Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 812/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-10-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6550
Hasła tematyczne: Środki unijne
Skarżony organ: Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 29 ust. 1 i 1a
journal: Dz.U. 2019 poz 1505
law: Ustawa z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak Sędzia WSA Małgorzata Górecka Asesor WSA Piotr Ławrynowicz (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 października 2021 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji w [...] z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] marca 2021 r. nr [...] Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. (dalej Dyrektor Oddziału), po rozpoznaniu odwołania J. M. od decyzji Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w P. (dalej: Kierownik Biura) z [...] stycznia 2021 r. nr [...] o ustaleniu J. M. kwoty nienależnie pobranych płatności zaliczkowych w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, które ARiMR przelała M. M. na rachunek bankowy w dniu [...] października 2017 r. w łącznej kwocie [...]zł, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Decyzję tę wydano przyjmując następujący stan faktyczny i prawny.

M. M. [...] maja 2017 r. złożył wniosek o przyznanie płatności na 2017r.

ARiMR w celu złagodzenia sytuacji na rynkach rolnych uruchomiła od 2017 r. wypłatę zaliczek na poczet płatności bezpośrednich w terminie do [...].10.2017 r. Zaliczki te są wypłacane bez wydania decyzji w sprawie przyznania płatności bezpośrednich, a kwota "całkowitej" należnej beneficjentowi płatności bezpośredniej zostaje ustalona w decyzji o przyznaniu płatności bezpośrednich. W związku z powyższym ARiMR [...] października 2017 r. dokonała wypłaty zaliczki na poczet płatności bezpośrednich za 2017 r. na rachunek bankowy M. M. w łącznej kwocie [...]zł ([...] zł – z tyt. jednolitej płatności obszarowej, [...] zł – z tyt. płatności za zazielenienie, [...] zł – z tyt. płatności redystrybucyjnej). Przyznając powyższe płatności zaliczkowe organ nie posiadał informacji o śmierci wnioskodawcy. Informacja o tym dotarła do Kierownika Biura [...] kwietnia 2018 r. wraz ze zwrotem korespondencji dot. zawiadomienia o niezałatwieniu sprawy w terminie zawierającym adnotację "adresat zmarł".

Z uwagi na to, że Kierownik Biura dowiedział się o śmierci wnioskodawcy, a w ustawowym 7-miesięcznym terminie spadkobiercy wnioskodawcy nie złożyli wniosku transferowego o przekazanie gospodarstwa umożliwiającego przejęcie ww. płatności, postępowanie w niniejszej sprawie stało się bezprzedmiotowe i decyzją z [...] sierpnia 2018 r. umorzone. Jednakże w związku z realizacją płatności zaliczkowej na rachunek M. M. i jednoczesnym umorzeniu postępowania w sprawie przedmiotowej płatności na rok 2017, powstała kwota nienależnych płatności. Na podstawie skróconego odpisu aktu zgonu M. M. ustalono, że zmarł on [...] sierpnia 2017 r. tj. przed wypłatą na jego rachunek płatności zaliczkowych. Uznano więc, że płatności te wypłacono bez podstawy prawnej i podlegają zwrotowi jako kwoty nienależnie pobrane. Osoba zaś, która płatności te pobrała z rachunku bankowego pobrała je nienależnie.

W tej sytuacji Kierownik Biura na podstawie informacji Naczelnika Urzędu Skarbowego P. , potwierdzonych postanowieniem Sądu Rejonowego w S. sygn. akt I Ns [...], ustalił krąg spadkobierców zmarłego M. M.. Jedną ze spadkobierczyń jest córka zmarłego - J. M.. Na podstawie wyciągu bankowego M. M. za okres X-XI 2017 r. Kierownik Biura ustalił, że [...] listopada 2017 r. pobrała ona środki finansowe z konta zmarłego ojca. W związku z tym Kierownik Biura, po przeprowadzeniu postępowania, decyzją z [...] stycznia 2021 r. ustalił kwotę [...]zł tytułem nienależnie pobranych płatności w stosunku do J. M., w odniesieniu do kwoty, którą faktycznie pobrała. W stosunku do pozostałych spadkobierców organ postępowanie w sprawie ustalenia nienależnie pobranych płatności umorzył.

W odwołaniu od powyższej decyzji J. M. zarzuciła organowi I instancji naruszenie:

- art. 7 ust. 3 rozporządzenia nr 809/2014 ustanawiającego zasady stosowania rozporządzenia nr 1306/2013 w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli, środków rozwoju obszarów wiejskich oraz zasady wzajemnej zgodności, polegającego na błędnym przyjęciu, że organ nie dopuścił się pomyłki przez przesłanie środków finansowych w ramach systemu wsparcia bezpośredniego na rzecz zmarłego M. M.,

- art. 30 ust. 4 ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (dalej: upswb) polegającego na żądaniu zwrotu środków finansowych, które przyznano zmarłemu wnioskodawcy w decyzji, o której mowa w art. 30 ust. 1 ww. ustawy, bowiem środki te stały się przedmiotem dziedziczenia, a odwołująca należy do kręgu spadkobierców po zmarłym ojcu,

- art. 77 § 1 w zw. z art. 8 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm., dalej: Kpa) polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego poprzez błędne uznanie, że odwołująca pobrała środki finansowe przekazane przez ARiMR jej ojcu.

Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję Dyrektor Oddziału wskazał, że przedmiotowe postępowanie prowadzone jest w trybie art. 29 ustawy z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 2137 ze zm., dalej: uARiMR) i powołał ów przepis. Podkreślono, że w każdym przypadku stwierdzenia wypłaty nienależnych płatności należy dochodzić zwrotu płatności dokonanej na rzecz osoby nieuprawnionej. Przepis art. 29 ust. 1 uARiMR nie uzależnia zaś konieczności wydania decyzji o ustaleniu nienależnie pobranych płatnościach od przyczyny, z powodu której nastąpiła taka wypłata. Zdaniem organu II instancji Kierownik Biura prawidłowo ustalił, że powstała konieczność zwrotu zaliczki płatności bezpośrednich przekazanych na rachunek bankowy, w przypadku gdy nie przyznano płatności na rok 2017. Odwołująca nie przedstawiła wyjaśnień i argumentów mających wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Mogła ona w celu uzyskania płatności wstąpić do toczącego się postępowania, lecz tego nie uczyniła. Nie poinformowano Kierownika Biura o śmierci wnioskodawcy, ani nie wystąpiono o informację, co w takiej sytuacji powinno się uczynić. Pomimo przelewu środków na konto zmarłego ojca odwołująca pobrała je z jego konta.

Wyjaśniono, że o przejęcie płatności po zmarłym może ubiegać się spadkobierca. W takim wypadku wypłacona zaliczka nie wymagałaby zwrotu, jeżeli wniosek spełniłby warunki płatności i otrzymałoby decyzję o przyznaniu płatności w kwocie zaliczki lub wyższej. Wyjaśniając powyższe organ przywołał treść art. 46 i art. 27 upswb.

Odnosząc się do zarzutu strony naruszenia art. 7 ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) nr 809/2014 organ odwoławczy zważył, iż nikt z kręgu spadkobierców zmarłego wnioskodawcy nie poinformował o śmierci wnioskodawcy, a więc organ nie miał podstaw do powzięcia wątpliwości co do wypłaty zaliczki na poczet płatności, nie miał też podstaw do wstrzymania wypłaty środków. Nie do końca zrozumiałym jest twierdzenie, że organ ma kompetencje do ustalenia, czy M. M. posiada zdolność prawną. ARiMR nie ma dostępu do aktów zgonu, ani nie ma możliwości sprawdzenia każdego wnioskodawcy, czy ma zdolność prawną przed wypłatą zaliczki. To osoby zainteresowane pozyskaniem płatności jako spadkobiercy zgłaszają się z wolą wstąpienia do postępowania i uzyskaniem decyzji przyznającej płatności na podstawie wniosku spadkodawcy. Co do podnoszonego przez stronę zaniedbania organu wskazano, że to spadkobiercy nie dokonali żadnych czynności w celu uzyskania prawa do tych płatności, czy poinformowania organu o śmierci wnioskodawcy, pozostawiając organ bez wiedzy o zaistniałej sytuacji.

Dyrektor Oddziału nie zgodził się też z twierdzeniem strony, iż nie miała ona możliwości wykrycia błędu, a środki finansowe zostały wydatkowane w dobrej wierze. Wskazał, że wpłata została dokonana po śmierci wnioskodawcy, co powinno wzbudzić wątpliwości, iż przelewu dokonano osobie nieżyjącej. Strona nie poczyniła zaś żadnych kroków w celu wyjaśnienia sytuacji i trudno się doszukać działania w dobrej wierze. Nie poinformowała o śmierci ojca, nie podjęła kroków celem przejęcia płatności, ani nie dokonała żadnych czynności w celu zainteresowania się wpłatami dokonanymi 2 miesiące po śmierci posiadacza rachunku. Możliwość wykluczenia obowiązku zwrotu występuje zaś tylko w przypadku łącznego spełnienia przesłanek zawartych w art. 7 ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) nr 809/2014.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 30 ust. 1 upswb wskazano, że płatności nie zostały przyznane wnioskodawcy z powodu jego śmierci, a jego spadkobiercom, gdyż nie wystąpili o to z wnioskiem i dlatego stały się nienależne. Skoro do wnioskodawcy nie została skierowana żadna decyzja o przyznaniu płatności, zatem spadkodawca jako strona postępowania nie nabyła żadnych praw do tychże płatności, jak i do wypłaconej zaliczki. Błędne jest więc rozumowanie, że przyznane płatności są przedmiotem dziedziczenia, skoro nie zostały przyznane w żadnej decyzji, a w związku z brakiem informacji o śmierci wnioskodawcy, zostały wypłacone osobie zmarłej. Gdyby zaś bank miał informację o śmierci właściciela rachunku, pieniądze wypłacone w formie zaliczki zostałyby zwrócone Agencji.

Co do zarzutu naruszenia przez organ I instancji art. 77 § 1 Kpa Dyrektor Oddziału stwierdził, że jest on bezzasadny. Kierownik Biura uzyskał wyciąg bankowy z konta M. M., który jednoznacznie wskazuje, że to J. M. wypłaciła kwotę zaliczki z konta wnioskodawcy. Niemożliwym zaś było wydanie decyzji o umorzeniu postępowania przed [...] października 2017, albowiem żaden ze spadkobierców nie poinformował organu o śmierci wnioskodawcy. Organ II instancji nie zgodził się też z twierdzeniem, że postępowanie w niniejszej sprawie prowadzi do braku zaufania obywateli do władzy publicznej. To właśnie zaniechanie odzyskiwania nienależnie pobranych płatności prowadziłoby do takiej sytuacji. W przypadku bowiem, gdy inni spadkobiercy, by otrzymać płatności, występują z wnioskiem o wstąpienie do postępowania wszczętego na wniosek spadkodawcy, J. M. byłaby potraktowana inaczej niż inni. Pozwolono by jej pobrać środki wypłacone bez tytułu prawnego, nie zwracając uwagi, że nie dokonała żadnych czynności w celu prawnego ich uzyskania. Takie nierówne traktowanie doprowadziłoby do braku zaufania obywatela do władzy publicznej. Dodać należy także osoby, które otrzymały zaliczki, jednak kwota przyznająca płatność była mniejsza lub otrzymali decyzje odmowne i również muszą zwracać płatności, do których nie otrzymali tytułu prawnego.

Dyrektor Oddziału podzielił ocenę Kierownika Biura, że wypłacona po śmierci wnioskodawcy zaliczka w wys. [...] zł, jednocześnie z niezłożeniem wniosku o wstąpienie spadkobiercy na miejsce spadkodawcy, zgodnie z art. 27 upswb, stała się kwotą wypłaconą nienależnie. Z akt wynika, że wypłata nastąpiła po śmierci wnioskodawcy, a jego spadkobiercy nie wystąpili z wnioskiem o wstąpienie na miejsce spadkodawcy. Wyjaśniono na gruncie przepisów art. 46 upswb oraz przepisów § 1-3 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 15 października 2018 r. w sprawie zaliczek na poczet płatności bezpośrednich za 2018 r. (Dz. U. z 2018 r. poz. 1956), że zaliczki na poczet płatności bezpośrednich są wypłacane bez wydawania decyzji w sprawie przyznania płatności bezpośrednich, a kwota całkowitej należnej beneficjentowi płatności bezpośredniej zostaje ustalona w decyzji o przyznaniu płatności. W związku z tym [...] października 2017 r. dokonano wypłaty zaliczki na poczet płatności bezpośrednich za rok 2017 na rachunek bankowy wskazany przez wnioskodawcę M. M. w łącznej wys. [...] zł (3857,63 zł – z tyt. jednolitej płatności obszarowej, [...] zł – z tyt. płatności za zazielenienie, [...] zł – z tyt. płatności redystrybucyjnej). Zważywszy, że płatności zaliczkowe przekazano na konto M. M. po jego śmierci, która miała miejsce [...] sierpnia 2017 r., z chwilą której utracił uprawnienia do otrzymania płatności, wypłata tychże środków przez J. M. [...] listopada 2017 r. nastąpiła bez podstawy prawnej. Zatem płatności te zostały przez stronę pobrane nienależnie. Co istotne Kierownik Biura o fakcie śmierci wnioskodawcy dowiedział się przez zwrot korespondencji, który nastąpił [...] kwietnia 2018 r. Z racji tej, że żaden ze spadkobierców nie wstąpił do postępowania wszczętego na wniosek spadkodawcy Kierownik Biura decyzją z [...] sierpnia 2018 r. umorzył postępowania w sprawie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego i następnie zobowiązany był do ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności.

Wskazano, że przepis art. 29 ust. 1 pkt 1 i 2 uARiMR nie uzależnia konieczności wydania decyzji od przyczyny, z powodu której nastąpiła taka wypłata. Agencja w każdym przypadku stwierdzenia wypłaty nienależnych lub nadmiernie pobranych płatności powinna dochodzić ich zwrotu. Zgodnie zaś z art. 29 ust. 1a uARiMR przepis ust. 1 stosuje się również do podmiotów niebędących stronami postępowania w sprawie przyznania płatności, które nienależnie pobrały środki publiczne, o których mowa w ust. 1.

Zdaniem Dyrektora Oddziału organ I instancji prawidłowo rozważył również kwestię odstąpienia od zwrotu płatności. Zauważył, że zgodnie z art. 49 upswb Kierownik Biura odstępuje od ustalenia kwot nienależnie lub nadmiernie pobranych płatności bezpośrednich lub płatności niezwiązanej do tytoniu, o którym mowa w art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, w przypadku określonym w art. 54 ust. 3 lit. a pkt i rozporządzenia nr 1306/2013, tj. gdy kwota każdej z tych płatności nie jest wyższa od kwoty stanowiącej równowartość 100 euro przeliczonej na złote według kursu euro ustalonego zgodnie z art. 106 ust. 3 rozporządzenia (UE) nr 1306/2013. Zgodnie zaś z tym przepisem państwa członkowskie dokonują przeliczenia na walutę krajową kwoty pomocy wyrażonej w euro na podstawie ostatniego kursu walutowego ustalonego przez Europejski Bank Centralny przed dniem 1 października roku, dla którego pomoc została przyznana. Stwierdzono, że kurs wymiany euro na dzień [...] września 2017 r. ogłoszony w Dz. Urz. UE wynosi [...] zł, a zatem równowartość kwoty [...]€ przeliczonej na zł wynosi [...] zł. Kwota stanowiąca równowartość [...] €, od ustalenia której odstępuje organ, dotyczy poszczególnych schematów pomocowych w ramach sprawy o przyznanie płatności w ramach jednej kampanii, dla tego samego rolnika i jest ustalana oddzielnie dla schematów pomocowych. Zważywszy, że na kwotę nienależnie pobranych płatności składają się kwoty: [...] zł – z tyt. jednolitej płatności obszarowej, [...] zł – z tyt. płatności za zazielenienie, [...] zł – z tyt. płatności redystrybucyjnej, każda z tych kwot przekracza kwotę stanowiącą równowartość [...] € [...] zł). Brak było więc podstaw do odstąpienia od ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności.

Dyrektor Oddziału uznał, że trafnie na gruncie art. 7 ust. 1-3 rozporządzenia Komisji (UE) nr 809/2014 organ I instancji stwierdził nieziszczenie się przesłanek wykluczających obowiązek zwrotu nienależnie pobranych płatności i w konsekwencji istnienia podstaw do zwrotu płatności zaliczkowych. Podkreślono, że zasadą jest, iż płatności niezależnie pobrane powinny zostać zwrócone, a tym samym przepisy ustanawiające wyjątki od tej zasady powinny być interpretowane zawężająco. Celem wyjątków od zasady zwrotu określonych w art. 7 ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) nr 809/2014 jest zwolnienie z obowiązku zwrotu tylko w takich sytuacjach, gdy błąd organu spowodował wypłatę nienależnie pobranych płatności i brak było możliwości wykrycia tego błędu przez rolnika. Przesłanki te muszą być więc spełnione łącznie. Tymczasem płatności wypłacone [...] października 2017 r. nie wynikały z błędu organu, gdyż w momencie wypłaty zaliczki organ nie posiadał informacji, iż M. M. nie żyje. Informację tę uzyskał dopiero [...] kwietnia 2018 r. w momencie zwrotu przesyłki dotyczącej zawiadomienia o niezałatwieniu sprawy w terminie z adnotacją, iż adresat zmarł. Trafnie zaś uznał Kierownik Biura, że błąd w zwykłych okolicznościach mógł zostać wykryty przez stronę. Możliwość wykluczenia obowiązku zwrotu występuje jednak tylko w przypadku łącznego spełnienia obu ww. przesłanek.

W skardze na powyższą decyzję J. M. reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika podniosła zarzuty tożsame do powołanych w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania wg norm przepisanych oraz wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi Dyrektor Oddziału wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Postanowieniem z [...] czerwca 2021 r. Sąd oddalił wniosek skarżącej o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji.

Strony wniosły o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Z uwagi na wnioski pełnomocnika skarżącego i organu Sąd na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 232 5 ze zm., dalej: Ppsa) rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym, w składzie trzech sędziów, na posiedzeniu niejawnym.

Przeprowadzona przez tutejszy Sąd kontrola legalności wydanych w sprawie decyzji wykazała, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Dyrektora Oddziału Regionalnego ARiMR w P. z [...] marca 2021 r., którą utrzymano w mocy decyzję Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w P. z [...] stycznia 2021r. o ustaleniu J. M. kwoty nienależnie pobranych płatności zaliczkowych w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, które ARiMR przelała M. M. na rachunek bankowy w dniu [...] października 2017 r. w łącznej kwocie [...]zł.

Bezsporne jest, że środki publiczne, które na wniosek rolnika M. M. zostały - tytułem zaliczki - przekazane [...] października 2017 r. na jego rachunek bankowy, a następnie wypłacone [...] listopada 2017 r. przez jego córkę J. M., stanowiły zaliczkę na poczet płatności bezpośrednich do gruntów rolnych.

Zgodnie z art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (dalej: upswb) zaliczka na poczet płatności bezpośrednich jest wypłacana rolnikowi z urzędu w przypadku wystąpienia okoliczności mogących powodować trudności finansowe lub pogorszenie sytuacji finansowej większej liczby rolników, w szczególności gdy okoliczności te mają charakter nadzwyczajny lub są wynikiem działania siły wyższej, zgodnie z warunkami, o których mowa w art. 75 ust. 1 akapit trzeci rozporządzenia nr 1306/2013. Zaliczka ta jest wypłacana rolnikowi prowadzącemu działalność rolniczą w zakresie lub na obszarze objętych okolicznościami, o których mowa w ust. 1 (art. 46 ust. 2 upswb). Przepisy wydanego na podstawie ustawowego upoważnienia zawartego w art. 46 ust. 3 upswb rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 6 października 2017 r. w sprawie zaliczek na poczet płatności bezpośrednich za 2017 r. (Dz. U. z 2017 r., poz. 1873) precyzowały, że rolnikowi, który w 2017 r. złożył wniosek o przyznanie płatności bezpośrednich, wypłaca się zaliczki na poczet płatności bezpośrednich w wysokości iloczynu 70% stawki danej płatności bezpośredniej oraz:

1) obszaru stwierdzonego w ramach kontroli przeprowadzonych na podstawie art. 74 ust. 1-3 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej, zarządzania nią i monitorowania jej oraz uchylającego rozporządzenia Rady (EWG) nr 352/78, (WE) nr 165/94, (WE) nr 2799/98, (WE) nr 814/2000, (WE) nr 1290/2005 i (WE) nr 485/2008 (Dz. Urz. UE L 347 z 20.12.2013, str. 549, z późn. zm.), jako spełniający warunki do przyznania danej płatności albo

2) liczby zwierząt stwierdzonych w ramach kontroli przeprowadzonych na podstawie art. 74 ust. 1-3 rozporządzenia wymienionego w pkt 1, jako spełniające warunki do przyznania danej płatności (§ 1).

Zaliczki na poczet płatności bezpośrednich wypłacano od [...] października 2017 r. (§ 2).

W świetle powołanych przepisów prawidłowo organy orzekające uznały, że wypłacona przez Agencję [...] października 2017 r. na rachunek bankowy M. M. zaliczka na poczet płatności bezpośrednich za rok 2017 - jako środki publiczne pochodzące ze środków Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej, Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji oraz ze środków krajowych przeznaczonych na współfinansowanie wydatków realizowanych z Funduszu UE - stanowiły środki publiczne, o których mowa w art. 29 ust. 1 pkt 1 i 2 lit. a) uARiMR.

Przepis art. 29 ust. 1 uARiMR, w brzmieniu wówczas obowiązującym, określał, że ustalenie kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych środków publicznych:

1) pochodzących z funduszy Unii Europejskiej;

2) krajowych, przeznaczonych na:

a) współfinansowanie wydatków realizowanych z funduszy Unii Europejskiej

b) finansowanie przez Agencję pomocy przyznawanej w drodze decyzji administracyjnej

- następuje w drodze decyzji administracyjnej.

Zważywszy, że okolicznościach niniejszej sprawy do wypłaty zaliczki na poczet płatności bezpośrednich doszło w toku postępowania o przyznanie tych płatności, przez osobę niebędącą stroną tego postępowania, lecz spadkobiercą zmarłego wnioskodawcy, zastosowanie znalazł przepis art. 29 ust. 1a uARiMR. Określa on, że przepis art. 29 ust. 1 stosuje się również do podmiotów niebędących stronami postępowania w sprawie przyznania płatności lub pomocy finansowej, które nienależnie lub nadmiernie pobrały środki publiczne, o których mowa w ust. 1. W judykaturze wskazuje się, a Sąd orzekający w niniejszym składzie stanowisko to podziela, że art. 29 ust. 1a uARiMR jest przepisem prawa materialnego, co więcej - posiadającym sankcyjny charakter (por. WSA Białymstoku z 7 listopada 2018 r., sygn. I SA/Bk 500/18, wszelkie powołane orzeczenia dostępne są w bazie orzeczeń na stronie: [...]

W okolicznościach niniejszej sprawy - wypłacenia przez Agencję, po śmierci wnioskodawcy M. M., na jego rachunek bankowy, zaliczki na poczet płatności bezpośrednich za rok 2017, a następnie wypłacenia tychże środków przez skarżącą - córkę zmarłego wnioskodawcy, zastosowanie w niniejszej sprawie znalazły przepisy art. 29 ust. 1 i 1a uARiMR dotyczące ustalenia kwoty nienależnie pobranych środków publicznych przez osobę niebędącą stroną postępowania o przyznanie płatności.

Biorąc pod uwagę, na jakim etapie procesowym doszło do wypłaty przez skarżącą środków z rachunku bankowego jej zmarłego ojca, odnieść należy się do zarzutu skargi naruszenia przez organ odwoławczy przepisu art. 30 ust. 4 upswb. Zarzucono naruszenie tego przepisu polegające na rzekomo błędnym żądaniu (uwaga Sądu: od skarżącej) zwrotu środków finansowych, które zostały przyznane zmarłemu M. M. w decyzji, o której mowa w art. 30 ust. 1 upswb, z uwagi na to, że środki te stały się przedmiotem dziedziczenia, a skarżąca należy do kręgu spadkobierców po zmarłym ojcu.

Sąd podziela stanowisko zaprezentowane przez Dyrektora Oddziału w odpowiedzi na powyższy zarzut. Po pierwsze, co najistotniejsze, w niniejszej sprawie nie doszło do wydania wobec wnioskodawcy decyzji w sprawie przyznania płatności bezpośrednich za rok 2017. Przepis art. 30 ust. 1 upswb odnosi się zaś – co literalnie zeń wynika - do sytuacji, które mają miejsce po doręczeniu stronie decyzji w sprawie przyznania płatności. Stanowi bowiem, że jeżeli po doręczeniu decyzji w sprawie o przyznanie płatności bezpośrednich lub płatności niezwiązanej do tytoniu rolnik, do którego została skierowana decyzja, zmarł, jego spadkobiercy przysługują prawa, które przysługiwałyby spadkodawcy jako stronie postępowania. W myśl zaś art. 30 ust. 4 upswb należności z tytułu płatności przyznanych w decyzji, o której mowa w ust. 1, są przedmiotem dziedziczenia. Mając na uwadze, jak prawidłowo ustaliły organy orzekające, że M. M. zmarł [...] sierpnia 2017 r., po złożeniu [...] maja 2017 r. wniosku o przyznanie płatności bezpośrednich na rok 2017 i wypłaceniu mu zaliczki na poczet tych płatności, lecz przed wydaniem decyzji w tej sprawie, nie można było uznać, że przepisy art. 30 ust. 1 i 4 upswb znajdowały w sprawie zastosowanie. W rezultacie nie można było przyjąć, że wypłacona zaliczka na poczet płatności bezpośrednich wypłacona przez Agencję na rachunek bankowy zmarłego wnioskodawcy powinna stanowić przedmiot dziedziczenia strony. O powyższym nie świadczy również, jak zdaje się wskazywać pełnomocnik skarżącej, okoliczność, czy skarżąca wypłacając [...] listopada 2017 r. środki z rachunku bankowego zmarłego ojca, miała świadomość skąd środki te pochodzą.

Trafnie organ II instancji wyjaśnił, że warunki ubiegania się o przejęcie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego w przypadku śmierci rolnika, która nastąpiła w okresie od dnia złożenia wniosku o przyznanie tych płatności do dnia doręczenia decyzji w sprawie ich przyznania oraz tryb jej przyznawania reguluje przepis art. 27 upswb. Zgodnie z ust. 1 tego artykułu w przypadku śmierci rolnika, która nastąpiła w okresie od dnia złożenia wniosku o przyznanie płatności bezpośrednich do dnia doręczenia decyzji w sprawie o przyznanie tych płatności, płatności bezpośrednie przysługują jego spadkobiercy, jeżeli:

1) grunty, które były objęte wnioskiem o przyznanie płatności obszarowych, były w posiadaniu rolnika lub jego spadkobiercy w dniu 31 maja roku, w którym został złożony ten wniosek;

2) zwierzęta, które były objęte wnioskiem o przyznanie płatności związanych do zwierząt, były w posiadaniu rolnika lub jego spadkobiercy przez okres, w jakim posiadanie zwierząt jest warunkiem przyznania tych płatności;

3) spełnia on warunki do przyznania danej płatności.

W tej sytuacji spadkobierca rolnika wstępuje do toczącego się postępowania na jego miejsce na wniosek złożony w terminie 7 miesięcy od dnia otwarcia spadku (art. 27 ust. 2 upswb). Jednocześnie spadkobierca rolnika składa prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku w terminie 21 dni od dnia uprawomocnienia się tego postanowienia (art. 27 ust. 5 upswb). Co istotne, zgodnie z art. 27 ust. 10 upswb termin, o którym mowa w ust. 2, nie podlega przywróceniu. Oznacza to, jak wskazuje się w judykaturze, że przysługujący spadkobiercy 7- miesięczny termin do złożenia wniosku warunkujący wstąpienie do toczącego się postępowania w miejsce zmarłego rolnika ma charakter materialny (por. wyrok WSA w Kielcach z 19 grudnia 2019 r., sygn. I SA/Ke 379/19), a tym samym uchybienie materialnemu terminowi do złożenia wniosku o przejęcie płatności, nie podlegającemu przywróceniu z mocy prawa, skutkuje utratą uprawnienia do wstąpienia do postępowania i żądania przyznania uprawnienia (por. wyrok NSA z 26 maja 2020 r., sygn. I GSK 2050/19).

W niniejszej sprawie bezsporne jest, że żaden ze spadkobierców zmarłego M. M. w terminie 7 miesięcy nie wstąpił do toczącego się postępowania o przyznanie płatności bezpośrednich za rok 2017. Kierownik Biura, po uzyskaniu [...] marca 2018 r. informacji na podstawie adnotacji na zawiadomieniu o niezałatwieniu sprawy w terminie skierowanym do wnioskodawcy o jego śmierci, [k. [...] akt adm. I instancji (błędnie podano [...] kwietnia 2017 r.)], decyzją z [...] sierpnia 2018 r. umorzył postępowanie prowadzone z wniosku M. M. w sprawie przyznania przedmiotowych płatności. Następnie ustalił na podstawie informacji uzyskanej od Naczelnika Urzędu Skarbowego P. z [...] stycznia 2020 r. i postanowienia Sądu Rejonowego w S., Wydział I Cywilny z [...] marca 2019 r. sygn. I Ns [...], że spadek po zmarłym M. M. nabyli – na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza: żona A. M., córki – A. M. i J. M. oraz syn A. M. (każdy w Ľ części). Stwierdzono, że żaden ze spadkobierców zmarłego od dnia otwarcia spadku tj. zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego, od dnia śmierci M. M., nie złożył wniosku o wstąpienie do postępowania administracyjnego w sprawie przyznania płatności bezpośrednich za rok 2017.

W związku z powyższym, organy Agencji, w wyniku ustalenia, że zaliczka na poczet tych płatności została wypłacona przez skarżącą prawidłowo przyjęły, że istnieją podstawy do ustalenia – na podstawie art. 29 ust. 1 i 1a uARiMR - kwoty nienależnie pobranych środków publicznych.

Ustalono, czego skarżąca nie kwestionuje, że Agencja [...] października 2017 r. wpłaciła na rachunek bankowy M. M. jako wnioskodawcy zaliczkę na poczet płatności bezpośrednich w łącznej wysokości [...] zł ([...] zł – z tyt. jednolitej płatności obszarowej, [...] zł – z tyt. płatności za zazielenienie, [...] zł – z tyt. płatności redystrybucyjnej). Fakt ten miał miejsce po śmierci wnioskodawcy, do której doszło [...] sierpnia 2017 r. O zgonie wnioskodawcy organ I instancji dowiedział się dopiero [...] marca 2018 r. (podano [...].04.2018 r. – k. [...] akt adm. I inst.), a więc przed wypłatą zaliczki. Na podstawie wyciągów z rachunku bankowego M. M. ustalono, że J. M. [...] listopada 2017 r. wypłaciła środki w kwocie [...]zł (tyt. pogrzebu zm. M. M.), pozostawiając saldo na poziomie [...] zł. Jednocześnie, co wymaga raz jeszcze podkreślenia, w okresie 7 miesięcy od śmierci M. M., żaden z jego spadkobierców nie złożył wniosku o wstąpienie do postępowania dotyczącego przyznania płatności bezpośrednich za rok 2017.

W tym stanie sprawy organy ARiMR prawidłowo uznały, że z uwagi, iż zaliczka na poczet płatności bezpośrednich wpłynęła na rachunek wnioskodawcy po jego śmierci, a organ nie został o zgonie wnioskodawcy poinformowany przez jego spadkobierców, którzy również w okresie 7 miesięcy od otwarcia spadku (zgonu wnioskodawcy) nie wstąpili do toczącego się postępowania o przyznanie płatności bezpośrednich, należało uznać, że płatność zaliczkowa została pobrana nienależnie.

Zasadniczy spór pomiędzy skarżącą a organami ARiMR dotyczy zaś zagadnienia prawnego, czy w świetle przesłanek określonych w art. 7 ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) nr 809/2014 nie należało uznać, że obowiązek zwrotu nienależnej płatności nie ma zastosowania z uwagi na to, że płatność została dokonana na skutek pomyłki organu oraz błąd nie mógł zostać wykryty przez beneficjenta w zwykłych okolicznościach.

Sąd i w tym zakresie podziela stanowisko organów orzekających.

Zgodnie z art. 7 ust. 1 rozporządzenia Komisji (UE) nr 809/2014 w przypadku dokonania nienależnej płatności beneficjent zwraca odnośną kwotę powiększoną, w stosownych przypadkach, o odsetki obliczone zgodnie z ust. 2. Odsetki nalicza się za okres między terminem zwrotu płatności przez beneficjenta wyznaczonym w nakazie odzyskania środków, który nie może przekraczać 60 dni, a datą zwrotu lub odliczenia (ust. 2). Przepis art. 7 ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) nr 809/2014 stanowi zaś, że obowiązek zwrotu, o którym mowa w ust. 1, nie ma zastosowania, jeżeli dana płatność została dokonana na skutek pomyłki właściwego organu lub innego organu oraz jeśli błąd nie mógł zostać wykryty przez beneficjenta w zwykłych okolicznościach.

Z powołanych przepisów wynika, że zasadą jest, iż beneficjent (w tym wypadku spadkobierca wnioskodawcy – art. 29 ust. 1 i 1a uARiMR) zwraca nienależytą płatność. Wyjątek od tej reguły ustanawia przepis art. 7 ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) 80/2014 tylko przy spełnieniu łącznie przesłanek dokonania płatności na skutek pomyłki organu i jeśli błąd nie mógł zostać wykryty przez beneficjenta (tu: spadkobiercy wnioskodawcy) w zwykłych okolicznościach.

Zwrócić należy uwagę, że przepisy powołanego rozporządzenia nie definiują pojęcia "pomyłki organu". Podzielić należy stanowisko prezentowane w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 listopada 2018 r. (sygn. I GSK 2071/18), zgodnie z którym celem, określonego w art. 7 ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) Nr 809/2014, wyjątku od zasady, że płatności nienależnie lub nadmiernie pobrane powinny zostać zwrócone, jest zwolnienie z obowiązku zwrotu tylko w takich sytuacjach, w których to błąd organu spowodował wypłatę nienależnej płatności. Chodzić tu będzie o tą część rozstrzygnięcia, za którą w całości i niezależnie od rolnika odpowiada organ. Ocenę taką dodatkowo uzasadnia odwołanie się do reguł wykładni językowej. Przepis art. 7 ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) Nr 809/2014 stanowi, że nienależna płatność ma zostać dokonana "na skutek" pomyłki organu. Zwrot ten wskazuje, że chodzi tu o takie działanie organu, które jest czynnikiem sprawczym bezpodstawnego przyznania rolnikowi płatności. (...) Możność wykrycia błędu organu, o której mowa w omawianym przepisie to nie tylko sytuacja, w której beneficjent posiada wiedzę o rzeczywistym stanie prawnym i faktycznym w zakresie braku podstaw do dokonania płatności, ale również stan, w którym rolnik (w tym wypadku spadkobierca rolnika) - przy dołożeniu należytej staranności - mógł się dowiedzieć, że część wypłacanych mu płatności kwalifikuje się jako nienależna.

W ocenie Sądu, wbrew twierdzeniom zawartym w skardze, nie można przyjąć, iż z racji tej, że przepisy rozporządzenia Komisji (UE) nr 809/2014 nie definiują pojęcia "pomyłki organu" należy przyjąć szerokie rozumienie tego pojęcia. Przeczy temu, jak wskazano wyżej, okoliczność, że samo odstąpienie od obowiązku zwrotu płatności określony w art. 7 ust. 3 tego rozporządzenia stanowi wyjątek od reguły obowiązku odzyskiwania przez właściwe organy nienależnych płatności.

W niniejszej sprawie Kierownik Biura, dokonując wypłaty zaliczki na poczet płatności na rachunek bankowy wnioskodawcy, nie posiadał wiedzy o śmierci wnioskodawcy i przy zwykłych warunkach starannego funkcjonowania nie miał podstaw, by ustaleń w tym zakresie dokonywać. Z całą pewnością nie można uznać za pomyłkę organu dokonania wypłaty zaliczki płatności na rachunek bankowy zmarłego wnioskodawcy bez uprzedniego niepodjęcia przez organ z urzędu działań zmierzających do ustalenia, czy wnioskodawca żyje. Ustawodawca krajowy celowo przewidział instytucję wstąpienia do toczącego się postępowania administracyjnego w sprawie przyznania płatności bezpośrednich (art. 27 upswb) i wyznaczył odpowiednio długi termin na złożenie stosownego wniosku, by krąg spadkobierców zainteresowany uzyskaniem płatności mógł z nich skorzystać. Z pomyłką organu mielibyśmy do czynienia, gdyby pomimo uzyskania wiedzy o zgonie wnioskodawcy, organ wypłacił mu zaliczkę na poczet płatności. W sytuacji zaś, gdy spadkobiercy zmarłego M. M. pozostali bezczynni co do zgłoszenia Kierownikowi Biura informacji o śmierci wnioskodawcy, nie sposób uznać, by organ dopuścił się pomyłki wypłacając zaliczkę na rachunek bankowy zmarłego.

Zdaniem Sądu faktu tego nie zmienia ocena, czy skarżąca miała świadomość, wiedzę, jakie jest źródło przysporzenia na rachunku bankowym jej zmarłego ojca i że w toku jest postępowanie o przyznanie przedmiotowej płatności. Ta bowiem okoliczność świadczyć może jedynie o ewentualnym nieziszczeniu się drugiej z przesłanek określonych w art. 7 ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) nr 809/2014 tj. braku możności wykrycia przez beneficjenta błędu w zwykłych okolicznościach. Niemniej i tu Sąd zgadza się ze stanowiskiem Dyrektora Oddziału, który wskazał, że wpłata zaliczki została dokonana znacznie po śmierci wnioskodawcy (uwaga Sądu: po 2 miesiącach), co już samo w sobie powinno wzbudzić wątpliwości, iż dokonano przelewu osobie nieżyjącej. Strona nie poczyniła zaś żadnych kroków w celu wyjaśnienia tej sytuacji, a więc trudno doszukiwać się działania strony w dobrej wierze. Organ podkreślił, że strona nie dokonała żadnych kroków w celu przejęcia płatności (uwaga Sądu: wniosek o wstąpienie do postępowania), nie poinformowała organu o śmierci wnioskodawcy, jak i nie dokonała żadnych czynności w celu zainteresowania się wpłatami dokonanymi 2 miesiące po śmierci posiadacza rachunku. Dodać przy tym należy, że w dacie wypłaty przez skarżącą środków z rachunku bankowego jej zmarłego ojca na rachunku tym pozostawała kwota [...], z czego zdecydowaną część [...] zł) stanowiła – jak wynika z wyciągu z rachunku – precyzyjnie oznaczona kwota zaliczki płatności bezpośrednich 2017 r. Samo więc pozyskanie wyciągu z ww. rachunku bakowego spadkodawcy pozwoliłoby skarżącej na ustalenie, czy ma do czynienia z nienależnymi środkami.

W związku z powyższym nie sposób podzielić twierdzeń zawartych w skardze, iż w przypadku, kiedy organ poweźmie wątpliwości, czy środki powinny zostać przekazane, to powinien wstrzymać się z ich wypłatą. Zdaniem skarżącej organ posiada kompetencje, by ustalić czy wnioskodawca posiada zdolność prawną. Zważywszy jednak na okoliczność, że M. M. złożył prawidłowo [...] maja 2017 r. wniosek o przyznanie płatności bezpośrednich na rok 2017, a przed dniem [...] października 2017 r. nie wpłynęła do organu informacja o śmierci wnioskodawcy, nie miał on podstaw zakładać, że wnioskodawca zmarł. Nie sposób w związku z tym uznać, że wypłata zaliczki po śmierci wnioskodawcy na jego rachunek bankowy nastąpiła na skutek pomyłki organu.

Nie ma też racji pełnomocnik strony skarżącej zarzucając organom I i II instancji naruszenie art. 77 § 1 w zw. z art. 8 Kpa polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego przejawiające się w błędnym uznaniu, że skarżąca pobrała środki finansowe przekazane przez Agencję na rachunek bankowy wnioskodawcy.

Wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 10a uARiMR jeżeli przepisy ustawy lub przepisy odrębne nie stanowią inaczej, do postępowań w sprawach indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, z wyłączeniem art. 7, art. 9, art. 10, art. 75 § 1, art. 77 § 1 oraz art. 81. Biorąc pod uwagę, że przedmiotowe postępowanie o ustalenie nienależnie pobranych płatności toczyło się na gruncie art. 29 ust.1 i 1a uARiMR, które kończy się wydaniem decyzji administracyjnej, w niniejszej sprawie nie znajdował zastosowania art. 77 § 1 Kpa. Organy orzekające nie mogły więc dopuścić się naruszenia tego przepisu. Jak wskazuje się bowiem w orzecznictwie, w postępowaniu organy ARiMR nie stosują tych przepisów Kpa, które nakładają na nie obowiązek podejmowania z urzędu wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy. W postępowaniach tych inicjatywa dowodowa pozostawiona jest, co do zasady, stronie (por. wyrok WSA w Krakowie z [...] marca 2021 r., sygn. I SA/Kr [...]). Niemniej zebrany w sprawie materiał dowodowy i poczynione na jego podstawie ustalenia organów orzekających jasno pokazują, że skarżąca wypłacając [...] października 2017 r. środki z rachunku bankowego swego zmarłego ojca na kwotę [...]zł, w zasadniczej części, bo co do kwoty [...]zł, pobrała zaliczkę z tytułu płatności bezpośrednich za 2017 r. wpłaconą przez ARiMR dnia [...] października 2017 r. Przy skorzystaniu z dostępnej dla osób upoważnionych do wypłaty z rachunków bakowych usługi uzyskania wyciągu z rachunku, mogła ona w zwykłych okolicznościach ustalić, jakimi środkami dysponuje.

Nie można również uznać, by organy dopuściły się naruszenia zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji publicznej (art. 8 Kpa). Odstąpienie od odzyskania nienależnie pobranych przez skarżącą środków publicznych prowadziłoby w rezultacie nie tylko do niezgodnego z prawem, ale i nierównego potraktowania strony względem pozostałych spadkobierców po zmarłym M. M.. Skarżąca tym samym, na skutek działania organu administracji publicznej, uzyskałaby bez podstawy prawnej znaczną kwotę środków publicznych. Takie zaś działanie organu - w szerszym aniżeli przedstawiono w skardze kontekście - nie mogłoby budzić zaufania obywateli do organów władzy publicznej.

Reasumując Sąd uznał, że wydane w sprawie decyzje są zgodne z prawem. Dlatego na podstawie art. 151 Ppsa skargę oddalono.