Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 1304/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2017-03-01 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3 ust. 3a
journal: Dz.U. 2016 poz 963
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Przemysław Dumana (spr.), Sędziowie WSA Wojciech Gapiński, Anna Tyszkiewicz-Ziętek, Protokolant Dominika Zabielska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 marca 2017 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia (...) roku, nr (...) ((...)) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej także w skrócie: "organ", "Zakład" i "ZUS"), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2016 r., poz. 23; dalej "K.p.a."), utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia [...] r., nr [...], którą odmówiono K. S. (dalej "wnioskodawczyni") umorzenia zaległości z tytułu nieopłaconych w terminie składek w łącznej wysokości 34.122,85 złotych.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia ZUS w pierwszej kolejności przedstawił

dotychczasowy przebieg postępowanie w sprawie.

Następnie przedstawił stanowisko skarżącej zaprezentowane we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności z tytułu nie opłaconych w terminie składek na ubezpieczenia społeczne. We wniosku tym wnioskodawczyni podkreśliła, że spełnia przesłanki wymienione w art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych, gdyż:

– opłacenie należności z tytułu składek pozbawiło by ją i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

– sprawowanie opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawia ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Do wniosku zobowiązana przedłożyła:

– kserokopię decyzji z (...) roku o przyznaniu zasiłku okresowego,

– kserokopię decyzji z (...) roku o przyznaniu pomocy w formie zasiłku,

– kserokopię decyzji z (...) roku o przyznaniu dodatku mieszkaniowego,

– kserokopię informacji o wynikach diagnozy syna A.,

– kserokopię opinii wychowawcy syna A.,

– kserokopię zaświadczenia z (...) roku,

– kserokopię zaświadczenia lekarskiego z (...) roku.

W dalszej części uzasadnienia decyzji ZUS wskazał, że w wyniku przeprowadzonego postępowania dowodowego ustalono, że :

– wnioskodawczyni działalność gospodarczą prowadziła od (...) roku do (...) roku,

– gospodarstwo domowe tworzy z dwójką dzieci w wieku 8 i 10 lat,

– starszy syn A. choruje na autyzm,

– zobowiązana utrzymuje się z alimentów zasądzonych na synów w łącznej wysokości 800 złotych miesięcznie,

– ww. może uzyskać świadczenie w wysokości 500 – 1000 złotych miesięcznie – zgodnie z ustawą z dnia 11 listopada 2016 roku o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2016 roku, poz. 195),

– stałe wydatki miesięczne (czynsz, media, ubezpieczenia, raty kredytu, wyżywienie, środki czystości) wynoszą około 2.150 złotych,

– zadłużenie z tytułu wynajmowanego lokalu na działalność gospodarczą wynosi 12.000 złotych,

– do 31 grudnia 2015 roku wnioskodawczyni pobierała świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w wysokości 1.200 złotych miesięcznie,

– w styczniu 2016 roku komisja nie przyznała jej ww. świadczenia. Decyzją z (...) roku Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności utrzymał w mocy decyzję o nieprzyznaniu świadczenia,

– synowie zobowiązanej są uczniami szkoły podstawowej i obydwoje korzystają z dofinansowania w szkole do obiadów (decyzja z (...) roku),

– syn A. jest podopiecznym Fundacji (...) i uczestniczy w zajęciach terapeutycznych prowadzonych przez tą organizację,

– Dyrektor ZUS w związku z nieskuteczną egzekucją skierował wnioski o przejęcie postępowania egzekucyjnego do naczelnika urzędu skarbowego (egzekucja prowadzona przez US jest częściowo skuteczna),

– łączna kwota wyegzekwowana od zobowiązanej wynosi 5.352,85.

Następnie ZUS przytoczył treść przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej u.o,s.u.s.), tj. art. 28 ust. 3 oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (dalej rozporządzenie).

W kontekście przywołanej regulacji organ wskazał, że umorzenie składek ma charakter bardzo wyjątkowy i musi być uzasadnione zaistnieniem ściśle określonych przesłanek. Ten wyjątkowy charakter umorzenia należności wynika przede wszystkim z faktu, że obowiązek opłacania należnych składek ma charakter obligatoryjny i wszelkie odstępstwa od tej zasady muszą być uzasadnione zaistnieniem bardzo szczególnych okoliczności, z których jednoznacznie wynika, że nie tylko w obecnej chwili nie ma możliwości odzyskania należności, ale również w przyszłości takiej możliwości nie będzie.

Podniósł, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że z oczywistych przyczyn nie wystąpiły przesłanki wymienione w art. 28 ust. 2 pkt 1, 2, 4, 4a i 4b. Nie wystąpiły też przesłanki wymienione w pkt 3, 5 i 6 ponieważ:

– nastąpiło co prawda zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, ale nie stwierdzono braku majątku, z którego można prowadzić skutecznie postępowanie egzekucyjne,

– zadłużenie będące przedmiotem niniejszego postępowania jest objęte postępowaniem egzekucyjnym i organ egzekucyjny nie stwierdził braku ściągalności zadłużenia,

– nie jest wykluczone, że w postępowaniu egzekucyjnym uzyska się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne.

Organ stwierdził również, że w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiły także przesłanki wymienione w § 3 ust. 1 rozporządzenia, gdyż wnioskodawczyni nie wykazała, że :

– spłata zadłużenia w dłuższym okresie czasu pozbawi ją zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych,

– poniosła straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić ją możliwości dalszego prowadzenia działalności,

– wystąpiła przewlekła choroba lub konieczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny, pozbawiająca ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego spłacenie zadłużenia.

W końcowej części uzasadnienia decyzji organ podkreślił, że decyzja w sprawie umorzenia jest decyzją podejmowaną w ramach tzw. uznania administracyjnego i nawet ustalenie, że istnieją przesłanki pozytywnego rozpatrzenia wniosku, nie zobowiązuje ZUS-u do wydania decyzji uwzględniającej żądanie strony. W analizowanym stanie nie wystąpiły wyjątkowe okoliczności na które płatnik nie miał wpływu lub które były niezależne od sposobu jego postępowania jak np. znaczne obniżenie zdolności płatniczej płatnika, spowodowane klęską żywiołową lub wypadkiem losowym, podważające w sposób istotny warunki egzystencji płatnika i jego rodziny. Umorzenie zaś należności z tytułu składek powoduje rezygnację z całości bądź części zobowiązań. Wnioskodawczyni podejmując się wykonywania działalności gospodarczej wzięła na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawnymi i ich respektowania tak, aby nie dochodziło do naruszeń prawa. Zatem skutki finansowe działalności zobowiązanej nie mogą być przerzucone na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, a w konsekwencji na ogół obywateli. Działalność gospodarcza jest działalnością prowadzoną na własne ryzyko. Nie można nadto z instytucji umorzenia zaległości z tytułu składek czynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia z długu.

W skardze, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji, a także o zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 7 w związku z art. 77 § 1 K.p.a., poprzez :

– nie ustalenie wszystkich okoliczności faktycznych sprawy oraz nie ustosunkowanie się przez ZUS do szeregu przedstawionych przez stronę skarżącą dokumentów, jak również pominięcie kwestii choroby (niesamodzielności) syna A., który wymaga stałej opieki uniemożliwiającej wnioskodawczyni podjęcie zatrudnienia,

– błędne przyjęcie, iż w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły przesłanki przewidziane w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej.

W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że znajduje się w trudnej sytuacji życiowej i materialnej. Mieszka sama z dwójką dzieci, a w związku z opieką nad niepełnosprawnym synem, nie może podjąć zatrudnienia i uzyskiwać z tego tytułu dochodu. Nie może również liczyć na stałą pomoc w opiece nad małoletnimi dziećmi ze strony swoich rodziców. Środkami utrzymania trzyosobowej rodziny są przede wszystkim świadczenia z pomocy społecznej oraz zasiłki. Wspomagają ją także finansowo rodzice, robiąc od czasu do czasu niezbędne zakupy.

Podkreśliła, iż otrzymywane alimenty oraz świadczenia w ramach programu "500 plus" stanowią źródło utrzymania dla małoletnich dzieci oraz zaspakajają ich podstawowe potrzeby życiowe. Nie można tych środków – jak chciałby tego ZUS – przeznaczać na spłatę zaległości z tytułu nieopłaconych w terminie składek.

Wskazała także, że na dzień dzisiejszy nie otrzymuje świadczenia pielęgnacyjnego, a sprawa odmowy przyznania jej tego świadczenia rozpatrywana jest przez Sąd (...) w C.

Podniosła, że zaległość z tytułu nieopłaconych składek powstała wyłącznie z winy jej byłego męża, wobec którego toczyło się w tej sprawie postępowanie karne.

Następnie, powołując się na treść art. 7 K.p.a. skarżąca podkreśliła, że "wydając rozstrzygnięcie (decyzję) organy są zobowiązane do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, tj. wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego zgodnie z przepisem art. 77 § 1 k.p.a. oraz uzasadnienia decyzji z zastosowaniem wymogów określonych w przepisie art. 107 § 2 k.p.a." – czego w rozpatrywanej sprawie ZUS nie uczynił.

W dalszej części uzasadnienia skargi skarżąca szczegółowo opisała historię choroby swojego syna, przedstawiając w tym zakresie jej przebieg, leczenie, oraz stosowane terapie.

W konkluzji podniosła, że jej zdaniem "organ nie zapoznał się w sposób dostateczny z przedłożoną dokumentacją, biorąc jedynie pod uwagę to, co dla organu jest wygodne dla wydania decyzji odmownej. (...) Decyzja jest oparta jedynie na domysłach organu, nie mających nic wspólnego z rzeczywistym stanem".

W odpowiedzi na skargę ZUS podtrzymał argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Na rozprawie w dniu 1 marca b.r. skarżąca podniosła, że na zlecenie sądu biegły przeprowadził badanie jej syna A. i stwierdził, że wymaga on stałej opieki innej dorosłej osoby. Pisemną opinię z tego badania biegły ma dostarczyć do sądu do dnia (...) roku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu sprawy zważył, co następuje :

Skarga jest uzasadniona, gdyż zaskarżona nią decyzja narusza prawo procesowe w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718), zwanej dalej "ustawą p.p.s.a.".

Z przedłożonych przez organ administracji akt wynika, że sprawa toczy się w przedmiocie umorzenia składek na ubezpieczenia społeczne strony. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia ze względu na brak przesłanki całkowitej nieściągalności składek oraz ze względu na nie wystąpienie w sprawie uzasadnionego przypadku umorzenia w sytuacji, gdy całkowita nieściągalność nie występuje. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał tę decyzję w mocy. Stan faktyczny sprawy w oparciu, o który została wydana skarżona decyzja został już wyżej przedstawiony i nie będzie powtarzany w całości. W dalszej części uzasadnienia jego elementy będą przywoływane wyłącznie w zakresie niezbędnym do oceny prawidłowości dokonanej przez organ subsumcji. Natomiast konieczne jest przedstawienie stanu prawnego sprawy.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 – 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4 (ust. 1). Należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a (ust. 2). Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2015 r. poz. 233, 978, 1166, 1259 i 1844 oraz z 2016 r. poz. 615);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (ust. 3a). Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych (ust. 3b). Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (ust. 4).

Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, wydanego na podstawie wskazanej delegacji ustawowej, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Stosownie do art. 32 ustawy do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur Pomostowych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika, odpowiedzialności osób trzecich i spadkobierców oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.

Z cytowanych przepisów prawnych wynika, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję o odmowie umorzenia składek, jeżeli w sprawie nie zachodzi żadna z ustawowych przesłanek umorzenia. Jeżeli natomiast chociażby jedna z ustawowych przesłanek umorzenia składek występuje w sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych orzeka w granicach uznania administracyjnego.

W sprawie z wniosku o umorzenie składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonego będącego równocześnie płatnikiem tych składek, organ może (ale nie jest zobowiązany) umorzyć składki, jeżeli zachodzi jedna z dwóch ustawowych przesłanek umorzenia: 1) przesłanka całkowitej nieściągalności składek lub 2) przesłanka uzasadnionego przypadku umorzenia występującego pomimo braku całkowitej nieściągalności.

Przesłanka całkowitej nieściągalności została przez ustawodawcę zdefiniowana poprzez sformułowanie katalogu zamkniętego przypadków całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3 ustawy). W sytuacji, gdy wystąpi przynajmniej jeden z przypadków wymienionych w katalogu organ wydaje decyzję uznaniową, (która w okolicznościach rozpoznawanej sprawy może być decyzją umarzającą lub decyzją odmawiającą umorzenia) z uwzględnieniem zasad sformułowanych w art. 7 K.p.a.; jeżeli natomiast w sprawie nie występuje żaden z tych przypadków, organ nie jest uprawniony do umorzenia w oparciu o przepis art. 28 ust. 2 ustawy.

Zgodnie z art. 7 K.p.a. organ administracji publicznej stojąc na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron, powinien podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Przepis prawa materialnego upoważniając wyraźnie organ administracji do działania na zasadzie uznania, jednocześnie przyznaje temu organowi możliwość kształtowania treści rozstrzygnięcia. Norma prawna nie przewiduje obowiązku określonego zachowania się organu, lecz możliwość wyboru sposobu załatwienia sprawy. Możliwość ta powinna zostać zdeterminowana wyważeniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Przepis art. 7 K.p.a. nie ustala hierarchii wskazanych interesów ani też nie określa zasad rozstrzygania konfliktów między nimi. Ustawodawca przyjmuje regułę, zgodnie z którą obydwa te interesy podlegają równorzędnej ochronie bez dominacji któregokolwiek z nich. "W państwie prawa nie ma miejsca dla mechanicznie i sztywno pojmowanej nadrzędności interesu ogólnego nad interesem indywidualnym. Oznacza to, że w każdym przypadku działający organ ma obowiązek wskazać, o jaki interes ogólny (publiczny) chodzi i udowodnić, iż jest on na tyle ważny i znaczący, że bezwzględnie wymaga ograniczenia uprawnień indywidualnych obywateli. Zarówno istnienie takiego interesu, jak i jego znaczenie, a także przesłanki powodujące konieczność przedłożenia w konkretnym przypadku interesu publicznego nad indywidualnym podlegać muszą zawsze wnikliwej kontroli instancyjnej i sądowej" (wyrok SN z dnia 18 listopada 1993 r., III ARN 49/93, OSNCP 1994, nr 9, poz. 181). W wielu orzeczeniach NSA (podobnie jak i doktryna) wypowiedział się przeciwko dominacji interesu społecznego. Przełomowy charakter w tym względzie miał wyrok z dnia 11 czerwca 1981 r. (SA 820/81, ONSA 1981, nr 1, poz. 57). Prawidłowe zastosowanie zasad uznania administracyjnego wymaga dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Okoliczność, iż postępowanie toczy się na wniosek strony nie zwalnia organu administracji z obowiązku prowadzenia postępowania dowodowego również z urzędu, a nie tylko w oparciu o dowody wnioskowane, czy dostarczone przez stronę.

Natomiast formułując drugą z przesłanek; przesłankę uzasadnionego przypadku umorzenia pomimo braku całkowitej nieściągalności, ustawodawca odesłał do rozporządzenia wykonawczego, zobowiązując Ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego do określenia w tym rozporządzeniu przesłanek uzasadniających umorzenie, w oparciu o przesłankę ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych. W rozporządzeniu wskazano, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny - formułując katalog trzech przypadków, które zalicza się do uzasadnionych przypadków umorzenia. Jest to katalog otwarty, co oznacza możliwość umorzenia również w sytuacji, gdy nie zachodzi żaden z przypadków wymienionych w rozporządzeniu, ale istnieje przesłanka ważnego interesu zobowiązanego, który ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Trzeba podkreślić, że w przypadku dozwolonego prawem umorzenia pomimo braku całkowitej nieściągalności składek, ustawodawca – inaczej niż w przypadku przesłanki całkowitej nieściągalności – kształtuje ciężar dowodu, podkreślając obowiązek aktywności dowodowej zobowiązanego.

Decyzje uznaniowe podlegają kontroli sądu administracyjnego w ograniczonym zakresie. Sąd nie może poddawać ocenie, czy dokonany przez organ administracji państwowej wybór jest słuszny, a zatem Sąd nie jest uprawniony do badania merytorycznej zasadności (celowości) decyzji administracyjnej; takie rozstrzygnięcie należy wyłącznie do organów administracyjnych. Decyzja uznaniowa w pełnym zakresie podlega natomiast badaniu, co do jej zgodności z przepisami proceduralnymi i ocenie czy organ administracji publicznej prawidłowo zgromadził materiał dowodowy, czy wyciągnięte wnioski w zakresie merytorycznym decyzji o odmowie umorzenia zaległości mają swoje uzasadnienie w zebranym w sprawie materiale dowodowym oraz, czy dokonana ocena mieści się w ustawowych granicach, zaś wyciągnięte wnioski są logiczne i poprawne (zob. wyrok NSA, sygn. akt I SA/Gd 1507/00). Decyzja uznaniowa może być przez Sąd uchylona w przypadku stwierdzenia, że została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa materialnego czy procesowego, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdy organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego.

Dokonując analizy zaskarżonej decyzji z punku widzenia wymienionych wymogów Sąd stwierdza, iż proces stosowania prawa został przez organ przeprowadzony wadliwie. Zdaniem Sądu organ nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący i wszechstronny zebranego w sprawie materiału dowodowego. Część twierdzeń organu ma charakter arbitralny, nie wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego albo stanowi wynik nieprawidłowej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego. W konsekwencji skarżone rozstrzygnięcie jest przedwczesne.

Obowiązki organu prowadzącego postępowanie dowodowe określają przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, a w szczególności przepisy cytowanego już art. 7 oraz art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Zgodnie z art. 77 § 1 K.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a art. 80 K.p.a. stanowi, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Zasada praworządności zawarta w art. 7 K.p.a. i rozwinięta w innych przepisach K.p.a.; w tym w przepisie art. 77 § 1 K.p.a., ma fundamentalne znaczenie dla prawidłowego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, które pozwoli dokonać subsumcji faktów uznanych za udowodnione pod stosowną normę prawną, a następnie ustalić konsekwencje prawne tych faktów. Obowiązek wyczerpującego i rzetelnego zebrania materiału dowodowego związany jest z sytuacją procesową organu administracji publicznej, który jest "gospodarzem" postępowania i posiada duże uprawnienia w zakresie ukształtowania tego postępowania. W szczególności organ może w każdym stadium postępowania zmienić, uzupełnić lub uchylić swoje postanowienie dotyczące przeprowadzenia dowodu. Natomiast obowiązek wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego polega na dokładnym zapoznaniu się z tym materiałem, ustosunkowaniu się do każdego ze zgromadzonych w sprawie dowodów z uwzględnieniem wzajemnych powiązań między nimi, aby uzyskać jednoznaczność ustaleń faktycznych i prawnych. Negatywne konsekwencje zaniedbania należących do organu czynności dowodowych nie mogą obciążać strony. Wykonanie obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego winno odbywać się z uwzględnieniem norm wynikających z przepisów prawnych o charakterze proceduralnym (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 20 listopada 2012 roku, sygn. akt I SA/GL 392/12).

Sąd, orzekając w granicach zakreślonych wyżej szczegółowo opisanym stanem faktycznym i prawnym sprawy, stwierdza, że zaskarżona decyzja uchybia przepisom art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. oraz 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych w uzasadnieniu skarżonej decyzji stwierdził, że nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 ustawy uzasadniających uznanie wyżej wymienionych należności za całkowicie nieściągalne, co jest warunkiem koniecznym do ich ewentualnego umorzenia. Organ stwierdził, że przesłanki wymienione w art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4, 4ai 4b ustawy nie wystąpiły z przyczyn oczywistych i tego twierdzenia Sąd nie kwestionuje.

Sąd również stwierdza, że organ zasadnie wykazał, że w sprawie nie występują przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 ustawy.

Odnosząc się natomiast do postępowania dowodowego na okoliczność występowania w sprawie drugiej z przesłanek umorzenia składek; Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, Sąd stwierdza, że w tym zakresie postępowanie dowodowe nie zostało przeprowadzone w sposób wypełniający wymogi sformułowane w przytoczonych wyżej przepisach proceduralnych. Strona powoływała się przede wszystkim na chorobę swojego syna A. wymagającego stałej opieki i w związku z tym brak możliwości podjęcia przez nią jakiegokolwiek stałego zatrudnienia (§ 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia). Wskazała, że pozbawiona została świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na syna w wysokości 1.200 złotych (sprawa o powyższy zasiłek jest rozpoznawana w postępowaniu sądowym). Przedstawiła organowi liczne dokumenty, w tym: oświadczenie o niepełnosprawności syna, zaświadczenie o jego stanie zdrowia, informacje diagnostyczne, opinie wychowawcy, decyzje o przyznanej pomocy (posiłki w szkole), decyzję o przyznaniu dodatku mieszkaniowego, decyzję o przyznaniu zasiłku okresowego.

Organy obydwu instancji nie dokonały, zdaniem Sądu, wszechstronnej i wnikliwej oceny dowodowej przedstawionych przez stronę dokumentów. Samo powołanie się na fragment uzasadnienia decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (w dodatku w sprawie nie zakończonej i będącej w trakcie rozpoznania przed sądem rejonowym) jest absolutnie niewystarczające do stwierdzenia, iż strona skarżąca nie wykazała przesłanki przewidzianej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia.

Taka ocena dowodowa była konieczna w celu ustalenia, czy w sprawie występuje przesłanka ważnego interesu osoby zobowiązanej do spłacenia należności z tytułu składek w sytuacji występowania przewlekłej choroby uniemożliwiającej uzyskanie dochodów i opłacenie składek.

Reasumując wskazać zatem należy, że w rozpatrywanej sprawie organ nie dokonał – co wyżej już wykazał Sąd – oceny dowodów przedłożonych przez wnioskodawczynię, a także nie przeprowadził wnikliwej oceny sytuacji zobowiązanej pod kątem przesłanki warunkującej umorzenie, określonej w punkcie 3 § 3 ust. 1 rozporządzenia, stwierdzając (bez dokonania wszechstronnej i wnikliwej analizy), że skarżąca nie wykazała "wystąpienia przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny, pozbawiającej ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego spłacenie zadłużenia" oraz, że jego zdaniem choroba syna nie ma wpływu na podjęcie przez skarżąca zatrudnienia – czego w żaden sposób nie uzasadnił.

Sąd stwierdza, że to uchybienie stanowi naruszenie wyżej wskazanych przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji z tego powodu orzekanie w przedmiocie umorzenia składek na ubezpieczenia społeczne było przedwczesne.

Nadto organ naruszył przepis art. 107 § 3 k.p.a., zgodnie z którym uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W zakresie uzasadnienia faktycznego organ ograniczył się do opisania zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, ale w całości go nie ocenił pod kątem wiarygodności i mocy dowodowej; natomiast uzasadnienie prawne sprowadza się do przytoczenia przepisów prawnych i podkreślenia, iż orzeczenie jest wydawane w granicach uznania administracyjnego.

W ponownie prowadzonym postępowaniu organ winien przeprowadzić postępowanie dowodowe w zakresie wyżej wskazanym. W przypadku ustalenia, że w sprawie nie występuje żadna przesłanek umorzenia składek winien odmówić umorzenia składek. Natomiast w przypadku stwierdzenia, że w sprawie występuje chociażby jedna z tych przesłanek, winien orzec w granicach uznania administracyjnego, stosując tę instytucję prawną w sposób również wyżej szczegółowo opisany. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ winien ujawnić, w uzasadnieniu decyzji, swoją ocenę zebranego materiału dowodowego w zakresie jego wiarygodności i mocy dowodowej, dokonać wykładni stosowanych przepisów i mieć na względzie ciążący na nim, na mocy art. 11 k.p.a., obowiązek wyjaśnienia stronie zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy.

Mając na uwadze wszystkie podniesione wyżej okoliczności Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.