Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 367/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2019-01-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art.28 ust.3, 3a, art. 24 ust. 5, 5a-5e, ust. 6
journal: Dz.U. 2017 poz 1778
law: Ustawa  z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 107 par. 1 i par. 3
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Łozowska Sędziowie Sędzia NSA Gerard Czech Sędzia WSA Anna Wójcik (spr.) Protokolant Starszy inspektor sądowy Maria Żymańczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 stycznia 2019 r. sprawy ze skargi W. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 września 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi W. G. (dalej jako: skarżący, strona, wnioskodawca) jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17.09.2018 r. utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu z dnia 11.06.2018 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na:

I. w części finansowanej przez płatnika w łącznej wysokości 138.760,43 zł w tym:

• na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych – za okres od 02/2006r. do 06/2010r. w łącznej kwocie 118.629,86 zł, w tym z tytułu:

-składek - 57.761,99 zł;

- odsetek liczonych na dzień 10-04-2018r. - 60.578,47 zł;

- kosztów upomnienia - 289,40 zł;

• na ubezpieczenie zdrowotne - za okres od 02/2006r. do 12/2008r., od 02/2009r. do 10/2009r. w łącznej kwocie 12.619,26 zł, w tym z tytułu:

-składek - 6.027,87 zł;

- odsetek liczonych na dzień 10-04-2018r. - 6.591,39 zł;

• na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres od 02/2006r. do 12/2008r., od 02/2009r. do 10/2009r. w łącznej kwocie 7.511,31 zł, w tym z tytułu:

- składek - 3.581,91 zł;

- odsetek liczonych na dzień 01-04-2018r. - 3.859,00 zł;

- kosztów upomnienia - 70,40zł;

II. w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej wysokości 43.122,61 zł – w części dotyczącej odsetek - tym:

• na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres od 02/2006r. do 06/2010r. z tytułu odsetek naliczonych na dzień 10.04.2018r. w kwocie 33.949,00 zł;

• na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 02/2006r. do 12/2008r., od 02/2009r. do 10/2009r. z tytułu odsetek naliczonych na dzień 10-04-2018r. w kwocie 9.173,61 zł.

Zaskarżone rozstrzygnięcie zapadło w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

Skarżący wniósł o umorzenie ww. należności, wskazując na trudną sytuację materialną, rodzinną i zdrowotną. Przedłożył dokumenty w postaci: dokumentacji medycznej, zaświadczenia lekarskiego i pisma z dnia 17.05.2018 r., zaświadczenia z Urzędu Pracy w [...] z dnia 20.04.2018 r., dokumentacji z postępowań egzekucyjnych.

W toku postępowania organ uzyskał z właściwego urzędu skarbowego informację, że skarżący zgłosił prowadzenie działalności gospodarczej od dnia od 14.03.1995r. do 29.01.1997r., od 30.01.1997r. do 01.02.2006r., od 22.03.2001r. do 19.12.2014r., ponadto brak jest informacji o osiągniętych przez skarżącego przychodach/dochodach za 2016r. i 2017r.

Ustalił też, że skarżący nie korzysta ze świadczeń Ośrodka Pomocy Społecznej.

Decyzją z dnia 11.06.2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił wszczęcia postępowania w przedmiocie rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek w części dotyczącej składek finansowanych przez ubezpieczonych.

Decyzją z dnia 11.06.2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu odmówił umorzenia ww. należności.

Co do tej ostatniej decyzji skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskutek czego Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydał opisaną na wstępie decyzję z dnia 17.09.2018 r.

W uzasadnieniu organ wskazał na okoliczności powołane przez skarżącego związane z tym, iż z powodu złego stanu zdrowia nie pracuje zarówno wnioskodawca, jak i jego małżonka. Wraz z żoną pozostają na utrzymaniu córki i zięcia, którzy ponoszą wszelkie koszty utrzymania, łącznie z kosztami leczenia. Wobec skarżącego są prowadzone liczne postępowania egzekucyjne, a nieruchomości, których jest współwłaścicielem, są zajęte przez komornika. Przyczyną powstania zadłużenia były uchybienia w prowadzeniu dokumentacji finansowej działalności strony przez podmiot zewnętrzny, a także rosnąca konkurencja na rynku w zakresie sprzedaży artykułów gospodarstwa domowego. W wyniku nabycia spadku po zmarłym synu, skarżący przejął również jego długi.

Skarżący przedłożył dokumentację w postaci kserokopii: decyzji Starosty [...] z 12.03.2015 r. o uznaniu go za osobę bezrobotną i odmowie przyznania prawa do zasiłku; skierowania na badanie diagnostyczne; karty informacyjnej leczenia szpitalnego strony w okresie [...]2013 r. -[...]2013 r.; poświadczenia lekarskiego odbycia wizyty domowej w dniu 4.10.2017 r.; wyniku badania diagnostycznego z dnia 21.07.2017 r.; poświadczeń udzielenia stronie porad ambulatoryjnych w dniu 15.04.2015 r., 17.06.2015 r. oraz 8.07.2015 r.; zaświadczenia Starosty [...] z 20.04.2018 r. o zarejestrowaniu skarżącego jako osoby bezrobotnej i braku prawa do zasiłku wraz z informacją, że na dzień wydania zaświadczenia Powiatowy Urząd Pracy w [...] nie posiada dla strony ofert pracy oraz przekwalifikowania zawodowego; zawiadomienia z 24.07.2014 r. o zajęciu rachunku bankowego i zakazie wypłat w sprawie przeciwko wnioskodawcy; informacji z 22.01.2015 r. o stanie zaległości w 13 sprawach egzekucyjnych prowadzonych przeciwko skarżącemu i jego żonie; informacji z 22.01.2015 r. o stanie zaległości w 2 sprawach egzekucyjnych prowadzonych przeciwko wnioskodawcy.

Wnioskodawca nie przedłożył oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, jednak z treści wniosku o umorzenie wynikało, że: zamieszkuje on wraz z żoną w nieruchomości w [...]; pozostaje z żoną na utrzymaniu córki oraz zięcia, którzy zamieszkują razem z małoletnim dzieckiem w tej samej nieruchomości; zarówno skarżący, jak i małżonka nie pracują zarobkowo; skarżący nie posiada innych źródeł dochodu ani oszczędności; stałe wydatki związane z utrzymaniem, w tym koszty leczenia, ponoszą córka z zięciem; skarżący nie posiada "żadnych istotnych ruchomości"; jest obciążony licznymi postępowaniami egzekucyjnymi i nie reguluje żadnych zaległości; nieruchomości wnioskodawcy są zajęte przez komornika.

W toku postępowania ustalono również, że: skarżący jest obecnie zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy bez prawa do zasiłku; jego żona nie jest obecnie zgłoszona do ubezpieczeń społecznych; obecnie wobec wnioskodawcy Dyrektor Oddziału ZUS prowadzi postępowanie egzekucyjne; na majątku nieruchomym strony Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonał zabezpieczenia hipotecznego w księgach wieczystych: nr [...],[...],[...],[...], przy czym w KW nr [...] (lokal niemieszkalny w [...]) wpis Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest na pierwszej pozycji.

Analizując zebrany materiał dowodowy organ nie stwierdził po stronie skarżącego wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778 ze zm.), zwanej dalej "u.s.u.s." W tym zakresie w szczególności zwrócił uwagę, że na majątku nieruchomym skarżącego Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonał zabezpieczeń hipotecznych, przy czym w Księdze Wieczystej nr [...] wpis Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest na pierwszej pozycji i istnieje wysokie prawdopodobieństwo zaspokojenia części należności z tytułu składek w przypadku sprzedaży tej nieruchomości, ponadto w przypadku pozostałych zabezpieczeń nie jest wykluczone, że również odzyska się chociaż część zadłużenia. Dotychczas nie został ustalony brak możliwości egzekucyjnego dochodzenia należności przez uprawnione w tym zakresie organy egzekucyjne. Brak jest również podstaw do stwierdzenia, że w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Możliwości przymusowego dochodzenia zaległości z tytułu składek nie zostały zatem przez organ rentowy wyczerpane. Dopóki istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych, organ rentowy działając jako wierzyciel nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób wyegzekwowania zadłużenia.

Organ nie znalazł też podstaw do umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 – 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz. U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365) [dalej jako rozporządzenie z dnia 31.07.2003 r.].

Zgromadzona dokumentacja dotycząca sytuacji materialno-bytowej gospodarstwa domowego skarżącego nie potwierdziła, zdaniem organu, wystąpienia przesłanek wskazanych w rozporządzeniu z dnia 31.07.2003 r.

Powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej lub jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia. Za takie zdarzenie nie może być uznane wadliwe prowadzenie dokumentacji finansowej przedsiębiorstwa przez podmiot zewnętrzny czy konkurencja rynkowa (na co wskazywał skarżący). Podejmując się wykonywania działalności gospodarczej płatnik wziął na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawnymi i ich respektowania tak, aby nie dochodziło do naruszeń prawa. Skutki finansowe działalności osoby zobowiązanej nie mogą być przenoszone na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, a w konsekwencji na obywateli.

Nie kwestionując wystąpienia po stronie skarżącego problemów zdrowotnych organ zauważył jednak, że przedłożona dokumentacja medyczna nie potwierdza jednoznacznie, by wnioskodawca był całkowicie i trwale niezdolny do pracy zarobkowej czy też by był osobą wymagającą stałej opieki osób trzecich w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Twierdzenie, że małżonka skarżącego nie pracuje z uwagi na jego stan zdrowia, nie znalazło potwierdzenia w materialne dowodowym.

Wobec braku przeciwwskazań zawodowych czy trwałych i całkowitych przeciwwskazań zdrowotnych do pracy zarobkowej po stronie skarżącego czy jego żony, poprawa sytuacji finansowej gospodarstwa domowego jest w ocenie organu możliwa.

W sprawie nie wykazano, aby podjęcie spłaty należności z tytułu nieopłaconych składek, przykładowo w układzie ratalnym, pozbawiło skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Również zadłużenie posiadane z innych tytułów nie stanowi przesłanki umorzenia należności z tytułu składek. Ewentualne umorzenie należności z tytułu składek nie spowoduje znaczącej poprawy sytuacji materialnej strony, gdyż pozostali wierzyciele będą w dalszym ciągu dochodzić swoich należności.

Końcowo organ wskazał, że umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również podejmowanych w warunkach uznania administracyjnego decyzji w przedmiocie umorzenia tych należności, a podejmując rozstrzygnięcie w tym zakresie organ jest zobowiązany do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym.

W skardze skarżący wniósł o uchylenie decyzji obu instancji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi opisał swoją sytuację życiową, zdrowotną i materialną, wskazując na konieczność zastosowania wobec niego wnioskowanej ulgi.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) - dalej jako: [p.p.s.a.], decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji (pkt 2). Nadto, stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Kontroli Sądu poddana została decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17.09.2018 r. dotycząca odmowy umorzenia należności z tytułu składek na:

I. w części finansowanej przez płatnika w łącznej wysokości 138.760,43 zł w tym:

• na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych - za od 02/2006r. do 06/2010r. w łącznej kwocie 118.629,86 zł, w tym z tytułu:

-składek - 57.761,99 zł;

- odsetek liczonych na dzień 10-04-2018r. - 60.578,47 zł;

- kosztów upomnienia - 289,40 zł;

• na ubezpieczenie zdrowotne - za okres od 02/2006r. do 12/2008r., od 02/2009r. do 10/2009r. w łącznej kwocie 12.619,26 zł, w tym z tytułu:

-składek - 6.027,87 zł;

- odsetek liczonych na dzień 10-04-2018r. - 6.591,39 zł;

• na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres od 02/2006r. do 12/2008r., od 02/2009r. do 10/2009r. w łącznej kwocie 7.511,31 zł, w tym z tytułu:

- składek - 3.581,91 zł;

- odsetek liczonych na dzień 01-04-2018r. - 3.859,00 zł;

- kosztów upomnienia - 70,40zł;

II. w części finansowanej przez ubezpieczonych (w zakresie odsetek od tych należności) w łącznej wysokości 43.122,61 zł w tym:

• na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres od 02/2006r. do 06/2010r. z tytułu odsetek naliczonych na dzień 10.04.2018r. w kwocie 33.949,00 zł;

• na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 02/2006r. do 12/2008r., od 02/2009r. do 10/2009r. z tytułu odsetek naliczonych na dzień 10-04-2018r. w kwocie 9.173,61 zł.

W ocenie Sądu organ wydając zaskarżone rozstrzygnięcie naruszył, w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przepis art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm.), zwanej dalej "k.p.a." w związku z art. 24 ust. 4 i ust. 5 i ust. 5b u..s.u.s., z uwzględnieniem przepisów intertemporalnych regulujących kwestię przedawnienia należności składkowych i odsetek wymienionych w punkcie II decyzji z dnia 11.06.2018r.

Stosownie do art. 107 § 1 i 3 k.p.a. decyzja powinna zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne. Z istoty samego uzasadnienia wynika, że powinno ono wskazywać przesłanki, którymi kierował się organ wydając dane orzeczenie, a więc powinno w sposób wyczerpujący wyjaśniać podstawę rozstrzygnięcia i okoliczności, które za takim a nie innym rozstrzygnięciem przemawiają. Celem uzasadnienia jest bowiem przedstawienie procesów myślowych, które doprowadziły organ do wydania danego aktu, wskazanie motywów będących podstawą podjętego przez niego rozstrzygnięcia i wreszcie wskazanie argumentów tłumaczących dlaczego takie, a nie inne stanowisko było prawidłowe w określonym stanie faktycznym. Argumentacja zawarta w uzasadnieniu powinna bowiem pozwolić - zarówno podmiotowi, którego rozstrzygnięcie bezpośrednio dotyczy, jak i ewentualnie sądowi kontrolującemu następnie tę decyzję- odczytać kierunek rozważań, jak i tok rozumowania organu. Uzasadnienie aktu administracyjnego stanowiąc jego integralną część, wpływa bowiem na jego treść. Sporządzenie uzasadnienia jest więc nie tylko wymogiem formalnym - wynikającym wprost z brzmienia art. 107 § 1 i 3 k.p.a. - ale także ma istotne znaczenie merytoryczne. Bez wątpienia przedstawienie toku rozumowania organu administracyjnego wpływa na kontrolę rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowoadministracyjnym (zob. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 22.05.2018 r., sygn. akt II SA/Bd 405/18, dostępny, podobnie jak i pozostałe przywołane w tym uzasadnieniu orzeczenia, na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zdaniem Sądu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ nie wyjaśnił wystarczająco kwestii wymagalności przedmiotowych należności z tytułu składek, będących przedmiotem wniosku skarżącego. Przypomnieć należy, że należności te dotyczą lat 2006 – 2010, co powinno skłonić organ do zbadania kwestii ewentualnego przedawnienia tych należności. Jak podnosi się w orzecznictwie, na tle przepisu art. 28 u.s.u.s., w przypadku stwierdzenia przedawnienia należności niemożliwe jest dalsze prowadzenie postępowania z wniosku o ich umorzenie, co powoduje konieczność umorzenia postępowania administracyjnego z uwagi na jego bezprzedmiotowość (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 16.10.2018 r., sygn. akt III SA/Łd 561/18). Dodatkowo, konieczność określenia prawidłowej wysokości zobowiązania ciążącego na zobowiązanym wynika nie tylko ze względu na potrzebę ustalenia, czy istnieje przedmiot postępowania, ale również z tego powodu, że wielkość należności, umorzenia których domaga się strona, ma znaczenie dla oceny możliwości ich spłaty bez zagrożenia (lub też z zagrożeniem) dla egzystencji zobowiązanego i jego rodziny (przesłanka z § 3 pkt 1 rozporządzenia). Przy rozstrzyganiu tej kwestii zawsze niezbędne jest bowiem zestawienie wielkości należności, o umorzenie których wnosi strona, z jej możliwościami płatniczymi, dochodami i stanem majątkowym (por. wyrok WSA w Opolu z dnia 8.08.2018r., sygn. akt I SA/Op 450/17).

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika, by organ zweryfikował w pierwszej kolejności to, czy nie przedawniły się należności będące przedmiotem wniosku strony. Jak wskazano powyżej, nie ma wątpliwości co do tego, że w razie ustalenia, że ww. należności (bądź jakaś ich część) uległy przedawnieniu, koniecznym byłoby umorzenie przedmiotowego postępowania w całości lub w części. Bezprzedmiotowym bowiem byłoby badanie przesłanek umorzenia wymienionych w u.s.u.s. i rozporządzeniu z dnia 31.07.2003 r. w stosunku do należności, które nie obciążają już skarżącego, gdyż uległy przedawnieniu. Podkreślić tu jeszcze raz należy, że sporne należności dotyczą lat 2006-2010 (a więc co do zasady podlegały one najpierw dziesięcioletniemu, a następnie, tj. od 1.01.2012r., pięcioletniemu terminowi przedawnienia), a w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ w ogóle nie wyjaśnił, czy wystąpiły przesłanki zawieszenia/przerwania biegu terminu przedawnienia tych należności (zob. art. 24 ust. 5a-5e i ust. 6 u.s.u.s.), gdyż tylko w takiej sytuacji należności składkowe byłyby nadal wymagalne. Organ wskazał na fakt dokonania na majątku nieruchomym skarżącego zabezpieczeń hipotecznych, jednak w tym przypadku nie opisał i nie przeanalizował bardziej szczegółowo, jakich konkretnie należności dotyczyły te zabezpieczenia i kiedy zostały one ustanowione. Zgodnie z przepisem art. 24 ust. 5 u.s.u.s., nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

Zaznaczyć tu jednak należy, że Sąd w składzie orzekającym podziela ugruntowane już w orzecznictwie sądów administracyjnych stanowisko, zgodnie z którym ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania zabezpieczonego hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia tak zabezpieczonych należności składkowych biegnie na zasadach ogólnych. Art. 24 ust. 5 u.s.u.s. (w brzmieniu od dnia 1 stycznia 2003 r.) należy interpretować przez pryzmat jego zgodności ze standardami konstytucyjnymi. Nie można bowiem stracić z pola widzenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8.10.2013 r. (sygn. akt SK 40/12, OTK-A 2013, Nr 7, poz. 97), w którym Trybunał stwierdził, że art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2015 r. poz. 613 z późn. zm. - dalej: o.p.) w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W ugruntowanym orzecznictwie sądowoadministracyjnym, wprost wywodzonym ze stanowiska Trybunału, panuje pogląd, że wykładnia obecnie obowiązującego przepisu art. 70 § 8 o.p. powinna być dokonywana w kontekście zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8.10.2013 r. zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących bezpośrednio art. 70 § 6 o.p. w jego brzmieniu do 31.12.2002 r. Mają one bowiem także zastosowanie do art. 70 § 8 o.p. Prowadzi to do wniosku, że art. 70 § 8 o.p. także należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W konsekwencji, ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania podatkowego zabezpieczonego hipoteką, z tym, że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych (por. wyrok WSA w Opolu z 4.04.2014 r., I SA/Op 566/13; wyrok WSA w Łodzi z 17.12.2013 r., I SA/Łd 496/13; wyrok WSA we Wrocławiu z 30.05.2014 r., I SA/Wr 524/14; wyrok NSA z 17.04.2014 r., II FSK 1197/12, wyrok WSA w Gliwicach z dnia 17.04.2018 r., sygn. akt I SA/Gl 1272/17).

Wypowiadając się w kwestii przyjęcia takiego stanowiska odnośnie do niezakwestionowanej wprost przez Trybunał normy art. 70 § 8 O.p sądy poddawały pod rozwagę to, czy doszło do tzw. oczywistej niekonstytucyjności. Wskazywano mianowicie, że zasadniczo sytuacja oczywistej niekonstytucyjności zachodzi wówczas, gdy porównywane przepisy ustawy i Konstytucji dotyczą regulacji tej samej materii i są ze sobą sprzeczne.

W piśmiennictwie i orzecznictwie przyjmuje się, że oczywistość niezgodności przepisu z Konstytucją oraz z uprzednią wypowiedzią Trybunału stanowią wystarczające przesłanki do odmowy przez sąd zastosowania przepisów ustawy. W tak bowiem oczywistych sytuacjach trudno oczekiwać, by sądy uruchomiały procedurę pytań prawnych (por. R. Hauser, A. Kabat, glosa do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2002 r., sygn. akt I SA/Po 461/01, publ. OSP z 2003/2 s. 73-75; M. Wiącek, Pytania prawne do Trybunału Konstytucyjnego, Warszawa 20011, s. 269; uchwała NSA z 16 października 2006 r., I FPS 2/06).

Jak wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 22 maja 2007 r., sygn. akt SK 36/06 (OTK ZU 50/6/A/2007), "stwierdzenie przez Trybunał niekonstytucyjności określonej normy prawnej nie pozostaje bez znaczenia dla stosowania normy zamieszczonej w przepisie tożsamym. W takim przypadku dochodzi bowiem do obalenia domniemania konstytucyjności przepisu, który nie podlegał rozpoznaniu przed Trybunałem".

Prezentowane powyżej poglądy orzecznictwa i doktryny dały podstawę do ukształtowania się wykładni spornej w tej sprawie normy art. 24 ust. 5 u.s.u.s., w której sądy administracyjne opowiadają się za uwzględnieniem ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego SK 40/12 (por. wyroki WSA: w Gliwicach z dnia 14 lutego 2018 r., I SA/Gl 1410/17; w Kielcach z dnia 22 lutego 2018 r., I SA/Ke 26/18; w Krakowie z dnia 21 maja 2018 r., I SA/Kr 339/18). Również Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 stycznia 2018 r., sygn. akt II GSK 2706/17 zaprezentował tożsame stanowisko. Podkreślił równocześnie, że rozstrzygając w ten sposób Sąd nie stwierdza niekonstytucyjności art. 24 ust. 5 u.s.u.s., lecz odmawia jedynie zastosowania tego przepisu z uwagi na jego sprzeczność z aktem wyższego rzędu, tj. z Konstytucją.

Z przytoczonych rozważań wprost wynika dopuszczalność, a wręcz obowiązek, zastosowania ocen prawnych wyrażonych przez Trybunał na tle brzmienia konkretnego przepisu prawa, także do innych regulacji prawnych o analogicznej treści. Zatem pomimo tego, że przytoczony wyrok Trybunału Konstytucyjnego odnosi się bezpośrednio do art. 70 § 6 o.p. (a z wypowiedzi Trybunału wynika, że także do tożsamego – w istotnym dla tej sprawy zakresie - w swej treści art. 70 § 8 o.p.), to jednak, co wynika z przedstawionych rozważań, ma on również zastosowanie do normy prawnej zawartej w art. 24 ust. 5 u.s.u.s. ze względu na podobieństwo regulacji. Dzieje się tak za sprawą obowiązku prokonstytucyjnej wykładni tego przepisu, pozwalającej na zastosowanie ocen zawartych w ww. orzeczeniu trybunalskim do normy prawnej zawartej wprawdzie w innym akcie prawnym, ale o prawie dosłownym brzmieniu. Nie sposób bowiem pominąć, przy ocenie konstytucyjności tej regulacji, stwierdzenia Trybunału, iż przepis ten różnicuje w istotny sposób zakres czasowy odpowiedzialności podatników w zależności od arbitralnego i przypadkowego kryterium, tj. posiadania lub nieposiadania składników majątkowych pozwalających na ustanowienie zabezpieczenia w formie hipoteki przymusowej. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż nie widzi powodu do tego, aby akurat to właściciele nieruchomości mieli dożywotnio odpowiadać za należności podatkowe (tu: należności składkowe).

Tym samym, ustanowienie zabezpieczeń hipotecznych w stosunku do przedmiotowych należności, nie wyklucza przedawnienia się tych należności.

Dalej wyjaśnić należy, że z przepisu art. 24 ust. 4 u.s.u.s. (w brzmieniu obecnie obowiązującym) wynika, iż należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.

W stanie prawnym obowiązującym w latach 2006-2011 (w czasie powstania przedmiotowych należności) przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.

Ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r., nr 232, poz. 1378) dokonano zmiany przepisu art. 24 ust. 4 u.s.u.s., tj. wprowadzono zapis, że "należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne". W przepisie art. 27 ust. 1 ww. ustawy z dnia 16 września 2011 r., wskazano natomiast, że do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (ust. 2).

Powyższe oznacza, że o ile nie doszło do przedawnienia spornych należności przed dniem 1.01.2012 r., to zastosowanie do nich będzie miał pięcioletni termin przedawnienia, liczony jednak od 1.01.2012 r. Tym samym biorąc pod uwagę powyższe regulacje, przedawnienie spornych należności nastąpiłoby z końcem 2017 r., chyba że wystąpiły w czasie biegu terminu przedawnienia zdarzenia skutkujące jego zawieszeniem bądź przerwą (art. 24 ust. 5a, 5b czy 5f u.s.u.s.).

W zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się do powyższej kwestii, nie wskazał kiedy upływa termin przedawnienia poszczególnych należności, nie podał, czy wystąpiły w stosunku do poszczególnych należności przesłanki zawieszenia/przerwania biegu terminu przedawnienia. Tymczasem była to kwestia pierwszoplanowa, od której należało rozpocząć ocenę stanu faktycznego sprawy.

W uzasadnieniu decyzji organu I instancji znajdują się informacje, że w stosunku do skarżącego jest prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu do rachunku bankowego w A. Postępowanie egzekucyjne obejmuje należności tj:

• na ubezpieczenia społeczne za okres: od 02/2006 do 06/2010, na postawie tytułów wykonawczych od [...] do [...] z dnia 10.08.2011r.

• na ubezpieczenie zdrowotne za okres: od 02/2006 do 12/2008, od 02/2009 do 10/2009, na podstawie tytułów wykonawczych od [...] do [...] z dnia 10.08.2011r.

• Fundusz Pracy i FGŚP od 02/2006 do 12/2008, od 02/2009 do 10/2009, na podstawie tytułów wykonawczych od [...] do [...] z dnia 10.08.2011r.

Jak z powyższego wynika, w uzasadnieniu decyzji brak jest zupełnie informacji dotyczących kwestii ewentualnego prowadzenia egzekucji w odniesieniu do odsetek od należności składkowych na FUS i ubezpieczenia zdrowotne w części finansowanej przez ubezpieczonych. Te należności organ objął swym rozstrzygnięciem, pozostawiając jednak zupełnie poza polem swoich rozważań kwestię ewentualnego przedawnienia tych odsetek, których nie obejmuje wyłączenie zawarte w art. 30 u.s.u.s. Przedmiotem rozstrzygnięcia były należności z tytułu składek, czyli zarówno składki jak i odsetki od składek na ubezpieczenie pracownika finansowane zarówno przez pracownika, jak i przez pracodawcę, przy czym z zakresu umarzania należności z tytułu składek przepis art. 30 u.s.u.s. wyłącza jedynie składki finansowane przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek, czyli m.in. pracowników. Wymaga podkreślenia, że art. 30 u.s.u.s. mówi jedynie o składkach finansowanych przez ubezpieczonych będących pracownikami, nie zaś, tak jak art. 28 ust. 1 i 2 oraz 3a, o należnościach z tytułu składek. Pojęcie należności z tytułu składek jest szersze, ponieważ obejmuje - poza składkami - także odsetki od składek nieopłaconych w terminie. Ta różnica zakresowa nie jest przypadkowa, gdyż obowiązek zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego pracowników, obliczania i przekazywania ich składek do ZUS spoczywa na płatniku czyli pracodawcy (art. 36 ust. 1 i art. 17 ust. 1 u.s.u.s.). W konsekwencji ustawa obciąża w art. 23 ust. 1 płatnika - pracodawcę - obowiązkiem zapłacenia odsetek za zwłokę w nieopłaceniu w terminie składek, finansowanych zarówno przez ubezpieczonego, jak i przez płatnika (pracodawcę). Odsetki za zwłokę nie są zatem finansowane przez ubezpieczonego pracownika, również w zakresie, w jakim dotyczą składek przez niego finansowanych, ale nieopłaconych przez pracodawcę (por. wyrok NSA z dnia 28.09.2017r., sygn. akt II GSK 1491/17).

Tak więc, pomimo rozstrzygnięcia również w przedmiocie odsetek od składek finansowanych przez ubezpieczonych, to w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji kwestii tej nie poświęcono jakiejkolwiek uwagi. Stopień lakoniczności wywodów organu jest tego rodzaju, że nie pozwala zweryfikować, czy w przypadku tych (ale także innych) należności składkowych zaistniały jakiekolwiek zdarzenia mogące mieć wpływ na bieg terminu przedawnienia. Organ poprzestał bowiem na stwierdzeniu, że postępowanie egzekucyjne nadal jest w toku, w zaistniałej sytuacji nie jest możliwe stwierdzenie, czy w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego nie odzyska się w przyszłości całości bądź części zobowiązania składkowego.

W ocenie Sądu znajdująca się w aktach administracyjnych dokumentacja dotycząca wyżej opisanego zagadnienia budzi zasadnicze wątpliwości.

Na karcie 42 akt administracyjnych I instancji znajduje się "Informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym" gdzie wskazano m.in.: pod pozycją nr 1: przebieg postępowania egzekucyjnego (m.in. data wszczęcia postępowania, historia zastosowanych środków egzekucyjnych) - "Egzekucja wdrożona do A S.A. TW z dnia 10.08.2011 r. ZAR-y z dnia 12.08.2011 r. – bezskuteczna" jak i "w aplikacji ARS [...] – egzekucja własna zamknięta symbolem: W, ZR, brak egzekucji administracyjnej" oraz pod pozycją nr 4 przyczyny nieskuteczności egzekucji – "25.08.2011 r. Odp. z A nie prowadzą RB dla płatnika", a pod pozycją nr 5 dodatkowe informacje (np. inni wierzyciele, zastosowane środki egzekucyjne, zaawansowanie etapu egzekucji z nieruchomości) – wpisano: "licytacja nieruchomości z 25.09.2014 r. – odwołana. W ARS [...] widnieją tytuły H."

Na karcie 43 akt adm. organu I instancji znajduje się natomiast wydruk wiadomości mailowej pracownika organu, w której zwrócono się o uzupełnienie powyższej informacji w zakresie: "wyszczególnienia tytułów wykonawczych TW oraz za jaki okres jest postępowanie egzekucyjne na poszczególne fundusze" oraz wskazania "czy po informacji z dnia 25.08.2011 r. wykonane zostały inne czynności egzekucyjne w celu wyegzekwowania należności?"

Z wydruku wiadomości mailowej, stanowiącej odpowiedź na powyższe zapytanie wynika, że: "U dłużnika wdrożono egzekucję do A ZAR-y z dnia 12.08.2011 r., TW z dnia 10.08.2011 r. Egzekucja obejmuje: FUS okres od 02/2006 do 06/2010, od [...] do [...]; UZ okres od 02/2006 do 12/2008, od 02/2009 do 10/2009, od [...] do [...]; FPiFGŚP od 02/2006 do 12/2008, od 02/2009 do 10/2009, od [...] do [...]. Oprócz egzekucji j/w u dłużnika nie zostały wykonane inne czynności egzekucyjne, w celu wyegzekwowania należności."

Z powyższego zatem wynika, że w sprawie nie poczyniono wyczerpujących ustaleń odnośnie kwestii przedawnienia należności. Nie zostało w szczególności wykazane, że zaszła przesłanka zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności o której mowa w art. 24 ust. 5b u.s.u.s., zgodnie z którym, bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Nie potwierdzono zatem, czy spełniony został niezbędny warunek zawieszenia biegu tego terminu, a mianowicie zawiadomienie dłużnika o tej czynności.

Dodatkowo, z ww. "Informacji o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym" wynika, iż przyczyną bezskuteczności egzekucji skierowanej do rachunku bankowego w A była odpowiedź banku, że nie prowadzą RB (prawdopodobnie rachunku bankowego) dla płatnika. W takiej sytuacji w sprawie nie zostało jednoznacznie wyjaśnione czy doszło do podjęcia czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został powiadomiony. W istocie wskazano jedynie na fakt wdrożenia postępowania egzekucyjnego, jednak zaniechano rozważenia czy okoliczność taka miała wpływ na bieg terminu przedawnienia należności. W aktach brakuje też dowodów na to, że skarżący został powiadomiony o przeprowadzonej czynności egzekucyjnej, co jest niezbędne dla wystąpienia zawieszenia biegu terminu przedawnienia na podstawie art. 24 ust. 5b u.s.u.s.

Tym samym uznać należy, że organ nie zajął stanowiska odnośnie istnienia bądź nieistnienia przedmiotowych należności; wyczerpujących informacji w tym zakresie nie zawierają również akta administracyjne sprawy. Jak już zaznaczono, wynikający z art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 k.p.a. wymóg uzasadnienia faktycznego i prawnego decyzji przewidziany został po to, aby strona miała możliwość zapoznania się z motywami rozstrzygnięcia. Wymóg ten ma również znaczenie dla kontroli sądowoadministracyjnej.

Wskazane powyżej braki powodują, że Sąd obecnie kontrolujący sprawę nie ma możliwości zbadania prawidłowości stanowiska organu w omawianym zakresie. Istotne jest również i to, że ewentualne przedawnienie należności lub ich części obligowałoby organ do umorzenia postępowania (w całości lub w części) jako bezprzedmiotowego. Kwestia ta również nie poddaje się kontroli Sądu z uwagi na brak wyczerpujących ustaleń faktycznych i uzasadnienia prawnego w tym zakresie.

Zatem z uwagi na naruszenie przez organ przepisu art. 107 § 1 pkt 6 i 3 k.p.a. zaskarżoną decyzję należało uchylić, gdyż naruszenie to może mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponownie rozpatrując sprawę organ uwzględni powyższe rozważania Sądu, przede wszystkim ustali, kiedy upływa termin przedawnienia dla poszczególnych należności jak i poczyni ustalenia odnośnie ewentualnego wystąpienia przesłanek zawieszenia/przerwania biegu terminu przedawnienia należności i zgromadzi stosowną dokumentację w tym zakresie, przykładowo materiały źródłowe z postępowań egzekucyjnych. Powyższe powinno mieć przejrzyste odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Obowiązany będzie przy tym dokonać wykładni przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s. uwzględniającej wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8.10.2013 r. w sprawie K 40/12. Dla prawidłowego zastosowania właściwych regulacji prawnych będą miały też istotne znaczenie normy intertemporalne, jako rozstrzygające o zastosowaniu, bądź, nie, nowych regulacji prawnych do stanów faktycznych już zaistniałych, ale trwających w czasie.

Z uwagi na wyżej opisane uchybienia organu, przedwczesnym byłoby odnoszenie się do kontroli prawidłowości działania organu w zakresie zbadania przesłanek umorzenia przedmiotowych należności. W pierwszej kolejności winno być bowiem ustalone, czy przedmiotowe należności nie uległy przedawnieniu.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję. Sąd nie orzekł o kosztach, ponieważ skarga w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zwolniona jest od kosztów sądowych