzenie należności bada czy nie zachodzą przesłanki pozwalające na umorzenie tych należności zawarte w art. 28 u.s.u.s. i wydanymi na jego podstawie rozporządzeniami. Organ wydając decyzję o umorzeniu zaległości, bada zatem czy wnioskodawca jest w stanie spłacić istniejące zaległości. Aby prawidłowo ocenić tę kwestię sprecyzowana musi być kwota istniejących zaległości i tę kwotę należy odnieść do potencjalnych możliwości wnioskodawcy. Wobec tego w decyzji dotyczącej umorzenia, nie mogą zostać włączone składki, które uległy przedawnieniu. Z tych względów badanie kwestii czy zobowiązanie z tytułu niezapłaconych składek nie uległo przedawnieniu mieści się w granicach sprawy w przedmiocie umorzenia należności składkowych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 236/13, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Nieusprawiedliwione jest zatem zarzucanie Sądowi I instancji, że naruszył art. 134 § 1 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Naruszenie tego przepisu może nastąpić w przypadku, gdy sąd I instancji nie zauważy niewskazanego w skardze naruszenia prawa przez organy administracji orzekające w sprawie, albo rozpozna sprawę, wykraczając poza jej granice. Rozstrzygnięcie "w granicach danej sprawy" oznacza, że sąd nie może uczynić przedmiotem rozpoznania legalności innej sprawy administracyjnej niż ta, w której wniesiono skargę (A. Kabat, Komentarz do art. 134 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (w:) B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX 2013). Nie powinno budzić wątpliwości, że Sąd I instancji rozpoznał sprawę, w której wydano zaskarżone rozstrzygnięcie, skoro kwestia przedawnienia mieści się w granicach sprawy, w której organ bada przesłanki ewentualnego umorzenia należności.

Z tych samych powodów nie zostały naruszone przepisy art. 1 § 1 ustawy Prawo o ustroju sadów administracyjnych oraz art. 1 i art. 3 § 1 i § 2 p.p.s.a. Sąd I instancji nie objął bowiem swoją kontrolą kwestii, które nie podlegają kognicji sądów administracyjnych.

Wskazać również należy, że skoro kwestia przedawnienia płatności składek mieści się w granicach sprawy o umorzenie tych należności, to organ zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a. powinien w sposób wyczerpujący zebrać oraz rozpatrzyć cały materiał dowodowy w tym zakresie i stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a. ustalenia poczynione na podstawie zebranego materiału dowodowego zawrzeć w uzasadnieniu decyzji. Zatem organ powinien na podstawie dostępnych dokumentów: dotychczasowych decyzji, wyciągu z Informacji o stanie należności, przeanalizować stan zaległych składek na dzień wydawania decyzji w przedmiocie ich umorzenia. Mając na uwadze to, że zobowiązanie z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne oraz FGŚP należą do zobowiązań okresowych (płacone są w każdym miesiącu), to również okres przedawnienia tych składek mija w poszczególnych miesiącach. Niezbędne dla pełnej kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji jest ustalenie wysokości wymaganych należności z tytułu składek w przedmiocie których organ orzeka.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Odnosząc się do tego zarzutu należy wyjaśnić, że art. 141 § 4 p.p.s.a. określa wymogi jakie musi spełniać prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku. Objaśniając sens i znaczenie tej normy można powiedzieć, że uzasadnienie służy wyjaśnieniu powodów wydania określonej treści rozstrzygnięcia i powinno być tak sporządzone, aby umożliwiać stronom postępowania oraz sądowi kasacyjnemu, na wypadek wniesienia skargi kasacyjnej, prześledzenie rozumowania sądu, które do tego doprowadziło. Podnoszone w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przez sąd tego przepisu tylko wówczas może zostać uwzględnione przez Naczelny Sąd Administracyjny, jeśli zawarta w uzasadnieniu relacja jest niepełna, niejasna, niespójna lub zawierająca innego rodzaju wadę, która nie pozwala na dokonanie kontroli kasacyjnej. Wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. tylko wtedy, gdy uzasadnienie jest sporządzone w taki sposób, że uniemożliwia kontrolę instancyjną zaskarżonego wyroku. Natomiast zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie może sprowadzać się do polemiki z przedstawionym w uzasadnieniu stanowiskiem Sądu I instancji w zakresie wykładni i stosowania przepisów prawa, które to stanowisko podlega kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego skutkiem zarzutów naruszenia przepisów wykładanych lub stosowanych przez Sąd I instancji. Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. może również stanowić samodzielną podstawę kasacyjną (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia (por. uchwała składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 2010 r. o sygn. akt II FPS 8/09, publik. ONSAiWSA z 2010 r. nr 3, poz. 39).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnienie kwestionowanego wyroku Sądu I instancji zostało sporządzone prawidłowo, zgodnie z art. 141 § 4 p.p.s.a., a zatem wyrok poddaje się kontroli instancyjnej. Sąd prawidłowo przytoczył i wyjaśnił podstawę prawną rozstrzygnięcia, czyli art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. wskazując z jakich powodów uchylił zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję. Nie można również podzielić stanowiska autora skargi kasacyjnej, że doszło do naruszenia tego przepisu poprzez nieodniesienie się przez Sąd I instancji do tego czy organ prawidłowo zastosował przepisy materialne dotyczące umorzenia należności. Wobec braków decyzji odnośnie do rozważenia kwestii ewentualnego przedawnienia należności i konsekwencji mogących z tego wypływać, o czym była mowa powyżej, zbyt wczesne byłoby odnoszenie się przez Sąd I instancji, czy organ prawidłowo zastosował przepisy prawa materialnego.

Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 106 § 3 p.p.s.a., którego naruszenia kasator dopatrywał się w nieprzeprowadzeniu dowodu uzupełniającego z decyzji ZUS z dnia 20 maja 2014 r. Zgodnie z tym przepisem sąd może przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wnoszący skargę kasacyjną, nie wykazał, że przeprowadzenie dowodu z tej decyzji miałoby wpływ na wynik sprawy, nie wykazał bowiem, że przeprowadzenie tego dowodu doprowadzi do wyjaśnienia istotnych wątpliwości. Jak wskazuje sam organ, potwierdzenie zobowiązań skarżącego z tytułu składek zostało dokonane ww. decyzją z dnia 20 maja 2014 r. Uwzględniając, że wzięto w niej pod uwagę stan faktyczny i prawny – z daty jej wydania, a także uwzględniając okresowy charakter należności z tytułu składek – nie mogła ona w wystarczający sposób zobrazować zaległości J. R. na dzień wydania decyzji w przedmiocie umorzenia.

Sąd I instancji nie naruszył również ar. 34 ust. 2 u.s.u.s. w sposób podany w skardze kasacyjnej. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, a stosownie do treści tego przepisu informacje zawarte na koncie płatnika składek prowadzonym w formie elektronicznej są środkiem dowodowym w postępowaniu administracyjnym i sądowym z zakresu ubezpieczeń społecznych. Brak jest zatem podstaw do przypisania temu dokumentowi waloru dokumentu urzędowego, jak chciałby kasator.

Nie można też zgodzić się z zarzutem, w którym autor skargi kasacyjnej twierdzi, że Sąd I instancji pominął "tryb uchylenia decyzji ostatecznej przewidziany w art. 83a ust. 1 u.s.u.s., nie wyjaśniając, w jaki sposób uchylenie zaskarżonej decyzji z dnia 6 listopada 2015 r. winno wpłynąć na sposób ponownego ustalenia należności skarżącego określonej w odrębnej decyzji Zakładu nr 2720 z dnia 20 maja 2014 r." Odnosząc się do tych twierdzeń należy wskazać, że Sąd I instancji, nakazał organowi, aby przy ponownym rozpoznaniu sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek, dokonał niezbędnych ustaleń faktycznych i wyjaśnienia czy nie doszło do przedawnienia części składek. W konsekwencji żeby w uzasadnieniu decyzji zostały zawarte powyżej wskazane elementy, a więc aby uzasadnienie to odpowiadało w pełni wymaganiom zawartym w art. 107 § 3 k.p.a. Uchylenie decyzji wydanych w przedmiocie umorzenia należności, wbrew twierdzeniom wnoszącego skargę kasacyjną, nie podważa zatem w żaden sposób ustaleń zawartych w decyzji ZUS z dnia 20 maja 2014 r., nr 2720.

Nie jest usprawiedliwiony również zarzut dotyczący naruszenia przez Sąd I instancji art. 135 p.p.s.a. zgodnie z którym Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Istota powyższego uregulowania sprowadza się do tego, że na sąd administracyjny został nałożony obowiązek wyjścia poza granice skargi i zajęcia się wszystkimi postępowaniami prowadzonymi w granicach danej sprawy. Zatem przesłanką zastosowania unormowania zawartego w art. 135 p.p.s.a. jest stwierdzenie naruszenia prawa materialnego lub procesowego nie tylko w zaskarżonym akcie lub czynności ale także w aktach lub czynnościach je poprzedzających, jeżeli tylko były one podjęte w granicach danej sprawy. Brak jakiegokolwiek uzasadnienia tego zarzutu nie pozwala na odniesienie się do niego.

Na koniec podkreślić trzeba, że ZUS, powołując się w skardze kasacyjnej między innymi na decyzję z dnia 20 maja 2014 r. próbuje odpowiadać na zarzuty, odnośnie do braków zaskarżonej decyzji w zakresie jej uzasadnienia i wyjaśniać kwestie dotyczące ewentualnego przedawnienia, które powinny się znaleźć w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Jednakże skarga kasacyjna nie służy uzupełnieniu zaskarżonej decyzji w niezbędne, wymagane przez procedurę administracyjną ustalenia oraz wyjaśnienia.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.