Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 560/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-10-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Marcin Kamiński /spr./ Sędziowie WSA Piotr Godlewski AWSA Maria Mikolik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 4 października 2022 r. sprawy ze skargi A. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 1 marca 2022 r. nr SKO.4115.1422.2021 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 15 listopada 2021 r. nr GOPS/SR/010312/11/2021; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu na rzecz skarżącej A. T. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi A. T. (skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu (organ odwoławczy) z dnia 1 marca 2022 r. nr SKO.4115.1422.2021 utrzymująca w mocy decyzję Wójta

Gminy [...] (organ I instancji) z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco.

W dniu 26 sierpnia 2021 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynął wniosek skarżącej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką D. M. Do wniosku dołączone zostało orzeczenie wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] stycznia 2010 r. znak: [...], zaliczające D. M. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Decyzją z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] organ I instancji działając na podstawie art. 104 § 1, art. 107, art. 130 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.), art. 3 pkt 11, art. 17 ust. 1-4, art. 20 ust. 2 i 3, art. 32 ust. 1-1d ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.) – odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Organ I instancji wskazał, że D. M. została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności orzeczeniem nr [...] wydanym dnia [...] stycznia 2010 r., gdzie ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 14 stycznia 2010 r., a niepełnosprawność istnieje od grudnia 2002 r., czyli od 56 roku życia. Organ stwierdził więc, że skarżąca nie spełnia przesłanek określonych w u.ś.r. do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, ponieważ ustalony stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki powstał po ukończeniu 25 roku życia.

Organ wskazał na problemy, jakie wynikają ze stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. w związku z rozbieżnością pomiędzy sentencją orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, w którym Trybunał uznał przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, a uzasadnieniem wyroku, w którym Trybunał wywiódł, że utracił on moc, tj. że skutkiem wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność osób nie powstała w okresie dzieciństwa, lecz obowiązek podjęcia działań ustawodawczych w celu poprawienia stanu prawnego, co należy wyłącznie do ustawodawcy.

Organ I instancji wskazał, że skarżąca jest jedynym dzieckiem D. M., zaś na podstawie umowy o dożywocie wraz z mężem nabyli prawo własności do majątku po jej rodzicach zobowiązując się do utrzymania rodziców, przyjęcia ich jako domowników, dostarczenia wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnienia odpowiedniej pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawienia własnym kosztem pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym. Organ wskazał, że zgodnie z art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rodzice oraz dzieci powinni wspierać się wzajemnie. Przez wzajemne wsparcie rozumie się pomoc materialną, psychiczne wsparcie w chorobie, kalectwie, pomoc w podejmowaniu ważnych decyzji lub załatwianiu spraw życiowych oraz pomoc fizyczna przy wykonywaniu różnych czynności życiowych. Natomiast obowiązek alimentacyjny dzieci wobec rodziców istnieje bez względu na to czy dziecko mieszka wraz z rodzicami czy osobno, osoba obciążona alimentacją powinna być samodzielna finansowo, o stabilnej sytuacji majątkowej. Oprócz celów finansowych alimentacja ma również znaczenie etyczne. Nawiązał do tego Sąd Najwyższy w uchwale z 24 lutego 2011 r. III CZP 134/10, stwierdzając, że obowiązek alimentacyjny obok realizacji celu ekonomicznego, jakim jest zapewnienie uprawnionemu niezbędnych środków materialnych pozwalających zaspokoić jego potrzeby, służy kształtowaniu właściwych, z punktu widzenia powszechnie akceptowanych w społeczeństwie wzorców, zasad postępowania w rodzinie, wpływa na umocnienie łączących rodzinę więzi i kształtuje wzajemne relacje między jej członkami.

Organ I instancji podkreślił, że decyzja o ustaleniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie ma charakteru uznaniowego i pozytywne rozstrzygnięcie uzależnione jest wyłącznie od spełnienia przesłanek wynikających z art. 17 u.ś.r.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

Po rozpoznaniu odwołania, organ odwoławczy decyzją z dnia 1 marca 2022 r. nr SKO.4115.1422.2021 utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W ocenie organu odwoławczego, wydanie przez organ I instancji decyzji o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego poprzez zastosowanie tej części normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., która wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 uznana została za niekonstytucyjną, jest naruszeniem przepisów prawa materialnego. Wyrokiem tym Trybunał stwierdził bowiem, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że identyfikuje się z ukształtowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym poglądem, że skoro na mocy ww. wyroku stwierdzona została we wskazanym zakresie niezgodność art. 17 ust. 1b u.ś.r. z Konstytucją, to okoliczność ta jako rzutująca na sytuację prawną opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych nie może zostać pominięta przy ubieganiu się przez nie o świadczenie pielęgnacyjne. Do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego mimo braku spełnienia kryterium wieku powstania niepełnosprawności u osoby nad którą sprawowana jest opieka, nie jest zatem niezbędne uprzednie dokonanie stosownych zmian ustawodawczych. Zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Sądy są związane orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego w zakresie stwierdzenia przez Trybunał niekonstytucyjności przepisu prawa, dlatego nie mogą się uchylić od tego związania przez wzgląd na jakiekolwiek treści zawarte w uzasadnieniu takiego orzeczenia. Uzasadnienie nie stanowi bowiem treści rozstrzygnięcia, jak również nie zastępuje go. Zawiera jedynie argumentację mającą przemawiać za wydanym rozstrzygnięciem, dlatego brak jest podstaw prawnych do uznania, aby stanowiło w jakimkolwiek zakresie uzupełnienie rozstrzygnięcia. Uznanie zatem przez Trybunał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, oznacza, że stosownie do art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, od dnia 23 października 2014 r. tj. od daty ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, orzeczenie Trybunału weszło w życie i od tej daty okoliczność ta nie może zostać pominięta przy ustalaniu zakresu normatywnego art. 17 ust. 1b u.ś.r. Niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści ww. przepisu zgodnie ze stanowiskiem Trybunału powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 u.ś.r., która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Niezależnie od powyższego organ odwoławczy wskazał jednak, że z przeprowadzonego w dniu 5 listopada 2021 r. wywiadu środowiskowego wynika, że D. M. mieszka sama, zaś skarżąca codziennie przyjeżdża do matki i jest jedyną osobą, która może zapewnić jej opiekę. Osoba wymagająca opieki choruje przewlekle na reumatoidalne zapalenie stawów, osteoporozę, chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa, [...] , stan po złamaniu kości łokciowej. Porusza się po mieszkaniu samodzielnie, na zewnątrz wychodzi tylko z córką. Skarżąca pomaga w codziennych czynnościach, z którymi jej matka nie jest w stanie sobie poradzić tj. przygotowuje posiłki, sprząta, robi zakupy, zawozi na wizyty u lekarzy, załatwia sprawy urzędowe, pomaga przy kąpieli. D. M. sama jest w stanie sobie poradzić z codzienną toaletą, ubieraniem, spożywaniem posiłków. Organ odwoławczy doszedł więc do przekonania, że w niniejszej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo- skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a wykonywaną przez nią opieką nad matką. Przytaczając orzeczenia sądów administracyjnych organ wyjaśnił, że u.ś.r. nie zawiera definicji sprawowania opieki. Jednak z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu, musi ona być stała lub długoterminowa. Z analizowanego przepisu wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Organ podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest zatem przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Nie budzi wątpliwości, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.

W ocenie organu odwoławczego, taki związek w niniejszej sprawie nie zachodzi. Zarówno z ustaleń dokonanych podczas wywiadu środowiskowego, jak i z zestawienia czynności przedłożonych przez samą skarżącą nie wynika, aby zakres obowiązków związanych z opieką nad matką uniemożliwiał jej podjęcie zatrudnienia przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy. Rozmiar i zakres opieki nie wymusza na skarżącej niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Takie czynności jak sporadyczna pomoc w higienie, przygotowanie ubrań, mierzenie ciśnienia, podanie leków, przygotowanie posiłków, spędzanie wspólnego czasu, pomoc przy wyjściu na spacer, a także załatwianie spraw urzędowych, czy umawianie wizyt lekarskich nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej. Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby osoba nad którą sprawowana jest opieka wymagała ciągłej obecności czy też nadzoru ze strony skarżącej. Zdaniem organu, nie są to także czynności o bardzo czasochłonnym charakterze i nie świadczą zarazem o konieczności sprawowania stałej i długotrwałej opieki córki nad matką. Niektóre z tych czynności nie są bowiem wykonywane codziennie (wizyty lekarskie, zakup leków, opłacanie rachunków, czy załatwianie spraw urzędowych). Natomiast opieka, o której mowa w przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r. związana musi być wyłącznie z osobą chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego, to znaczy sprzątaniu, gotowaniu, bowiem prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnienia. Organ odwoławczy stwierdził, skarżąca w zasadzie nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych ściśle związanych z jej osobą, wymagających jej ciągłej obecności, gdyż osoba wymagająca opieki nie będąc osobą leżącą, nie wymaga szczególnej pielęgnacji tak jak osoba, która nie jest w stanie wykonać samodzielnie żadnych czynności. Taki zakres opieki, który polega na pracach w gospodarstwie domowym, towarzyszeniu w wizytach lekarskich, robieniu zakupów, wspólnych spacerach czy załatwianiu spraw urzędowych nie wymusza na osobie sprawującej opiekę rezygnacji z podjęcia pracy zarobkowej. Natomiast przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki nad osobą niepełnosprawną wyklucza możliwość podjęcia jakiekolwiek pracy zarobkowej w jakimkolwiek wymiarze. Zdaniem organu, z taką sytuacją nie mamy do czynienia w analizowanym przypadku.

Organ odwoławczy podzielił stanowisko ugruntowane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, że sprawowana opieka nie musi być opieką całodobową. Świadczenie pielęgnacyjne nie może jednak zostać przyznane w sytuacji, gdy czas poświęcony na czynności opiekuńcze zajmuje nieznaczną część dnia. Nie zachodzi bowiem wówczas wymagana ustawą przesłanka przyznania świadczenia, jaką jest konieczność rezygnacji z pracy lub niepodjęcia pracy w uwagi na konieczność sprawowania opieki. Organ zauważył również, że w aktach administracyjnych zalega umowa dożywocia zawarta w formie aktu notarialnego w dniu [...] października 2015 r. Rep. A nr [...], mocą której D. i B. M. przenieśli na rzecz A. i W. T. lokal mieszkalny nr [...] w budynku przy ulicy [...] w [...] w zamian za dożywocie w rozumieniu art. 908 k.c. polegające na ich utrzymaniu, przyjęciu ich jako domowników, dostarczeniu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnienia odpowiedniej pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawienia własnym kosztem pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym. Skarżąca wraz z mężem oświadczyli, że wyrażają na to zgodę i przedmiot umowy na podanych warunkach nabywają do majątku wspólnego. Organ wyjaśnił, że w umowie o dożywocie z jednej strony następuje przeniesienie własności nieruchomości na nabywcę, z drugiej zaś strony zostaje on obciążony obowiązkiem spełniania świadczeń na rzecz zbywcy. O treści i zakresie świadczeń należnych dożywotnikowi przesądza umowa dożywocia, w razie jednak braku szczegółowych ustaleń w umowie zakres świadczeń określa się według art. 908 § 1 k.c. Zatem skarżąca i jej mąż mają obowiązek spełniania świadczeń, w tym zapewnienia odpowiedniej pomocy i pielęgnowania w chorobie D. M., ponieważ w zamian za to przeniesiono na ich rzecz własność lokalu mieszkalnego, o określonej wartości majątkowej. W ocenie organu, nieuzasadnione jest przenoszenie ciężaru spełniania tych świadczeń wynikających z umowy dożywocia na Państwo poprzez przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a tym bardziej w sytuacji, kiedy strona nie spełnia warunku sprawowania stałej opieki oraz przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem tej opieki.

Organ odwoławczy stwierdził więc, że w rozpatrywanej sprawie w sprawie nie zostały spełnione przesłanki wyrażone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. warunkujące przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Organ I instancji przeprowadził postępowanie wyjaśniające w sposób prawidłowy, a zaskarżona decyzja pomimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada swą treścią normie prawnej wyrażonej w art. 107 § 3 k.p.a.

W ustawowym terminie skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję zaskarżając ją w całości. Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Wobec powyższego skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi skarżąca stwierdziła, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Przede wszystkim nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Natomiast w sprawowaniu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga została uwzględniona na podstawie przesłanek, które Sąd wziął pod rozwagę z urzędu, nie będąc związany granicami skargi, w tym podniesionymi w niej zarzutami i wnioskami (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Rozstrzygnięcie sprawy, której dotyczy skarga, przez wydanie decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, było wadliwe w zakresie, w jakim kontrolowane organy przesądziły kategorycznie w ustalonym stanie faktycznym, że między rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia zagranicznego a podjęciem opieki nad niepełnoprawną matką nie zachodzi związek przyczynowy, a skarżąca może pogodzić czynności opiekuńcze z podjęciem pracy choćby w częściowym wymiarze pracy. Wadliwa okazała się także ocena prawna, że samo zawarcie umowy dożywocia między skarżącą i jej mężem a wymagającą opieki matką skarżącej stanowi przesłankę negatywną nabycia przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką.

Odnosząc się do pierwszej wady kontrolowanych decyzji, Sąd stwierdził, że biorąc pod rozwagę treść orzeczenia z dnia [...] stycznia 2010 r. o stopniu niepełnosprawności matki skarżącej (D. M.) oraz ustalenia wynikające z wywiadu środowiskowego z dnia 5 listopada 2021 r. nie można uznać za prawidłowe wniosku organów, że wymagająca opieki nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki w celu niezagrażającego życiu i zdrowiu funkcjonowania. Z treści orzeczenia z dnia [...] stycznia 2010 r. wyraźnie wynika, że matka skarżącej "wymaga stałej opieki", co jest równoważne ze stwierdzeniem "konieczności stałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji". Nie jest w związku z tym prawidłowa ogólna ocena organów, że zakres przedmiotowy lub czasowy obowiązków skarżącej jako osoby sprawującej opiekę "nie wymusza" niepodejmowania przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Wniosek ten trudno wyprowadzić wykładniczo z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. Powyższy przepis przewiduje bowiem, że warunkiem nabycia prawa do świadczenia przez określony podmiot jest niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika zatem, że wymiar przedmiotowy lub czasowy obowiązków opiekuńczych beneficjenta świadczenia pielęgnacyjnego jest funkcją specyfiki schorzeń i niedomagań osoby wymagającej opieki oraz jej szczególnych potrzeb w zakresie pomocy innych osób. Konieczne jest również zauważenie, że w świetle powyższego przepisu samo zaliczenie danej osoby do znacznego stopnia niepełnosprawności jest równoważne w sensie prawnym całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji lub niezdolności do samodzielnej egzystencji (zob. art. 3 pkt 21 lit. b) i e) u.ś.r.), natomiast alternatywną przesłanką nabycia prawa do świadczenia jest orzeczenie o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z zestawienia tego wynika, że niezdolność do samodzielnej egzystencji wymaga stałej opieki rozumianej jako codzienne wykonywanie czynności nie tylko związanych z leczeniem, higieną lub poruszaniem się osoby wymagającej opieki, lecz także z ogółem czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Nie jest więc prawidłowa ocena organu odwoławczego, że podawanie leków, przygotowywanie posiłków lub ubrań, wykonywanie czynności medycznych (np. mierzenie ciśnienia) lub higienicznych lub załatwianie spraw urzędowych przez skarżącą nie jest objęte zakresem koniecznych czynności związanych ze stałą opieką nad matką. Okoliczności te zostały potwierdzone w treści formularza wywiadu środowiskowego przez uprawnionego pracownika socjalnego. Z ustaleń powyższego pracownika wynika również, że skarżąca sprawuje stałą ("codziennie przyjeżdża") i bezpośrednią opiekę nad niepełnosprawną matką. Wnioski organów są więc sprzeczne z niepodważonymi skutecznie ustaleniami wywiadu środowiskowego. Nie jest również ustawowym warunkiem nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wspólne zamieszkiwanie osoby wymagającej opieki oraz osoby sprawującej opiekę. Organy nie wykazały również, że skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia za granicą w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. W szczególności organy nie podważyły oświadczenia skarżącej, że w związku ze znacznym pogorszeniem zdrowia matki przerwała ona zatrudnienie w Wielkiej Brytanii, a ostatni okres zatrudnienia miał miejsce w okresie od 21 czerwca 2021 r. do 26 lipca 2021 r.

Druga wada kontrolowanych rozstrzygnięć odnosi się do oceny prawnej w zakresie znaczenia dla możliwości nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego faktu zawarcia między osobą wymagającą opieki a osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., umowy dożywocia z art. 908 k.c. Organ odwoławczy wyraził pogląd, że samo zawarcie tego rodzaju umowy w powyższej konfiguracji podmiotowej eliminuje możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego podmiotowi sprawującemu opiekę, gdyż nie jest uzasadnione przenoszenie ciężaru spełniania świadczeń wynikających z tej umowy na Państwo.

Powyższy pogląd jest błędny. Pomijając już niedopuszczalność uzupełnienia ustawy o świadczeniach rodzinnych w drodze wykładni celowościowej lub funkcjonalnej o dodatkowe przesłanki negatywne nabycia świadczeń, nie można zgodzić się z twierdzeniem, że zawarcie umowy dożywocia jako cywilnoprawnej nazwanej umowy o charakterze alimentacyjnym zmienia administracyjnoprawne zasady nabywania świadczeń rodzinnych. Samo zawarcie umowy dożywocia nie zmienia także zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego określonego w przepisach ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, do której odwołuje się art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Wykonywanie zobowiązań cywilnoprawnych wynikających z umowy dożywocia, których pewna część w sensie przedmiotowym (zob. art. 908 § 1 k.c.) może pokrywać się z czynnościami opiekuńczymi, o których mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., pozostaje bez wpływu na ocenę spełnienia przesłanki rezygnacji (niepodejmowania) zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnoprawną, albowiem odrębne są podstawy prawne, cele i mechanizm działania cywilnoprawnych i administracyjnoprawnych uprawnień i obowiązków związanych ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym. Również zakresy podmiotowe i przedmiotowe przesłanek zawarcia umowy dożywocia oraz nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynie w pewnym zakresie pokrywają się, co nie pozwala na dokonywanie w tym przedmiocie zbyt daleko idących analogii.

Mając na względzie powołane wyżej argumenty, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji i decyzji organu pierwszej instancji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.