Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, sygn. akt K 1/87
Trybunał Konstytucyjny
Data orzeczenia: 1987-04-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Powołane przepisy: article: art. 41 pkt 8
journal: Dz.U. 1976 nr 7 poz. 36
law: Obwieszczenie Przewodniczącego Rady Państwa z dnia 16 lutego 1976 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r.
journal: Dz.U. 1987 nr 6 poz. 33
article: art. 15, art. 43 ust. 3 pkt 1
journal: Dz.U. 1982 nr 40 poz. 268
law: Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.
article: ze zm.
journal: Dz.U. 1983 nr 21 poz. 94
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 marca 1983 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.
Teza: 1) przepis art. 43 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin /Dz.U. nr 40 poz. 268 ze zm./ jest zgodny z art. 41 pkt 8 Konstytucji PRL,

2) przepis par 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1987 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz rozporządzenie w sprawie waloryzacji świadczeń emerytalno-rentowych wypłacanych rolnikom indywidualnym i członkom ich rodzin oraz wysokości składki na Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników /Dz.U. nr 6 poz. 33/ jest zgodny z art. 8 ust. 2 i z art. 90 Konstytucji PRL,

3) przepisy par. 25 i 25a, par. 26a i 26b powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 marca 1983 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin /Dz.U. nr 21 poz. 94 ze zm./ w brzmieniu nadanym rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1987 r. /Dz.U. nr 6 poz. 33/ są zgodne z art. 43 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. (...),

4) powołane rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1987 r. jest sprzeczne z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników /Dz.U. nr 32 poz. 217/

5) przepis par. 11 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1987 r. jest niezgodny z art. 15 ust. 6 pkt 2 w związku z art. 15 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. (...)

6) ustala trzymiesięczny termin, licząc od dnia doręczenia niniejszego orzeczenia, w którym powinna zostać usunięta wymieniona wyżej /pkt 5/ niezgodność powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 marca 1983 r. (...); w przypadku nie usunięcia tej niezgodności przepis par. 11 traci moc z upływem tego terminu.

TEZY

1) przepis art. 43 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin /Dz.U. nr 40 poz. 268 ze zm./ jest zgodny z art. 41 pkt 8 Konstytucji PRL,

2) przepis par 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1987 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz rozporządzenie w sprawie waloryzacji świadczeń emerytalno-rentowych wypłacanych rolnikom indywidualnym i członkom ich rodzin oraz wysokości składki na Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników /Dz.U. nr 6 poz. 33/ jest zgodny z art. 8 ust. 2 i z art. 90 Konstytucji PRL,

3) przepisy par. 25 i 25a, par. 26a i 26b powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 marca 1983 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin /Dz.U. nr 21 poz. 94 ze zm./ w brzmieniu nadanym rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1987 r. /Dz.U. nr 6 poz. 33/ są zgodne z art. 43 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. (...),

4) powołane rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1987 r. jest sprzeczne z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników /Dz.U. nr 32 poz. 217/

5) przepis par. 11 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1987 r. jest niezgodny z art. 15 ust. 6 pkt 2 w związku z art. 15 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. (...)

6) ustala trzymiesięczny termin, licząc od dnia doręczenia niniejszego orzeczenia, w którym powinna zostać usunięta wymieniona wyżej /pkt 5/ niezgodność powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 marca 1983 r. (...); w przypadku nie usunięcia tej niezgodności przepis par. 11 traci moc z upływem tego terminu.


UZASADNIENIE

Warunek wydawania rozporządzeń Rady Ministrów na podstawie ustaw w odniesieniu do sposobu sformułowania tej podstawy w upoważnieniu ustawowym, oznacza warunek umieszczenia w ustawie /dekrecie z mocą ustawy/ wyraźnego, to jest nie opartego tylko na domniemaniu i szczegółowego upoważnienia do wydania rozporządzenia.

Wykonawczy charakter rozporządzenia oznacza, że ustawowe upoważnienie do jego wydania musi być tak sformułowane, żeby odsyłało do unormowania tylko takie sprawy, które są uregulowane w ustawie i które służą realizacji tych samych celów, jakie znajdują wyraz w postanowieniach ustawy. W tym celu przepisy ustawy upoważniającej, a w szczególności przepisy upoważnienia do wydania rozporządzenia, powinny wyznaczać co najmniej w sposób ogólny, lecz jednocześnie dostatecznie wyraźny, kierunek unormowań, jakie mają nastąpić w drodze rozporządzenia.

Nie można bowiem wykonywać w drodze rozporządzenia tego, co nie zostało ustalone w ustawie.

Nakaz określenia w ustawie upoważniającej zasadniczego kierunku uregulowania, które ma nastąpić w drodze rozporządzenia wynika z Konstytucji PRL, a nie jest tylko zaleceniem pod adresem praktyki legislacyjnej. Wynika on z Konstytucji PRL silniej niż nie kwestionowany warunek wyraźnej i szczegółowej podstawy prawnej do wydania rozporządzenia.

W ustawie można określić także inne warunki wydania rozporządzenia, np. szczegółowy tryb jego wydania. Nie stanowią one jednak konstytucyjnych warunków legalności rozporządzenia.

W ustawie można bardzo wyjątkowo upoważnić do zmiany ściśle oznaczonych postanowień ustawy, pod warunkiem dokładnego określenia w niej zakresu i kierunku dopuszczalnej zmiany według zasad wyznaczonych w ustawie upoważniającej. Upoważnienie nie może mieć zatem charakteru ogólnego, tzn. nie może zezwalać na zmianę przepisu ustawy upoważniającej, ani przepisów jakiejkolwiek innej ustawy, dokładnie nie określonych. Musi się wyznaczyć w samej ustawie upoważniającej zakres zmian i zasady, według których mogą być one dokonane. Dopuszczalność takiego rodzaju upoważnień należy odnieść do takich przepisów ustawy. które regulują mało stabilne materie społeczno-gospodarcze i zawsze pod warunkiem zawężającej wykładni dopuszczalnych zmian.

Praktyka wydawania rozporządzeń musi być zawsze oceniana z punktu widzenia zgodności z normami Konstytucji PRL, nigdy odwrotnie. Znaczenia kryterium konstytucyjności nie mogą mieć także ostatecznie postanowienia "zasad techniki legislacyjnej", są one bowiem załącznikiem do zarządzenia nr 238 Prezesa Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1961 r. i - jak wszystkie zawarte w nim przepisy są jedynie zaleceniami dla określonych w nim organów.

Właściwe rozumienie konstytucyjnych warunków formułowania w ustawach upoważnień do wydawania rozporządzeń na podstawie ustaw i w celu ich wykonania powinno uwzględniać nie tylko wynik językowej wykładni art. 41 pkt 8 Konstytucji PRL, lecz także założenia Konstytucji PRL co do stosunków między Radą Ministrów jako naczelnym, wykonawczym i zarządzającym organem władzy państwowej, zobowiązanym do zapewnienia wykonywania ustaw, a naczelnymi organami władzy państwowej, to jest Sejmu i Rady Państwa.

Podstawowe znaczenie dla wykładni formuły art. 41 pkt 8 Konstytucji PRL, ma pozycja Sejmu jako organu zwierzchniej władzy narodu, wykonującego najwyższe kompetencje w państwie w szczególności kompetencję wydawania ustaw.

Wymienione w art. 43 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin pojęcie "zasady" budzi wątpliwości. Należy więc unikać posługiwania się nim w ustawach, jeżeli nie określa się bliżej jego znaczenia.

Pojęcie "zasady" użyte w znaczeniu przepisów, które określają wysokość rocznej składki na ubezpieczenie społeczne rolników, nie oznacza, że przepisy te mogą być ustalone dowolnie. Granice dopuszczalnej regulacji przedmiotowych "zasad" w rozporządzeniu wyznaczają bowiem postanowienia ustawy determinujące wykonawczy charakter tej regulacji.

W oparciu o analogiczne założenia należy interpretować pojęcie "trybu", użyte w art. 43 ust. 3 pkt 1 powołanej ustawy na oznaczenie innej materii, która ma być w rozporządzeniu uregulowana. Nie może to być taki tryb postępowania, który byłby niespójny z merytoryczną regulacją zawartą w akcie upoważniającym do wydania rozporządzenia, a także z innymi aktami tej samej lub wyższej rangi w systemie aktów normatywnych.

Trybunał Konstytucyjny nie jest powołany do orzekania w kwestii sprzeczności ustaw między sobą, lecz stosuje wykładnie przepisów takich ustaw w celu ustalenia właściwego zakresu ich obowiązywania.

Ustanowieni w sprawie przedstawiciele wnioskodawców są upoważnieni do modyfikowania złożonych wniosków. W tym przedmiocie przepisy uchwały Sejmu PRL z 31 lipca 1985 r. w sprawie szczegółowego trybu postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym nie zawierają żadnego ograniczenia. Wynika to z istoty i zakresu pełnomocnictwa.