Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt III SA/Wa 2695/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2006-12-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6539 Inne o symbolu podstawowym 653
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Mazur, Sędziowie Sędzia WSA Bożena Dziełak (sprawozdawca), Asesor WSA Sylwester Golec, Protokolant Lidia Wasilewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu [...] grudnia 2006 r. sprawy ze skargi E. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...] czerwca 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych 1) uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2006 r. nr [...] 2) stwierdza, że uchylone decyzje nie mogą być wykonane w całości, 3) zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz strony skarżącej kwotę 177 zł (sto siedemdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Skarżąca - E. C. złożyła wniosek z [...] marca 2006 r. o umorzenie zaległości z tytułu składek na: ubezpieczenie społeczne własne, ubezpieczenia społeczne pracowników, ubezpieczenie społeczne agentów, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wraz z odsetkami za zwłokę i kosztami upomnień. Powołała się na brak możliwości wywiązania się ze zobowiązań. Wyjaśniła, że wszystkie jej nieruchomości i rzeczy ruchome "są zastawione u komornika rewiru [...]", a postanowieniem Sądu orzeczono wobec niej zakaz prowadzenia jakiejkolwiek działalności.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2006 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (określany dalej jako "Zakład") odmówił Skarżącej umorzenia należności z tytułu składek na łączna kwotę 4.451.767,57 zł, w tym na: ubezpieczenia społeczne osobiste za okres od września 1996 r. do grudnia 1998 r. w kwocie 5.987,14 zł, pracowników za okres od lipca 1995 r. do grudnia 1998 r. w kwocie 1.233.571,60 zł, agentów za listopad i grudzień 1998 r. w kwocie 359,70 zł oraz odsetek za zwłokę w kwocie 3.083.077 zł; ubezpieczenia społeczne za okres od stycznia 1999 r. do grudnia 2000 r. w części finansowanej przez płatnika w kwocie 23.298,69 zł i w części finansowanej przez ubezpieczonych w kwocie 20.576,02 zł; ubezpieczenie zdrowotne za okres od stycznia 1999 r. do stycznia 2001 r. w części finansowanej przez płatnika w kwocie 1.327,11 zł i w części finansowanej przez ubezpieczonych w kwocie 6.552,77 zł; Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od stycznia 1999 r. do grudnia 2000 r. w kwocie 3.051,54 zł, a także odsetek za zwłokę w kwocie 83.966 zł. Odsetki naliczono na 3 marca 2006 r.

Zakład wyjaśnił, że w latach 1982-2001 Skarżąca prowadziła działalność gospodarczą. Nie wywiązywała się z obowiązku uiszczania składek. W ramach egzekucji własnej dokonano zajęć rachunku bankowego, które zostały zwrócone z uwagi na zbieg z egzekucją sądową. Oczekiwanego rezultatu nie przyniosła również egzekucja prowadzona za pośrednictwem Urzędu Skarbowego. W 2004 r. wystąpiono do komornika sądowego o wszczęcie egzekucji z nieruchomości. Skarżąca skorzystała z ulg w postaci układów ratalnych, z których się jednak nie wywiązała.

Zakład podkreślił, że generalną zasadą jest, iż należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności zdefiniowanej w art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887, z późn. zm.), dalej powoływanej jako "u.s.u.s.", z zastrzeżeniem ust. 3a, zgodnie z którym należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zakład przytoczył również treść art. 32 u.s.u.s. przewidującego zastosowanie przepisów tej ustawy do składek na ubezpieczenia zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, a także art. 30 stanowiący, że art. 28 nie stosuje się do należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych nie będących płatnikami składek.

Ustalono, że: Skarżąca nie prowadzi działalności gospodarczej, nie jest zatrudniona i nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych; postanowieniem Sądu z [...] czerwca 2003 r. wpisana została do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych, co związane było z postanowieniem z [...] maja 2000 r. o zakazie prowadzenia działalności gospodarczej oraz pełnienia określonych funkcji na okres 5 lat; Skarżąca posiada również inne zobowiązania, jest mężatką. Zakład powołał się na art. 26 i art. 29 Ordynacji podatkowej, w myśl których odpowiedzialność za zobowiązania obejmuje majątek odrębny płatnika oraz majątek wspólny płatnika i jego małżonka.

Zdaniem Zakładu w sprawie niniejszej nie zostały spełnione przesłanki umorzenia należności z tytułu składek. Możliwość umorzenia składek w części finansowanej przez ubezpieczonych wyklucza art. 30 u.s.u.s. Natomiast należności z tytułu składek na ubezpieczenia pracowników i agentów mogą być umarzane tylko w przypadku całkowitej ich nieściągalności, która to przesłanka, w ocenie Zakładu nie zachodzi, ponieważ istnieje możliwość dalszego egzekwowania zadłużenia. Komornik Sądowy Rewiru [...] przy Sądzie Rejonowym dla K. postanowieniem z [...] grudnia 2005 r. umorzył postępowanie egzekucyjne w części dotyczącej nieruchomości położonych w G., pouczając, że nowa egzekucja z tych nieruchomości może być wszczęta po upływie roku (art. 985 § 1 k.p.c.).

Zdaniem Zakładu brak jest również okoliczności uzasadniających umorzenie zaległości na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 144, poz. 1365), dalej: "rozporządzenie o umarzaniu składek". Skarżąca ma możliwość dalszego zarobkowania i uzyskiwania dochodów.

Zakład wyraził pogląd, iż ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie przewiduje możliwości samoistnego umorzenia odsetek za zwłokę (art. 28 ust. 4), wprowadzając zasadę, że jedynie umorzenie składek powoduje umorzenie odsetek.

Skarżąca złożyła "odwołanie", wnosząc o ponowne rozpatrzenie jej wniosku o umorzenie należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2006 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes Zakładu") zaskarżoną decyzję utrzymał w mocy.

Przytoczył argumentację taką, jak zawarta w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji. Wyjaśnił również, że na zobowiązanym spoczywa ciężar dowodowy wykazania, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest on w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i rodziny. Do Zakładu należy natomiast ocena i właściwa klasyfikacja przedstawionych okoliczności.

Prezes Zakładu podkreślił, że art. 28 u.s.u.s. oparty jest na konstrukcji "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w tym przedmiocie należy każdorazowo do organu rentowego, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek może, ale nie musi umorzyć należności.

Dodał, że do składek na ubezpieczenia pracowników oraz agentów nie ma zastosowania art. 28 ust. 3a) u.s.u.s. oraz rozporządzenie o umarzaniu składek. Dotyczą one składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, a więc tylko składek osobistych Skarżącej.

W ocenie Prezesa Zakładu analiza materiału dowodowego nie daje podstawy do przyjęcia, iż w sprawie zostały spełnione przesłanki z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Skarżąca nie udowodniła, iż spłata należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne własne pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla niej i jej rodziny. Jest ona osobą zdolną do pracy zarobkowej, mogącą podjąć działania celem pozyskania nowego źródła dochodu, która z chwilą podjęcia zatrudnienia będzie mogła przystąpić do spłaty wskazanych należności bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania rodziny. Prezes Zakładu poinformował Skarżącą o treści art. 29 u.s.u.s. oraz art. 5 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), określającego skutki umorzenia należności dla ustalenia prawa do emerytury lub renty.

Na decyzję powyższą Skarżąca złożyła skargę. Podniosła, że jest ona dla niej krzywdząca. Jej zdaniem przy rozpatrywaniu sprawy nie kierowano się zasadą obiektywizmu. Zawartą w zaskarżonej decyzji sugestię, że może podjąć pracę zarobkową, przy jej obecnym stanie zdrowia, Skarżąca uznała za złośliwość. Dołączyła dokumentacje lekarską.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Skarżąca złożyła pismo procesowe z 11 grudnia 2003 r.. Podtrzymała dotychczasowe stanowisko i wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji "Prezesa" Zakładu. Na podstawie art. 115 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", wniosła o przeprowadzenie postępowania mediacyjnego.

Zarzuciła naruszenie: art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. przez przyjęcie, iż w stanie faktycznym sprawy nie jest spełniona przesłanka całkowitej nieściągalności; art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przez przyjęcie, że zastosowanie tego przepisu jest ograniczone wyłącznie do zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia własne płatnika; art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia o umarzaniu składek przez przyjęcie, iż w stanie faktycznym sprawy nie zostały spełnione przesłanki do umorzenia składek w oparciu o te przepisy; art. 107 § 3 k.p.a. przez brak w uzasadnieniach decyzji dostatecznej analizy zgromadzonego materiału dowodowego pod kątem dochodów Skarżącej, majątku, jakim dysponuje, możliwości zarobkowych (z uwzględnieniem wieku, sytuacji rodzinnej i zdrowotnej) i porównania go z podstawowymi potrzebami jej i rodziny.

Skarżąca nie kwestionowała twierdzenia Prezesa Zakładu o uznaniowym charakterze decyzji w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek. Powołała się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2000 r. sygn. akt III ZP 15/200 (ONSAPiUS 2000/23, poz. 864), w której Sąd ten stwierdził, że decyzja Zakładu odmawiająca umorzenia w całości lub części należności z tytułu składek podlega merytorycznej kontroli sądu.

Nie zgodziła się natomiast ze stanowiskiem organu o braku przesłanki nieściągalności. Egzekucja z nieruchomości okazała się bezskuteczna. Doszło do zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej, przy jednoczesnym braku majątku, z którego można faktycznie egzekwować należności oraz braku osób, które obok Skarżącej zobowiązane byłyby do pokrycia należności (art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s.). Zdaniem Skarżącej odwołanie się przez organ do art. 985 § 1 k.p.c. jest odwołaniem do zdarzenia przyszłego i niepewnego. Skarżąca przytoczyła orzecznictwo, zgodnie z którym zdarzenia takie, a w szczególności przypuszczenia i twierdzenia o charakterze prognostycznym, nie mogą stanowić wyłącznej faktycznej podstawy do wydania rozstrzygnięcia.

Skarżąca nie zgodziła się z poglądem, że do składek na ubezpieczenia pracowników oraz agentów nie ma zastosowania art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Powołała się tu na wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 14 stycznia 2004 r. sygn.akt III AUa 1607/2003 (OSAB 2004/3 s. 48).

W opinii Skarżącej nie jest również słuszne stanowisko organu o możliwości podjęcia przez nią pracy zarobkowej. Uznała je za kolejne odwołanie się do "zdarzeń przyszłych i niepewnych...".

Ponownie powołując się na orzecznictwo Skarżąca zarzuciła, iż przeprowadzona w uzasadnieniach decyzji analiza materiału dowodowego jest niewystarczająca i w dużym stopniu pobieżna. Nie ma tam odniesienia się do jej sytuacji rodzinnej i zdrowotnej, wskazywanej w toku postępowania. Skarżąca podniosła, że między nią a mężem od 15 lipca 1999 r. istnieje rozdzielność majątkowa, o czym organowi wiadomo. Dołączyła orzeczenie o jej stopniu niepełnosprawności z [...] listopada 2006 r.

Na rozprawie pełnomocnik Skarżącej wniósł o umorzenie należności.

Sąd oddalił wniosek Skarżącej o przeprowadzenie postępowania mediacyjnego, złożony po wyznaczeniu rozprawy i doręczeniu Skarżącej zawiadomienia o niej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek nie wszystkie z podniesionych w niej zarzutów są zasadne.

Przedmiotem rozpoznania Sądu w niniejszej sprawie była decyzja w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.). Przepisy zaś, między innymi o umarzaniu należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, stosuje się odpowiednio do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, a także na ubezpieczenie zdrowotne (art. 32 u.s.u.s.).

Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wymienione wyżej należności umarzane być mogą tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych w ust. 3 tego artykułu. W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziano natomiast możliwość umorzenia należności w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Możliwość ta dotyczy należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o ten przepis określone zostały w § 3 rozporządzenia o umarzaniu składek.

Postępowanie poprzedzające wydanie przez Zakład decyzji w przedmiocie umorzenia należności prowadzone jest w oparciu o przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, o czym stanowi art. 180 § 1 tegoż kodeksu. Dotyczy to również postępowania wszczętego wnioskiem o ponowne rozpoznanie sprawy, prowadzonego przez Prezesa Zakładu (art. 83 ust. 4 u.s.u.s.).

Skarżąca powołała się na uchwałę z dnia 30 czerwca 2000 r., w której Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiająca umorzenia w całości lub w części należności z tytułu składek, podlega merytorycznej kontroli sądu.

Uchwała ta nie może mieć zastosowania w niniejszej sprawie. Podjęta bowiem została na tle wątpliwości co do możliwości "przejęcia" przez sąd prawa Zakładu do umarzania należności z tytułu składek. Przede wszystkim jednakże oparta jest ona na całkowicie odmiennym i nie obowiązującym już stanie prawnym, w którym decyzje w przedmiocie umarzania należności podlegały kontroli sądów powszechnych, a nie administracyjnych.

Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz.U. Nr 153, poz. 1269). Decyzję wydaną z naruszeniem prawa Sąd eliminuje z obrotu prawnego, uchylając ją lub stwierdzając jej nieważność. O uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają natomiast organy administracji, co w tym przypadku oznacza, że rozstrzygnięcie co do umorzenia przedmiotowych należności należy do kompetencji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd nie jest zatem władny umorzyć obciążających Skarżącą należności z tytułu składek, jak mógł to uczynić sąd powszechny.

Uznaniowy charakter rozstrzygnięć w przedmiocie umorzenia należności

z tytułu składek nie budzi wątpliwości. W świetle zaś ukształtowanej w doktrynie i zaakceptowanej w orzecznictwie sądów administracyjnych koncepcji interpretacyjnej przepisów zbudowanych na zasadzie uznania administracyjnego, nawet stwierdzenie, że w sprawie występują okoliczności świadczące o spełnieniu określonych przepisami przesłanek może, lecz nie musi prowadzić do rozstrzygnięcia pozytywnego dla wnioskodawcy. Prawem do umorzenia należności dysponuje w tym przypadku Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który może więc, ale nie musi, umorzyć te należności.

Należy podkreślić, że uznanie administracyjne nie wyraża się w swobodzie oceny, w danym stanie faktycznym sprawy, okoliczności odpowiadających przesłankom umorzenia, ale w możliwości negatywnego dla zobowiązanego rozstrzygnięcia nawet przy ustaleniu istnienia przesłanek umorzenia. Z tego też względu sama odmowa umorzenia należności z tytułu składek nie narusza prawa zarówno wtedy, gdy wystąpiły przesłanki ich umorzenia, jak i wtedy, gdy nie miały one miejsca (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r. sygn.akt II UZP 6/04; OSNP 2004/16/285).

Jednakże zastosowanie instytucji uznania administracyjnego możliwe jest dopiero w sytuacji, gdy zostanie stwierdzone istnienie przesłanek umorzenia. Ich brak bowiem zawsze skutkować będzie odmową umorzenia zaległości. W sprawie zaś niniejszej stwierdzenia takiego zabrakło. Przeciwnie - organy obu instancji podkreślały, że nie wystąpiła ani przesłanka całkowitej nieściągalności należności, ani też okoliczności uzasadniające umorzenie należności pomimo braku całkowitej ich nieściągalności.

Zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy.

Zdaniem Sądu, materiał dowodowy znajdujący się w aktach nadesłanych przez Prezesa Zakładu, uzasadnia stwierdzenie, że w sprawie niniejszej nie ustalono w sposób wyczerpujący okoliczności, niezbędnych dla prawidłowej oceny wystąpienia przesłanek umorzenia należności. I tak:

Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy dokumentuje zaprzestanie przez Skarżącą prowadzenia działalności, jej zadłużenie objęte egzekucją komorniczą, rozstrzygnięcia podjęte w związku z egzekucją oraz stan jej posiadania w zakresie nieruchomości i praw majątkowych mogących być przedmiotem hipoteki przymusowej oraz ruchomości i praw majątkowych, na których może być ustanowiony zastaw ustawowy.

Okoliczności te istotne są z punktu widzenia przesłanki umorzenia należności z uwagi na ich całkowitą nieściągalność. Organy orzekające uznały, że w sprawie niniejszej przesłanka ta nie wystąpiła. Podkreślić należy, że okoliczności uzasadniające stwierdzenie jej istnienia zostały w sposób wyczerpujący określone przez ustawodawcę, co wyłącza możliwość uwzględnienia sytuacji innych niż wymienione w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W świetle tego przepisu nieściągalność należności z tytułu składek związana jest generalnie z brakiem majątku umożliwiającego skuteczne ich dochodzenie w postępowaniu egzekucyjnym oraz racjonalnością wszczęcia takiego postępowania.

Za uzasadnione należy zatem uznać odwołanie się przy ocenie istnienia tej przesłanki do faktu posiadania przez Skarżącą nieruchomości, które będą mogły być przedmiotem ponownej egzekucji. Wbrew stanowisku Skarżącej nie jest to równoznaczne z oparciem rozstrzygnięcia na zdarzeniach przyszłych i niepewnych. Bezspornym jest bowiem, że w dacie orzekania w księgach urządzonych dla tych nieruchomości Skarżąca figuruje jako jeden z właścicieli, a nadto wpisane są w nich hipoteki na rzecz Zakładu. Skarżąca dysponuje zatem majątkiem, z którego egzekucja czasowo jedynie jest wyłączona.

Skarżąca wskazywała, że między nią i mężem istnieje rozdzielność majątkowa. Sąd zauważa, że w świetle art. 111 § 4 Ordynacji podatkowej, który z mocy art. 31 u.s.u.s. ma zastosowanie do należności z tytułu składek, małżonkowie, którzy zawarli umowę o ograniczeniu lub wyłączeniu wspólności majątkowej, których wspólność majątkowa została zniesiona przez sąd oraz pozostający w separacji, należą do kategorii tzw. osób trzecich ponoszących, aczkolwiek w ograniczonym zakresie i w okolicznościach określonych w art. 111 § 1 ww. ustawy, solidarną odpowiedzialność za zaległości z tytułu składek.

Odrębnej oceny wymaga przyjęte przez organy uzasadnienie niespełnienia przesłanki określonej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., tj. umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Okoliczności uzasadniające umorzenie w tym przypadku zdefiniowane zostały przepisami § 3 rozporządzenia o umarzaniu składek, który nakłada na zobowiązanego obowiązek wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacać należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Obowiązek wykazania powyższych okoliczności należy rozumieć jako konieczność przedstawienia okoliczności uzasadniających wniosek. Okoliczności te podlegają ocenie organu w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, w tym przedstawiony przez stronę postępowania. Zasady tej oceny określone zostały w 7 w związku z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a odzwierciedleniem jej jest uzasadnienie decyzji.

W aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek dokumentu, dotyczącego sytuacji rodzinnej Skarżącej. Informacja o tym, że jest ona osobą zamężną wynika z "kwestionariusza dotyczącego wyjawienia nieruchomości oraz niektórych innych praw majątkowych" (k. 49), gdzie Skarżąca podała swój stan cywilny.

Organy nie wyjaśniły ani tego, co stanowi źródło utrzymania Skarżącej, skoro nie uzyskuje ona dochodów z pracy, działalności gospodarczej oraz nie otrzymuje renty i emerytury, ani też jakie wydatki ponosi ona na utrzymanie swoje i rodziny. W gruncie rzeczy nie wiadomo nawet ile osób liczy ta rodzina.

Jak już wskazywano, obowiązek wykazania istnienia omawianej przesłanki umorzenia należności obciąża Skarżącą, jako wnioskodawcę. Nie zwania to jednak organu z konieczności poczynienia ustaleń faktycznych w zakresie wskazanym wyżej, a zatem comiesięcznych kosztów ponoszonych przez Skarżącą w związku utrzymaniem własnym i rodziny oraz zestawienie ich z comiesięcznymi dochodami. Skarżąca współdziałała z organami przy wyjaśnianiu stanu faktycznego sprawy, dostarczając wymagane dokumenty i wypełniając przedłożony jej kwestionariusz. Wzywano ją jednakże jedynie do przedłożenia dokumentów potwierdzających trudną sytuację finansową (k. 47), a nie rodzinną, jako przykład wskazując zaświadczenie z Urzędu Pracy. Przy tak sformułowanym wezwaniu do uzupełnienia wniosku o umorzenie należności, powołanie się na niewykazanie przez Skarżącą okoliczności uzasadniających umorzenie nie mogło służyć uzasadnieniu podjęcia negatywnego dla niej rozstrzygnięcia.

W tym stanie rzeczy twierdzenie o nie spełnieniu przesłanek określonych w § 3 rozporządzenia o umarzaniu składek Sąd uznał za nie znajdujące oparcia w materiale dowodowym sprawy.

Stwierdzenie, że w określonej sytuacji majątkowej i rodzinnej uiszczenie należności nie spowoduje zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny, wymaga bowiem przede wszystkim ustalenia tej sytuacji, jako punktu odniesienia dla dokonywanej oceny.

Jakkolwiek Skarżąca zarzuty związane z jej sytuacją majątkową i rodzinną wiązała z naruszeniem art. 28 u.s.u.s., Sąd uznał, że uzasadniają one przypisanie organom orzekającym naruszenia art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. Działanie takie umożliwia Sądowi art. 134 § 1 p.p.s.a. stanowiący, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rację ma natomiast Skarżąca zarzucając organom naruszenie art. 107 § 3 k.p.a., określającego wymogi uzasadnienia decyzji. W zakresie omawianej przesłanki umorzenia należności organ pierwszej instancji ograniczył się do twierdzenia o braku jej wystąpienia oraz wskazania, że Skarżąca ma możliwość dalszego zarobkowania i uzyskiwania dochodów. Prezes Zakładu rozwinął tę argumentację uznając Skarżącą za osobę zdolną do pracy zarobkowej, mogącą podjąć działania celem pozyskania nowego źródła dochodu. Tego rodzaju argumentacja, co słusznie podkreśliła Skarżąca, nawiązuje do przyszłości, a nie sytuacji istniejącej w dacie podejmowania rozstrzygnięcia. Jej enigmatyczność oraz brak odwołania się do konkretnych okoliczności faktycznych nie pozwalają uznać, iż uzasadnienia spełniają warunki określone wskazanym wyżej przepisem. Podkreślić należy, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Skarżąca wnosiła o rozpatrzenie jej wniosku o umorzenie należności właśnie na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

Podnoszona przez Prezesa Zakładu okoliczność, że strona nie przedstawiła nowych okoliczności, czy też dowodów nie zwalnia organu odwoławczego z obowiązku ponownego rozpatrzenia sprawy i oceny prawidłowości decyzji organu I instancji, wydanej w konkretnym stanie faktycznym. Organ odwoławczy musi zatem ocenić, czy w tym stanie faktycznym organ pierwszej instancji podjął właściwe rozstrzygnięcie, a przede wszystkim - czy organ ten dysponował informacjami wystarczającymi do podjęcia tego rozstrzygnięcia. Może przy tym prowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe, jeżeli uzna to za konieczne.

W ocenie Sądu niedopuszczalne jest czynienie stronie zarzutu, iż składając w postępowaniu instancyjnym wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie przedstawiła nowych dowodów lub nie wskazała nowych okoliczności. Istotą postępowania odwoławczego, zgodnie z zasadą dwuinstancyjności postępowania administracyjnego (art. 15 k.p.a.), jest bowiem ponowne rozstrzygnięcie sprawy, która była przedmiotem rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji. Kontrola instancyjna organu odwoławczego obejmuje więc zarówno legalność rozstrzygnięcia sprawy przez organ pierwszej instancji, jak i ocenę przez ten organ stanu faktycznego sprawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 1599/99; LEX nr 54730).

Dopiero ustalenie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla podjęcia rozstrzygnięcia i wyczerpująca ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, uwzględniająca całokształt tego materiału, pozwoli organom rentowym na stwierdzenie czy w sprawie niniejszej wykazane zostało istnienie przesłanek umorzenia należności obciążających Skarżącą, a określonych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Ocena ta winna przy tym znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji.

W ocenie Sądu naruszenie przepisów postępowania tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd orzeka według stanu faktycznego istniejącego w dacie wydania zaskarżonej decyzji. Nie mógł brać zatem pod uwagę orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Skarżącej, pochodzącego z [...] listopada 2006 r.

Wydane w niniejszej sprawie decyzje dotyczyły trzech kategorii należności, co do których ustawodawca w odmienny sposób uregulował możliwość ich umorzenia w oparciu o poszczególne przesłanki, a mianowicie: składek na ubezpieczenie własne Skarżącej; składek na ubezpieczenia pracowników i agentów w części finansowanej przez Skarżącą, składek na ubezpieczenia ubezpieczonych w części finansowanej przez nich.

Rację mają organy rentowe twierdząc, że tylko składki na ubezpieczenie własne Skarżącej mogłyby być umorzone zarówno z uwagi na ich całkowitą nieściągalność, jak i pomimo braku tej nieściągalności, w oparciu o przesłanki z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., sprecyzowane w § 3 rozporządzenia o umarzaniu składek.

Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie podziela przytoczonego przez Skarżącą poglądu wyrażonego w wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 14 stycznia 2004 r., że przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ma zastosowanie do ubezpieczonego, który jednocześnie jest zobowiązany do opłacenia składek na własne ubezpieczenie społeczne oraz jest płatnikiem składek jako pracodawca, akceptując tym samym umorzenie należności z tytułu składek opłacanych przez pracodawcę na ubezpieczenia społeczne pracowników. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, gdyby ustawodawca zamierzał ograniczyć stosowanie ww. przepisu wyłącznie do zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie własne płatnika, to niewątpliwie zamieściłby takie wyraźne zastrzeżenie w omawianym przepisie.

W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie brzmienie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. nie pozostawia w tym względzie najmniejszych wątpliwości: "Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia [podkreślenie WSA] mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności". Ustawodawca jednoznacznie określił zatem należności, których przepis ten dotyczy, co zbędnym czyniło wskazywanie tych, do których nie znajduje on zastosowania. Oczywistym jest przy tym, że składki opłacane przez pracodawcę na ubezpieczenia społeczne pracowników i agentów nie są składkami na ubezpieczenie własne tego pracodawcy. Przepis powyższy wymaga istnienia tożsamości osoby ubezpieczonej i płatnika składek.

Zgodnie zaś z art. 30 u.s.u.s. do składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych, w części finansowanej przez nich, nie stosuje się art. 28 i 29. Prawidłowo organy orzekające wskazały to unormowanie. Jednakże nie uwzględniły go podejmując rozstrzygnięcie. W przepisie tym ustawodawca posłużył się sformułowaniem "nie stosuje się". Oznacza to, że w stosunku do wskazanych w nim należności wykluczone jest podjęcie jakiegokolwiek rozstrzygnięcia opartego na art. 28 i art. 29 u.s.u.s. Dotyczy to każdego rodzaju rozstrzygnięcia merytorycznego, zarówno pozytywnego dla wnioskodawcy, tj. umorzenia należności, jak i negatywnego, polegającego na odmowie ich umorzenia.

Wobec tego rodzaju składek niedopuszczalne jest więc także badanie istnienia przesłanek umorzenia należności, przewidzianych w art. 28 u.s.u.s.

Jeżeli wniosek o umorzenie należności z tytułu składek obejmuje składki finansowane przez ubezpieczonych (pracowników), właściwym rozstrzygnięciem jest jedynie umorzenie postępowania na podstawie art. 105 k.p.a. Brak jest bowiem przedmiotu postępowania w tym znaczeniu, że nie istnieją należności, do których mógłby mieć zastosowanie art. 28 u.s.u.s. W przypadku zaś, gdy wniosek obejmuje zarówno należności podlegające umorzeniu, jak i należności określone w art. 30 u.s.u.s., należy umorzyć postępowanie w zakresie tych ostatnich.

W sprawie niniejszej odmowa umorzenia należności obejmowała również składki finansowane przez ubezpieczonych. Stanowi to naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 30 u.s.u.s., które miało wpływ na wynik sprawy.

W ocenie Sądu, aczkolwiek umorzenie postępowania, jak i odmowa umorzenia należności z tytułu składek oznaczają w rezultacie brak pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia (umorzenia składek), to jednak nie mogą być podejmowane niejako zamiennie. Przede wszystkim dlatego, iż jest to równoznaczne z niewłaściwym zastosowaniem przepisu prawa, ale również z tego względu, że strona powinna uzyskać od organu jednoznaczną informację o powodach, dla których uwzględnienie jej wniosku nie było możliwe. Samo powołanie się na art. 30 u.s.u.s. jako podstawę odmowy umorzenia należności nie może być uznane za wystarczające.

Chybiony jest natomiast zarzut Skarżącej naruszenia przez organy rentowe art. 28 ust. 3b u.s.u.s. Przepis ten zawiera delegację dla ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego do określenia, w drodze rozporządzenia, szczegółowych zasad umarzania należności. Organy rentowe, nie będące adresatem tego przepisu, nie mogły go naruszyć.

Ponieważ przy wydaniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu doszło do naruszenia zarówno przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., uchylił obie te decyzje, zgodnie z wnioskiem Skarżącej.

Zakres w jakim uchylone decyzje nie podlegają wykonaniu określono w oparciu o art. 152 p.p.s.a.

Koszty postępowania sądowego zasądzono na rzecz Skarżącej stosownie do art. 200 w związku z art. 205 § 1 p.p.s.a., w kwocie równej kosztom przejazdu jej pełnomocnika do Sądu.