Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 121/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-05-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6305 Zwrot należności celnych
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 2 pkt. 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Tadeusz Cysek po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 7 kwietnia 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 32/10 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] października 2009 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 32/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.

W uzasadnieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wskazał, że Spółka wnosząc skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. wystąpiła z wnioskiem na urzędowym formularzu PPPr z dnia [...] listopada 2009 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zgodnie z treścią wniosku kapitał zakładowy skarżącej spółki wynosi 247.446.000,00 złotych, natomiast wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok to 79.327.347,68 złotych. Spółka w dalszym ciągu prowadzi działalność gospodarczą, jednakże na koniec 2008 r. działalność ta przyniosła skumulowaną stratę w wysokości – 68.161.309,96 złotych. Wpływ kryzysu na globalnym rynku finansowym i na produkcję przemysłową w Unii Europejskiej spowodował w Spółce spadek produkcji, zmniejszenie zatrudnienia i ostatecznie zakończenie działalności produkcyjnej. Sytuacja finansowa Spółki jest trudna. Według stanu na dzień 31 grudnia 2008 r. skumulowane straty przewyższały połowę kapitałów. Walne Zgromadzenie podjęło uchwałę o kontynuowaniu działalności, obecnie tylko handlowej i tylko w kraju. Obecnie skarżąca spółka zagospodarowuje aktywa pozostałe po działalności produkcyjnej (podana w oświadczeniu o majątku wartość środków trwałych może być niższa z powodu cen rynkowych). Wskazała również na fakt spadku zatrudnienia z 1153 osób w grudniu 2007 roku i 678 osób w grudniu 2008 roku do 98 osób w sierpniu 2009 roku, z czego 30 osób przebywa na urlopie macierzyńskim. Na koniec 2009 roku Spółka planowała zysk w kwocie 100.000,00 złotych. Skarżąca posiada rachunki bankowe w ING Banku Śląskim S.A.: a) złotówkowy minus 1.512.607,32 złote (kredyt), b) w EUR ze stanem 6.897,42, c) w USD ze stanem 84.578,95, d) w GBP ze stanem 0,18 oraz w Dresden Bank AG a) złotówkowy ze stanem 8.724,29, b) w EUR ze stanem 56.012,00.

Oddalając wniosek "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. Sąd I instancji wskazał na dokonaną ocenę możliwości majątkowych i finansowych strony oraz stan środków pieniężnych zgromadzonych przez skarżącą spółkę na rachunkach bankowych i porównanie ich wysokości z ciążącymi na stronie skarżącej kosztami wpisu od skargi. W ten sposób WSA w W. nie podzielił poglądu o braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Mając na uwadze fakt, że na rachunkach bankowych Spółki znajdują się środki przekraczające kwotę 1.940.000 złotych, Sąd I instancji uznał jako możliwe uiszczenie przez skarżącą spółkę wpisu we wszystkich wszczętych przez nią postępowaniach.

Zażalenie od powyższego postanowienia wniosła "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P.

W zażaleniu zarzuciła rażącą obrazę:

I. przepisów postępowania, tj. art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a. polegającą na jednostronnym uznaniu, że w świetle okoliczności wskazanych we wniosku, strona skarżąca nie wykazała braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co jest twierdzeniem świadczącym o braku znajomości aktualnego statusu ekonomicznego skarżącej - przede wszystkim jej faktycznych, nie hipotetycznych możliwości dla zachowania płynności finansowej, chroniącej przed ogłoszeniem stanu niewypłacalności, co było przyczyną drastycznego zamknięcia sfery produkcji i zwolnienia 95% stanu załogi, tudzież i braku znajomości przez Sąd I instancji wiadomości specjalnych w dziedzinie rozrachunku ekonomicznego przedsiębiorstw, stojącym na przeszkodzie racjonalnego, a nie formalnego rozstrzygania, czy odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie będzie stanowiła przeszkody utrudniającej dostęp do wymiaru sprawiedliwości;

II. przepisów prawa materialnego:

1) tj. art. III - 257 pkt 4 Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej, polegającą na jego niezastosowaniu, pomimo istniejących w tym zakresie przesłanek i de facto uniemożliwienie stronie skarżącej realizacji rudymentarnego prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości, poprzez stawianie nierealnych progów finansowych w postaci bezwzględnego egzekwowania przez Sąd I instancji konieczności uiszczenia opłaty sądowej, w sytuacji kiedy położenie finansowo - ekonomiczne skarżącej jest na tyle złe, że wymaga zastosowania zasady przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, wynika z niezawinionych przez nią przyczyn - z ogólnego kryzysu światowego, a nie z jej udziału w grze ekonomicznej, a w szczególności podejmowania ryzykownych operacji finansowych natury spekulacyjnej (giełda), co czyni ww. zapis nie tylko iluzorycznym, ale stanowiącym trwałą przeszkodę na drodze do dochodzenia zwrotu bezprawnie pobranych należności celnych, w następstwie nierespektowania zakwestionowanych w skardze przepisów prawa unijnego i co najgorsze usiłowania zdestabilizowania prawomocnego orzeczenia ETS z 11 grudnia 2007 r., Nr C-161/07.

2) art. 78 Konstytucji RP, polegającą na fikcyjnym jego stosowaniu i twierdzeniu, że strona skarżąca ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, podczas gdy to z mocy postanowienia Sądu - faktycznie odmawia się skarżącej prawa do poddania sprawy kognicji Sądu, wedle dowolnych i nader pozornych twierdzeń, niemających nic wspólnego z podstawową wiedzą w szeregu dziedzinach, tj. ekonomii, bankowości, rynku zagranicznego, wewnętrznego itd.

W uzasadnieniu zażalenia "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. podniosła, że Sąd I instancji nie rozważył wpływu skutków globalnego kryzysu na aktualny status majątkowy skarżącej. Spółka nie zgodziła się też ze stwierdzeniem WSA w W.o możliwości takiego zabezpieczenia przez nią środków, które mogłyby posłużyć na opłaty sądowe, co jest tożsame z twierdzeniem o konieczności przewidzenia kryzysu i jego następstw. Skarżąca spółka powołując się na postanowienia Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej stwierdziła, że odmowa przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym eliminuje ją z drogi do rzetelnego procesu sądowego, ponieważ w sytuacji, gdy nie opłaci wpisu sądowego, jej skarga nie zostanie rozpatrzona. W konkluzji "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie twierdząc, że oczekuje ułatwiania prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.

W myśl przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.

Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe.

Odnosząc się do zarzutów przedstawionych w zażaleniu stwierdzić należy, że wniesionego zażalenia nie uzasadnia powołany przez skarżącą spółkę wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2008 r. - Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Austrii - Sprawa C-161/07, ponieważ wyrok ten nie dotyczy prawa pomocy, lecz warunków rejestracji spółek na wniosek obywateli nowych państw członkowskich - Procedury w zakresie zaświadczenia o niezależności (Dz.U.UE.C.2009.44.9/1).

Bezpodstawnie skarżąca spółka powołuje się również w zażaleniu na regulację dotyczącą dostępu do wymiaru sprawiedliwości zawartą w art. III - 257 pkt 4 Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy. Umowa ta nadal nie obowiązuje, ponieważ nie została ratyfikowana przez wszystkie Państwa Członkowskie UE.

Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Zasada ta stanowi również element systemu tzw. praw podstawowych wiążących i akceptowanych w dokumentach międzynarodowych. Prawo do rzetelnego procesu wyraża art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm., dalej: Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności).

Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide postanowienia NSA z 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07, z 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09, z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że nie można przyjąć, iż "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. szczegółowo zbadał sytuację materialną strony, porównał aktywa i pasywa, przedstawił stan rachunków bankowych, na których zgodnie z oświadczeniem strony posiada ona kwotę przekraczającą 1.940.000 złotych i powołał się na przewidywany przez stronę zysk na koniec 2009 r. Skoro Spółka nie zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej i osiąga zysk z tej działalności, to nie ma podstaw do traktowania jej w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą w zakresie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych.

W konsekwencji nie można zatem przyjąć, że "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, a tym samym, że nieprzyznanie zwolnienia od kosztów uniemożliwi stronie skorzystanie z prawa do sądu.

Zaistnienia przesłanki określonej w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. nie uzasadnia również podniesiona w zażaleniu argumentacja, powołująca się na światowy kryzys, gdyż odwoływanie się przez wnioskodawcę do "panującego kryzysu finansowego" jest nazbyt ogólnikowe. W okolicznościach konkretnej sprawy, biorąc pod uwagę sytuację finansową skarżącej spółki należało stwierdzić, że jest ona w stanie ponieść pełne koszty sądowe w niniejszej sprawie.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.