Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt I SA/Sz 847/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2022-02-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6550
Hasła tematyczne: Środki unijne
Skarżony organ: Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 134, art. 145 par 1 pkt 1, art. 135, art. 200
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 29 ust. 1m ust. 1a, ust. 2, ust. 7
journal: Dz.U. 2019 poz 1505
law: Ustawa z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa t.j.
article: par. 7 ust. 2, ust. 6, ust. 9 i ust. 10
journal: Dz.U. 2009 nr 40 poz 329
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania  pomocy finansowej w ramach działania "Wspieranie gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach  gospodarowania (ONW)" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Kowalewska Sędziowie Sędzia WSA Alicja Polańska Sędzia WSA Joanna Wojciechowska (spr.) po rozpoznaniu w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym w dniu [...] lutego 2022 r. sprawy ze skargi K. U. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania za 2018 r. I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa dla powiatu [...] z siedzibą w [...] z dnia [...] r. nr [...]; II. zasądza od Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na rzecz skarżącej K. U. kwotę [...]([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

W dniu [...] maja 2018 r. R. U. (dalej "rolnik") złożył wniosek

o przyznanie jednolitej płatności obszarowej, płatności za zazielenienie, płatności dodatkowej (płatności redystrybucyjnej) i płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW) na rok 2018.

Kierownik Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) dla powiatu gryfickiego z siedzibą w O. (dalej "organ I instancji") wydał w dniu [...] grudnia 2018 r. decyzję nr [...], w której przyznał rolnikowi płatności ONW na rok 2018 w wysokości [...] zł.

Organ I instancji wydał w dniu [...] stycznia 2019 r. decyzję nr [...], w której przyznał rolnikowi na rok 2018 jednolitą płatność obszarową

w wysokości [...] zł; płatność za zazielenienie w wysokości [...] zł; płatność redystrybucyjną w wysokości [...] zł.

W dniu [...] marca 2019 r. do organu I instancji zgłosiła się K. U.- B. (dalej "skarżąca"), która dostarczyła akt zgonu brata R. U., który zmarł w dniu [...] września 2018 r. Pracownik organu I instancji poinformowała skarżącą o wydanych decyzjach dla rolnika i wypłaconych kwotach oraz o konieczności zwrotu nienależnych płatności. Skarżąca otrzymała druki wniosków do wypełnienia, tj. wniosek o wpis do ewidencji producentów, wniosek transferowy. Skarżąca została poinformowana, że o pomoc w wypełnieniu wniosku może zwrócić się do Ośrodka Doradztwa Rolnego w G. (k.16 - akt administracyjnych).

W dniu [...] sierpnia 2019 r. do organu I instancji zgłosiła się skarżąca i W. U. (brat zmarłego rolnika), którzy domagali się płatności za rok 2018 i 2019 po zmarłym rolniku. Oświadczyli, że w pierwszym kwartale 2019 r. pobrali środki finansowe i zlikwidowali konto bankowe zmarłego brata. Skarżąca podała, że nie złożyli wniosku transferowanego, gdyż było "za dużo pisania". Skarżąca i jej brat zostali poinformowani o prawach i obowiązkach spadkobierców oraz zasadach przyznawania płatności. Aktualnie ziemię po zmarłym rolniku dzierżawi inny rolnik (k.18 - akt administracyjnych).

Pismem z [...] maja 2020 r. organ I instancji zwrócił się do Banku Spółdzielczego w G. o zwrot przedmiotowych płatności przyznanych zmarłemu rolnikowi za rok 2018 w wysokości łącznej [...] zł lub o informację kto i z jaka datą pobrał ww. środki finansowe.

Pismem z [...] czerwca 2020 r. Bank poinformował organ I instancji, że rachunek zmarłego rolnika został zamknięty [...] marca 2019 r., zaś środki finansowe na nim zgromadzone zostały wypłacone spadkobiercom w równych częściach po ˝ n na podstawie notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia.

Pismami z [...] października 2020 r. organ I instancji poinformował skarżącą

o możliwości dokonania zwrotu nienależnie pobranych przedmiotowych płatności,

tj. [...] zł tytułem jednolitej płatności obszarowej i płatności za zazielenienie za rok 2018 ([...] zł tytułem płatności redystrybucyjnej nie podlegała zwrotowi, gdyż nie przekraczała [...] euro) oraz [...] zł tytułem płatności ONW. Organ I instancji poinformował skarżącą, że w przypadku braku zwrotu ww. kwot zostanie wszczęte stosowne postępowanie administracyjne.

Pismem z [...] listopada 2020 r. skarżąca poinformowała organ I instancji, że nie dokona zwrotu ww. kwot, gdyż działała w dobrej wierze. Rachunek bankowy brata został zlikwidowany i środki finansowe na nim nie były objęte żadnymi zastrzeżeniami. Ponadto spadkobierców rolnika było dwóch, ona i jej brat, a organ żąda od niej zwrotu całości wypłaconych kwot. Wskazała, że decyzje przyznające przedmiotowe płatności zostały wydane przez organ już po śmierci jej brata.

Pismem z [...] grudnia 2020 r. organ I instancji zawiadomił skarżącą o wszczęciu postępowania w sprawie ustalenia kwot nienależnie pobranych płatności za rok 2018 przyznanych zmarłemu rolnikowi (doręczono w dniu [...] grudnia 2020 r. – k. 90).

Organ I instancji wydał w dniu [...] kwietnia 2021 r. decyzję nr [...] na podstawie art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735; dalej "K.p.a"), art. 20 ust. 2 pkt 1, art. 28 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (dz. U. z 2013 r. poz. 173 ze zm., dalej "ustawa PROW"), § 9 ust.1 pkt 1 lit.a rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju wsi z dnia 11 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Wspieranie gospodarowania na obszarach górskich

i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW)" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. Nr 40, poz. 329 ze zm., dalej "rozporządzenie ONW"), art. 5 ust. 1 i 2 rozporządzenia Komisji (UE) nr 65/2011 z dnia 27 stycznia 2011 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w odniesieniu do wprowadzenia procedur kontroli oraz zasady wzajemnej zgodności w zakresie środków wsparcia rozwoju obszarów wiejskich (Dz. Urz. UE L nr 25 str.8 z 28.01.2011 r. ze zm., dalej "rozporządzenie nr 65/2011"), art. 43 i art. 44 rozporządzenia Komisji (UE) nr 640/2014 z dnia 11 marca 2014 r. uzupełniającego rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i rady (UE) nr 1306/2013 w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli oraz warunków odmowy lub wycofania płatności oraz kar administracyjnych mających zastosowanie do płatności bezpośrednich, wsparcia rozwoju obszarów wiejskich oraz zasady wzajemnej zgodności (Dz. Urz. UE L nr 181 z 30.06.2014 r. str.48, dalej "rozporządzenie nr 640/2014"), w której ustalił skarżącej kwotę [...]zł nienależnie pobranych płatności ONW na rok 2018. W sentencji decyzji organ I instancji zaznaczył, że skarżąca i W. U. jako spadkobiercy rolnika zobowiązani są do zwrotu ustalonej kwoty pobranych przedmiotowych płatności solidarnie.

Organ I instancji przedstawił stan faktyczny w sprawie i wskazał, że przedmiotowe płatności zostały przekazane na rachunek bankowy rolnika w dniu [...] stycznia 2019 r., który zmarł w dniu [...] września 2018 r. Spadek po zmarłym rolniku nabyli w udziale po ˝ skarżąca i jej brat W. U.. Organ I instancji wskazał, że rolnik zmarł przed dniem doręczenia mu decyzji przyznającej płatność,

a zatem ww. decyzja nie wywoła skutków prawnych, zaś środki finansowe przekazane przez organ na rachunek zmarłego rolnika należało uznać za płatności nienależnie pobrane- jako wypłacone bez podstawy prawnej. Organ I instancji przytoczył treść art. 29 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (Dz. U. z 2019 r. poz. 1505, dalej "ustawa

o ARiMR") i wskazał, że przepis ten stosuje się również do podmiotów niebędących stronami postępowania w sprawie przyznania płatności. Organ I instancji podał, że po ustaleniu adresu skarżącej jako jednego ze spadkobierców wszczął wobec niej niniejsze postępowanie.

Organ I instancji przytoczył treść art. 3 ust. 1 i 3 w zw. z art. 1 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE, EURATOM) nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r.

w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz. Urz. UE nr L 312, s.1 z 23.12.1995 r. ze zm., dalej "rozporządzenie nr 2988/95") i wskazał, że za datę nieprawidłowości należy uznać 6 grudnia 2018 r.- data wydania decyzji

w przedmiocie płatności ONW za rok 2018- licząc 4 lata od tej daty, termin przedawnienia ustalonej należności mija [...] grudnia 2022 r. Natomiast przerwanie biegu przedawnienia nastąpiło [...] grudnia 2020 r. przez doręczenie skarżącej zawiadomienia o wszczęciu niniejszego postępowania. Organ I instancji podał, że nie zaszły więc przesłanki uzasadniające odstąpienie od dochodzenia ww. należności. Organ I instancji wskazał, że na podstawie m.in. art. 44 ust. 3 ustawy PROW pobrane środki podlegały zwrotowi, gdyż były wyższe niż kwota [...]euro.

Organ I instancji przywołał treść art. 7 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) nr 809/2014 z dnia 17 lipca 2014 r. ustanawiającego zasady stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarzadzania i kontroli, środków rozwoju obszarów wiejskich oraz zasady wzajemnej zgodności (Dz. Urz. UE L 227 z 31.07.2014 r., str. 69 ze zm.; dalej "rozporządzenie nr 809/2014") i podał, że wypłacenie przedmiotowych płatności przez organ nie wynikało z pomyłki organu, gdyż organ nie posiadał wiadomości o śmierci rolnika. Organ I instancji podał, że wobec braku formalności w zakresie przejęcia płatności przez spadkobierców rolnika zaistniała przesłanka dochodzenia zwrotu nienależnie pobranych płatności. Organ I instancji wskazał, że w sprawie nie nastąpił żaden przypadek nadzwyczajnych okoliczności lub siły wyższej, wymieniony w art. 2 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej, zarządzania nią i monitorowania jej oraz uchylającego rozporządzenia Rady (EWG) nr 352/78, (WE) nr 165/94, (WE) nr 2799/98, (WE) nr 814/2000, (WE) nr 1290/2005 i (WE) nr 485/2008 (Dz. Urz. UE L 347, s. 549 z 20.12.2013 r., dalej "rozporządzenie nr 1306/2013").

Skarżąca wniosła odwołanie od ww. decyzji i wskazała, że jest ona dla niej krzywdząca. Podała, że organ ustalił wobec niej ww. kwotę do zwrotu, mimo, iż także jej brat był spadkobiercą rolnika, zaś organ nie ustalił jego adresu.

Dyrektor Z. Oddziału Agencji Restrukturyzacji

i Modernizacji Rolnictwa wydał w dniu [...] lipca 2021 r. decyzję nr [...], w której utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

Organ odwoławczy przytoczył stan faktyczny oraz treść art. 29 ust. 1, ust. 2 i ust. 1a ustawy o ARiMR, § 7 rozporządzenia ONW. Organ odwoławczy wskazał, że przedmiotowe płatności zostały przekazane przez organ na rachunek bankowy zmarłego rolnika już po jego śmieci. Również decyzja o przyznaniu płatności została wydana przez organ po śmierci rolnika, zatem płatności te zostały wypłacone bez podstawy prawnej. Skarżąca nie dochowała także ustawowego terminu do złożenia wniosku transferowego o przejęcie wypłaconych płatności w związku ze śmiercią rolnika. Organ odwoławczy podał, że organ dochodzi zwrotu nienależnie pobranych płatności od osoby nieuprawnionej, którą w niniejszej sprawie jest skarżąca. Organ odwoławczy wskazał, że w sprawie nie doszło do przedawnienia możliwości dochodzenia zwrotu nienależnie pobranych płatności. Organ odwoławczy w tym zakresie podzielił stanowisko organu I instancji. Organ odwoławczy podał, że

w sprawie nie wystąpiły również przesłanki z art. 7 ust. 3 rozporządzenia nr 809/2014 i tym przypadku również podzielił stanowisko organu I instancji. Organ odwoławczy wskazał, że organ i instancji nie miał wiedzy o śmierci rolnika, zaś jego spadkobiercy nie złożyli wniosku transferowego.

Skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Szczecinie na ww. decyzję i wskazała, że jest ona dla niej krzywdząca. Skarżąca zarzuciła organom nieprawidłowe działanie, polegające na naruszeniu przepisów postępowania. Według skarżącej, organ nie ustalił w sposób prawidłowy stron postępowania i odpowiedzialnością za zwrot płatności w całości obarczył ją.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko w sprawie. Organ odwoławczy podał, że nie udało mu się ustalić adresu brata skarżącej – drugiego ze spadkobierców rolnika, zaś skarżąca ze swojej strony tego nie uczyniła.

Pismem z [...] listopada 2021 r. zwrócono się do stron postępowania czy wyrażają one zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych

z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 1842 ze zm.; dalej "ustawa COVID"). Poinformowano, że rozprawy przed sądem są odmiejscowione (zdalne) i wymagają posiadania przez strony odpowiednich środków technicznych oraz komunikowania się z Sądem za pośrednictwem ePUAP. Wobec sprzeciwu, którejś ze stron, sprawa zostanie skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.

Skarżąca pismem z dnia [...] grudnia 2021 r. wyraziła zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym (dokument elektroniczny przez ePUAP). Przewodniczący Wydziału zarządzeniem z dnia [...] stycznia 2021 r. skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów i poinformował strony o możliwości złożenia dodatkowych wyjaśnień w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał, co następuje:

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), dalej "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Skarga była zasadna.

Zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy o ARiMR, ustalenie kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych środków publicznych:

1) pochodzących z funduszy Unii Europejskiej,

2) krajowych, przeznaczonych na:

a) współfinansowanie wydatków realizowanych z funduszy Unii Europejskiej,

b) finansowanie przez Agencję pomocy przyznawanej w drodze decyzji administracyjnej

- następuje w drodze decyzji administracyjnej.

Stosownie do art. 29 ust. 1a ustawy o ARiMR, przepis ust. 1 stosuje się również do podmiotów niebędących stronami postępowania w sprawie przyznania płatności lub pomocy finansowej, które nienależnie lub nadmiernie pobrały środki publiczne, o których mowa w ust. 1.

Powyższe przepisy wskazują na drogę postępowania administracyjnego jako właściwy tryb do ustalenia nienależnie pobranych publicznych środków finansowych przez osoby inne niż strony postępowania w sprawie przyznania płatności (tj. rolnik, który złożył wniosek o płatności lub spadkobiercy rolnika, którzy weszli w jego prawa

i obowiązki na podstawie właściwych przepisów).

Na podstawie art. 29 ust. 7 ustawy o ARiMR, do należności, o których mowa

w ust. 1, stosuje się odpowiednio przepisy działu III ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2021 r. poz. 926 ze zm., dalej "o.p.").

Uprawnienia organu podatkowego określone w ustawie, o której mowa w ust. 7, przysługują organowi, o którym mowa w ust. 2 (art. 29 ust. 8 ustawy o ARiMR). Właściwym w sprawie ustalenia kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych środków publicznych w decyzji, o której mowa w ust. 1, jest organ właściwy do rozstrzygnięcia w sprawie przyznania płatności lub pomocy finansowej ze środków publicznych, o których mowa w ust. 1 (art. 29 ust. 2 ustawy o ARiMR).

Płatnością nienależnie pobraną jest płatność, która została przyznana niezgodnie z przepisami prawa i wbrew warunkom przewidzianym dla danej płatności. Zgodnie z poglądami judykatury jak i doktryny decyzja administracyjna wydana wobec osoby zmarłej jest uznawana za decyzję nieistniejącą. Powyższe oznacza, że nie wywołuje ona żadnych skutków prawnych, nie wchodzi bowiem do obrotu prawnego (decyzja nie może być doręczona adresatowi). Zmarły nie staje się, co oczywiste, beneficjentem płatności, a przekazana przez organ kwota pieniężna nie jest płatnością we właściwym, prawnym tego słowa znaczeniu, zrealizowaną

w ramach powstałego na podstawie decyzji administracyjnej stosunku publicznoprawnego. Należy zatem przyjąć, że wobec śmierci rolnika przed wydaniem decyzji przyznającej płatność, ziściły się przesłanki prawne do uznania, że skarżąca dysponowała opisanymi środkami publicznymi - bez jakiejkolwiek podstawy prawnej. Nie zaistniał bowiem stosunek publicznoprawny skonkretyzowany indywidualnym aktem administracyjnym w postaci decyzji administracyjnej, z którego wynikałoby prawo zmarłego rolnika, jak i skarżącej do otrzymania płatności. Decyzja uznana za nieistniejącą nie może być źródłem praw. Doszło zatem do wydatkowania środków publicznych bez podstawy prawnej na rzecz podmiotu, który nie był stroną postępowania w sprawie przyznania płatności. Przyjąć w konsekwencji należy, że przekazane środki publiczne na rachunek bankowy na podstawie decyzji nieistniejącej są kwotą nienależnie pobraną, podlegającą zwrotowi stosownie do art. 29 ust. 1, 1a i 2 ustawy o ARiMR. Kwota nienależnie pobranych środków publicznych to kwota wypłacona przez organ w sytuacji, gdy nie było ustawowego obowiązku jej wypłacenia albo obowiązek ten istniał, ale wygasł. W niniejszej sprawie pobranie nienależnych płatności wynikało z braku obowiązku organów do wypłaty środków pomocowych z uwagi na brak podstawy prawnej. Przepis art. 29 ust. 1a ustawy

o ARiMR, pozwala na zastosowanie przepisu art. 29 ust. 1 do podmiotów niebędących stronami postępowania w sprawie przyznania płatności lub pomocy finansowej, które nienależnie lub nadmiernie pobrały środki publiczne. Przepis ten ma zastosowanie w niniejszym przypadku, zaś do nienależnego pobrania środków doszło w [...] marca 2018 r. (dzień zamknięcia rachunku bankowego zmarłego rolnika przez spadkobierców i wypłaty zgromadzonych tam środków). Termin "pobranie" oznacza dostarczyć, wysłać, wziąć, otrzymać coś, przyjąć, odebrać (też w czyimś imieniu) jakąś należność, skorzystać z czegoś. Wobec tego, ustalenie w drodze decyzji administracyjnej kwoty nienależnie pobranych środków publicznych w trybie art. 29 ust. 1 ustawy o ARiMR dotyczy wszystkich wymienionych w tym przepisie środków publicznych co do, których ustalono, że ich pobranie (wypłata) nastąpiło

w sposób nieuprawniony.

Wobec faktu, że śmierć rolnika nastąpiła w okresie po złożeniu wniosku

o przyznanie płatności, a przed doręczeniem decyzji organu o ich przyznaniu (decyzję organu z [...] stycznia 2019 r. należy traktować jako nieistniejącą z przyczyn wyżej wskazanych w uzasadnieniu) zastosowanie miał § 7 rozporządzenia ONW.

Zgodnie z § 7 ust. 1 rozporządzenia ONW, w przypadku śmierci rolnika, która nastąpiła w okresie od dnia złożenia wniosku o przyznanie płatności ONW do dnia doręczenia decyzji w sprawie przyznania płatności ONW, płatność ONW przysługuje jego spadkobiercy, jeżeli użytki rolne, które były objęte wnioskiem o przyznanie płatności ONW, były w posiadaniu rolnika lub jego spadkobiercy w dniu 31 maja roku, w którym został złożony ten wniosek.

W przypadku, o którym mowa w ust. 1, spadkobierca rolnika wstępuje do toczącego się postępowania na jego miejsce na wniosek złożony w terminie 7 miesięcy od dnia otwarcia spadku (§ 7 ust. 2).

Spadkobierca rolnika podaje we wniosku, o którym mowa w ust. 2, numer identyfikacyjny nadany w trybie przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności albo dołącza do tego wniosku kopię wniosku o wpis do ewidencji producentów w rozumieniu tych przepisów (§ 7 ust. 3).

Stosownie do § 7 ust. 4 rozporządzenia, do wniosku, o którym mowa w ust. 2, spadkobierca rolnika dołącza:

1) odpis prawomocnego postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo

2) oświadczenie o złożeniu wniosku o stwierdzenie nabycia spadku, zawierające wskazanie imienia, nazwiska i numeru identyfikacyjnego rolnika, którego jest spadkobiercą - w przypadku gdy nie zostało zakończone postępowanie sądowe o stwierdzenie nabycia spadku, albo;

3) zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza.

W przypadku, o którym mowa w ust. 4 pkt 2, spadkobierca rolnika składa odpis prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku w terminie 21 dni od dnia uprawomocnienia się tego postanowienia (§ 7 ust. 5).

Na podstawie § 7 ust. 6 rozporządzenia ONW, jeżeli z postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo z zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego przez notariusza wynika, że do nabycia spadku uprawnionych jest więcej spadkobierców niż jeden spadkobierca rolnika, spadkobierca wstępujący do postępowania w sprawie przyznania płatności ONW:

1) dołącza do wniosku, o którym mowa w ust. 2, albo

2) składa wraz z postanowieniem sądu, o którym mowa w ust. 5

- oświadczenia pozostałych spadkobierców rolnika o wyrażeniu zgody na wstąpienie tego spadkobiercy na miejsce rolnika i przyznanie mu płatności ONW.

Zgoda, o której mowa w ust. 6, nie jest wymagana, jeżeli miałaby być wyrażona przez małoletniego, a wniosek, o którym mowa w ust. 2, został złożony przez spadkobiercę będącego przedstawicielem ustawowym tego małoletniego (§ 7 ust. 6).

Wniosek, o którym mowa w ust. 2, spadkobierca rolnika składa do kierownika biura powiatowego Agencji, do którego rolnik złożył wniosek, o którym mowa w ust. 1 (§ 7 ust. 8).

W przypadku, o którym mowa w ust. 4 pkt 2, decyzję w sprawie przyznania płatności ONW spadkobiercy rolnika wydaje się po złożeniu przez niego odpisu prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku (§ 7 ust. 9).

Na mocy § 7 ust. 10 rozporządzenia ONW, termin, o którym mowa w ust. 2, nie podlega przywróceniu.

Z powyższego wynika, że płatności do których uprawniony byłby zmarły rolnik mogą być przejęte przez jego spadkobierców jedynie w sytuacji spełnienia przez spadkobierców przesłanek wynikających z § 7 rozporządzenia ONW, bezpośrednich, m.in. złożenia wniosku o przejęcie płatności na podstawie § 7 ust. 2, który to wniosek organ nazywa w zaskarżonej decyzji - wnioskiem transferowym. Jak wynika z ww. przejęcie płatności wiąże się z szeregu obowiązkami, m.in. prowadzeniem działalności rolniczej i posiadaniem numeru identyfikacyjnego nadany w trybie przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności. Po złożeniu wniosku przez spadkobiercę rolnika organ zobowiązany byłby wydać decyzję

w przedmiocie płatności (o przyznaniu lub o odmowie przyznania płatności).

Należy pamiętać, że płatności rolne nie są przyznawane rolnikowi jedynie

z tytułu posiadania danego areału ziemi, lecz z prowadzeniem działalności rolniczej zgodnej z wymogami, wynikającymi z przepisów.

Jak wynikało z akt, spadkobiercy rolnika – skarżąca i jej brat nie złożyli wniosku z § 7 ust. 2 rozporządzenia ONW, prawidłowo zatem organy uznały, że nie byli oni osobami uprawnionymi do przedmiotowych płatności, zaś pobrane przez nich płatności w dniu [...] marca 2018 r. były płatnościami nienależnymi.

Wskazać należy, że w niniejszej sprawie do spadkobierców rolnika nie miał zastosowania § 9 rozporządzenia ONW, gdyż nie doszło do doręczenia decyzji

o przyznaniu płatności rolnikowi za jego życia. Gdyby tak było należności z tytułu płatności przyznanych w decyzji organu byłyby przedmiotem dziedziczenia (§ 9 ust. 4 rozporządzenia ONW). W niniejszej sprawie kwota przedmiotowych płatności nie wchodziła w skład spadku, gdyż w § 7 rozporządzenia ONW brak jest podobnego uregulowania jak w § 9 ust. 4 rozporządzenia ONW.

Zdaniem Sądu, decydujące znaczenie w sprawie miał termin określony w § 7 2 rozporządzenia ONW. Z uwagi na śmieć rolnika, jego spadkobierca miał 7 miesięcy od daty otwarcia spadku na wstąpienie do toczącego się postępowania

o przyznanie płatności w miejsce zmarłego (wstąpienie w prawa

i obowiązki zmarłego rolnika). Otwarcie spadku jest pojęciem prawa cywilnego

i zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego - spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy. Rolnik zmarł w dniu [...] września 2018 r., zatem termin z § 7 ust. 2 rozporządzenia ONW upłynął w dniu [...] kwietnia 2019 r. Skoro do [...] kwietnia 2019 r. spadkobiercy rolnika mogli złożyć wniosek o przejęcie płatności po zmarłym to kwoty przekazane przez organ na rachunek bankowy zmarłego rolnika należy traktować jako zaliczki na poczet płatności, które mogły by być przejęte przez spadkobierców rolnika w związku z kontynuacją działalności rolniczej na gruntach objętych wnioskiem złożonym przez zmarłego. Wszczęcie postępowania o ustalenie nienależnie pobranych płatności przez spadkobierców rolnika przez organ mogłoby nastąpić najwcześniej z dniem [...] kwietnia 2019 r. od osób, które ww. środki pobrały

(w niniejszej sprawie nastąpiło to w dniu [...] grudnia 2020 r. – data doręczenia skarżącej zawiadomienia o wszczęciu postępowania).

W ocenie Sądu, w sprawie miały zastosowanie przepisy rozporządzenia nr 2988/95.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 2988/95, w celu ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich niniejszym przyjmuje się ogólne zasady dotyczące jednolitych kontroli oraz środków administracyjnych i kar dotyczących nieprawidłowości w odniesieniu do prawa wspólnotowego.

Stosownie do art. 1 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/95, nieprawidłowość oznacza jakiekolwiek naruszenie przepisów prawa wspólnotowego wynikające z działania lub zaniedbania ze strony podmiotu gospodarczego, które spowodowało lub mogło spowodować szkodę w ogólnym budżecie Wspólnot lub w budżetach, które są zarządzane przez Wspólnoty, albo poprzez zmniejszenie lub utratę przychodów, które pochodzą ze środków własnych pobieranych bezpośrednio w imieniu Wspólnot, albo też w związku z nieuzasadnionym wydatkiem.

Na podstawie art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 2988/95, okres przedawnienia wynosi cztery lata od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości określonej w art. 1 ust. 1. Zasady sektorowe mogą jednak wprowadzić okres krótszy, który nie może wynosić mniej niż trzy lata. W przypadku nieprawidłowości ciągłych lub powtarzających się okres przedawnienia biegnie od dnia, w którym nieprawidłowość ustała. W przypadku programów wieloletnich okres przedawnienia w każdym przypadku biegnie do momentu ostatecznego zakończenia programu. Przerwanie okresu przedawnienia jest spowodowane przez każdy akt właściwego organu władzy, o którym zawiadamia się daną osobę, a który odnosi się do śledztwa lub postępowania w sprawie nieprawidłowości. Po każdym przerwaniu okres przedawnienia biegnie na nowo. Upływ terminu przedawnienia następuje najpóźniej w dniu, w którym mija okres odpowiadający podwójnemu terminowi okresu przedawnienia, jeśli do tego czasu właściwy organ władzy nie wymierzył kary; nie dotyczy to przypadków, w których postępowanie administracyjne zostało zawieszone zgodnie z art. 6 ust. 1.

Na mocy art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 2988/95, każda nieprawidłowość będzie pociągała za sobą z reguły cofnięcie bezprawnie uzyskanej korzyści:

- poprzez zobowiązanie do zapłaty lub zwrotu kwot pieniężnych należnych lub bezprawnie uzyskanych,

- poprzez całkowitą lub częściową utratę zabezpieczenia złożonego dla wniosku o przyznanie korzyści lub w momencie otrzymania zaliczki.

Stosowanie środków wymienionych w ust. 1 ogranicza się do wycofania uzyskanej korzyści łącznie - jeśli to zostało przewidziane - z odsetkami, które mogą być ustalane w oparciu o stawkę ryczałtową (art. 4 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/95).

Zgodnie z art. 7 rozporządzenia nr 2988/95, środki administracyjne i kary Wspólnoty mogą być stosowane wobec podmiotów gospodarczych wymienionych

w art. 1, tzn. wobec osób fizycznych lub prawnych i innych jednostek posiadających zdolność prawną na mocy prawa krajowego, które popełniły nieprawidłowość. Mogą być także stosowane wobec osób, które uczestniczyły w nieprawidłowości oraz wobec tych osób, na których ciąży obowiązek poniesienia odpowiedzialności za nieprawidłowości lub obowiązek zapobiegania im.

Z powyższych przepisów wynika, że spadkobiercy rolnika dopuścili się nieprawidłowości w postaci pobrania środków finansowych pochodzących z budżetu Unii Europejskiej (UE) w sytuacji gdy nie złożyli wniosku o przejęcie płatności po zmarłym rolniku.

Definicja nieprawidłowości zawiera trzy elementy: 1) musi wystąpić działanie lub zaniechanie podmiotu gospodarczego, 2) będące naruszeniem przepisu prawa UE, 3) które spowodowało lub mogło spowodować szkodę w budżecie ogólnym UE,

w drodze finansowania nieuzasadnionego wydatku. Przesłanki te muszą wystąpić łącznie, aby można mówić o nieprawidłowości w rozumieniu tego przepisu

w stosunku do danej osoby.

W ocenie Sądu, skarżąca wypełniła przesłanki z art. 1 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/95, gdyż pobrała ww. środki z rachunku zmarłego rolnika; nie złożyła wniosku o przejęcie płatności po zmarłym rolniku, co naruszyło przepisy związane

z przyznawaniem przedmiotowych płatności, tj. przepisy unijne- rozporządzenia nr 1306/2013, jak i krajowe - ustawy o płatnościach bezpośrednich; pobranie tych środków spowodowało szkodę w budżecie UE.

Z definicji nieprawidłowości wynika, że aby działanie mogło zostać uznane za nieprawidłowość, musi być popełnione przez podmiot gospodarczy. Definicję tego podmiotu określa art. 7 rozporządzenia nr 2988/95. Przepis ten definiuje pojęcie podmiotu gospodarczego w sposób odbiegający od znaczenia przyjmowanego

w unijnym prawie gospodarczym (oraz prawie krajowym), w przepisach dotyczących swobód rynku wewnętrznego i w prawie konkurencji. Podmiot gospodarczy, o którym mowa w definicji nieprawidłowości jest oceniany nie przez pryzmat prowadzonej działalności gospodarczej, lecz poprzez relację łączącą go z nieprawidłowością. Oznacza to, że każda osoba, która popełnia nieprawidłowość w rozumieniu art. 1 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/95 określona została jako podmiot gospodarczy. Podmiotem gospodarczym na tle ww. przepisu jest zatem skarżąca.

Z definicji nieprawidłowości wynika także, że aby działanie lub zaniechanie zostało uznane za nieprawidłowość, musi dojść do naruszenia przepisów UE.

W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przesłanka ta jest rozumiana rozszerzająco, gdyż przyjmuje się, że ma ona odniesienie do nieprawidłowości również wtedy, gdy naruszane są przepisy krajowe stosowane

w związku z wydatkowaniem funduszy UE.

Przesłanką popełnienia nieprawidłowości jest także wynikający z naruszenia prawa skutek finansowy, polegający na wyrządzeniu szkody w budżecie UE lub narażeniu tego budżetu na ryzyko jej powstania. Szkoda będąca skutkiem nieprawidłowości może mieć zatem charakter realny lub potencjalny. Naruszenie prawa należy uznać za nieprawidłowość, jeżeli może wywoływać skutki finansowe, natomiast nie jest konieczne udowodnienie wystąpienia konkretnych tego rodzaju skutków. Definicja nieprawidłowości nie określa rodzajów naruszeń przepisów uznawanych za nieprawidłowości, lecz ujmuje je szeroko określając, że chodzi

o jakiekolwiek naruszenie przepisów (por. Wydatkowanie funduszy Unii Europejskiej w wyniku nieprawidłowości. Elementy definicyjne pojęcia "nieprawidłowość" - wprowadzenie i wyrok TS z 26.05.2016 r. w połączonych sprawach C-260/14 i C-261/14, Judeţul Neamţ i Judeţul Bacău przeciwko Ministerul Dezvoltării Regionale ?i Administraţiei Publice – Justyna Łacny, Europejski Przegląd Sądowy EPS 2018/1/48-55).

W ocenie Sądu, bieg terminu przedawnienia rozpoczął się z dniem [...] kwietnia

2019 r. (do [...] kwietnia spadkobiercy rolnika mogli złożyć wniosek o przejęcie po nim przedmiotowych płatności), który należy przyjąć jako datę dopuszczenia się nieprawidłowości przez skarżącą. Termin przedawnienia, co do zasady wynosi 4 lata (do dnia [...] kwietnia 2022 r.) W sprawie nastąpiła jednak przerwa biegu przedawnienia spowodowana doręczeniem skarżącej zawiadomienia o wszczęciu niniejszego postępowania. Nastąpiło to w dniu [...] grudnia 2020 r., zatem bieg terminu przedawnienia rozpoczął bieg na nowo (do [...] grudnia 2023 r.).

Zdaniem Sądu, w sprawie nie miał zastosowania art. 7 rozporządzenia nr 809/2014. Przepis ten dotyczy obowiązku zwrotu nienależnych płatności przez beneficjenta – tj. rolnika, któremu została przyznana płatność przez organ, działającego na podstawie przepisów rozporządzenia 1306/2013. W niniejszej sprawie taka sytuacja nie nastąpiła (nie doszło do doręczenia decyzji o przyznaniu płatności rolnikowi z uwagi na jego śmierć). Zmarły rolnik nie dopuścił się nieprawidłowości w rozumieniu art. 1 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/95 (rolnik złożył wniosek o płatności, do którego był uprawniony), zaś spadkobiercy rolnika nie weszli w jego prawa i obowiązki (nie stali się beneficjentami płatności w rozumieniu przepisów dotyczących przyznania płatności).

Jak wyżej wskazano spadkobiercy rolnika pobrali nienależne płatności i organ uprawniony był do wydania decyzji w tym zakresie.

Zdaniem Sądu, określenie kwoty nienależnie pobranych płatności i co za tym idzie orzeczenie obowiązku jej zwrotu, uzależnione jest od faktycznie dokonanych czynności przez spadkobierców rolnika, tj. podziału na dwie równe części środków finansowych, znajdujących się na rachunku bankowym zmarłego rolnika.

Organ odwoławczy, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, w której wskazano, że skarżąca odpowiada solidarnie z bratem za zwrot nienależnie pobranych płatności w wysokości [...] zł.

Wskazać należy, że pojęcie "odpowiedzialności solidarnej" wywodzi się z prawa cywilnego i jest to forma wspólnej odpowiedzialności kilku, a przynajmniej dwóch podmiotów. Każdy z dłużników odpowiedzialny jest za spłatę całego świadczenia, natomiast w przypadku, gdy dług spłaci jedna osoba, reszta zwolniona jest z dalszej odpowiedzialności za zobowiązanie. Odpowiedzialność solidarna danych osób musi wynikać z konkretnego przepisu i co do zasady może ona wystąpić w sprawach w przedmiocie płatności (art. 366 § 1 i art. 369 Kodeksu cywilnego).

Jak wyżej wskazano w uzasadnieniu, na podstawie art. 29 ust. 7 ustawy o ARiMR, do należności, o których mowa w ust. 1 (w tym nienależnie pobrane płatności), stosuje się odpowiednio przepisy działu III ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (dalej "o.p.").

Sposób, w jaki winno nastąpić odpowiednie zastosowanie przepisu o.p., uzależniony jest bowiem od oceny charakteru instytucji prawnych regulowanych zarówno przez przepis odsyłający do odpowiedniego stosowania danej normy, jak

i przez przepis, który ma być odpowiednio zastosowany. Odpowiednie stosowanie określonych przepisów w zależności od przedmiotu regulacji prowadzić może do stosowania tych przepisów wprost (w ich bezpośrednim brzmieniu), zastosowania ich z odpowiednimi modyfikacjami w stosunku do regulacji, która ma być odpowiednio zastosowana lub do odmowy zastosowania przepisu z uwagi na określone różnice. Odpowiednie stosowanie prawa może zatem prowadzić do wniosku, że pewne unormowania przepisu, do którego nastąpiło odesłanie, znajdują zastosowanie do instytucji regulowanej przez przepis odsyłający, inne natomiast nie mogą znaleźć takiego zastosowania. To oznacza, że "odpowiednie" zastosowanie przepisów o.p.

w postępowaniu dotyczącym płatności może mieć miejsce tylko w takim zakresie

i w taki sposób, żeby uzupełniać, a nie modyfikować przepisy dotyczący płatności.

Zgodnie z art. 91 o.p., do odpowiedzialności solidarnej za zobowiązania podatkowe stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dla zobowiązań cywilnoprawnych. Stosownie do art. 92 § 1 o.p., jeżeli zgodnie z ustawami podatkowymi, podatnicy ponoszą solidarną odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe, a zobowiązania te powstają w sposób przewidziany w art. 21 § 1 pkt 2, odpowiedzialnymi solidarnie są podatnicy, którym doręczono decyzję ustalającą wysokość zobowiązania podatkowego.

W niniejszej sprawie decyzja wydana przez organ I instancji jest w rozumieniu przepisów o.p. decyzją określającą zobowiązanie podatkowe, gdyż zobowiązanie powstaje z dniem zaistnienia zdarzenia, z którym ustawa podatkowa wiąże powstanie takiego zobowiązania (art. 21 § 1 pkt 1 o.p.). Na tle niniejszej sprawy, organ określa kwotę nienależnie pobranych płatności i obowiązek jej zwrotu z uwagi na fakt pobrania płatności i niezłożenie przez skarżącą wniosku o przejęcie płatności, który umożliwiłby jej wejście w prawa i obowiązki zmarłego rolnika. Datą zaistnienia zdarzenia jest w tym przypadku dzień [...] kwietnia 2019 r.

Wydana przez organ I instancji decyzja nie jest decyzją ustalającą zobowiązanie w rozumieniu art. 21 § 1 pkt 2 o.p. (zobowiązanie powstaje z dniem doręczenia decyzji ustalającej wysokość tego zobowiązania), mimo formy decyzji wydanej przez organ (w sentencji decyzji organ użył słowa "ustala").

W sprawie nie miał też zastosowania art. 98 o.p., określający zasady odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe spadkodawcy, gdyż jak już wyżej w uzasadnieniu podano, spadkobiercy rolnika odpowiadają za własne działanie, które stanowiło nieprawidłowość w rozumieniu art. 1 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/95. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranych płatności przez spadkobierców rolnika w niniejszej sprawie nie wynikał z istniejącego wcześniej zobowiązania ciążącego na zmarłym rolniku, tj. gdyby za życia rolnika organ w stosunku do niego orzekł o zwrocie nienależnie pobranych wcześniej płatności.

Zdaniem Sądu, wobec braku przepisu, który uzasadniałby zastosowanie

w stosunku do spadkobierców rolnika przepisów o odpowiedzialności solidarnej, odpowiadają oni za zwrot faktycznie pobranych przez nich nienależnych płatności.

Jak wynikało z akt, spadkobiercom rolnika zostały wypłacone przez Bank środki finansowe znajdujące się na rachunku bankowym zmarłego rolnika w części po ˝. Skarżąca potwierdza ten fakt w składanych pismach.

Powyższe oznacza, że skarżąca może odpowiadać jedynie za zwrot kwoty [...]zł (połowa z [...] zł).

W stosunku do brata skarżącej organ winien prowadzić odrębne postępowanie.

Na marginesie zauważyć należy, że w ocenie Sądu, organ nie podjął wszystkich możliwych działań w celu ustalenia adresu brata skarżącej, w pierwszej kolejności organ nie zwrócił się do skarżącej o wskazanie miejsca jego pobytu. W celu ustalenia jego adresu, organ mógł też zwrócić się do notariusza, który sporządził akt dziedziczenia o nadesłanie protokołu o przyjęciu spadku po zmarłym rolniku (jeżeli został sporządzony; notariusz ma obowiązek ustalić personalia osób dokonujących przed nim czynności na podstawie odpowiednich dokumentów). Ponadto skoro

w skład spadku po rolniku wchodziło gospodarstwo rolne z użytkami rolnymi, prowadzona jest zatem odpowiednia księga wieczysta dla tej nieruchomości (numer księgi wieczystej zawarty jest w protokole o przyjęciu spadku). Spadkobiercy rolnika powinni dokonać odpowiednich zmian w księdze wieczystej przez złożenie stosownego wniosku do Sądu Rejonowego w G., jako sądu właściwego z uwagi na położenie nieruchomości. Organ mógł wystąpić o wypis z księgi wieczystej i ewentualną kopię wniosku o dokonanie zmian w księdze wieczystej (wniosek zawiera dane wnioskodawców). Ponadto spadkobiercy powinni byli złożyć do Urzędu Skarbowego w G. zgłoszenie o nabyciu własności rzeczy lub praw majątkowych na formularzu SD-Z2 (oświadczenie zawiera dane spadkobierców,; organ dysponuje ich numerami PESEL). Gdyby organowi nie udało się jednak ustalić adresu brata skarżącej to winien zastosować tryb z art. 34 K.p.a. (zwrócić się do sądu o wystąpienie przedstawiciela dla osoby nieobecnej).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ zobowiązany jest uwzględnić ww. wskazania Sądu.

Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił decyzje wydane przez organy w obu instancjach.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. Na rzecz skarżącej zasądzono od organu kwotę [...]zł tytułem uiszczonego wpisu sądowego.