Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1869/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-03-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 7, 77  par. 1, 80 i 107  par. 3
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 145  par. 1  pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Wesołowska (spr.), Sędziowie sędzia WSA Dorota Apostolidis, sędzia WSA Małgorzata Boniecka - Płaczkowska, Protokolant starszy specjalista Dorota Stromecka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 marca 2019 r. sprawy ze skargi Gminy [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Gminy [...] kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z 24 stycznia 2010 r. M. S. wystąpił do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość gruntowa zabudowana domem mieszkalnym wraz z parkiem, wchodząca w skład majątku ziemskiego [...], gmina [...], powiat [...], stanowiąca działki ewidencyjne nr [...], w obrębie [...], o łącznej powierzchni [...] ha, dla której Sąd Rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą [...], nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm., dalej: "dekret o reformie rolnej").

Decyzją z [...] czerwca 2010 r., Wojewoda [...] (Wojewoda) umorzył postępowanie. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (Minister) decyzją z [...] listopada 2010 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 8 marca 2011 r. sygn. akt IV SA/Wa 88/11 uchylił rozstrzygnięcia organów obu instancji.

Pismem z 9 listopada 2012 r. strony wniosły o rozszerzenie przedmiotu prowadzonego postępowania o działkę nr [...] w obrębie [...].

Wojewoda decyzją z [...] stycznia 2013 r, stwierdził, że nieruchomość gruntowa zabudowana domem mieszkalnym wraz z parkiem, wchodząca w skład majątku ziemskiego [...], gmina [...], obejmująca działki nr [...] podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej.

Decyzją z [...] października 2015 r. Minister uchylił zaskarżoną decyzję w zakresie, w jakim orzeka, że zespół pałacowo-parkowy w [...], położony na gruntach stanowiących obecnie działki nr [...] podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (pkt 1) oraz stwierdził, że stwierdził, że ww. nieruchomości nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (pkt 3). W pozostałym zakresie utrzymał w mocy decyzję Wojewody.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że w prowadzonym postępowaniu należało ustalić czy zespół pałacowo-parkowy w [...], znajdujący się, zdaniem odwołujących, na obecnych działkach nr [...] obręb [...] podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej.

Minister wyjaśnił, że podstawę prawną do w przedmiocie złożonego wniosku stanowił § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51, dalej : "rozporządzenie").

Objęty wnioskiem zespół pałacowo-parkowy wchodził w skład majątku ziemskiego "[...] " położonego w [...], w powiecie [...], objętego dawnym wykazem hipotecznym nr rep. hip. [...], ujawnionego w ww. księdze wieczystej, na mocy aktu nabycia z [...] września 1927 r. od poprzedniego właściciela S. W. K., jako własność W. i J. małżonków [...] w częściach równych.

Majątek powyższy został przejęty na rzecz Skarbu Państwa na realizację celów reformy rolnej na podstawie przepisów dekretu o reformie rolnej. Na wniosek Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] czerwca 1946 r., [...] października 1946 r., dokonano w księdze hipotecznej nr rep. [...] wpisu Skarbu Państwa, jako właściciela dóbr ziemskich "[...] ", ze wskazaniem na art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej jako podstawy przejęcia całego majątku ziemskiego na rzecz Skarbu Państwa. Wprawdzie w powyższej księdze nie wskazano jaka konkretnie litera art. 2 ust. 1 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej miała zastosowanie, jednakże ze sposobu przejęcia, z wniosków stron postępowania oraz z dokumentów wtórnych zgromadzonych w aktach sprawy wynika, że była to lit. "e" (w sprawie niestety nie udało się odszukać postanowienia Urzędu Wojewódzkiego w [...] z [...] sierpnia 1947 r.).

Zgodnie ze zgromadzonym materiałem dowodowym majątek w [...] zajmował łączną powierzchnię [...] ha. Wskazana powierzchnia przejętego majątku wynika z ewidencji nieruchomości podlegających dekretowi o reformie rolnej a także z wykazu państwowych nieruchomości ziemskich według stanu na dzień 1 stycznia 1951 r. Zgodnie z ww. dokumentami majątek ziemski "[...] " w chwili przejmowania na rzecz Skarbu Państwa zawierał: [...] ha użytków rolnych, [...] ha łąk, [...] ha ogrodów i sadów, [...] ha lasów, [...] ha "pod zabudowaniami, pod podwórzami, itp." oraz [...] ha dróg, rowów, itp. W ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi o reformie rolnej doprecyzowano, że w majątku [...] znajdowało się [...] ha ogrodów warzywnych i sadów owocowych, a także [...] ha gruntów pod zabudowaniami, [...] ha nieużytków i [...] ha parków. Powyższe dane wskazują, że w przejętym majątku w [...] znajdowało się niewątpliwie więcej niż [...] ha użytków rolnych, co oznacza, iż została tu spełniona minimalna norma obszarowa "50 ha użytków rolnych", uprawniająca Skarb Państwa do przejęcia gruntów na realizację celów reformy rolnej na podstawie przepisów dekretu o reformie rolnej.

Wnioskiem została objęta część powyższego majątku ziemskiego, znajdująca się na obecnych działkach ewidencyjnych nr [...], obręb [...] w [...].

Kwestią wymagającą ustalenia było to, czy na nieruchomościach wskazanych we wniosku znajdował się zespół pałacowo-parkowy, niezwiązany funkcjonalnie z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej [...].

Zgodnie ze zgromadzonym materiałem dowodowym, pałac pochodzący sprzed 1821 r. został zbudowany w stylu klasycyzmu na planie prostokąta wydłużonego z północy na południe. Został on wpisany wraz z otaczającym parkiem krajobrazowym z początku XX wieku - na podstawie decyzji z [...] września 1980 r. Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] - do rejestru zabytków Województwa [...] pod nr rejestru [...]. Jako uzasadnienie wskazano, że "obiekt wpisuje się do rejestru ze względu na czas powstania, wartości architektoniczne i walory krajobrazowe".

W ocenie organu drugiej instancji, żaden ze zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów nie wskazuje, aby pałac był w jakikolwiek sposób wykorzystywany do celów działalności rolniczej, w szczególności do sprawowania bieżącego zarządu nad folwarkiem. Co prawda, do budynku pałacu przylegał budynek rządcówki, w którym okresowo mieszkał w czasie II wojny światowej W. S. wraz z rodziną. W czasie działań wojennych, dokładnie od marca 1940 r., "Dobra Ziemskie [...] " zostały bowiem przejęte przez [...] z [...] O. N., zaś dotychczasowy właściciel W. S. zamieszkał w budynku rządcówki, gdzie wykonywał funkcje zarządcy i księgowego majątku. Budynek rządcówki był jednak usytuowany w centrum parku w oddali od budynków gospodarczych położonych w części folwarcznej poza granicami parku. Jedynym otoczeniem powyższej rządcówki był więc zespół pałacowo-parkowy. Natomiast były właściciel majątku W. S. dyrektor jednej z kopalni węgla kamiennego na [...] nie był rolnikiem i nie utrzymywał się z wyjątkiem części okresu II wojny światowej z majątku w [...].

Znajdujący się w sprawie materiał dowodowy wskazuje, zdaniem organu, iż zespół pałacowo-parkowy w [...], składający się z pałacu i parku, stanowił terytorialnie wyodrębnioną część majątku ziemskiego i spełniał funkcję wyłącznie rezydencjonalną. Oddzielną część położoną na zachód od powyższego zespołu pałacowo-parkowego stanowił dziedziniec folwarczny, w którym niegdyś znajdowały się: obora, spichlerz, komórki, kurnik z chlewikiem, dwie stodoły, sieczkarnia, położone pośród łąk, pól i sadu. Po stronie wschodniej założenia pałacowo-parkowego znajdowały się natomiast dwa domy robotników folwarcznych położone pośród pól uprawnych. Do budynków gospodarczych wjeżdżano od strony drogi na [...] (sąsiednia wieś), nie bramą główną (dowód: zeznania świadka M. B.). Przedstawiony stan faktyczny organ ustalił na materiałach graficznych oraz zeznaniach świadków; tj. M. B., B. D., U. M. i S. B.

Powyższe ustalenia dowodzą zdaniem organu, że budynek pałacu nie był architektonicznie i funkcjonalnie przystosowany do pełnienia funkcji zarządczych nad częścią folwarczną majątku. Minister zwrócił uwagę, że zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych rezydencje mieszkalne ziemiaństwa co do zasady nie podlegały przepisom dekretu o reformie rolnej. Organ podkreślił, że w przedmiotowej sprawie teza ta znajduje również odzwierciedlenie, bowiem nie sposób wskazać takich cech pałacu w [...], które przemawiałyby za istnieniem wyjątku od powyższej zasady.

Poza wyżej wymienionym pałacem, zespół pałacowo-parkowy w [...] tworzył również park. Na obecność parku znajdującego się dookoła pałacu w [...] wskazują jednoznacznie świadkowie, tj. M. B., B. D., U. M. i S. B. Istnienie parku potwierdzają również materiały graficzne i opisowe znajdujące się w aktach sprawy.

Z ewidencji nieruchomości podlegających dekretowi o reformie rolnej wynika, że w majątku [...] znajdowało się m. in. [...] ha parków. W materiale Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków wskazywane jest, że park miał powierzchnię ok. [...] ha. Wojewódzki Konserwator Zabytków wskazuje również, że powierzchnia parku była niegdyś większa niż [...] ha. Jednakże wiadomość ta jest nieistotna dla sprawy, gdyż większa powierzchnia parku dotyczy - jak wynika jednoznacznie ze zgromadzonego materiału dowodowego (m.in. zeznania świadków i materiały graficzne) sytuacji znacznie sprzed II wojny światowej, co nie ma, zdaniem organu, wpływu na orzekanie w reżimie dekretu o reformie rolnej. Zgodnie natomiast z materiałami graficznymi zgromadzonymi w sprawie, tj. powiększonym szkicu majątku [...], gmina [...], według danych nt. wyglądu majątku przed II wojną światową uzyskanych od B. J. zamieszkałej w dworze w [...], opracowanym przez D. P. oraz S. O. w 2006 r. w [...], a także graficznym materiale Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków oraz danymi opisowymi majątku - wskazującymi, że park miał założenie wydłużonego prostokąta, wynika, że park powyższy znajdował się na gruntach stanowiących obecne działki nr [...], których łączna powierzchnia wynosi [...] ha. Dokonane porównanie powyższych trzech dokumentów wskazuje, zdaniem organu, w sposób najbardziej wiarygodny, gdzie znajdował się park w [...] i jaka była jego faktyczna powierzchnia.

W parku znajdowała się roślinność drzewiasta, tj. dęby, graby, wierzby, brzozy, kasztanowce, robinie i inne. Park był ogrodzony (na pewno w części północno-wschodniej równolegle do drogi [...] -[...]) murem z czerwonej cegły. Roślinność parkowa i struktura parku nie wskazywały na to, że mogła być tam prowadzona działalność rolna. Również nigdzie na obszarze parku nie znajdowały się użytki rolne.

Obok pałacu w parku znajdowała się rządcówka, niemniej zdaniem organu od strony urbanistycznej i gospodarczej dominującą była niewątpliwie funkcja krajobrazowa, a całe zaplecze gospodarcze było położone poza granicami parku. Również mały budynek drewutni znajdujący się we wschodniej części parku z samej definicji nie mógł służyć produkcji rolnej. Natomiast dwa budynki posadowione w parku, widoczne na graficznym materiale dowodowym, pochodzą z okresu późniejszego, już po przejęciu majątku na rzecz Skarbu Państwa, co nie ma zdaniem organu wpływu na orzekanie w reżimach dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W świetle powyższych ustaleń organ uznał, że nieruchomości, na których znajdował się park nie nadawały się do realizacji celów reformy rolnej, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu o reformie rolnej.

W ocenie Ministra zgromadzone w sprawie dowody świadczą o tym, iż pomiędzy nieruchomością ziemską a zespołem pałacowo-parkowym nie istniał ścisły i nierozerwalny związek funkcjonalny. Zespół pałacowo-parkowy w [...] mógł funkcjonować w oderwaniu od reszty dóbr ziemskich. Dlatego też organ przyznał rację skarżącym i wskazał, że grunt zajęty przez zespół dworsko-parkowy obejmujący działki nr [...] nie był funkcjonalnie związany z działalnością rolniczą, nie był także niezbędny jako ośrodek przemysłu rolnego i w związku z tym nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej.

Organ nie zgodził się natomiast ze skarżącymi, że w skład zespołu pałacowo-parkowego w [...] wchodziły obecne działki nr [...].

Jak wynika bowiem z mapy sporządzonej przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w [...] Delegatura w [...] wg stanu sprzed II wojny światowej, na nieruchomości stanowiącej obecnie działkę nr [...] znajdował się wcześniej sad śliwkowy. Powyższy stan bardzo dobrze widoczny jest na powiększonym szkicu majątku [...], gmina [...], według danych nt. wyglądu majątku przed II wojną światową uzyskanych od B. J. zamieszkałej w dworze w [...], opracowanym przez D. P. oraz S. O. w 2006 r. w [...]. Sad śliwkowy zalicza się - zgodnie z § 4 rozporządzenia - do stricte rolniczych rodzajów użytków. Powyższy przepis wskazywał bowiem, że za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Zgodnie ze zgromadzonym materiałem dowodowym, dominującą funkcją gruntów przyległych do powyższej nieruchomości były użytki rolne (łąki, dwie stodoły). Obecnie nadal powyższy grunt, jak i grunty przyległe, zachowały funkcje użytków rolnych. Na obecność sadu w okolicy parku wskazują również jednoznacznie zeznania świadków zgromadzone w sprawie. Trudno więc uznać zarzuty skarżących A. J. i R. S. podważające wiarygodność zebranego w sprawie materiału dowodowego - wskazującego, że na powyższym gruncie znajdował się sad śliwkowy. Jedyny istniejący kontrargument skarżących sprowadzał się do stwierdzenia, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy został wytworzony w oparciu o "bliżej nieustalone dane". Skarżący nie przedstawili jednocześnie żadnych innych danych źródłowych. Trudno jednocześnie uznać zdaniem organu za poważny argument skarżących dotyczący braku pozostałości na obecnej działce nr [...] obrębu [...] dawnego sadu, gdyż teren ten wykorzystywany jest dziś jako boisko sportowe, co wyklucza obecność na jego terenie jakichkolwiek drzew.

Jedyną wątpliwość może wzbudzić natomiast niedostrzeżone przez skarżących, ale zawarte w materiale dowodowym, stwierdzenie, że na miejscu obecnego boiska (zajmującego działkę nr [...]) prawdopodobnie znajdował się w przeszłości kort tenisowy. Jednak argument ten nie może się ostać z następujących powodów:

Po pierwsze, Wojewódzki Konserwator Zabytków wskazując na możliwość istnienia powyższego kortu zauważa jedynie duże "prawdopodobieństwo", odnosząc to do sytuacji, kiedy obszar samego założenia parkowego był prawdopodobnie większy niż [...] ha.

Po drugie, stan ten, jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego, nie dotyczył okresu istotnego dla orzekania w reżimie dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, lecz okresu znacznie wcześniejszego.

Po trzecie, na istnienie powyższego kortu tenisowego nie wskazują żadne inne dowody zgromadzone w sprawie, w tym zeznania świadków zeznających w sprawie, jak i dokumenty graficzne, które wręcz przeciwnie informują, że na terenie obecnej działki nr [...] znajdował się niegdyś sad śliwkowy (bądź po prostu "sad").

Odnośnie natomiast niewielkiego obszaru zajmującego obecną działkę nr [...], jak wynika ze szczegółowego opisu majątku, dotyczącego stanu sprzed II wojny światowej, uzyskanego od B. J. zamieszkałej w dworze w [...] i opracowanego przez D. P. oraz S. O. w 2006 r. w [...] - na obszarze tym znajdowały się niegdyś spichlerz i komórki. Spichlerze służą do przechowywania zboża, co ma związek z produkcją rolną. Ponadto zauważyć należy, że zgodnie ze zgromadzonym materiałem dowodowym, w bezpośrednim sąsiedztwie powyższych budynków zlokalizowane były użytki rolne. Dominującą funkcją przedmiotowych gruntów była zatem funkcja rolnicza.

Obszar powyższy łączył się z terenem gdzie usadowiona była obora, kurnik z chlewikiem i podwórze folwarczne. Grunt ten był więc związany z założeniem folwarcznym, które mogło służyć celom reformy rolnej.

Podane tu charakterystyki nieruchomości stanowiących obecne działki nr [...] i [...] w obrębie [...] - o łącznej powierzchni [...] ha - dają podstawy do uznania, że były to nieruchomości nadające się do wykorzystania do celów rolniczych a tym samym do realizacji celów określonych w art. 1 ust. 2 dekretu o reformie rolnej. Jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego, powyższe grunty nie stanowiły zespołu pałacowo-parkowego w [...]. Jako takie podpadały więc pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej. Dlatego organ zgodził się z Wojewodą stwierdzającym w decyzji pierwszo-instancyjnej, że powyższe grunty podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej.

Skargę na powyższą decyzję złożyła Gmina [...] (skarżąca) zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7 i art. 80 kpa poprzez niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy i niewłaściwą ocenę dowodów zebranych w toku postępowania tj. bez uwzględnienia całokształtu materiału dowodowego wnosząc o jej uchylenie.

W uzasadnieniu skargi podniesiono m.in., że z materiału dowodowego wynika, iż na terenie części folwarcznej nie było żadnego budynku, który mógłby być wykorzystywany do zarządzania majątkiem i prowadzenia gospodarstwa rolnego. Tak więc zdaniem skarżącej zarządzanie działalnością rolną musiało odbywać się z pałacu i do tego celu przeznaczona była rządcówka przylegająca do budynku pałacowego, w której mieszkał zarządca majątku Pan P. Taki sposób zabudowy zdaniem skarżącej, wskazuje, że pałac spełniał funkcję mieszkalno-zarządczą, a nie wyłącznie rezydencjalną i stanowił spójną całość z pozostałą częścią majątku.

Zdaniem skarżącej część folwarczna nie stanowiła odrębnej funkcjonalnej całości, bo nie było tam miejsca do pełnienia zarządu majątku. Zatem z powyższego powodu część folwarczna nie mogła funkcjonować bez pałacu.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z 25 lutego 2016 roku oddalił skargę (I SA/Wa 2007/15). Na skutek skargi kasacyjnej wniesionej przez skarżącą, Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 30 maja 2018 roku uchylił wyrok tutejszego sądu i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje :

Skarga jest zasadna, zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania, to jest art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., w związku z art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd rozpoznawał skargę na decyzję Ministra na skutek uchylenia wyroku tutejszego sądu i przekazania mu sprawy do ponownego rozpoznanie przez Naczelny Sąd Administracyjny. W konsekwencji ocena prawna i wskazania, zawarte w wyroku NSA z mocy art. 190 p.p.s.a wiążą sąd obecnie rozpoznający sprawę.

Wyjaśniając przyczyny uchylenia wyroku tutejszego sądu został NSA wskazał, że sąd pierwszej instancji ograniczył w istocie przeprowadzoną w sprawie kontrolę zaskarżonej decyzji do zaakceptowania zawartego w niej rozstrzygnięcia, bez głębszej analizy stanu faktycznego sprawy i samodzielnej oceny, czy w sprawie zostały w sposób należyty wyjaśnione wszystkie okoliczności sprawy mające znaczenia dla jej rozstrzygnięcia oraz czy rozstrzygnięcie to jest zgodne z przepisami prawa będącymi podstawą prawną zaskarżonej decyzji. Nie zostało rozważone, czy w sprawie istniały podstawy do przyjęcia, że zespół pałacowo - parkowy w [...], gmina [...], w szczególności działki nr [...] i [...] nie pozostawały w związku funkcjonalnym z majątkiem ziemskim. Sąd pierwszej instancji nie rozważył też czy w sprawie należycie wyjaśniono z jakiego miejsca odbywał się zarząd majątkiem, co ma istotne znaczenie w sprawie

NSA wskazał że rozpoznając ponownie sprawę Sąd I instancji szczegółowo odniesie się do materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy i oceni czy materiał ten jest kompletny w rozumieniu art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. i wystarczający do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy oraz oceni czy w okolicznościach faktycznych sprawy istnieją podstawy do przyjęcia, że zespół pałacowo - parkowy w [...], gmina [...], w szczególności działki nr [...] i [...] nie pozostawały w związku funkcjonalnym z majątkiem ziemskim. Oceni także czy dowody przedłożone przed Sądem II instancji mają znaczenie w sprawie.

Realizując wytyczne zawarte w wyroku sądu kasacyjnego, wskazać należy, że w aktach administracyjnych znajdują się dokumenty potwierdzające, że na terenie zespołu pałacowo-parkowego znajdowała się rządcówka, stanowiąca przybudówkę do pałacu. Jednocześnie, ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, by na terenie folwarku znajdowały się jakiekolwiek zabudowania mające charakter budynku, z którego prowadzony był zarząd częścią gospodarczą majątku.

Z zeznań świadka, S. B. wynika, że w przybudówce przy pałacu mieszkał rządca, Pan P. (zeznania z [...] maja 2012 r. ).

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika również, że były właściciel majątku W. S. do 1932 roku był dyrektorem kopalni węgla kamiennego "[...]". Następnie do 1939 roku, był zastępcą dyrektora technicznego generalnej dyrekcji Spółki [...]. Okoliczność ta wynika również z twierdzeń spadkobierczyń W. S., które w piśmie z 11 lutego 2013 roku podkreśliły, że ich ojciec przed wojną był zawodowo związany z górnictwem na [...].

Zgromadzony w aktach materiał dowodowy potwierdza, że w majątku [...] prowadzona była działalność rolnicza. Z dokumentacji graficznej zgromadzonej w aktach wynika, że na zachód od parku znajdował się dziedziniec folwarczny, w którym znajdowały się zabudowania takie jak obora, spichlerz, komórki, kurnik z chlewikiem, stodoły. Na wschód od parku znajdowały się natomiast dwa domy robotników folwarcznych położone wśród pól.

W ocenie sądu, tak zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na poczynienie ustaleń faktycznych co do tego, skąd prowadzony był zarząd częścią gospodarczą majątkiem [...].

Poczynione przez organ drugiej instancji ustalenie, że żaden ze zgromadzonych w sprawie dokumentów nie wskazuje, by pałac był w jakikolwiek sposób wykorzystywany dla celów działalności rolniczej w szczególności do sprawowania bieżącego zarządu nad folwarkiem sąd uznaje za dokonane z naruszeniem art. 80 k.p.a. Przepis ten nakazuje organowi administracji ustalenie na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Z zeznań S. B. (w tym zakresie pominiętych przez organ drugiej instancji) wynika, że zarząd ten sprawowany był przez zarządcę, Pana P., który zamieszkiwał w rządcówce. Organ drugiej instancji wywodził, że nie jest możliwe by zarząd majątkiem sprawowany był z rządcówki, stanowiącej przybudówkę do pałacu, ponieważ "usytuowany był w centrum parku w oddali od budynków gospodarczych", Okoliczność, ta jednak nie stała na przeszkodzie ustaleniu przez organ, że W. S. zarządzał majątkiem właśnie z owej rządcówki w okresie II Wojny światowej, kiedy to majątek przejęty został przez [...] z [...], O. N. Sąd wskazuje w tym miejscu, że fakt zarządzania majątkiem przez W. S. w okresie II Wojny Światowej potwierdzają zarówno dokumenty zgromadzone w aktach administracyjnych, jak i dokumenty złożone przez pełnomocnika uczestników na rozprawie 21 marca 2019 roku (wydruk ze Polskiego Słownika Biograficznego).

W toku rozprawy przed NSA skarżąca złożyła wypis z księgi parafialnej Gminy [...] oraz wypis z kartoteki mieszkańców wsi [...] na nazwisko W. S. i J. S.

W ocenie sądu znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma wypis z księgi parafialnej Gminy [...], z którego wynika, że T. P. pełnił funkcję rządcy. Dokument ten analizowany łącznie z zeznaniami S. B., dokumentacją graficzną potwierdzającą istnienie rządcówki przy pałacu i brak jakiegokolwiek innego budynku czy pomieszczenia wśród zabudowań gospodarczych przeznaczonego do prowadzenia zarządu pozwala na poczynienie ustaleń co do miejsca, skąd prowadzony był zarządu gospodarczą częścią majątku.

Uczestnicy postępowania w toku rozprawy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym złożyli do akt sprawy wydruk z Internetowego Polskiego Słownika Biograficznego oraz z pamiętnik W. S. Dokumenty te potwierdzają fakt zatrudnienia W. S. na [...], w odległości około 300 km od majątku [...]. Wynika z nich również, że W. S. sprawował funkcję rządcy w majątku w okresie wojny. W pamiętniku znajdują się zapiski potwierdzające przyjazdy W. S. do majątku w sobotnie popołudnia, latem, kiedy rodzina przebywała tam na wakacjach.

Pełnomocnik skarżących wskazywał, że to właśnie W. S. zarządzał majątkiem, przyjeżdżając do niego na część soboty i niedzielę.

Stanowisko to odbiega od stanowiska, jakie uczestnicy zajmowali w toku postępowania administracyjnego, kiedy to wykazywali, że W. S. nie zajmował się żadną działalnością rolniczą, a zespół pałacowo-parkowy utrzymywany był z dochodów uzyskiwanych przez niego z jako dyrektora jednej z kopalń na [...].

Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy nie wynika, by istniało inne miejsce, niż rządcówka stanowiąca przybudówkę do pałacu, z której mógł być prowadzony zarząd częścią gospodarczą majątku. Nawet jeżeli rzeczywiście w okresie letnim właściciel przyjeżdżał do majątku w sobotę po południu, zostawał do niedziel, to nie zmienia to faktu, że stały, codzienny zarząd prowadzony był z rządcówki stanowiącej przybudówkę do pałacu, zaś owym rządcą był T. P.

Uchylając wyrok tutejszego sądu, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że "istotne znaczenie dla istnienia "związku funkcjonalnego" może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy - na terenie części rezydencjalnej lub poza nią. Czy w części gospodarczej, czy w części mieszkalnej pałacu (zamku) znajdował się np. kantor czy biuro, w którym przyjmował interesantów, i z których wykonywany był stały bezpośredni zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej (znajdowały się tam księgi rachunkowe, dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom itp.). Funkcjonalne architektoniczne dostosowanie części rezydencjalnej do zarządzania pracami rolnymi, przy nieistnieniu na terenie majątku ziemskiego innego tego rodzaju miejsca prowadziłoby, do wniosku, iż część rezydencjalna jest "funkcjonalnie związana" z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, iż nie może on bez niej prawidłowo funkcjonować. Dla prowadzenia gospodarstwa rolnego w znaczniejszych rozmiarach przydatne było ówcześnie istnienie obiektów nadających się do wykorzystywania jako centrum do sprawowania bieżącego zarządu. Z kolei istnienie tego rodzaju ośrodka zarządu (pełniącego również funkcję mieszkalną) bez części folwarcznej byłoby nieracjonalne gospodarczo".

Z wyroku NSA wynika, zatem, że w razie wykazania istnienia na terenie części rezydencjonalnej, rządców, przy nieistnieniu na terenie majątku innego, tego rodzaju miejsca, konieczne jest uznanie, że część rezydencjonalna jest "funkcjonalnie związana" z majątkiem ziemskim.

Zatem realizując wytyczne zawarte w wyroku NSA, stwierdzić należy, że w okolicznościach faktycznych sprawy istnieją podstawy do przyjęcia, że zespół pałacowo-parkowy pozostawał w związku funkcjonalnym z majątkiem ziemskim. Na występowanie owego związku wskazuje fakt istnienia na terenie zespołu pałacowo-parkowego rządcówki, stanowiącej przybudówkę do pałacu, w której zamieszkiwał rządca, T. P., przy jednoczesnym braku jakiegokolwiek innego miejsca, z którego mógł być sprawowany zarząd nad częścią gospodarczą majątku.

Uznać zatem należy, że rozpoznając sprawę organ naruszył przepisy postępowania to jest art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., w związku z art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, dokonując nieprawidłowych ustaleń faktycznych, to jest wadliwe przyjmując, że zespół pałacowo-parkowy nie pozostawał w związku funkcjonalnym z gospodarczą częścią majątku. Naruszenie to prowadziło do naruszenia prawa materialnego, to jest ar.t 2 ust. 1 lit e) dekretu o reformie rolnej, w związku z § 5 rozporządzenia poprzez przyjęcie, że zespół ten nie podpadał pod działanie dekretu o reformie rolnej.

W pozostałym zakresie, to jest w zakresie dotyczącym działek [...] i [...] sąd podziela ustalenia faktyczne poczynione przez organ i ich ocenę a w konsekwencji uznanie, że działki te podpadały pod działanie dekretu o reformie rolnej. Ustalenia te i ich ocena prawna nie były kwestionowane w toku postępowania sądowego ani przez skarżącą ani przez uczestników-następców prawnych dawnego właściciela.

W konsekwencji, rozpoznając ponownie sprawę organ uwzględni ocenę prawną zawartą w uzasadnieniu wyroku.

Ustalenie, że zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania a w konsekwencji przepisy prawa materialnego obligowało Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie do jej uchylenia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. O kosztach postępowania sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a. zasądzając na rzecz Skarżącego kwotę 680 złotych tytułem zwrotu wpisu oraz wynagrodzenia pełnomocnika.