Wyrok NSA, sygn. akt III FSK 4134/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-04-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6115 Podatki od nieruchomości, w tym podatek rolny, podatek leśny oraz łączne zobowiązanie pieniężne
Hasła tematyczne: Podatek od nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Zasądzono zwrot kosztów postępowania
Powołane przepisy: article: art. 1a ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2019 poz 1170
law: Ustawa z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wojciech Stachurski (sprawozdawca), Sędzia NSA Paweł Borszowski, Sędzia WSA (del.) Mirella Łent, Protokolant Marta Koźlik, po rozpoznaniu w dniu 13 kwietnia 2022 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej G. S.A. z siedzibą w J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 9 marca 2021 r. sygn. akt I SA/Rz 131/21 w sprawie ze skargi G. S.A. z siedzibą w J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 17 grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2007 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie, 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie na rzecz G. S.A. z siedzibą w J. kwotę 5150 (słownie: pięć tysięcy sto pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

1. Wyrok sądu pierwszej instancji.

Wyrokiem z 9 marca 2021 r., I SA/Rz 131/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił skargę G.S.A. z siedzibą w J. (dalej jako: "Spółka") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z 17 grudnia 2020 r., nr [...], w przedmiocie stwierdzenia nadpłaty w podatku od nieruchomości za 2007 r.

Z uzasadnienia wyroku wynika, że powstały w tej sprawie spór dotyczy kwalifikacji obiektów budowlanych jako przedmiotów opodatkowania podatkiem od nieruchomości. Zdaniem sądu, organy podatkowe prawidłowo stwierdziły, że będące własnością Spółki obiekty: zespół silosów magazynowych profile, zespół silosów magazynowych rury, zespół silosów i zbiorników [...] oraz zespół silosów magazynowych [...] - nie są związane z budynkami, w których się znajdują, lecz stanowią odrębne obiekty budowlane - budowle. Obiekty te nie stanowią budynków w rozumieniu art. 1a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1170 z późn. zm., dalej jako: "u.p.o.l."). Silosy nie są bowiem trwale związane z gruntem, nie posiadają dachu, ponieważ stożkowa kopuła stalowa stanowi szczelne zamknięcie silosu i jest elementem całości konstrukcji silosu składającej się z leja zsypowego, pierścienia z łącznikami śrubowymi, pionowej walcowej konstrukcji i zamknięcia w postaci kopuły. Silos po odkręceniu połączenia od cokołów fundamentów może być wymieniony lub przeniesiony w inne miejsce bez ingerencji w konstrukcję obiektu. Silosy są integralnymi elementami większego obiektu, jakim jest linia do produkcji rur, profili oraz innych wyrobów z tworzyw sztucznych, której wszystkie elementy, w tym silosy, stanowią całość techniczno-użytkową. Sąd podzielił stanowisko organów, że brak jest przeszkód w zakresie opodatkowania budowli (tu: silosu) znajdującej się wewnątrz budynku stanowiącego odrębny przedmiot opodatkowania. Umiejscowienie budowli w budynku nie oznacza, że opodatkowaniu podlega tylko jeden z tych obiektów.

Wyrok wraz z uzasadnieniem, a także inne powoływane w dalszej części orzeczenia sądów administracyjnych, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

2. Skarga kasacyjna.

Skargę kasacyjną od wyroku sądu pierwszej instancji złożyła Spółka reprezentowana przez pełnomocnika. Zaskarżonemu w całości wyrokowi zostały postawione zarzuty:

I. naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 3 § 1 w zw. z art. 151 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm., dalej jako: "p.p.s.a.") w zw. z:

a) art. 122 w zw. z art. 187 § 1 w zw. z art. 191 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2020 poz. 1325 z późn. zm., dalej jako: "o.p."), poprzez oddalenie skargi i błędne uznanie, że nie doszło do nieprawidłowego ustalenia stanu faktycznego i tym samym naruszenia zasady prawdy materialnej (...);

b) art. 122 w zw. z art. 187 § 1 i 191 o.p., poprzez oddalenie skargi i błędne uznanie, że organ dokonał prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, podczas gdy organ dokonał oceny materiału dowodowego w sposób przekraczający granice swobodnej oceny i wyciągnął na jego podstawie błędne wnioski (...);

c) art. 233 § 1 pkt 1 o.p., poprzez oddalenie skargi i uznanie za prawidłowe utrzymanie przez organ odwoławczy w mocy zaskarżonej decyzji, podczas gdy organ pierwszej instancji w zaskarżonej decyzji nie odniósł się do braku w opinii biegłej należytych wyjaśnień w kwestii przyczyny zlokalizowania silosów w budynkach, a nie jako obiektów wolnostojących, pomimo wskazania w decyzji SKO w Krośnie z 27 lutego 2020 r., na ww. okoliczności, jako te, które należy zbadać przy ponownym rozpatrzeniu sprawy (czego organ pierwszej instancji nie uczynił), a więc stanowiące poprzednio podstawę do uchylenia decyzji organu pierwszej instancji i przekazania sprawy do rozpoznania przez ten organ; powyższe oznacza, że pomimo niezastosowania się przez organ pierwszej instancji do wytycznych wskazanych w poprzedniej, uchylającej decyzji, SKO w Krośnie tym razem utrzymało zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji w mocy, pomimo że w dalszym ciągu obciążona była brakami, które poprzednio stanowiły podstawę do uchylenia decyzji organu pierwszej instancji, co stanowi o niekonsekwencji organu drugiej instancji i wadliwości zaskarżonej decyzji organu drugiej instancji, co zostało jednak przez sąd pierwszej instancji pominięte;

2) art. 153 p.p.s.a. w zw. z art. 170 p.p.s.a., poprzez uznanie, że w niniejszej sprawie nie doszło do pominięcia przez organ wytycznych zawartych w wydanym w niniejszej sprawie wyroku z 22 listopada 2017 r., II FSK 2750/15, co do dalszego postępowania, że w ww. wyroku, NSA wskazał, że ponownie rozpoznając sprawę, organ podatkowy przeprowadzi dowód z opinii biegłego w celu ustalenia, czy sporne obiekty odpowiadają definicji budowli w rozumieniu art. 1a ust. 1 pkt 2 u.p.o.l. i takie działania zostały podjęte przez organ w sprawie, że nie można zgodzić się z zarzutem skargi, że organ miał wyjaśnić dlaczego silosy zostały połączone z budynkiem oraz dlaczego funkcjonują w ramach budynku, a nie jako wolnostojące obiekty, a w konsekwencji brak uwzględnienia wiążących sąd pierwszej instancji oceny prawnej i wskazań co do dalszego sposobu prowadzenia postępowania, wynikających z prawomocnego wyroku NSA z 22 listopada 2017 r., II FSK 2750/15, wydanego w niniejszej sprawie (...);

3) art. 90 p.p.s.a. w zw. z art. 10 p.p.s.a. w zw. z art. 98 p.p.s.a. w zw. z art. 15 zzs4 § 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. 2020 r. poz. 1842 z późn. zm., dalej jako: ,,ustawa COVID") w zw. z art. 2 i art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., poprzez wydanie przez sąd pierwszej instancji wyroku na posiedzeniu niejawnym (9 marca 2021 r.) przed upływem (10 marca 2021 r.), wyznaczonego Spółce przez sąd pierwszej instancji terminu na złożenie pisma ze stanowiskiem w sprawie, w związku ze skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzenie niejawne, z uwagi na ogłoszenie na terytorium kraju stanu epidemii, a także związane z tym ograniczenia i wymogi w zakresie podejmowania działań zmierzających do eliminowania nadmiernego zagrożenia dla zdrowia osób uczestniczących w czynnościach sądowych, zgodnie z zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I z 19 lutego 2021 r., doręczonym Spółce 3 marca 2021 r., co pozbawiło Spółkę możliwości przedstawienia, przed wydaniem wyroku, swojego stanowiska na piśmie, z odniesieniem się do treści złożonej przez organ odpowiedzi na skargę, której odpis został doręczony Spółce wraz z ww. zarządzeniem, a co stanowi o pozbawieniu Spółki możności obrony jej praw, będącym podstawą stwierdzenia nieważności postępowania;

4) art. 141 § 4 p.p.s.a. i art. 134 § 1 p.p.s.a., poprzez sporządzenie wadliwego uzasadnienia zaskarżonego wyroku, w szczególności niedoniesienie się lub niewystarczające odniesienie się przez sąd pierwszej instancji do zarzutów i twierdzeń Spółki zawartych w skardze złożonej w niniejszej sprawie (...);

5) art. 151 p.p.s.a., poprzez oddalenie skargi, podczas gdy zaskarżona decyzja, a także poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, naruszają prawo i powinny zostać uchylone.

II. naruszenia prawa materialnego, tj.:

1) art. 1a ust. 1 pkt 1 u.p.o.l. w zw. z art. 3 pkt 1 lit. a u.p.b. (w brzmieniu obowiązującym do 27 czerwca 2015 r.), poprzez:

a) niewłaściwe zastosowanie ww. przepisów - a w istocie brak zastosowania do obiektów zespół silosów magazynowych [...], nr inw. [...], zespół silosów magazynowych profile, nr inw. [...], zespół silosów magazynowych - rury, nr inw. 200 4011 oraz zespół silosów i zbiorników maga, nr inw. [...] (...),

b) błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że o odrębności silosów od budynków przesądza to, że nie służą one jednocześnie budynkom, w których są położone, tj. ich rolą nie jest zapewnienie funkcjonalności budynków, lecz wszystkie służą wyłącznie procesowi produkcji zakładu, jako odrębne obiekty budowlane lub ich części; że to budynki w stosunku do spornych obiektów pełnią funkcję służebną, gwarantując ich prawidłowe działanie, tym samym, jako że w niniejszej sprawie, w ocenie sądu pierwszej instancji, przedmiotowe silosy nie służą funkcjonowaniu budynków, w których się znajdują, powyższe uniemożliwia potraktowanie budynku i instalacji oraz urządzeń w nim zlokalizowanych jako jednego przedmiotu opodatkowania, podczas gdy służebna rola urządzeń ma znaczenie przy kwalifikowaniu urządzeń jako urządzeń budowlanych, podlegających opodatkowaniu jako odrębne budowle, natomiast instalacje i urządzenia, aby stanowić wraz z budynkiem jeden obiekt budowlany, nie muszą pełnić funkcji służebnej wobec budynku i spełniać kryterium zapewnienia możliwości użytkowania budynku zgodnie z jego przeznaczeniem, gdyż w art. 3 pkt 1 lit. a u.p.b., nie przewidziano takiej przesłanki (...);

2) art. 2 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 1a ust. 1 pkt li pkt 2 u.p.o.l., poprzez błędną wykładnię i uznanie, że budowlę podlegającą odrębnemu opodatkowaniu stanowią elementy, będące częścią budynku (...):

3) art. 2 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 1a ust. 1 pkt 1 u.p.o.l. i art. 3 pkt 1 lit. a oraz pkt 2 u.p.b., poprzez błędną wykładnię przejawiającą się w przyjęciu, że zabudowa w części lejów wsypowych (opisywana jako budynek) jest niewielką częścią silosów, silosy w niewielkiej części, tj. lejów zsypowych wchodzą w obiekt budowlany jakim są budynki magazynów, przez co silosy są odrębnym od budynku obiektem budowlanym (...);

4) art. 2 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 1a ust. 1 pkt 2 u.p.o.l., poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że zespoły silosów zlokalizowane wewnątrz budynków, podlegają opodatkowaniu podatkiem od nieruchomości jako budowle, że, jeżeli usytuowano w budynkach elementy budowli, która może zostać uznana za samodzielny obiekt budowlany, to budowla ta stanowi wówczas odrębny od budynku przedmiot opodatkowania, nie jest wykluczona kwalifikacja jako budowli obiektów nieodpowiadających definicji budynku, nawet jeżeli znajdują się w przestrzeni zamkniętej przez elementy definiujące budynek (...);

5) art. 2 ust. 1 pkt 2 i 3 w zw. z art. 1a ust. 1 pkt 1 i 2 u.p.o.l. i art. 3 pkt 1 lit. a i b u.p.b., poprzez:

a) błędną wykładnię, i uznanie, że przy dokonywaniu kwalifikacji prawnopodatkowej obiektu na potrzeby podatku od nieruchomości należy zawsze mieć na uwadze jego elementy funkcjonalne, czyli przeznaczenie, wyposażenie oraz sposób i możliwości wykorzystania obiektu jako całości, podczas gdy kryterium uznania obiektu za budynek nie stanowi funkcja, jaką ten obiekt pełni, co stanowi konstruowanie przez sąd pierwszej instancji nieznanej przepisom podatkowym teorii funkcjonalnej budowli; jeżeli dany obiekt został uznany za budynek (część budynku), to nie może zostać uznany za budowlę albo jej część, a powoływanie się na przeznaczenie obiektu, sposób i możliwości jego wykorzystania i zmianę na tej podstawie przedmiotu opodatkowania z budynku na budowlę, uznać należy za dokonywanie niedopuszczalnej kwalifikacji wedle kryteriów pozaustawowych i przykład wykładni contra legem, co potwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 13 grudnia 2017 r., sygn. SK 48 /15;

b) uznanie, że baterie silosów stanowią funkcjonalną i techniczno-użytkową całość wraz z pozostałymi obiektami linii produkcyjnej zakładu, funkcjonalnie stanowią składnik obiektu, który należy postrzegać jako system technologiczny produkcji rur i profili oraz innych wyrobów z tworzyw sztucznych, że silosy stanowią integralną część sieci technologicznej w zakresie magazynowania i przesyłu surowca do produkcji, że silosy są integralnymi elementami większego obiektu, jakim jest linia do produkcji rur, profili oraz innych wyrobów z tworzyw sztucznych, której wszystkie elementy, w tym silosy, stanowią całość techniczno-użytkową (...);

c) niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w uznaniu zespołów silosów zlokalizowanych wewnątrz budynku za samodzielne obiekty budowlane stanowiące budowle, a więc odrębny przedmiot opodatkowania podatkiem od nieruchomości, podczas gdy obiekty te są zabudowane, a znajdujące się w zabudowie instalacje, w tym instalacja centralnego ogrzewania, i rurociągi pozwalają na prawidłowe funkcjonowanie silosów, są technicznie i funkcjonalnie związane z budynkami, w których się znajdują, należy je zatem zakwalifikować jako nierozerwalną część składową, wyposażenie budynku, niestanowiące odrębnego, samodzielnego obiektu budowlanego i przedmiotu opodatkowania podatkiem od nieruchomości w kategorii ,,budowle", lecz stanowiące wraz z budynkiem jeden obiekt budowlany; nie można bowiem uzasadniać wyodrębniania dwóch przedmiotów opodatkowania (budynku i budowli), tam gdzie ustawodawca nakazuje, aby przedmiot opodatkowania był jeden, ponieważ jeden obiekt budowlany nie może być w części budynkiem i w części budowlą;

6) art. 2 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 1a ust. 1 pkt. 1 u.p.o.l. i art. 3 pkt 1 lit. a oraz pkt 2 u.p.b., poprzez błędną wykładnię przejawiającą się w przyjęciu, że z pojęcia budynek wraz z instalacjami i urządzeniami (art. 3 pkt 1 lit. a u.p.b. w brzmieniu do dnia 27 czerwca 2015 r.) wynika, że chodzi o instalacje wewnętrzne niezbędne do wykorzystania budynku zgodnie z przeznaczeniem, o instalacje i urządzenia położone wewnątrz budynku, które pozostają z nim w związku funkcjonalnym, stanowiące z nim pewną całość użytkową, że przedmiotowe silosy nie byłyby opodatkowane jako budowle, jeżeli stanowiłyby element składowy budynku, tak jak np. sieci elektryczne, centralnego ogrzewania, wodnokanalizacyjne, jednocześnie, żaden z silosów nie jest urządzeniem, czy też instalacją połączoną z elementami budynków w taki sposób, by uznać go za związany wyłącznie z tym budynkiem i tworzący z nim całość konstrukcyjną (...);

7) art. 2 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 1a ust. 1 pkt 2 u.p.o.l. i art. 3 pkt 1 lit. b pkt 2 oraz pkt 3 u.p.b., poprzez błędną wykładnię polegającą na:

a) przyjęciu, że zespoły silosów stanowią samodzielne budowle w rozumieniu omawianych przepisów, podczas gdy art. 3 ust. 3 u.p.b. w kategorii ,,budowli" wymienia urządzenia techniczne i instalacje ,,wolnostojące", a przedmiotowe silosy znajdują się wewnątrz budynków, a nie są wolnostojącymi instalacjami urządzeniami, a zatem poprzez brak odmiennego potraktowania instalacji stanowiących całość techniczno-użytkową wraz z budynkiem od wolnostojących urządzeń i instalacji przemysłowych, podczas gdy ustawodawca celowo wskazał na rozróżnienie tych obiektów, nie są one tożsame i należy jest różnie traktować;

b) uznaniu silosów za budowle, powołując się na kategoryzację obiektów wynikającą z załącznika do ustawy Prawo budowlane, wskazując, że silosy należą do Kategorii XIX: silosy, elewatory, bunkry do magazynowania paliw i gazów oraz innych produktów chemicznych oraz, że art. 3 pkt 3 u.p.b. jako przykład budowli wymienia zbiorniki (...);

8) art. 1a ust. 1 pkt 2 u.p.o.l. w zw. z art. 3 pkt 3 u.p.b., poprzez błędną wykładnię, a w konsekwencji przyjęcie, że odrębnemu opodatkowaniu jako budowla może podlegać zespół silosów zlokalizowany w budynku, że, w ocenie sądu pierwszej instancji, budowla podlega opodatkowaniu niezależnie od tego, gdzie została zlokalizowana (...);

9) art. 2 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 1a ust. 1 pkt 1 i pkt 2 u.p.o.l. w zw. z art. 3 pkt 1 lit. b) w zw. z pkt 2 u.p.b., poprzez błędną wykładnię i uznanie, że budowlę podlegającą odrębnemu opodatkowaniu stanowią elementy, będące częścią składową budynku (...);

10) art. 3 pkt 1 lit. b (w brzmieniu obowiązującym do 27 czerwca 2015 r.), w zw. z art. 1a ust. 1 pkt 2 u.p.o.l., poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przedmiotem opodatkowania - budowlą w rozumieniu u.p.o.l. jest obiekt budowlany stanowiący całość technicznoużytkową, a nie obiekty wprost wskazane w art. 3 pkt 3 u.p.b. lub do nich podobne, co prowadzi do niekonstytucyjnej wykładni wspomnianych przepisów, posługując się wykładnią analogiczną na niekorzyść podatników, a ponadto rozszerzającą zakres opodatkowania w oparciu o definicję obiektu budowlanego zbyt ogólną, która bez zastosowania odpowiedniej wykładni uwzględniającej konstytucyjne wymogi określoności przedmiotu opodatkowania, nie może być zaakceptowana w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13 września 2011 r., P 33/09.

W oparciu o powyższe zarzuty (rozbudowane dodatkowo w petitum i w uzasadnieniu skargi kasacyjnej) pełnomocnik Spółki wniósł o: rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie; uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd pierwszej instancji, a w razie uznania, że w niniejszej sprawie nie zachodzi nieważność postępowania, o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, jako że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd pierwszej instancji; a także o zasądzenie na rzecz Spółki kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Organ nie złożył odpowiedzi na skargę kasacyjną.

3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Zasadne są zarzuty i argumenty skargi kasacyjnej dotyczące pozbawienia Spółki obrony jej praw w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, co stanowi przesłankę nieważności postępowania (art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.), którą Naczelny Sąd Administracyjny bierze pod rozwagę z urzędu (art. 183 § 1 p.p.s.a.).

Ustawodawca nie sprecyzował użytego w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. pojęcia "pozbawienie możności obrony swych praw". W orzecznictwie przyjmuje się jednak, że dotyczy ono różnych stanów faktycznych i nie należy go utożsamiać z sytuacją całkowitego wyłączenia strony od udziału w postępowaniu. Do pozbawienia strony możności obrony jej praw dochodzi wówczas, gdy z powodu naruszenia przez sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach, poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji (wyrok NSA z 16 marca 2022 r., I OSK 1142/21). Nieważność postępowania z przyczyny, o jakiej mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. zachodzi wówczas, gdy strona, wskutek naruszenia przepisów przez sąd pierwszej instancji, nie uczestniczy w postępowaniu, nie otrzymuje zawiadomień, zostaje pozbawiona możliwości przedstawienia swojego stanowiska (wyrok NSA z 9 listopada 2021 r., III FSK 2822/21). Spełnienie przesłanki określonej art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. może nastąpić także wówczas, gdy strona zostanie zawiadomiona o terminie posiedzenia, ale na skutek innych zaniechań sądu pierwszej instancji strona nie będzie w stanie zająć stanowiska w sprawie (wyrok NSA z 13 stycznia 2022 r., III OSK 4864/21). Podobnie w literaturze wskazuje się, że art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. powinien być rozumiany szerzej i obejmować również sytuacje, kiedy strona jest pozbawiona możności obrony swych praw z przyczyn leżących w samym charakterze danego unormowania procesowego, ponieważ w przeciwnym wypadku strona może być pozbawiona należnej jej ochrony prawnej (J. P. Tarno, teza 23 komentarza do art. 183 p.p.s.a., [w]: J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. V, Lex 2011).

Prawo do obrony to przede wszystkim prawo do bycia wysłuchanym. Strona postępowania powinna mieć możliwość przedstawienia swoich racji przed wydaniem rozstrzygnięcia kończącego sprawę, a swoje stanowisko strona może prezentować zarówno w pismach procesowych, jak też bezpośrednio przed sądem na rozprawie. Należy przy tym podkreślić, że rozpoznawanie spraw na rozprawie jest zasadą postępowania sądowoadministracyjnego (art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a.). Rozprawa jest zasadniczą fazą postępowania sądowoadministracyjnego, podczas której strony - najpierw skarżący, a potem organ - zgłaszają ustnie swoje żądania i wnioski oraz składają wyjaśnienia. Na rozprawie strony mogą ponadto wskazywać podstawy prawne i faktyczne swych żądań i wniosków (art. 106 § 1 p.p.s.a.). Przywołane przepisy stanowią realizację konstytucyjnej zasady jawności postępowania sądowego (art. 45 ust. 1 i 2 Konstytucji RP).

Wyjątkiem od tej zasady jest rozpoznanie sprawy sądowoadministracyjnej na posiedzeniu niejawnym. Taki sposób procedowania przez sąd administracyjny musi mieć jednak wyraźne umocowanie w przepisie szczególnym, którego interpretacja nie może być rozszerzająca, a w szczególności nie może prowadzić do pozbawienia strony jakiejkolwiek możliwości przedstawienia swoich racji przed wydaniem rozstrzygnięcia kończącego sprawę.

Przedmiotowa sprawa została rozpoznana przez sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 § 3 ustawy COVID. Przepis ten stanowi, że przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Naczelny Sąd Administracyjny podtrzymuje pogląd, że regulacja ta – sama w sobie - nie narusza podstawowych uprawnień procesowych strony. Okoliczność, że sprawa ma zostać rozpoznana na posiedzeniu niejawnym nie oznacza zatem, że strona nie może przed wydaniem wyroku bronić swoich praw. Rzeczą sądu jest jednak takie zorganizowanie postępowania, aby to uprawnienie strony w sposób należyty zapewnić (wyrok NSA z 8 czerwca 2021 r., III FSK 3585/21).

W tej sprawie WSA w Rzeszowie nie spełnił takich wymagań. Jak wynika z akt sądowych, zarządzeniem z 19 lutego 2021 r. Przewodniczący Wydziału, powołując się na art. 15 zzs4 § 3 ustawy COVID, skierował sprawę do rozpoznania na posiedzenie niejawne, z uwagi na ogłoszenie na terytorium kraju stanu epidemii, a także związane z tym ograniczenia i wymogi w zakresie podejmowania działań zmierzających do eliminowania nadmiernego zagrożenia dla zdrowia osób uczestniczących w czynnościach sądowych. Jednocześnie wskazał, że w terminie 7 dni od otrzymania odpisu ww. zarządzenia strony mają możliwość przedstawienia swoich stanowisk na piśmie (k. 46 akt sądowych). Odpis tego zarządzenia, wraz z odpisem odpowiedzi organu na skargę, został doręczony Spółce 3 marca 2021 r. (k. 53 akt sądowych) zatem wyznaczony termin na przedstawienie przez Spółkę swego stanowiska na piśmie upływał 10 marca 2021 r. W wyznaczonym terminie, tj. 10 marca 2021 r. (data nadania), Spółka złożyła pismo ze swoim stanowiskiem w sprawie, z odniesieniem się do otrzymanej odpowiedzi na skargę (k. 60-64 akt sądowych). Tymczasem sąd, nie czekając na upływ wyznaczonego terminu, w dniu 9 marca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym rozpoznał sprawę, wydając zaskarżony wyrok.

Powyższe okoliczności uzasadniają stwierdzenie, że Spółka została pozbawiona możliwości obrony swoich praw w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji i w konsekwencji zachodzi w tej sprawie nieważność tego postępowania. Spółka nie musiała przy tym wykazywać związku przyczynowego między uchybieniem procesowym powodującym nieważność postępowania a wynikiem sprawy. O nieważności postępowania decyduje waga uchybień procesowych, a nie skutki, które wynikają lub mogą z nich wyniknąć (zob. np. wyrok NSA z 25 stycznia 2006 r., II OSK 437/05; postanowienie NSA z 17 stycznia 2012 r., II FSK 2688/11). W przypadku nieważności postępowania kwestia, czy przyczyna tej nieważności miała, czy też nie, wpływ na wynik sprawy, nie ma znaczenia, bowiem gwarancje procesowe, zawarte w art. 183 § 2 p.p.s.a., są tak ważne w demokratycznym państwie prawa, że ustawodawca w żaden sposób nie uzależnił ich przestrzegania od tego, czy miały one wpływ na wynik sprawy (zob. wyrok NSA z 26 września 2013 r., II GSK 716/12).

Z tych przyczyn zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie. Stwierdzenie nieważności postępowania z przyczyny, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., czyni bezprzedmiotowym odnoszenie się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej. Z uwagi na charakter rozstrzygnięcia (stwierdzoną nieważność postępowania) sąd pierwszej instancji w całości i od początku przeprowadzi kontrolę zaskarżonej decyzji.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1, art. 205 § 2, art. 209 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a oraz § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265).

SWSA(del.) Mirella Łent SNSA Wojciech Stachurski SNSA Paweł Borszowski