Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 741/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-01-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1-1b i ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 6, art. 7, art. 8, art. 75 par. 1, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 250 par. 1 i par. 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Sieniuć (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Asesor WSA Marcin Olejniczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi K. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat M. W.–P. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. A 15A kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. dc


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] 2021 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 735), powoływanej dalej jako: "k.p.a.", w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111), powoływanej dalej jako: "u.ś.r.", utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] 2021 r., nr [...], odmawiającą K. A. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad matką E. A. w okresie od 4 grudnia 2021 r.

W uzasadnieniu ww. decyzji z dnia [...] 2021 r. organ I instancji wskazał, że w świetle zgromadzonej dokumentacji E. A. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, z którego wynika, iż niepełnosprawność istnieje od 6 września 2020 r., a ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od 4 grudnia 2020 r., a więc niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 25 roku życia. Ponadto małżonek E. A. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, okoliczności te powodują, że wnioskodawczyni nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne.

Odwołanie od powyższej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. złożyła K. A., wnosząc o uchylenie tej decyzji w całości i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy poprzez przyznanie wnioskowanego świadczenia od dnia złożenia wniosku, tj. od 1 marca 2021 r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., po rozpoznaniu powyższego odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium, po przywołaniu treści art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 3a, ust. 4, ust. 5, art. 24 ust. 2 i 2a u.ś.r., wskazało, że z akt sprawy wynika, iż K. A. zajmuje się matką E. A., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 4 grudnia 2020 r. Zdaniem skarżącej, sprawowanie opieki uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, nie wykonuje żadnej pracy zarobkowej właśnie z uwagi na sprawowaną opiekę nad niepełnosprawną matką. Jednocześnie Kolegium podkreśliło, że bezspornie wymagająca opieki E. A. pozostaje jednak w związku małżeńskim, gdzie współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.

W dalszej kolejności ustosunkowując się do warunku związanego z datą powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, Kolegium stwierdziło, że choć co do zasady zgadza się z poglądem wyrażonym przez organ I instancji, iż data powstania niepełnosprawności uzasadnia odmowę przyznania K. A. wnioskowanego świadczenia, to jednocześnie stoi na stanowisku, że w sprawach dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego należy uwzględnić ugruntowane na tym tle dominujące orzecznictwo sądów administracyjnych, będące wynikiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt TK 38/13.

Następnie odnosząc się do kolejnej negatywnej przesłanki określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r stwierdzającej, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, Kolegium wskazało, że została ona spełniona. W konkuzji Kolegium stwierdziło, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdyż E. A. pozostaje w związku małżeńskim, zaś współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, na co wskazywał organ I instancji w uzasadnieniu swej decyzji.

Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniosła K. A., zarzucając naruszenie:

1. prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy poprzez:

- zastosowanie normy prawnej wyrażonej w przepisie art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki,

- błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. polegającą na pominięciu celów tej ustawy i przyjęciu, że okoliczność, iż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi negatywne kryterium do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego,

- art. 7 oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

W uzasadnieniu skargi skarżąca stwierdziła, że E. A. jest osobą niepełnosprawną po udarze niedokrwiennym lewej półkuli mózgu, w trakcie udaru wystąpiła padaczka i zawał serca. Jest osobą leżącą, z głębokim niedowładem prawej półkuli ciała, bez kontaktu słownego, wymagającą całodobowej opieki. Na mocy orzeczenia o niepełnosprawności wydanym przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Ł. E. A. została uznana za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, wymagającą konieczności stałej opieki, orzeczenie zostało wydane na czas określony. Jej małżonek jest osobą leżącą, posiadającą urojenia, w trakcie ubiegania się o stopień niepełnosprawności, jednocześnie sam wymaga całodobowej opieki.

Następnie skarżąca odwołała się do motywów wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, i wskazała, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych okoliczność pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie może być podstawą do odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie skarżącej, prawidłowe odczytanie treści art. 17 ust. 5 pkt 2 i art. 17 ust. 1b u.ś.r. prowadzi do wniosku, że skarżąca, opiekująca się niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, jest osobą uprawnioną do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, a okoliczność pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, nie może skutkować odmową przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji zaskarżona decyzja powinna zostać uchylona, gdyż została wydana w oparciu o błędną wykładnię prawa materialnego oraz z naruszeniem przepisów postępowania.

W piśmie z dnia 22 grudnia 2021 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącej, w osobie adwokata, podtrzymał w całości skargę K. A., jednocześnie zarzucając:

1. rażące naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 7 k.p.a., art. 75 § 1 k.p.a., art. 77 k.p.a. i art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie ustalenia prawidłowego stanu faktycznego, niedokonanie wszechstronnej i swobodnej oceny całego zgromadzonego materiału dowodowego, a w konsekwencji niedostateczne wyjaśnienie sprawy, przejawiające się m.in. w niezbadaniu przez ww. organy, czy w przedmiotowej sprawie zaistniały wszystkie przesłanki konieczne do wydania zaskarżonej decyzji, a w tym w szczególności pominięcie przez organy obu instancji faktu, że stan zdrowia ojca skarżącej – T. A. uniemożliwiał mu sprawowanie opieki nad niepełnosprawną żoną,

b) art. 8 k.p.a. i 107 § 3 k.p.a. poprzez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie w niej zbyt ogólnych stwierdzeń, które w żadnej części uzasadnienia nie zostały rozwinięte i zdefiniowane, w szczególności poprzez niewskazanie w uzasadnieniu skarżonej decyzji powodów, z jakich organ nie uwzględnił dokumentacji medycznej ojca skarżącej – T. A.,

c) art. 6 k.p.a. - w wyniku naruszenia wskazanych wyżej przepisów k.p.a.;

2) rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, będące następstwem nieprawidłowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, a także błędnego zastosowania prawa materialnego – art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. poprzez arbitralne przyjęcie przez organ I instancji i powielenie tej konkluzji przez organ odwoławczy, że w niniejszej sprawie zostały spełnione przesłanki do odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, opierające się wyłącznie na wykładni językowej tego przepisu, pomimo że organy nie kwestionowały wynikających ze zgromadzonych materiałów okoliczności, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką w sposób trwały, stały i ciągły oraz faktu, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki, co doprowadziło do nieuprawnionego stwierdzenia, że wyłącznie w sytuacji kiedy współmałżonek posiada orzeczenie o niepełnosprawności, możliwe jest przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie rzeczywiście sprawującej opiekę.

Mając powyższe na względzie, pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, o zasądzenie od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych - w razie uwzględnienia niniejszej skargi, o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej, oświadczając, że koszty te nie zostały pokryte w całości ani w części w maksymalnej wysokości oraz o pilne rozpatrzenie sprawy, gdyż skarżąca zrezygnowała z pracy zarobkowej w celu opieki nad matką i nie ma obecnie źródeł utrzymania. Pełnomocnik skarżącej wniósł przy tym o pilne wyznaczenie terminu rozprawy zdalnej albo alternatywnie o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu, pełnomocnik skarżącej wskazał, że z akt sprawy wynika, że ojciec skarżącej jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji oraz że sam cierpi na wiele schorzeń, mimo tego że na dzień wydawania decyzji przez organ I instancji nie miał orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności. W toku postępowania skarżąca złożyła dalsze dokumenty wskazujące, że stan ojca nie pozwala na opiekę nad matką. Następnie orzeczeniem z dnia [...] 2021 r. ojciec skarżącej – T. A. został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, a w dniu [...] 2021 r. zmarł, tym samym, w ocenie pełnomocnika, należy jednoznacznie uznać, że nie był osobą zdolną do sprawowania opieki nad żoną, a wyłącznie córka była zdolna do sprawowania tej opieki.

Jednocześnie pełnomocnik skarżącej podkreślił, że fakt pozostawania w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważany za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie, w zastępstwie współmałżonka niemającego takiej możliwości, osoba zobowiązana alimentacyjnie w dalszej kolejności. Ponadto pełnomocnik skarżącej nie zgodził się z zapatrywaniem, że w sytuacji, gdy oboje małżonkowie, z uwagi na obiektywnie istniejące przeszkody, nie mogą być dla siebie wzajemnie oparciem, to pozostali członkowie rodziny, którzy także mają obowiązek sprawowania nad nimi opieki, nie mogą uzyskać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby oboje małżonkowie posiadali ustalony znaczny stopień niepełnosprawności.

Na potwierdzenie zasadności prezentowanego stanowiska pełnomocnik skarżącej odwołał się do poglądów prezentowanych w orzecznictwie sądów administracyjnych. W konkluzji stwierdził, że w ocenie skarżącej, błędna wykładania prawa materialnego – tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. ograniczająca się do wykładni jęzkowej, doprowadziła do odmowy przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że Kolegium, jak wynika z decyzji, nie kwestionowało wynikających ze zgromadzonych materiałów okoliczności, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką w sposób trwały, stały i ciągły oraz faktu rezygnacji przez nią z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaną opieką.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Jednocześnie Kolegium wskazało, że w jego ocenie, stan zdrowia małżonka osoby wymagającej opieki pozostającej w związku małżeńskim winien być rozstrzygany orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, ze względu na brzmienie przepisu, gdyż ani organ, ani sąd nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki.

Zarządzeniem z dnia 28 grudnia 2021 r. z uwagi na wniosek pełnomocnika skarżącej zawarty w piśmie z dnia 22 grudnia 2021 r. i wcześniejszy wniosek Kolegium o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym niniejsza sprawa została skierowana na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu.

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu (decyzji lub postanowienia) nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.

Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z wnioskiem o rozpoznanie niniejszej sprawy w tym trybie wystąpiły zgodnie obie strony, co pozwoliło na przyśpieszenie jej rozpoznania.

W niniejszej sprawie przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] 2021 r. utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad matką E. A..

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w zakreślonych powyżej granicach Sąd stwierdził, że przedmiotowa decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego naruszają prawo w wyżej wskazany sposób, co uzasadnia ich uchylenie w całości.

Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111), powoływanej w niniejszym uzasadnieniu także jako: "u.ś.r.". Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej, ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie zaś do art. 17 ust. 1a) u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: pkt 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; pkt 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; pkt 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei w myśl art. 17 ust. 1b) u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Dodać przy tym należy, że z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wynika, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W przedmiotowej sprawie organ I instancji uznał, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b) u.ś.r., bowiem niepełnosprawność jej matki E. nie powstała w żadnym z terminów wskazanych w tym przepisie. Z kolei Kolegium enigmatycznie odnosząc się do kwestii wystąpienia w sprawie przesłanki z art. 17 ust. 1b) u.ś.r., w pełni podzieliło stanowisko organu I instancji, iż w sprawie została spełniona negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., w postaci pozostawania matki skarżącej w związku małżeńskim, zaś współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.

Kontrolując wydane w niniejszej sprawie decyzje w pierwszej kolejności należy z całą mocą podkreślić, że w kontrolowanej sprawie brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej świadczenia w oparciu o art. 17 ust. 1b) u.ś.r., a to z uwagi na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r., poz. 1443). Wobec zaprezentowanej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przez Kolegium enigmatycznie przywołanej argumentacji bez jej rozwinięcia (str. 4 decyzji), na co uwagę trafnie zwrócił uwagę pełnomocnik skarżącej, wyjaśnić należy, że w wyroku tym Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b) ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa ze swej istoty, tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie, chyba że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. Trybunał Konstytucyjny w odniesieniu do art. 17 ust. 1b) u.ś.r. nie skorzystał z tej możliwości. Wskazany wyrok ogłoszono w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie to weszło w życie. Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem tego wyroku jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b) u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności począwszy od dnia jego ogłoszenia, tj. od 23 października 2014 r. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jak wadliwie uczynił to wprost organ I instancji, jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które mają obowiązek działać na podstawie przepisów obowiązującego prawa.

W dalszej kolejności należy zauważyć, że bezsporne w niniejszej sprawie jest, iż skarżąca, będąc córką E. A., mieści się w kręgu podmiotów, o których stanowi art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc co do zasady jest osobą, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359), powoływanej dalej jako: "k.r.o.", może ciążyć obowiązek alimentacyjny. Regulacje art. 128 k.r.o. i art. 132 k.r.o. ustalają kolejność osób zobowiązanych do alimentacji. Dlatego też przepisy art. 17 ust. 1 i ust. 1a) u.ś.r. odczytywane w konfrontacji z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Poza sporem w sprawie też pozostaje, że skarżąca tę opiekę nad matką sprawuje w sposób trwały, stały i ciągły. Z kolei ojciec skarżącej, jak wynika z akt administracyjnych, jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji, cierpi na wiele schorzeń, a co więcej, z przedłożonego przez skarżącą w toku postępowania zaświadczenia lekarza POZ z dnia [...] 2021 r. wprost wynika, że ze względu na ciężki stan zdrowia nie może opiekować się żoną E. A..

W niniejszej sprawie Kolegium, jak już wyżej wskazano, podzieliło jednak stanowisko organu I instancji, iż w sprawie została spełniona negatywna przesłanka przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., w postaci pozostawania matki skarżącej w związku małżeńskim, zaś małżonek skarżącej – T. A. nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, nie zwracając przy tym żadnej uwagi na kwestię prawidłowości wskazania przez organ I instancji początkowego okresu świadczeniowego, określonego jako: "w okresie od 04 grudnia 2021 r.", podczas gdy wniosek skarżącej został złożony w dniu 1 marca 2021 r., a ustalony stopień niepelnosprawności jej matki datuje się od 4 grudnia 2020 r.

W ocenie Sądu, zaprezentowane przez Kolegium stanowisko w niniejszej sprawie jako błędne nie zasługuje na aprobatę. W tym względzie przede wszystkim należy wskazać, że powołany art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. ustanawia przesłankę negatywną, która uniemożliwia przyznanie świadczenia krewnemu osoby wymagającej opieki, nawet pierwszego stopnia, jeżeli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim i małżonek może obiektywnie sprawować opiekę. Podkreślić bowiem należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się jednolicie, że z uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego mogą skorzystać krewni spokrewnieni w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, dopiero wówczas gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym albo z uwagi na stan zdrowia nie może wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2018 r., I OSK 3539/18, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Należy uwzględnić bowiem, że stosownie do art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o). Zgodnie z przepisami Kodeksu obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych (zob. art. 130, art. 60 § 1 – 3, art. 23 i art. 27 k.r.o.). Nie powinno budzić wątpliwości, że małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Małżeństwo jest zatem podstawową komórką społeczną, która staje się "rodziną" bliższą niż krewni związani węzłami krwi (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 8 września 2021 r., sygn. akt II SA/Łd 524/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wychodząc z powyższych ustaleń niewątpliwie zauważyć należy, że w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, taką pomoc świadczyć. Literalne brzmienie tego przepisu wskazuje, że obiektywną przeszkodę do sprawowania opieki przez małżonka stanowi fakt legitymowania się przez niego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Niemniej jednak, Sąd w składzie niniejszym, podzielając w pełni poglądy prezentowane w tej materii w orzecznictwie sądów administracyjnych, stoi na stanowisku, że przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a u.ś.r. i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) tej ustawy nie można ograniczać się, jak uczyniły to organy, jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że zobowiązanemu do alimentacji w dalszej kolejności będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym, tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 u.ś.r. (tak m.in. WSA w Olsztynie w wyroku z dnia 5 czerwca 2018 r., II SA/Ol 320/18 i z dnia 18 maja 2021 r., II SA/Ol 382/21, a także wyrok WSA w Łodzi z dnia 8 września 2021 r., sygn. akt II SA/Łd 524/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Stąd też zdaniem Sądu, przy ocenie, czy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do świadczenia alimentacyjnego nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi, należy zastosować kryterium obiektywne, tzn. że dla przeciętnego obserwatora jest oczywiste, że osoba zobowiązana nie jest w stanie wypełniać obowiązku alimentacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 4 grudnia 2020 r., I OSK 1947/20, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W wyroku z dnia 20 września 2013 r., sygn. akt I OSK 2/13, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć niezależnie od faktu legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Opieranie się zatem wyłącznie na literalnym brzmieniu omawianego przepisu zostało zanegowane także przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2831/19). Zauważyć przy tym należy, że Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że wykładnia językowa przytoczonych przepisów narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Zdaniem NSA, formalistyczna wykładnia omawianych przepisów może doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Dlatego NSA przyjął, że formalnego ograniczenia w postaci żądania legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (z racji wieku i stanu zdrowia oraz rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inny krewny. Takie samo stanowisko NSA zajął w wyrokach z dnia 14 grudnia 2018 r., I OSK 1939/18 oraz z dnia 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/16 (www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Za zasadnością tej linii orzeczniczej opowiedział się też Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 kwietnia 2020r., I OSK 1115/19 i z dnia 25 stycznia 2021 r., I OSK 2161/20 (dostępne: www.orzeczenia.nsa.gov.pl), w których potwierdził, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności.

W związku z powyższym stwierdzić należy, że Kolegium przedwcześnie uznało, że w sprawie nie zostały spełnione warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i na tej podstawie błędnie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W przedstawionych przez skarżącą okolicznościach dotychczących stanu zdrowia jej ojca, znajdującego potwierdzenie w dokumentacji medycznej i faktu jego ubiegania się o orzeczenie o niepełnosprawności, organy niewątpliwie powinny były wziąć pod uwagę faktyczne możliwości sprawowania przez T. A. opieki nad żoną – E. A.. Analiza akt sprawy dowodzi przy tym, że organy w żadnej mierze nie wyjaśniły sytuacji osobistej, zdrowotnej i majątkowej męża E. A.. Brak jest w tym zakresie jakichkolwiek informacji. Organy nie ustaliły choćby jego wieku, a przede wszystkim nie odniosły się do przedkładanych przez skarżącą dokumentów, w tym zwłaszcza Kolegium nie odniosło się do wskazanego wyżej zaświadczenia lekarskiego z dnia [...] 2021 r., w którym stwierdzono, że T. A. nie jest w stanie opiekować się żoną.

Podkreślić w tym względzie należy także, że organy nie wzięły pod uwagę faktu, iż ojciec skarżącej ubiegał się o orzeczenie stwierdzające jego niepełnosprawność. Tymczasem, jak wynika z akt sprawy z dniem 23 września 2021r. ojciec skarżącej został uznany za osobę niepełnosprawną (znaczny stopień niepełnosprawności), a następnie w dniu [...] 2021 r. zmarł. Okoliczności te, choć zaistniałe już po wydaniu zaskarżonej decyzji, potwierdzają zasadność podnoszonej przez skarżącą w toku postępowania argumentacji, że stan zdrowia jej ojca uniemożliwiał mu sprawowanie opieki nad żoną już w okresie poprzedzającym wydanie decyzji w przedmiotowej sprawie.

Na kanwie powyższych rozważań należało uznać, że w kontrolowanej sprawie organ nie poczynił niezbędnych ustaleń, mających istotne znaczenie dla prawidłowości rozstrzygnięcia, czym naruszył art. 6, art. 7 i art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Uchybienia w tym zakresie stały się pochodną błędnej wykładni przepisów prawa materialnego, w tym zwłaszcza art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. i niewłaściwego zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co trafnie zwrócono uwagę w skardze oraz w piśmie pełnomocnika skarżącej z dnia 22 grudnia 2021 r.

Zważywszy jednak na fakt, że w dniu [...] 2021 r. T. A. zmarł, organ przy ponownym rozpoznawaniu niniejszej sprawy uwzględni powyższą okoliczność i dokona ponownej niezwłocznej – z uwagi na okoliczności tej sprawy - oceny spełnienia przez skarżącą przesłanek warunkujących przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, uwzględniając przy tym prawidłowy okres przyznania wnioskowanego przez nią świadczenia.

W szczególności, prowadząc postępowanie w tym zakresie organ zastosuje się do oceny prawnej zawartej w niniejszym wyroku w kwestii przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. i jej interpretacji w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 paździaernika 2014 r., sygn. akt K 38/13, nie zapominając przy tym o swoich podstawowych obowiązkach wynikających z zasad ogólnych k.p.a.

Sąd przypomina, że zgodnie z tymi zasadami, organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa (art. 6 k.p.a.) oraz stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Jednocześnie organy te prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 § 1 k.p.a.). Zobowiązane są nadto w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Z kolei wynik postępowania wyjaśniającego powinien być przedstawiony w uzasadnieniu decyzji skonstruowanym zgodnie z wymogami zawartymi w art. 107 § 3 k.p.a., które cechować powinno się należytą starannością, także w zakresie unikania błędów literowych, które niestety wkradły się do uzasadnienia zaskarżonej decyzji.

Z powyższych względów, Sąd podzielając zarzuty skargi co do wadliwej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wykluczającej możliwość przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia, przy uwzględniu wskazanych powyżej zarzutów naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik niniejszej sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. i § 2 w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 18) - pkt 2 sentencji wyroku.

P.J.