Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 992/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2023-02-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1b i ust. 5 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 79a, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agata Sobieszek-Krzywicka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Asesor WSA Tomasz Porczyński po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 lutego 2023 r. sprawy ze skargi E. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z dnia 3 października 2022 r. nr SKO.4141.448.22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Zapolice z dnia 12 sierpnia 2022 roku nr GOPS.SR.5221.6.2022. MR


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 3 października 2022r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2021r., poz. 735 ze zm.), zwanej k.p.a., w związku z art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022r., poz. 615 ze zm.), zwanej u.ś.r., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Zapolice z dnia 12 sierpnia 2022r. odmawiającą przyznania E. T. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem – J. T.

W uzasadnieniu tej decyzji Kolegium wskazało, że mąż wnioskodawczyni – J. T. legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania O Niepełnosprawności w Z. z dnia [...], znak: [...], zaliczającym go do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika ze wskazanego orzeczenia wydanego do dnia 31 marca 2024r. ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 9 marca 2022r. Wskazana wyżej legitymacja oznacza, że spełniony został warunek dotyczący osoby wymagającej opieki zawarty w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Jednakże organ odwoławczy podkreślił, że zdaniem organu I instancji, występują okoliczności, które nie pozwalają na ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla E. T. w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem, a pierwsza z nich dotyczy niepełnosprawności J. T., która nie powstała w terminie określonym przez ustawodawcę w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Z tym stanowiskiem nie zgodziło się Kolegium i zwróciło uwagę, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13, orzekł niezgodność art. 17 ust. 1b u.ś.r. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Mając powyższe na uwadze organ odwoławczy wyjaśnił, że pominięcie przez organ I instancji derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w postaci eliminacji niekonstytucyjnej treści normatywnej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. i oparcie decyzji na przesłance wieku powstania niepełnoprawności stanowiło naruszenie prawa materialnego, którego postać (wadliwe ustalenie zakresu i treści obowiązywania podstawy materialnoprawnej sprawy) bezpośrednio wpłynęła na treść wydanego rozstrzygnięcia.

Następnie Kolegium wskazało, że drugą ze wskazanych przez organ I instancji podstaw do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt, iż skarżąca ma ustalone prawo do emerytury. Jednocześnie organ odwoławczy wskazał, że powołany przez organ art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wprost stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury.

Organ odwoławczy zauważył, że obecnie sądy administracyjne dostrzegają potrzebę uzupełnienia wyników wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wynikami wykładni celowościowej, funkcjonalnej i systemowej, przyjmując, że powołany przepis, rozumiany w ten sposób, iż bezwzględnie eliminuje z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego osoby które mają prawo do świadczeń wymienionych w tym przepisie (w rozpoznawanej sprawie emerytury) naruszałaby konstytucyjną zasadę równości, zgodnie z którą wszystkie podmioty prawa (adresaci norm prawnych), charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, mają być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez różnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących.

W odniesieniu do powyższego organ odwoławczy dodał, że dokonanie powyższej wykładni należy jednak traktować jako wyjątek i jako taki nie może on być interpretowany rozszerzająco.

Odwołując się do konkretnego orzeczenia sądu administracyjnego Kolegium podniosło, że mając na uwadze dyrektywy wykładni językowej, celowościowej i systemowej zgodzić się trzeba, że istnieje krąg osób pobierających świadczenie emerytalne, które jednak spełniają przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Są to niewątpliwie rodzice, którzy uzyskali prawo do świadczenia emerytalnego będąc w wieku produkcyjnym zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. Nr 28, poz. 149, dalej "rozporządzenie z 1989 r."). Przyznanie prawa do tzw. wcześniejszej emerytury na podstawie tego rozporządzenia wskazuje bowiem na istnienie związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia i koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym. Jednocześnie wskazując na wspomniane orzeczenie sądu Kolegium przytoczyło, iż nieprawidłowa jest interpretacja art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. prowadząca w istocie do zrównania sytuacji osób, które będąc w wieku produkcyjnym zrezygnowały z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, z sytuacją osób, które pracowały zawodowo, następnie naturalnie zakończyły aktywność zawodową "przechodząc" na emeryturę, a po jej nabyciu (w wysokości przez siebie wypracowanej) już jako bierne zawodowo sprawują opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym członkiem rodziny. Sytuacja tych wymienionych wyżej osób jest zasadniczo różna.

Zdaniem Kolegium, w stosunku do osób, które zakończyły aktywność zawodową i przeszły na emeryturę, przy ustalaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, kluczowe pozostaje ustalenie, czy osoby te zrezygnowały z zatrudnienia lub jej nie podejmują w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Jednym z warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Z tego powodu – w ocenie organu odwoławczego - w takich przypadkach kluczowym jest ustalenie, czy w tym konkretnym stanie faktycznym zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Uwzględniając zarówno literalne brzmienie art. 17 ust. 1 u.ś.r., jak i cel świadczenia pielęgnacyjnego Kolegium stwierdziło, że z założenia miało ono stanowić pomoc ze strony państwa dla osoby zdolnej do pracy, lecz niezatrudnionej i niewykonującej innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Ten główny cel świadczenia pielęgnacyjnego, czyli rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie traci na aktualności w przypadku rozpoznawania wniosku osoby, która ma ustalone prawo do emerytury.

Wychodząc z powyższych przesłanek Kolegium stwierdziło, że w rozpoznawanej sprawie związek taki nie występuje. Podczas wysłuchania w dniu 26 września 2022r. E. T. oświadczyła, że przeszła na emeryturę w lipcu 2018r. Wcześniej (do 2018r.) pracowała jako sprzątaczka w [...] - została tam przyjęta, gdyż miała orzeczenie z 2005r. o lekkim stopniu niepełnosprawności, gdyż nie widzi na lewe oko. Po przejęciu na emeryturę nie starała się o pracę, bo już nie ma sił, jedynie pomagała mężowi przy gospodarstwie (doiła krowę, pomagała przy wyprowadzaniu zwierząt na pole, siała zborze, pomagała przy sianokosach). Zdaniem zatem organu odwoławczego, skarżąca zakończyła aktywność zawodową nie w związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem, ale z uwagi na osiągnięcie wieku emerytalnego. Kolegium oceniło, że brak jest podstaw do przyjęcia, że z uwagi na sprawowaną opiekę nad niepełnosprawnym mężem skarżąca nie podejmuje zatrudnienia, z którego dochód mógłby stanowić uzupełnienie świadczenia emerytalnego - jak sama wskazała po przejściu na emeryturę nie pracuje, gdyż nie ma już na to sił, a zatem to nie sprawowana opieka, ale jej stan zdrowia, jest podstawą nie podejmowania zatrudnienia.

Kolegium podkreśliło także, że niewątpliwie emerytura w rozumieniu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. stanowi świadczenie emerytalne uzyskane i pobierane bez związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Jeżeli natomiast istnieje związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna (nie podejmowania przez niego pracy) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazanym w art. 17 u.ś.r., to świadczenie pielęgnacyjne jest adresowane właśnie do takich osób i wówczas wyłącznie uzasadnienie znajduje stosowanie instytucji "zawieszenia" prawa do takiej (tj. pobieranej z tytułu rezygnacji z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny) emerytury. Odnosi się to do wspomnianych osób korzystających z tzw. wcześniejszej emerytury przyznawanej niegdyś nie tyle z racji osiągnięcia określonego wieku, ale z uwagi podjęcie opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem.

Analiza sprawy skłoniła Kolegium do stwierdzenia, że brak jest bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia/jej niepodejmowaniem, a to stanowi przeszkodę w przyznaniu skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Oceny tej – zdaniem organu odwoławczego - nie zmienia akcentowana przez skarżącą chęć zastąpienia otrzymywanej, niskiej emerytury świadczeniem pielęgnacyjnym, które jest wypłacane w wyższej wysokości.

Nadto organ odwoławczy dodał, że powyższej oceny zasadności przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego nie zmienia sygnalizowana gotowość zawieszenia prawa do emerytury w sytuacji przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Możliwość badania pobierania świadczenia emerytalnego jako przesłanki uniemożliwiającej ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna mieć miejsce w sytuacji, gdy wnioskodawca spełnia przesłanki uzyskania tego świadczenia. Jednocześnie Kolegium zwróciło uwagę, że usunięcie przeszkody przyznania prawa, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. nie przesądza o spełnieniu przesłanek pozytywnych, związanych w szczególności z rezygnacją z zatrudnienia lub podejmowania zatrudnienia, a na organie spoczywa obowiązek rozważenia istnienia związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia a podjęciem się opieki nad osobą niepełnosprawną.

W ocenie Kolegium, pomimo posiadania przez męża skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, w okolicznościach sprawy uzasadnione jest stwierdzenie braku bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki nad mężem a tym, że skarżąca zrezygnowała z pracy. Kolegium nie uznało, że to właśnie opieka nad mężem spowodowała zaprzestanie/niepodejmowanie aktywności zawodowej.

Skargę na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożyła E. T., podnosząc, że w dniu 26 września 2022r. podczas wysłuchania, niewystarczająco poruszyła kwestię pracy przy gospodarstwie i dodała, że dochód z powyższego stanowił dużą część budżetu domowego. Wskazała, że po przejściu na emeryturę, skupiła się na pracy w gospodarstwie, dzięki któremu uzyskiwała dochody, a w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem została pozbawiona tak istotnego źródła utrzymania.

W odpowiedzi na tę skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Jednocześnie organ odwoławczy podniósł, że to nie sprawowana opieka, ale stan zdrowia skarżącej (skarżąca nie widzi na lewe oko, jest osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim), jest podstawą niepodejmowania zatrudnienia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 15 zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020r., poz. 1842), zwanej ustawą covidową, znowelizowanym na mocy art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1090), z dniem 3 lipca 2021r., w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie zaś z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Na tle tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 30 listopada 2020r., sygn. akt II OPS 6/19, wyraził pogląd, iż "prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19 (...). Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). (...) Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego".

Zważywszy na treść powyższej regulacji zarządzeniem z dnia 24 stycznia 2023r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej, ziściły się bowiem warunki określone w tym przepisie. Rozpoznanie tej sprawy jest konieczne, co znajduje potwierdzenie w zarządzeniu o rozprawie zdalnej z dnia 20 grudnia 2022r., jednakże rozprawy tej, wymaganej przez ustawę, nie można przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku z uwagi brak oświadczenia skarżącej o możliwościach technicznych uczestniczenia w rozprawie zdalnej, co skutkowało skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie tego przepisu, o czym strony zostały zawiadomione w drodze zarządzenia z dnia 24 stycznia 2023r.

Wymagany przy tym przywołaną wyżej uchwałą NSA standard ochrony praw stron w niniejszej sprawie został zachowany, skoro wskazanym powyżej zarządzeniem strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, względnie uzupełnienia dotychczasowej argumentacji (zarządzenie o rozprawie zdalnej z dnia 20 grudnia 2022r.).

Stosownie natomiast do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2022r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2023r., poz. 259), zwanej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.

Kontrolując zaskarżoną w tej sprawie decyzję – Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, organy dopuściły się bowiem istotnego naruszenia prawa materialnego i prawa procesowego, uzasadniającego usunięcie z obrotu prawnego decyzji obu instancji.

Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Należy jednak mieć również na uwadze przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

W pierwszej kolejności należy podkreślić, że uzasadniając decyzję podjętą na ww. podstawie prawnej Kolegium słusznie stwierdziło, że organ I instancji błędnie przyjął, iż jedną z przesłanek odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego stanowi fakt, że ustalony znaczny stopień niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki powstał po 25 roku życia. W tej kwestii zasadnie Kolegium powołało się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13, zgodnie z którym art. 17 ust. 1b u.ś.r., w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Natomiast w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium (wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019r., I OSK 8/19, LEX nr 2676639).

Argumentując zaskarżoną decyzję Kolegium stwierdziło również, że brak jest w sprawie bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki przez skarżącą nad mężem, a rezygnacją z zatrudnienia, ponieważ to nie opieka nad mężem spowodowała zaprzestanie aktywności zawodowej skarżącej, ale jej stan zdrowia. Kolegium zaakcentowało przy tym, że skarżąca nabyła prawo do emerytury w 2018r. i miało to związek (w tym miejscu Kolegium powołało się na stwierdzenie skarżącej) z "brakiem już sił’ do dalszej pracy zawodowej. A ponadto organ odwoławczy podniósł, iż emerytura - zgodnie z aktualnym poglądem orzecznictwa - nie wyklucza ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, ale podkreślił, że należy rozróżnić sytuację osób, które zmuszone były zrezygnować z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i skorzystać z uprawnienia wcześniejszej emerytury na podstawie rozporządzenia z 1989r., a osób które zaprzestały pracy z racji wieku, a po przejściu na emeryturę muszą podołać obowiązkowi opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Następnie jednak Kolegium, stwierdziło iż należy zbadać związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją z zatrudnienia a podjęciem się opieki nad osobą niepełnosprawną i w tej sprawie taki związek nie występuje.

W ocenie Sądu, okoliczności przedmiotowej sprawy nie pozwalają zaaprobować tak przedstawionego stanowiska Kolegium. Nie wątpliwie skarżąca nie nabyła prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie rozporządzenia z 1989r. i w przedstawionych okolicznościach sprawy nie byłoby to możliwe. Skarżąca nabyła prawo do emerytury wraz z osiągnięciem wieku emerytalnego. Z akt sprawy nie wynika, aby skarżąca w okresie poprzedzającym, jak i w dacie nabycia prawa do świadczenia emerytalnego opiekowała się niepełnosprawnym mężem. Mąż skarżącej pracował, a dopiero od lutego 2022r., kiedy to przebył udar, nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Skarżąca nabyła prawo do świadczenia emerytalnego w 2018r., a zatem przed orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jej męża (orzeczenie z 31 marca 2022r.), którym ustalony stopień niepełnosprawności datując od 9 marca 2022r. A zatem konieczność opieki nad mężem skarżącej nie pojawiła się przed, a kilka lat po fakcie nabycia przez skarżącą prawa do świadczenia emerytalnego. Wobec tego oczywistym jest, że okoliczność niepełnosprawności jej męża i związanej z nią opieki nie istniała w okresie, gdy skarżąca świadczyła pracę. Nie zachodzi tutaj sytuacja, iż skarżąca pracowała zawodowo i nie sprawowała opieki w okresie, w którym jej mąż (z racji orzeczenia o niepełnosprawności) takiej opieki wymagał. Niemniej jednak podkreślić należy, że w orzecznictwie akcentuje się, że brak jest przesłanek uzasadniających zróżnicowanie sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych polegających na wyłączeniu w całości ich prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy mają oni ustalone prawo do jednego ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a uśr i gdy świadczenie to jest niższe od świadczenia pielęgnacyjnego (wyrok NSA z dnia 17 listopada 2022 r., I OSK 233/22, LEX nr 3442132).

Nie można zgodzić się z Kolegium, iż to nie opieka, a stan zdrowia skarżącej nie pozwala na podjęcie przez nią zatrudnienia i tym samym brak jest bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki nad mężem, a rezygnacją z zatrudnienia. O ile bowiem można przyjąć, że skarżąca skorzystała z uprawnienia emerytalnego, ponieważ jak wskazała – brak jej było sił i osiągnęła odpowiedni wiek emerytalny, to jednak zauważyć należy, że skarżąca wykonywała po tym fakcie szereg prace w prowadzonym przez jej męża gospodarstwie rolnym. Świadczy to o tym, iż o ile skarżąca nie była w stanie świadczyć pracę regularnie i w pełnym jej wymiarze (pracowała w firmie sprzątającej), to jednak była w stanie pracować w wymiarze niepełnym czasu pracy i w innym charakterze. A zatem skarżąca w tym stanie zdrowia, w jaki się znajduje, jest w stanie świadczyć pracę w pewnym zakresie, a zatem może być aktywna zawodowo. Nie można zatem wykluczyć możliwości podjęcia przez skarżącą zatrudnienia.

Kolegium powołując się na okoliczność stanu zdrowia skarżącej, jako uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia, wskazało orzeczenie skarżącej o lekkim stopniu niepełnosprawności z 2005r. i podnoszony przez skarżącą "brak sił" do dalszej pracy. Jednak organ odwoławczy nie wziął pod uwagę, że skarżąca posiadając ww. orzeczenie z 2005r., pracowała do 2018r. Natomiast mając na uwadze okoliczność "braku sił", stwierdzić należy, że organ nie wyjaśnił, jak skarżąca rozumie użyte przez nią powyższe sformułowanie, ponieważ mimo tego stwierdzenia skarżąca pracowała w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez jej męża. A wnioskować należy, że zaprzestała w nim pracy, ponieważ jej mąż ze względu na stan zdrowia nie prowadzi już gospodarstwa rolnego.

W konsekwencji powyższego, aby można było stwierdzić jednoznacznie, iż w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad mężem, a niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia organ musi ustalić w sposób pełny zakres sparowanej opieki i w konsekwencji czy świadczona w ustalonym zakresie opieka uniemożliwia skarżącej podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia.

Mając na uwadze kolizję pobieranego świadczenia emerytalnego z ubieganym się świadczeniem pielęgnacyjnym z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną, Sąd wskazuje, iż podziela prezentowany w orzecznictwie pogląd stanowiący, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, powinna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie emerytury. Wybór może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s. Zgodnie z tym przepisem, prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta lub rencisty (wyrok NSA z dnia 19 maja 2021r., sygn. akt I OSK 253/21, LEX nr 3194913).

Jednocześnie należy przyjąć, aprobując pogląd prezentowany w orzecznictwie, że aby zagwarantować stronie wybór, o którym mowa w art. 27 ust. 5 u.ś.r., nie można wymagać od niej uprzedniej rezygnacji z przyznanego już świadczenia przed otrzymaniem zapewnienia organu, że drugie z tych świadczeń rzeczywiście zostanie przyznane. Wymaganie organu, aby strona w pierwszej kolejności zrezygnowała z przyznanego jej świadczenia przed zbadaniem, czy spełnia pozostałe warunki do otrzymania świadczenia wybranego i korzystniejszego dla niej, stawia ją w dość trudnej sytuacji, wprowadza stan niepewności i zrozumiałą obawę co do tego, czy uzyska wybrane ze świadczeń w miejsce już otrzymywanego (wyrok NSA z dnia 25 listopada 2021r., sygn. akt I OSK 1004/20, LEX nr 3268931). Wymaganie organu, aby strona w pierwszej kolejności zrezygnowała z przyznanego jej świadczenia, jeszcze przed zbadaniem, czy spełnia pozostałe warunki do otrzymania wybranego przez nią świadczenia, stawia ją w trudnej sytuacji, wprowadza w stan niepewności i zrozumiałą obawę co do tego, czy uzyska wybrane ze świadczeń, w miejsce aktualnie otrzymywanego. Konieczność unikania tego rodzaju stanu niepewności co do rzeczywistych uprawnień strony (braku pewności prawa), nakazuje zaniechać czynienia przez organy administracji przeszkód w uzyskaniu przez stronę świadczenia wybranego (korzystniejszego), a przeciwnie, organy winny przedsięwziąć takie czynności, aby strona mogła z prawa wyboru skorzystać. W tym zakresie organy winny zastosować adekwatne do okoliczności sprawy rozwiązania proceduralne, które będą gwarantowały stronie urzeczywistnienie przewidzianego w art. 27 ust. 5 u.ś.r. prawa wyboru świadczenia (wyrok NSA z dnia 17 marca 2022r., sygn. akt I OSK 1194/21, LEX nr 3332885).

Nie ulega wątpliwości, iż w sprawie nie dokonano oceny występowania wszystkich przesłanek z art. 17 ust. 1 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. warunkujących przyznanie świadczenia. Organy obu instancji nie dokonały wspomnianego zbadania, a następnie analizy zakresu opieki świadczonej przez skarżącą. Nie ulega wątpliwości, że organ I instancji analizie poddał głównie przesłanki negatywne z art. 17 ust. 1b i art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., a organ II instancji o ile słusznie uznał, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie stanowi w tej sprawie przeszkody do przyznania świadczenia, to jednak nie dokonał analizy pozostałych przesłanek, lecz skupił się głównie na przysługującym skarżącej świadczeniu emerytalnym.

Na gruncie powyższych rozważań Sąd stwierdził zatem, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 79a oraz art. 80 k.p.a., i naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. A ponadto organy nie dokonały należytej analizy w okolicznościach sprawy art. 17 ust. 1 oraz ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w zakresie przesłanek warunkujących przyznanie przedmiotowego świadczenia.

Ponownie rozpoznając sprawę organy obowiązane są zatem dokonać oceny, czy skarżąca spełnia wszystkie przesłanki do przyznania jej świadczenia, w tym zbadania zakresu sprawowanej opieki i w konsekwencji czy zaistniał w sprawie związek przyczyno-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. W sytuacji stwierdzenia, że jedyną negatywną przesłanką jest pobieranie przez skarżącą świadczenia emerytalnego, organ wezwie ją do złożenia oświadczenia, które świadczenie wybiera, tj. emerytalne czy pielęgnacyjne i przedłożenia dokumentów dotyczących zawieszenia emerytury, jak również poinformuje ją o kwestii spełniania przesłanek do wnioskowanego świadczenia.

Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzekł o uchyleniu decyzji obu instancji.

ał