Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1176/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2005-10-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krystyna Napiórkowska WSA Wanda Zielińska - Baran (spr.) Sędziowie Asesor WSA Tomasz Wykowski Protokolant Danuta Gorzelak - Maciak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 października 2005 r. przy udziale - sprawy ze skargi M.L., J.G., J. L., A.J., P.Z. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2005 r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości na rzecz Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzje i poprzedzającą ją decyzje organu pierwszej instancji; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących M. L., J. G., J. L., A. J. i P. Z. kwotę 460 (czterysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrot kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] kwietnia 2005r., po rozpatrzeniu odwołania J. G., M. L., J. L., P. Z. oraz .A J., na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2003r. stwierdzającą, iż zespół dworsko-parkowy położony na terenie Gm. O. stanowiący część nieruchomości ziemskiej pn. hip. "Dobra Ziemskie [...]" i "Dobra Ziemskie [...] lit. [...]" podlega przepisom art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 13). W uzasadnieniu decyzji podano, że Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 10 września 2002r IV SA/Wa 3685/3689/01 uchylił poprzednią decyzję z dnia [...] września 2001r. Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] sierpnia 2001r. Wojewody [...], stwierdzającą, że stanowiąca uprzednio własność S. M. nieruchomość ziemska pn. hip. "Dobra Ziemskie [...]" i "Dobra Ziemskie [...] lit. [...]" wraz z zespołem dworsko-parkowym położone na terenie Gm. O. podlega przypisom art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r Nr 3, poz. 13). W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał na konieczność dokładnego wyjaśnienia treści żądania strony oraz zbadania czy objęta wnioskiem część nieruchomości podlega przepisom dekretu. Wnioskodawcy w odpowiedzi na pismo z dnia 11 grudnia 2002r. Wojewody [...] ograniczyli swoje żądanie do zespołu dworsko-parkowego. Organ odwoławczy stwierdził, że w świetle art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944r. o reformie rolnej na cele reformy rolnej można było przeznaczyć te nieruchomości, które jednocześnie spełniały normy obszarowe oraz miały charakter nieruchomości ziemskiej. Zgodnie z art. 6 dekretu dana nieruchomość przechodziła z mocy samego prawa na własność Skarbu Państwa, jeżeli ustalono, że posiadała ww. cechy, obejmowana była niezwłocznie zarządem państwowym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego.

Ze zgromadzonego materiału dowodowego, zdaniem organu odwoławczego, bezspornie wynika, że na dzień 1 września 1939r. i na dzień 13 września 1944r. S. M. był właścicielem nieruchomości ziemskiej o powierzchni ogólnej 90 ha, w tym użytków rolnych o pow. 84 ha.

Minister zaznaczył, że stosownie do § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia

6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej decyzje stwierdzające czy daną nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wydawał wojewódzki urząd ziemski, a odwołanie w terminie 7 dni od dnia następnego po doręczeniu decyzji przysługiwało do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Przepis

§ 6 tego rozporządzenia przewidywał, że strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania dekretu powinna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a nie rodzaju zabudowań, a w razie takich dowodów zwrócić się o sporządzenie dowodów pomiarowych przez wojewódzki urząd ziemski na swój koszt. Jak wynika z akt sprawy właściciel przedmiotowej nieruchomości nie skorzystał z tej drogi.

Organ podniósł, iż zainteresowani na Planie Parku [...] w B., sporządzonym w 1979r., zaznaczyli granice zespołu dworsko-pałacowego, a tym samym określili zakres żądania. W zakreślonych granicach znajduje się sporny budynek mieszkalny - określany jako nowy dwór oraz miejsce po starym drewnianym dworze rozebranym około 1950r., który według wnioskodawców stanowił centrum administracji całego majątku [...]. Nadto organ podkreślił, iż z przedłożonego planu wynika, że na terenie dworsko-parkowym znajdowało się nie tylko mieszkanie, ale także obiekt (stary dwór) bezpośrednio związany z administrowaniem majątkiem. Poza tym z planu wynika, iż w tej części majątku znajdowały się również zabudowania gospodarskie, takie jak: magazyn zbożowy, stodoła, chlewnia, kuźnia, obora oraz czworaki. Natomiast ze znajdującego się w aktach sprawy Odrysu Planu Dóbr [...] sporządzonego w 1940r. przez przysięgłego mierniczego - inż. W.N. nie wynika, aby zespół dworsko-parkowy został przed dniem 1 września 1939 roku prawnie i faktycznie wydzielony z pozostałej części majątku.

Organ odwoławczy stwierdził, że w świetle powyższego brak jest podstaw prawnych do uznania, iż zespół parkowo-pałacowy stanowi odrębną nieruchomość i nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej.

Skargę na powyższą decyzję wnieśli M. L., J. G., J. L., A. J., P. Z., podnosząc, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji sprowadza się do dokładnego przytoczenia wszystkich obowiązujących przepisów, w tym dekretu oraz przepisów wykonawczych. W uzasadnieniu decyzji nie ustosunkowano się do zasadniczej kwestii, że dom jednorodzinny wybudowany przed dniem 1 września 1939r. nie stanowi części składowej dóbr ziemskich [...], pomimo iż Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że właściciel wybudował ten dom dla siebie i wyłącznie do swego użytku, nie mającego związku z prowadzeniem gospodarstwa, przejętego na cele reformy rolnej.

Zdaniem skarżących istotnym w sprawie jest fakt, iż zgodnie z ówczesnym prawem o księgach wieczystych, wyłączenie z nieruchomości niewielkiego obszaru pod budowę domu nie wymagało założenia nowej księgi wieczystej. W sprawie bezsporne jest, że S. M., jako profesor i dziekan [...] nie prowadził osobiście gospodarstwa, którego był właścicielem i dlatego wybudował dom jednorodzinny. Organy nie wzięły pod uwagę rozważań poczynionych w tej kwestii przez Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku 10 września 2002r, a które zdaniem skarżących, są w tej sprawie wiążące ze względu na pełną zgodność z przepisami dekretu o reformie rolnej. Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podnosząc te same argumenty, co w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie skarżąca M. L. oświadczyła, że następcy S. M. domagają się tylko zwrotu domu mieszkalnego wraz z niezbędnym terenem umożliwiającym korzystanie z budynku i odstępują od żądania zwrotu całego zespołu dworsko-parkowego. Ponadto dodała, iż gospodarstwem zarządzał p. D., a biuro zarządcy mieściło się w starym drewnianym dworze.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie i prowadzi do uchylenia zaskarżonej decyzji.

W sprawie będącej przedmiotem kontroli Sądu toczyło się postępowanie sądowo-administracyjne zakończone wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 września 2002r. uchylającym decyzję organu odwoławczego i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska pn. hip. "Dobra Ziemskie [...]" i "Dobra Ziemskie [...] lit. [...]" wraz z zespołem dworsko-pałacowym położone na terenie Gm. O., stanowiąca byłą własność S.M. podlegała przepisom art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. W wyroku tym Sąd ocenił postępowanie poprzedzające wydanie zaskarżonych decyzji jako niepełne, prowadzone bez uprzedniego dokładnego wyjaśnienia treści żądania strony, co w konsekwencji doprowadziło, że decyzja organu pierwszej instancji wykraczała poza żądanie wniosku, gdyż zakres żądania objętych wnioskiem stron ograniczał się do budynku mieszkalnego jednorodzinnego, określonego jako dwór. We wskazaniach co do dalszego postępowania Sąd zalecił wyjaśnienie, co jest przedmiotem sprawy przez wezwanie wnioskodawcy do złożenia oświadczenia w sprawie. Poza tym Sąd wskazał, że błędne było stanowisko organów, że sam fakt posiadania przez S. M. nieruchomości ziemskiej o powierzchni przekraczającej 50 ha przesądził o przejęciu na własność Państwa w trybie dekretu o reformie rolnej także innych należących do niego nieruchomości w tym budynków mieszkalnych. Takie stwierdzenie byłoby trafne tylko wówczas gdyby organy orzekające ustaliły i stwierdziły, że dom mieszkalny (dwór) był funkcjonalnie związany z nieruchomością ziemską o charakterze rolnym. Jednocześnie wyrokiem tym sąd podkreślił i zaakcentował, że z przepisów dekretu o reformie rolnej oraz wydanych na jego podstawie przepisów wykonawczych nie wynika, aby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru, nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, wydzielone prawnie i fizycznie przed 1 stycznia 1939r. Sąd za gołosłowne uznał stwierdzenie organów, że budynek (dwór) z parkiem były nieruchomością ziemską o charakterze rolnym. W ocenie sądu trudne do przyjęcia jest stanowisko, aby S. M. będąc profesorem i dziekanem [...], jednocześnie zajmował się bezpośrednio prowadzeniem gospodarstwa rolnego o pow. Przekraczającej 80 ha, czyniąc z budynku, w którym mieszkał wraz z rodziną i pracował naukowo, "centrum zarządzania" tym gospodarstwem.

Wskazane wyżej orzeczenie wydano przed dniem 1 stycznia 2004r, pod rządem obowiązującej ustawy z dnia 11 maja 1995 roku o Naczelnym Sadzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368 ze zm.). Przed dniem 1 stycznia 2004r. została wydana decyzja Wojewody [...], a to oznacza, że na mocy art. 30 cyt. wyżej ustawy organ ten był związany oceną prawną wyrażoną w wyroku NSA

z dnia 10 września 2002r. Natomiast od dnia 1 stycznia 2004r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, jak też Wojewódzki Sąd Administracyjny oceną prawną zawartą we wskazanym wyroku NSA jest związany na podstawie art. 99 ustawy z dnia

30 sierpnia 2002r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271ze zm.) zwanej dalej ustawą wprowadzającą u.p.p.s.a., zgodnie z którym ocena prawna wyrażona w orzeczeniu NSA wydanym przed 1 stycznia 2004r. (...) wiąże w sprawie wojewódzki sąd administracyjny oraz organ, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia. Ocena prawna wynika z uzasadnienia wyroku i dotyczy zarówno samej wykładni prawa materialnego i procesowego, jak i sposobu ich stosowania w konkretnym przypadku w związku z rozpoznaną sprawą. Naruszenie treści art. 30 cyt. ustawy o NSA, jak też art. 99 ustawy wprowadzającej u.p.p.s.a. musi konsekwentnie prowadzić do wyeliminowania z obrotu prawnego wadliwych z tego powodu rozstrzygnięć administracyjnych, już chociażby z uwagi na związanie wcześniej zaprezentowanej oceny prawnej także samego sądu (por. T.WOŚ. Postępowanie sądowoadministracyjne, Warszawa 1996, s.258). Związanie samego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w rozumieniu powołanego powyżej art. 99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. oznacza, iż nie może on formułować nowych ocen prawnych, a zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania poprzez treść nowego wyroku w razie stwierdzenia braku zastosowania się przez organ do oceny prawnej wyroku. Ustanie mocy wiążącej uzasadnienia Sądu Administracyjnego powoduje późniejszą zmianę stanu prawnego lub faktycznego.

W niniejszej sprawie organy orzekające obu instancji nie zastosowały się ściśle do oceny prawnej wyrażonej w podanym powyżej wyroku NSA.

Zgodnie ze wskazaniami Naczelnego Sądu Administracyjnego, zawartymi w wyroku z dnia 10 września 2002r., dopełniono jedynie obowiązku wystąpienia do wnioskodawców o sprecyzowanie przedmiotu żądania. Natomiast organy nie zastosowały się do pozostałych wskazań tego Sądu, nakazujących przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego zmierzającego do ustalenia czy dom mieszkalny (dwór) był funkcjonalnie związany z pozostałą nieruchomością ziemską, przy uwzględnieniu dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny wykładni przepisów dekretu o reformie rolnej. Z motywów uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organy prowadząc ponownie sprawę, ograniczyły się do dokonania analizy Planu Parku [...] w B. z 1979r., w wyniku której stwierdzono brak podstaw prawnych do uznania, że zespół ten stanowi odrębną nieruchomość i nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej, skoro na terenie zespołu dworsko-parkowego poza budynkiem mieszkalnym (dwór) znajdował się stary dwór oraz zabudowania gospodarskie, a z Odrysu Planu Dóbr [...] z 1940r. nie wynika, że zespół dworsko-parkowy był prawnie i fizycznie wydzielony z pozostałej części majątku.

Należy zatem zwrócić uwagę, że błędny jest pogląd, że sam fakt zamieszkiwania przez właściciela nieruchomości ziemskiej w obiekcie dworu i korzystanie przez niego z parku a także znajdujące się w pobliżu dworu budynki gospodarcze przesądzają o poddaniu tej części nieruchomości pod działanie dekretu. Nie uzasadnia takiego poglądu regulacja zawarta w dekrecie, która nie przewidywała konfiskaty wszelkiego mienia, należącego do właściciela ziemskiego. Pogląd taki prowadziłby do nieuprawnionego wniosku, że przejęciu w trybie dekretu o reformie rolnej podlegały wszelkie obiekty mieszkalne należące do właściciela nieruchomości ziemskich i przez niego zamieszkiwane, położone na terenach, w skład których wchodzą nieruchomości o charakterze rolnym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny kierując się powyższymi ustaleniami i oceną prawną wyrażoną w wyroku z dnia 10 września 2002r. Naczelnego Sądu Administracyjnego uznał, że zaskarżona decyzja została wydana z obrazą art. 99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. a poprzedzająca ją decyzja organu I instancji z naruszeniem art. 30 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym i dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji.