Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1059/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-03-01 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Gospodarki
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 368 § 1, art. 468 § 1, art. 469 § 1
journal: Dz.U. 2013 poz 1030
law: Ustawa z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych - tekst jednolity
article: art. 28, art. 30 § 3, art. 61a § 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Sikorska, Sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.), Sędzia del. WSA Mirosław Wincenciak, Protokolant starszy inspektor sądowy Kamil Wertyński, po rozpoznaniu w dniu 1 marca 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Gospodarki od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 grudnia 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 318/14 w sprawie ze skargi S. . na postanowienie Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji 1. oddala skargę kasacyjną; 2. odstępuje od zasądzenia od Ministra Rozwoju i Finansów na rzecz S. zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 4 grudnia 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 318/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy ze skargi Spółki [...] na postanowienie Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchylił zaskarżone postanowienie; 2. stwierdził, że zaskarżone postanowienie nie podlega wykonaniu; 3. zasądził od Ministra Gospodarki na rzecz skarżącej Spółki [...] kwotę 200 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Postanowieniem z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] (dalej postanowienie z [...] lipca 2013 r.), Minister Gospodarki (dalej Minister) odmówił wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia nr 2 Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] lipca 1949 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa (dalej orzeczenie nr 2), w części dotyczącej przedsiębiorstwa pod nazwą [...].

Minister wskazał, że postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nr 2 toczyło się wcześniej przed Ministrem Gospodarki z wniosku z 24 lipca 2004 r. R. D.-O. i V. D., reprezentowanych przez radcę prawnego W. L. i z wniosku z 23 października 2006 r. Spółki [...], reprezentowanej przez kuratora - radcę prawnego W. L.

Decyzją z [...] lutego 2010 r. znak [...] (dalej decyzja z [...] lutego 2010 r.) Minister Gospodarki umorzył postępowanie z wniosku radcy prawnego W. L. - kuratora Spółki [...], w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia nr 2, z uwagi na brak interesu prawnego kuratora. Na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Minister Gospodarki decyzją z dnia [...] maja 2010 r. znak [...] (dalej decyzja z [...] maja 2010 r.), umorzył postępowanie administracyjne, wskazując, że z decyzji z [...] lutego 2010 r. nie wynikają dla radcy prawnego W. L. - jako likwidatora żadne uprawnienia bądź obowiązki natury prawnej, które uprawniałyby go do żądania ponownego rozpatrzenia sprawy.

Wyrokiem z 19 listopada 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 1367/10 (dalej wyrok IV SA/Wa 1367/10), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu sprawy ze skargi [...] (dalej Spółka) uchylił decyzję z [...] maja 2010 r. i poprzedzającą ją decyzję z [...] lutego 2010 r., podnosząc że nie zostało umorzone postępowanie prowadzone z wniosku R. D.-O. i V. D., mimo że w uzasadnieniu decyzji organ prawidłowo wskazał, że podmioty te jako akcjonariusze Spółki [...] nie są legitymowane do żądania stwierdzenia nieważności aktu nacjonalizacyjnego Spółki. W uzasadnieniu wyroku IV SA/Wa 1367/10 Sąd wskazał, że organ prawidłowo wywiódł, że kurator Spółki [...] nie był legitymowany do złożenia w imieniu Spółki wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego, gdyż uczynił to z przekroczeniem kompetencji wynikających z art. 42 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm., dalej kc). Organ w decyzji tej niewłaściwie określił stronę postępowania, wobec której umorzono postępowanie administracyjne. Stroną tą, jak wynika z decyzji, jest radca prawny W. L. - kurator Spółki [...], zamiast Spółka [...] reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego - kuratora W. L.

Ponownie rozpatrując sprawę Minister Gospodarki decyzją z [...] lutego 2012 r. znak [...] (dalej decyzja z [...] lutego 2012 r.), mając na uwadze wskazania zawarte w wyroku IV SA/Wa 1367/10, umorzył postępowanie z wniosku z 24 lipca 2004 r. R. D.-O. i V. D., reprezentowanych przez radcę prawnego W. L. i z wniosku z 23 października 2006 r. Spółki [...], reprezentowanej przez kuratora - radcę prawnego W. L., w przedmiocie stwierdzenia nieważności ww. orzeczenia. Decyzja tę utrzymał w mocy decyzją z [...] lipca 2012 r. znak [...] Minister Gospodarki.

Po rozpatrzeniu skargi Spółki [...] w Warszawie w likwidacji na decyzję z [...] lutego 2012 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 14 grudnia 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 1834/12 (dalej wyrok I SA/Wa 1834/12) oddalił skargę, stwierdzając w uzasadnieniu wyroku, że Minister prawidłowo stwierdził, że R. D.-O. i V. D. jako akcjonariusze nie mają legitymacji do żądania stwierdzenia nieważności aktu nacjonalizacyjnego Spółki, ponieważ posiadają oni wyłącznie interes faktyczny. W ocenie Sądu, umorzenie przez Ministra Gospodarki postępowania z wniosku ww. Spółki [...] reprezentowanej w momencie złożenia wniosku przez kuratora spółki było zasadne. Za prawidłową Sąd uznał również ocenę organu w zakresie braku możliwości zatwierdzenia przez likwidatora czynności kuratora dokonanej z przekroczeniem kompetencji wynikających z art. 42 kc. Jak podniesiono, brak jest, na gruncie ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm., dalej kpa), możliwości konwalidowania czynności, która w momencie jej dokonywania pozbawiona była prawnej skuteczności.

Rozpatrując nowy wniosek z 20 czerwca 2013 r. Spółki [...] reprezentowanej przez likwidatora radcę prawnego W. L., o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr 2 o przejęciu ww przedsiębiorstwa, w postanowieniu z [...] lipca 2013 r. Minister wskazał, że na podstawie materiału dowodowego, zgromadzonego w postępowaniu zakończonym decyzją Ministra Gospodarki z [...] lipca 2012 r., ustalił że właścicielem przedsiębiorstwa pn. [...] w dniu jego nacjonalizacji była osoba prawna - spółka akcyjna. Mając na uwadze art. 61a § 1 kpa, odmówił wszczęcia postępowania z uwagi na brak legitymacji prawnej do wystąpienia przez likwidatora – radcę prawnego W. L. w imieniu Spółki z wnioskiem o stwierdzenie nieważności orzeczenia z [...] lipca 1949 r. W jego ocenie wystąpienie przez likwidatora o wszczęcie postępowania nadzorczego dotyczącego skontrolowania prawidłowości podjęcia ostatecznej decyzji administracyjnej nie mieści się w ustawowej, zawartej w art. 468 ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1030, z zm., dalej ksh), definicji czynności likwidacyjnych. Oznacza to, że na mocy art. 469 § 1 ksh, likwidator nie jest umocowany do składania w imieniu Spółki tego rodzaju wniosków.

Na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Minister Gospodarki postanowieniem z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] (dalej postanowienie z [...] listopada 2013 r.) utrzymał w mocy swoje postanowienie z [...] lipca 2013 r., podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Skargę na powyższe postanowienie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożyła Spółka [...] w Warszawie w likwidacji reprezentowana przez likwidatora radcę prawnego W. L.

W odpowiedzi na skargę Minister Gospodarki wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 i art. 200 ppsa orzekł jak w sentencji wyroku I SA/Wa 318/14.

W uzasadnieniu Sąd I instancji zaznaczył, że zarówno doktryna jak i orzecznictwo zajmują sprzeczne stanowiska, w kwestii legitymacji procesowej likwidatorów do zgłoszenia wniosku o wszczęcie postępowania w trybie nadzoru. Sąd stanął na stanowisku, że złożenie wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego mieści się w granicach kompetencji likwidatora spółki, określonych w art. 468 ksh. Zadaniem Sądu I instancji, likwidator może skutecznie złożyć taki wniosek, jeżeli w sytuacji stwierdzenia nieważności bądź stwierdzenia wydania orzeczenia z naruszeniem prawa, doszłoby do ściągnięcia wierzytelności. W zaistniałej sytuacji wniosek służy realizacji celu likwidacji, który nakierowany jest na ściągnięcie wierzytelności należnych Spółce.

Zdaniem Sądu I instancji powyższa czynność nie jest zdarzeniem, które może być zakwalifikowane jako zainicjowanie nowych interesów spółki w rozumieniu art. 468 § 1 zd. 2 ksh.

Skargę kasacyjną od wyroku z dnia 4 grudnia 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 318/14 wywiódł Minister Gospodarki, reprezentowany przez r. pr. A. K., który zaskarżył wyrok w całości, a wydanemu w sprawie rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie:

1. przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 138 § 1 pkt 1, art. 127 § 3 i art. 144, w zw. z art. 61a § 2 oraz art. 28, art. 30 § 3 kpa w zw. z art. 38 kc i w zw. z art. 368 § 1, art. 468 § 1 i art. 469 § 1 ksh, polegające na uznaniu, że Minister Gospodarki naruszył ww przepisy wydając postanowienie o utrzymaniu w mocy postanowienia w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr 2 Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] lipca 1949 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. [...], podczas gdy brak było podstaw do stwierdzenia naruszenia przez organ ww przepisów, a stwierdzone przez Sąd I instancji naruszenie przepisów postępowania było wynikiem błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania przepisów prawa materialnego, polegającego na błędnym przyjęciu przez Sąd I instancji, że likwidator skarżącej spółki ma prawo do wystąpienia w jej imieniu z wnioskiem o stwierdzenie nieważności ww. orzeczenia nacjonalizacyjnego;

2. prawa materialnego - art. 30 § 3 kpa w zw. z art. 38 kc w zw. z art. 368 § 1 oraz art. 468 § 1 i art. 469 § 1 ksh w zw. z art. 28 kpa przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że uprawnienie do żądania wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego mieści się w katalogu uprawnień likwidatora określonych w art. 469 § 1 ksh, zwłaszcza w uprawnieniu do ściągania wierzytelności spółki, co oznaczało, że likwidator w imieniu skarżącej spółki mógł złożyć wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr 2 Ministra Przemysłu Lekkiego z [...] lipca 1949 r., podczas gdy prawidłowa wykładnia ww. przepisów uzasadnia twierdzenie, że uprawnienie do żądania wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego nie mieści się w katalogu uprawnień likwidatora określonych w art. 469 § 1 ksh, zwłaszcza w uprawnieniu do ściągania wierzytelności spółki, co oznaczało, że organ słusznie uznał, że likwidator w imieniu skarżącej spółki nie mógł złożyć wniosku o stwierdzenie nieważności ww orzeczenia.

Skarżący kasacyjnie wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi oraz orzeczenie o kosztach postępowania, w tym o kosztach zastępstwa prawnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Spółka [...] w Warszawie w likwidacji, reprezentowana przez likwidatora r. pr. W. L. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania. Na rozprawie dnia 1 marca 2017 r. likwidator Spółki w szczególności wskazał na roszczenia przewidziane w art. 3 ust. 1 in princ. i art. 7 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. nr 3, poz. 17 ze zm.) i podniósł, że zagadnienie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego nie jest rozpoczęciem nowych interesów, skoro organ był na etapie powołania biegłego dla oszacowania wysokości odszkodowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

W świetle art. 183 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010, z. 1, poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Skarga kasacyjna złożona w niniejszej sprawie została oparta na obu podstawach określonych w art. 174 pkt 1 i 2 ppsa tj. na naruszeniu norm prawa materialnego i przepisów postępowania.

Kluczowym dla rozstrzygnięcia sprawy jest zarzut naruszenia prawa materialnego, bowiem kontrolowane postanowienie zapadło na podstawie art. 138 § 1 w zw. z art. 61a § 2, art. 127 § 3 i art. 144 kpa, utrzymując w mocy postanowienie zapadłe na podstawie art. 61a § kpa, na skutek przyjęcia, że likwidator Spółki nie posiada legitymacji prawnej do występowania w imieniu Spółki z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nr 2 (s. 1, 6 postanowienia z [...] lipca 2013 r.; s. 1, 9 postanowienia z [...] listopada 2013 r.). Minister w obu postanowieniach wskazał na przesłanki podmiotowe odmowy wszczęcia postępowania. Zgodnie z art. 28 kpa stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie, albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny. Interes prawny (obowiązek) to wartość ochrony praw jednostki określona przepisami prawa materialnego, jak i w ograniczonym zakresie przepisami prawa procesowego (B. Adamiak w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2016, s. 350-352, nb 6; J. Borkowski – tamże, s. 214-215, nb 12). Skoro to norma prawa materialnego stanowi podstawę interesu strony, pierwszej kolejności należało rozpatrzyć zarzut naruszenia prawa materialnego.

Zarzut naruszenia art. 30 § 3 kpa w zw. z art. 38 kc w zw. z art. 368 § 1 oraz art. 468 § 1 i art. 469 § 1 ksh w zw. z art. 28 kpa okazał się nieusprawiedliwiony.

Dla oceny, czy dana czynność jest czynnością likwidacyjną (mieści się w celu spółki akcyjnej w likwidacji), nie mają znaczenia rozważania autora skargi kasacyjnej, dotyczące likwidatora jako odrębnego od spółki podmiotu prawa; niemożności stanowienia przez likwidatora żadnych norm wewnętrznych (co należało do kompetencji zarządu); przewagi czynności reprezentacyjnych likwidatora związanych z dyspozycją majątkiem likwidowanej spółki, podczas gdy większość czynności zarządu to czynności z zakresu prowadzenia spraw, a nie reprezentacji; że wola objawiona przez likwidatora jest jego wolą i nie może być bezpośrednio przypisana spółce, skutkiem czego należy przyjęć, że działa on w imieniu spółki, a nie za spółkę (s. 6 skargi kasacyjnej).

Likwidator nie może podejmować nowych rodzajów działalności. Jeśli chodzi o tzw. nowe interesy, to może je realizować tylko wówczas, gdy jest to potrzebne do zakończenia interesów bieżąco prowadzonych ("spraw w toku"; A. Szajkowski, M. Tarska w: S. Sołtysiński i in., Kodeks spółek handlowych. Komentarz C.H. Beck 2013 t. III s. 1838 nb 14, s. 1842 nb 6), przy czym nie oznacza to, że likwidatorzy mają ograniczyć się wyłącznie do sprzedaży poszczególnych składników majątku (M. Bieniak w: J. Bieniak, M. Bieniak, G. Nita-Jagielski, K. Oplustil, R. Pabis, A. Rachwał, M. Spyra, G. Suliński, M. Tofel, R. Zabłocki, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, C.H. Beck 2014, s. 1051, nb 1, 2). W doktrynie trafnie wskazuje się, że nie jest wykluczone, by likwidatorzy nie mogli założyć nowej spółki z udziałem spółki w likwidacji, jeśli miałoby to przyczynić się do osiągnięcia lepszych rezultatów w upłynnieniu majątku spółki likwidowanej i wypełnieniu jej zobowiązań. Wówczas zawiązanie nowej spółki niewątpliwie mieścić się będzie w pojęciu "nowych interesów", podejmowanych na potrzeby zakończenia dotychczasowych spraw spółki (A. Kidyba, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Wolters Kluwer 2017, t. II, s. 1003 uw. 3; M. Michalski w: red. S. Sołtysiński, Prawo spółek kapitałowych; System prawa prywatnego t. 17B, INPr. PAN 2016 s. 1044-1045 nb 81). Z tej przyczyny przekonanie, że likwidacja spółki ma być postępowaniem krótkotrwałym i ma definitywnie prowadzić do utraty bytu prawnego przez spółkę, jest nieuprawnione (M. Michalski - tamże). Postępowanie likwidacyjne może trwać nawet kilka lat. Zakończenia bieżących interesów nie można traktować formalistycznie (A. Kidyba, Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Komentarz, Warszawa 1999 r. s. 538; M. Trzebiatowski Granice działań likwidacyjnych w spółce kapitałowej (na przykładzie umowy pożyczki dla likwidatora), PPH 2006/7/s. 5).

Przepisy art. 468 ksh stanowią zmienione (głównie redakcyjnie) odpowiedniki dotychczasowych przepisów art. 452 Kodeksu handlowego (dalej kh; A. Szajkowski, M. Tarska – op. cit. s. 1835 nb 1). Art. 452 § 1 i 2 zdanie 1 [kh] odpowiadają art. 271 § 1 i 2 zdanie 1 [kh], które odnoszą się do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (M. Allerhand, Kodeks handlowy. Komentarz, Lwów 1935, s. 685, uw. 1 do art. 452). W znacznym stopniu orzecznictwo Sądu Najwyższego i poglądy doktryny, wypracowane pod rządem Kodeksu handlowego, pozostają aktualne pod rządem Kodeksu spółek handlowych (M. Bieniak – op. cit., s. 1050, nb 6). Przedłużenie mocy patentu lub znaku towarowego, lub wytoczenie albo kontynuowanie procesu o unieważnienie patentu lub procesu z tytułu konkurencji nieuczciwej – jest dopuszczalne, o ile z tego spodziewać się można korzystnych rezultatów dla spółki (J. Namitkiewicz, Kodeks handlowy. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z komentarzem, Wyd. Towarzystwo Młodych Prawników i Ekonomistów Warszawa 1937, reprint Grand Gamma sp. z o.o. Łódź 1994 s. 331 uw. 2). Likwidatorzy mają obowiązek wyegzekwowania od dłużników wszelkich wierzytelności, jakie przypadają spółce; w celu ściągnięcia wierzytelności likwidatorzy mogą podejmować wszelkie niezbędne czynności, prowadzić postępowania sądowe i egzekucyjne (J. Frąckowiak w: J. Frąckowiak, A. Kidyba, K. Kruczalak, W. Pyzioł, I. Weiss, Kodeks handlowy. Komentarz, W. Pr. 1999 s. 637 uw. 3; J. Frąckowiak w: J. Frąckowiak, A. Kidyba, W. Popiołek, W. Pyzioł, A. Witosz, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, LexisNexis 2008 s. 983 uw. 3).

W szczególności wejście spółki w fazę likwidacji nie powoduje utraty osobowości prawnej "rozwiązywanej" spółki akcyjnej. Organ wykonawczy, zarząd, zostaje zastąpiony przez likwidatorów, jednak ich sytuacja jest analogiczna do stanowiska zarządu. Wszystkie inne organy (walne zgromadzenie, rada nadzorcza, komisja rewizyjna, rewidenci) działają w czasie likwidacji jak dotąd. Wszystkie te organy, każdy w swoim zakresie, są w swych działaniach ograniczone przez cel likwidacji i specjalne przepisy tu obowiązujące (J. Namitkiewicz i J. Stecki, Likwidacja spółki akcyjnej według polskiego prawa akcyjnego, Warszawa 1933, s. 52-53, akceptowane – za wyjątkiem nieaktualnej wzmianki o komisji rewizyjnej – przez A. Szajkowskiego, M. Tarską – op. cit. s. 1829-1830 nb 6 – w tym zwłaszcza pogłębiona krytyka poglądu zaprezentowanego w wyroku NSA z 6.8.2010 r., I OSK 1376/09).

Z faktu, że likwidator nie jest organem spółki akcyjnej; jest on podmiotem, który przejmuje obowiązki zarządu, ale tylko w zakresie likwidacji spółki, przy czym obowiązki likwidatorów nie zamykają się tylko w czynnościach likwidacyjnych sensu stricto (A. Kidyba, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Wolters Kluwer 2017 s. 1005 uw. 1) Trafnie M. Bieniak wskazuje, że z faktu, że likwidatorzy nie są organem spółki, nie można wysnuwać tak daleko idących wniosków, jak uczynił to A. Kidyba (na co powołuje się autor skargi kasacyjnej – s. 6), bowiem z uwagi na treść art. 466 ksh należy uznać, że wola objawiona przez likwidatora winna zostać przypisana bezpośrednio spółce (likwidator działa za spółkę, a nie wyłącznie w jej imieniu; M. Bieniak – op. cit. s. 1046, nb 1; M. Michalski – op. cit. s. 1035 nb 56 i przywołane w przypisie 73 poglądy doktryny), nie wynika, by reprezentując spółkę (art. 469 § 1 ksh), likwidator nie mógł wytoczyć wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji w sytuacji, w której – gdyby doszło do stwierdzenia nieważności decyzji bądź stwierdzenia nieważności decyzji z naruszeniem prawa – spółka uzyskałaby prejudykat, umożliwiający dochodzenie roszczenia na podstawie art. 4171 kc, co prowadziłoby do ściągnięcia wierzytelności. Takie działanie likwidatora mieści się w granicach jego kompetencji, określonych w art. 468 ksh.

W niniejszej sprawie wnioskodawcą była Spółka [...], posiadająca osobowość prawną i mająca interes prawny w rozumieniu art. 28 kpa, nie zaś likwidator, który reprezentuje w tym postępowaniu spółkę (art. 469 § 1 ksh). Spółka [...] reprezentowana jest w tym postępowaniu przez likwidatora, bowiem wystąpienie z przedmiotowym wnioskiem służy realizacji celu likwidacji, który obejmuje w sobie także ściągnięcie wierzytelności (art. 468 § 1 zd. 1 w zw. z art. 469 § 1 ksh) wobec osoby trzeciej, którym w tym wypadku jest Skarb Państwa (A. Szajkowski, M. Tarska – op. cit. s.1829-1830 nb 6,1842 nb 6, s. 1843-1844 nb 18; A. Kidyba – op. cit. s. 1001-1002 uw. 1; s. 1005-1006 uw. 1).

Autor skargi kasacyjnej nie dostrzegł, że ściąganie wierzytelności (art. 468 § 1 zd. 1 ksh), które wymagać może np. wytoczenia powództwa przed sądem powszechnym, wytoczenia albo kontynuowania procesu o unieważnienie patentu lub procesu z tytułu konkurencji nieuczciwej, wniesienia wniosku w postępowaniu egzekucyjnym, wywiedzenia wniosku w postępowaniu administracyjnym (zwyczajnym bądź nadzwyczajnym); wywiedzenia skargi przed sądem administracyjnym, nie jest podejmowaniem nowych interesów w rozumieniu art. 468 § 1 zd. 2 ksh (M. Trzebiatowski – op. cit. s. 6). Wywiedzenie wniosku o wszczęcie postępowania nieważnościowego dotyczącego orzeczenia nacjonalizacyjnego przedsiębiorstwa spółki, gdy wyraźnie ustawodawca przewidział odszkodowanie (art. 3 ust. 1, art. 7 ustawy nacjonalizacyjnej) niczym istotnym nie różni się od wytoczenia powództwa przed sądem powszechnym.

Autor skargi kasacyjnej błędnie pomija art. 153 i art. 170 ppsa. W sprawie kontrolowanej wyrokiem IV SA 1367/10, Wojewódzki Sąd wskazał, że z akt administracyjnych wynika, że przed wydaniem przez Ministra Gospodarki decyzji z [...] lutego 2010 r., organ został poinformowany, że Spółka [...] została postawiona w stan likwidacji. Do akt dołączono odpis postanowienia Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy w Warszawie XII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego z dnia 11 października 2007 r., sygn. akt WA.XII NS-REJ.KRS/ 028272/07/854, z którego wynika, że dla Spółki [...] zostało otwarte postępowanie likwidacyjne na podstawie postanowienia tegoż Sądu z 6 sierpnia 2007 r. sygn. akt WA XII NS REJ. 8943/07/985. Jednocześnie W. L. został ustanowiony likwidatorem Spółki. Likwidacja spółki akcyjnej jest procesem związanym z jej rozwiązaniem. Dopiero po przeprowadzeniu likwidacji i wykreśleniu z rejestru spółka akcyjna zostaje rozwiązana, tzn. ustaje byt prawny spółki akcyjnej. W trakcie postępowania likwidacyjnego spółka akcyjna zgodnie z art. 461 § 3 ksh nadal zachowuje osobowość prawną. Po otwarciu likwidacji i powołaniu likwidatora jest on podmiotem uprawnionym do prowadzenia spraw spółki i jej reprezentowania.

W przedmiotowej sprawie, w toku postępowania administracyjnego, po stronie Spółki [...] po otwarciu likwidacji rozpoczął się proces związany z rozwiązaniem Spółki. Proces ten nie wpłynął na byt prawny Spółki. Nadal to była Spółka [...] tyle, że teraz w likwidacji. Zmienił się natomiast podmiot reprezentujący Spółkę z kuratora na likwidatora. Nadal to był ten sam podmiot praw, uległa zmianie jedynie jego reprezentacja. Likwidator W. L., w piśmie z 23 grudnia 2009 r., działając w imieniu Spółki [...] w likwidacji poparł dotychczasowy wniosek złożony w imieniu Spółki [...] przez kuratora.

W tej sytuacji procesowej, zadaniem organu było dokonanie oceny, czy Spółka [...] reprezentowana przez likwidatora może skutecznie żądać stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego skoro wcześniej, przed otwarciem likwidacji, wniosek ten nie został złożony skutecznie.

Wobec powyższego decyzja z [...] lutego 2010 r. winna była odnieść się również do oceny legitymacji likwidatora działającego w imieniu Spółki [...] do żądania stwierdzenia nieważności orzeczenia nr 2 Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] lipca 1949 r.

W konsekwencji nie można uznać, że likwidator W. L. reprezentujący Spółkę [...] w likwidacji nie był uprawniony do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Ponownie rozpoznając sprawę organ weźmie pod uwagę wyżej przedstawione uwagi.

Osoba prawna działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie (art. 38 kc; J. Borkowski w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2016 s. 233 nb 18). W niniejszej sprawie Spółka [...] działała w sposób przewidziany w ustawie, reprezentowana przez likwidatora (art. 30 § 3 kpa w zw. z art. 468 § 1 zd. 1 i art. 469 § 1 ksh; J. Borkowski – op. cit., s. 233 nb 19).

Za uwzględnieniem skargi kasacyjnej nie przemawiało stanowisko zaprezentowane w wyroku NSA z 6.8.2010 r., I OSK 1376/09, Lex 737487 (dalej wyrok I OSK 1376/09). Stanowisko to spotkało się z krytyką doktryny. W szczególności Komentator wskazał, że wyrok I OSK 1376/09 budzi zastrzeżenia, a nawet sprzeciw. U jego podstaw leży błędne założenie, że likwidator nie jest organem spółki. Wprawdzie zakres umocowania likwidatora do reprezentowania spółki wyznaczają czynności likwidacyjne sensu stricto, ale ze stanu faktycznego sprawy wynika, że skarżona przez likwidatora decyzja administracyjna mogła mieć znaczenie z punktu widzenia majątku likwidowanej spółki. Aprobata stanowiska zawartego w wyroku I OSK 1376/09 oznacza pozbawienie spółki w likwidacji możliwości wszczęcia postępowania nadzorczego, skoro nie ma zarządu – organu legitymowanego do inicjowania takiego postępowania (J. P. Naworski w: red. T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, LexisNexis 2012 s. 1280, uw. 10; A. Szajkowski, M. Tarska – op. cit. s. 1830, nb 6; s. 1839-1840, nb 18). Naczelny Sąd Administracyjny w składzie niniejszym nie podziela stanowiska zaprezentowanego w wyroku I OSK 1376/09. Szczegółowa analiza uzasadnienia wyroku I OSK 1376/09 i poprzedzającego go wyroku z 29 maja 2009 r., IV SA/Wa 470/09 (oba cbosa), prowadzi do wniosku, że w sprawie kontrolowanej oboma wyrokami stan faktyczny i prawny jest niemal identyczny ze sprawą kontrolowaną zaskarżonym wyrokiem i wszystkie argumenty Komentatorów, wyżej powołane, pozostają w pełni aktualne przy rozstrzyganiu niniejszej skargi. W sprawie rozstrzyganej wyrokiem NSA z 4.12.2014 r., I OSK 958/13, Lex 1772000, wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego wniósł kurator spółki, którego status prawny w toku postępowania nie zmienił się, a postępowania likwidacyjnego w stosunku do spółki nie wszczęto. NSA podzielił pogląd zaprezentowany w wyroku I OSK 1376/09, lecz nie rozważał (bo nie musiał) aspektów prawnych podnoszonych przez Komentatorów. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalonym jest pogląd, że kurator spółki akcyjnej, ustanowiony w celu powołania jej organów, nie ma uprawnienia do powołania zarządu i nie zastępuje walnego zgromadzenia ani rady nadzorczej tej spółki, a jest umocowany jedynie do zwołania nadzwyczajnego walnego zgromadzenia wspólników (postanowienie Sądu Najwyższego z 7.5.2004 r., III CK 249/03, OSNC 2005/5/87, akceptowany przez S. Dmowskiego w: S. Dmowski, S. Rudnicki,, R. Trzaskowski, Kodeks cywilny. Komentarz Część ogólna, LexisNexis 2014 s. 164-165 uw. 2 i 4.4).

Z art. 368 § 1 ksh nie wynikają inne wnioski, niż zaprezentowane w zaskarżonym wyroku.

Niezasadny okazał się zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 138 § 1 pkt 1, art. 127 § 3 i art. 144, w zw. z art. 61a § 2 oraz art. 28, art. 30 § 3 kpa w zw. z art. 38 kc i w zw. z art. 368 § 1, art. 468 § 1 i art. 469 § 1 ksh. Jako wzorce kontroli autor skargi kasacyjnej wskazał w części te same przepisy art. 28, art. 30 § 3 kpa w zw. z art. 38 kc i w zw. z art. 368 § 1, art. 468 § 1 i art. 469 § 1 ksh, co w zarzucie w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 174 pkt 1 ppsa), to uznał, że stanowić mogą przesłanki zarzutu z drugiej podstawy kasacyjnej (art. 174 pkt 2 ppsa). Utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest pogląd, że nie jest dopuszczalne przemienne (bez zachowania koniecznej odrębności obu podstaw skargi kasacyjnej) przytaczanie ich na poparcie argumentacji pomijającej rozdzielność tych podstaw (wyrok NSA z 21.2.2005 r., GSK 1310/04, akceptowane przez J. Drachala, A. Wiktorowską i R. Stankiewicza – op. cit., s. 672-673, nb 5, 6). Dla uniknięcia zbędnych powtórzeń, należy w tej materii odwołać się do wyżej przedstawionego stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaprezentowanego przy analizie 2 (drugiego) zarzutu.

Z konstrukcji zarzutu 1 (pierwszego) jednoznacznie wynika, że autor skargi kasacyjnej postrzega naruszenia norm odniesienia i dopełnienia w zakresie przepisów postępowania jako funkcję naruszenia norm prawnomaterialnych ("...brak było podstaw do stwierdzenia naruszenia przez organ ww przepisów, a stwierdzone przez Sąd I instancji naruszenie przepisów postępowania było wynikiem błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania przepisów prawa materialnego..."; s. 2 skargi kasacyjnej). Wskazuje na to także brak w skardze kasacyjnej uzasadnienia zarzutu w zakresie naruszenia przepisów postępowania jak i wykazania, że owo naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do uznania, że zaskarżany wyrok narusza art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 138 § 1 pkt 1, art. 127 § 3 i art. 144, w zw. z art. 61a § 2 oraz art. 28, art. 30 § 3 kpa w zw. z art. 38 kc i w zw. z art. 368 § 1, art. 468 § 1 i art. 469 § 1 ksh.

Rozpoznając sprawę ponownie, właściwy Minister związany będzie oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, wyrażonymi w wyroku I SA/Wa 318/14 i w niniejszym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Na podstawie art. 184 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjnie, odstąpiwszy od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości (art. 207 § 2 ppsa).