Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 318/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2020-11-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 7 lit. d, art. 23 ust. 1 i 4, art. 24 ust. 1 i 3
journal: Dz.U. 2009 nr 1 poz 7
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.
article: art. 3
journal: Dz.U. 2011 nr 205 poz 1212
law: Ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
article: art. 451
journal: Dz.U. 2019 poz 1145
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - tj
article: art. 134 par. 1, art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 153
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 60 par. 2
journal: Dz.U. 2017 poz 682
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski Sędziowie: Sędzia WSA Alina Dominiak (spr.) Sędzia WSA Jolanta Sudoł po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 listopada 2020 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 7 stycznia 2020 r., nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia 16 września 2019 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 6 października 2009 r. nr [...] Prezydent Miasta przyznał J. H. (obecnie P.), reprezentowanej przez matkę – J. P. (zwaną dalej "skarżącą"), świadczenie z funduszu alimentacyjnego na okres od dnia 1 października 2009 r. do dnia 30 września 2010 r., w wysokości 500 zł miesięcznie.

Zobowiązanym do alimentacji był T. H., a postępowanie egzekucyjne przeciwko niemu prowadził Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym. W dniu 11 lutego 2011 r. organ uzyskał od zobowiązanego do alimentacji informację, że przekazuje alimenty na rzecz osoby uprawnionej bezpośrednio do rąk wierzycielki.

Wezwana do złożenia wyjaśnień J. P. potwierdziła, że otrzymuje alimenty bezpośrednio od zobowiązanego i przedstawiła wykaz zawierający kwoty oraz daty otrzymanych bezpośrednio alimentów.

W związku z tym Prezydent Miasta, decyzją z dnia 15 kwietnia 2011 r. ustalił, że część świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla J. H., reprezentowanej przez skarżącą, przyznanych na okresy świadczeniowe 2008/09, 2009/10 i 2010/11 w łącznej kwocie 15.509,43 zł została pobrana nienależnie.

Na mocy decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 15 lutego 2012 r. ww. decyzja została w całości uchylona, a sprawa przekazana do ponownego rozpatrzenia.

W tej sprawie wydane zostały następnie kolejno:

- decyzja Prezydenta Miasta z dnia 11 maja 2012 r., nr [...] oraz uchylająca tę decyzję i przekazująca sprawę do ponownego rozpatrzenia decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 16 maja 2013 r., nr [...];

- decyzja Prezydenta Miasta z dnia 7 czerwca 2013 r., nr [...] oraz decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 sierpnia 2014 r., nr [...], która ostatecznie zmieniła decyzję Prezydenta Miasta z dnia 6 października 2009 r., w ten sposób, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną J. H. do ukończenia 18 roku życia przyznane zostało w wysokości 26,85 zł miesięcznie na okres od 1 października 2009 r. do 30 września 2010 r.

Następnie Prezydent Miasta decyzją z dnia 4 lutego 2016 r. nr [...] ustalił, że część świadczenia z funduszu alimentacyjnego pobranego na osobę uprawnioną J. H. przez reprezentującą ją J. P. za okres od października 2009 r. do września 2010 r., na podstawie decyzji z dnia 6 października 2009 r. została pobrana nienależnie oraz określił wysokość nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1 października 2009 r. do 30 września 2010 r. na kwotę 5677,80 zł. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 27 października 2016 r. nr [...] utrzymało w mocy ww. decyzję organu I instancji.

Wyrokiem z dnia 31 maja 2017 r., sygn. akt III SA/Gd 39/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 27 października 2016 r., nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia 4 lutego 2016 r.

W uzasadnieniu ww. wyroku Sąd wyjaśnił, że w myśl reguły intertemporalnej wyrażonej w art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011 r., Nr 205, poz. 1212), sprawy o świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Sąd zauważył, że nowelizacja przepisów w żadnej mierze nie wywołuje skutku ex tunc, gdyż nowe uregulowanie co do zasady oddziałuje jedynie na przyszłość. Z tego względu w niniejszej sprawie, w której prawo do świadczeń powstało przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. (to jest przed dniem 1 stycznia 2012 r.) należy stosować nie aktualny stan prawny (ukształtowany od dnia 18 września 2015 r. ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych) lecz przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w brzmieniu sprzed nowelizacji tej ustawy dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r.

Sąd wskazując na treść przepisów art. 23 ust. 1 oraz art. 2 pkt 7 lit. d ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r., nr 1, poz. 7 ze zm.) - w brzmieniu sprzed nowelizacji ustawy dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. stwierdził, że obowiązek zwrotu świadczenia może zostać orzeczony dopiero wówczas, gdy określone świadczenie uznane zostanie w sposób ostateczny za nienależne. Innymi słowy, dopiero wtedy gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można o takim świadczeniu mówić i nakazywać jego zwrot. Podstawę wydania decyzji ustalającej, że świadczenie zostało nienależnie pobrane stanowił art. 2 pkt 7 ustawy. Z kolei podstawę prawną decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia stanowił art. 23 ustawy.

Sąd wskazał na ugruntowane w orzecznictwie stanowisko, zgodnie z którym na mocy art. 24 ust. 1 ustawy, który został przez organ I instancji wskazany jako podstawa wydania decyzji, pozbawienie przyznanego decyzją prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie może nastąpić z mocą wsteczną, a jedynie na przyszłość (ex nunc, tj. z chwilą wejścia tej decyzji do obrotu prawnego). Wobec powyższego dokonując oceny, czy doszło do pobrania nienależnego świadczenia w okresie od dnia 1 października 2009 r. do dnia 30 września 2010 r. nie można powoływać się na fakt wydania przez Kolegium decyzji z dnia 28 sierpnia 2014 r., bowiem została ona wydana długo po okresie świadczeniowym 2009/2010 i nie mogła pozbawić skarżącej tytułu prawnego do pobierania tego świadczenia wstecz. Wskazana przez organ pierwszej instancji przesłanka z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy nie została zatem spełniona, co dostrzegł organ odwoławczy zmieniając podstawę prawną rozstrzygnięcia.

Sąd wskazał, że Kolegium w odróżnieniu od organu pierwszej instancji uznało, że podstawę wydania orzeczenia stanowi art. 2 pkt 7 lit. d ustawy tj., iż doszło do nienależnego pobrania świadczenia alimentacyjnego, zostało ono bowiem wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty.

Odnosząc się do tego stanowiska organu odwoławczego Sąd przyjął, że o "nienależnie pobranym świadczeniu" może być mowa wówczas, gdy w tym samym okresie osoba uprawniona pobiera jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł, przy czym świadczenia te muszą być wypłacone za ten sam okres. Istotną bowiem okolicznością jest tożsamość okresu, na który wypłacono równocześnie świadczenie z funduszu alimentacyjnego i alimenty. Sąd wskazał przy tym na konieczność uwzględnienia obowiązujących zasad zarachowania zapłaty i kolejności spłaty długów uregulowanych w art. 451 § 1-3 Kodeksu cywilnego. Zdaniem Sądu błędne jest stanowisko organu odwoławczego, że dla uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane bez znaczenia pozostaje okres, za jaki strona otrzymała alimenty, a znaczenie ma sam fakt jednoczesnego pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego i jednoczesnego otrzymywania alimentów. Zdaniem Sądu taką wykładnię art. 2 pkt 7 lit. d ustawy można zastosować dopiero po dokonanej z dniem 1 stycznia 2012 r. zmianie tego przepisu, jednak w niniejszej sprawie nie miał on zastosowania.

W reasumpcji Sąd wyjaśnił, że konieczne jest ustalenie, na poczet którego długu (za który miesiąc) ma być zaliczona uiszczona przez dłużnika kwota. W braku oświadczenia dłużnika lub wierzyciela spełnione świadczenie zalicza się przede wszystkim na poczet długu wymagalnego, a jeżeli jest kilka długów wymagalnych - na poczet najdawniej wymagalnego stosownie do treści art. 451 § 3 k.c. Jak wskazuje skarżąca otrzymywane przez dłużnika kwoty w pierwszej kolejności przeznaczała na pokrycie zaległych alimentów. Nadto skarżąca twierdziła również, że dokonywane przez dłużnika na jej ręce wpłaty przeznaczała na należne jej alimenty, co organy, z naruszeniem art. 7 i art. 77 k.p.a., zupełnie zignorowały. Kwestia ta wymaga wyjaśnienia, bowiem z akt sprawy nie wynika, by doszło do zasądzenia na rzecz skarżącej alimentów od byłego męża.

Nadto Sąd wskazał, że jakkolwiek w sentencji decyzji organu I instancji nie zawarto rozstrzygnięcia o obowiązku zwrotu ustalonej kwoty nienależnie pobranego świadczenia, to kategoryczne stwierdzenia dotyczące tej kwestii znalazły się w pouczeniu zamieszczonym w decyzji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze orzekając o utrzymaniu w mocy ww. decyzji – z naruszeniem art. 138 § pkt 1 k.p.a. - uznało, że jest ona prawidłowa, co więcej, organ powołał w podstawie prawnej zaskarżonej decyzji oraz w jej uzasadnieniu art. 23 ustawy, który – co wskazywano powyżej - nie ma zastosowania w sprawie uznania świadczeń alimentacyjnych za nienależnie pobrane. Przepis ten ma natomiast zastosowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego.

Powyższe wskazuje – zdaniem Sądu, że organ odwoławczy zaakceptował stanowisko organu pierwszej instancji, który orzekając o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane, w tej samej decyzji tj. w jej pouczeniu, zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Sąd wskazał, że przy ponownym rozpatrzeniu sprawy rzeczą organów orzekających będzie uwzględnienie przedstawionych uwag, w tym zapatrywań prawnych Sądu co do wykładni wskazanych przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Ponownie rozpatrując sprawę Prezydent Miasta decyzją z dnia 16 września 2019 r., nr [...] w pkt. 1. ustalił, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego, pobrane na osobę uprawnioną, J. P. przez reprezentującą ją J. P. za okres od października 2009 r. do września 2010 r., na podstawie decyzji z dnia 6 października 2009 r., zostało pobrane nienależnie, zaś w pkt. 2. decyzji określił wysokość nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1 października 2009 r. do 30 września 2010 r., na kwotę 6000 zł.

Jak wyjaśnił organ I instancji, wobec informacji uzyskanych od zobowiązanego do alimentacji T. H., z których wynika, że wszystkie wpłaty dokonywane były na rzecz bieżących rat alimentacyjnych należnych córce stwierdzić należało, że zachodzi tożsamość okresów, za które wierzycielka otrzymywała świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz alimenty. Na podstawie zaświadczenia z dnia 11 lutego 2016 r. wystawionego przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym oraz zestawienia nadesłanego przez wierzycielkę organ ustalił, że suma kwot otrzymanych przez wierzycielkę wynosi 5988,83 zł. Kwota wypłacona w okresie świadczeniowym 2009/10 wyniosła 6000 zł. Uwzględniając część (11,17 zł) pozostałej z okresu 2010/11 kwoty do żądania zwrotu (42 zł), łącznie kwota podlegająca zwrotowi za okres 2009/10 wynosi 6000 zł.

W odwołaniu od powyższej decyzji J. P. wywodziła, że decyzja organu I instancji zapadła w wyniku wadliwej wykładni przepisu art. 2 pkt. 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 stycznia 2012 r., niezgodnie z art. 24 ust. 1 ww. ustawy oraz niezgodnie z art. 451 § 1-3 Kodeksu cywilnego. Z uwagi na brak wpłat alimentów na rzecz córki J. P. organ bezzasadnie żąda zwrotu. Ponadto wskazała, że z uwagi na upływ ponad 3 lat od wydania decyzji przyznającej świadczenie, nastąpiło przedawnienie możliwości wydania decyzji zgodnie z kodeksem cywilnym.

Decyzją z dnia 7 stycznia 2020 r., nr [...], wydaną na podstawie 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.) – dalej jako "k.p.a." w związku z art. 2 pkt 7 lit. d i art. 23 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w związku z art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 205, poz. 1212), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w pkt. 1. decyzji uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i orzekło, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego pobrane przez osobę uprawnioną J. P. reprezentowaną przez J. P. na mocy decyzji z dnia 6 października 2009 r., za okres od stycznia 2010 r. do września 2010 r., w łącznej wysokości 4500 zł zostało pobrane nienależnie, zaś w pkt. 2. decyzji umorzyło postępowanie organu I instancji w części dotyczącej uznania za nienależnie pobrane świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od października 2009 r. do grudnia 2009 r.

Kolegium wskazało na wyjaśnienia złożone przez T. H., w których podał on, że każdorazowa wpłata alimentów dokonywana była z zamiarem zaliczenia na miesiąc bieżący, tj. ten w którym dokonywano wpłaty. Zobowiązany w momencie dokonywania wpłat nie posiadał wiedzy na temat pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez J. P., nie posiadał też świadomości konieczności wskazywania na poczet jakiego zadłużenia winno odbywać się zarachowanie wpłat. Zgodnie z tym, co wskazał , wpłaty dokonywane były na rzecz bieżącego zadłużenia alimentacyjnego na rzecz córki J. P..

Kolegium wskazało nadto, że organ I instancji, uzupełniając w piśmie z dnia 17 grudnia 2019 r. materiał dowodowy, wskazał konkretne daty w okresie od października 2009 r. do września 2010 r., w których nastąpiła wypłata świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej J. P. w kwocie 500 zł miesięcznie na wskazane przez stronę konto bankowe w drodze przelewu. Z treści ww. pisma wynika, że w miesiącu styczniu 2010 r., wypłata świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej nastąpiła w dniu 21 stycznia 2010 r.

Ponadto z ustaleń organu I instancji wynika, że w okresie 2009/10 kiedy strona pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego doszło do jednoczesnego otrzymania alimentów zasądzonych od dłużnika alimentacyjnego -T. H. na rzecz córki J. P.. W dniu 26 lipca 2019 r. pełnomocnik dłużnika alimentacyjnego przekazał organowi I instancji informację z której wynika, że wszelkie wpłaty zobowiązanego alimentacyjnie dokonywane były na rzecz córki J. P.. Dodatkowo przy wcześniejszym piśmie z dnia 13 maja 2019 r. pełnomocnik dłużnika alimentacyjnego przekazał organowi dowody wpłat alimentów od roku 2008 do roku 2011.

Zdaniem Kolegium z ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie wynika, że w trakcie okresu 2009/10 wystąpiła przesłanka nienależnie pobranego świadczenia przewidziana przepisem art. 2 pkt. 7 lit. d ustawy, ponieważ w okresie, w którym stronie wypłacono świadczenia z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną, doszło do jednoczesnego otrzymania przez stronę alimentów. W konsekwencji świadczenia z funduszu alimentacyjnego pobrane przez stronę w okresie od stycznia do września 2010 r. w rozumieniu przepisów ustawy są świadczeniami nienależnie pobranymi podlegającymi zwrotowi.

Jak wyjaśniło Kolegium, w okresie, w którym skarżącej wypłacane były świadczenia z funduszu alimentacyjnego ojciec dziecka - dłużnik alimentacyjny realizował obowiązek alimentacyjny na rzecz córki J. P., dlatego nie można zgodzić się z twierdzeniem skarżącej, że z uwagi na brak wpłat alimentów żądanie zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest bezzasadne. W niniejszej sprawie nie znajduje zastosowania przesłanka z art. 23 ust. 2 ustawy, zgodnie z którą należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna, ponieważ w niniejszym przypadku decyzja ustalająca, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego było nienależnie pobrane nie posiadała waloru ostateczności.

Natomiast świadczenia za okres od października do grudnia 2009 r. nie mogą zostać uznane w drodze decyzji za nienależnie pobrane, z uwagi na wystąpienie przesłanki z art. 23 ust. 4 ustawy, skutkiem czego postępowanie pierwszoinstancyjne w części dotyczącej uznania przez organ, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od października 2009r. do grudnia 2009 r. zostały pobrane przez stronę nienależnie, należało umorzyć. W przypadku wypłaty przedmiotowego świadczenia w dniach 21 października 2009 r., 20 listopada 2009 r. i w dniu 17 grudnia 2009 r., z uwagi na upływ terminu, o którym mowa w art. 23 ust. 4 ustawy, w zakresie obejmującym okres od października 2009r. do grudnia 2009 r., nie ma możliwości wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na powyższą decyzję J. P. zarzuciła zaskarżonej decyzji wadliwą wykładnię przepisu art. 2 pkt. 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 stycznia 2012 r., niezgodność z art. 24 ust. 1 ustawy oraz niezgodność z art. 451 § 1-3 k.c., a nadto wskazała na bezzasadność żądania zwrotu alimentów z uwagi na brak wpłat alimentów na rzecz córki J. P., a także z uwagi na upływ ponad 3 lat od wydania decyzji przyznającej świadczenie a co za tym idzie przedawnienie możliwości wydania takiej decyzji zgodnie z kodeksem cywilnym.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a." sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W związku z intensyfikacją rozwoju epidemii i wprowadzeniem dodatkowych ograniczeń, nakazów i zakazów związanych z objęciem miasta Gdańska obszarem czerwonym, o którym mowa w § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 października 2020 r. w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii (Dz. U. poz. 1758, z późn.zm.), na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374, z późn.zm.) i § 1 pkt 2 zarządzenia nr 49 Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 19 października 2020 r. w sprawie odwołania rozpraw oraz wstrzymania przyjmowania interesantów i ograniczenia obsad kadrowych w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku w związku z istotnym zagrożeniem zakażenia wirusem SARS-CoV-2 - sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym.

Skarga jest zasadna.

Na wstępie stwierdzić należy, że z uwagi na treść art. 153 p.p.s.a., który stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie - zarówno organy administracji, wydające kontrolowane decyzje, jak i Sąd rozpoznający niniejszą sprawę związane były oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, wyrażonymi w przywołanym powyżej wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 31 maja 2017 r., sygn. akt III SA/Gd 39/17.

Sąd ten przesądził , że niniejsza sprawa podlega rozpoznaniu na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w brzmieniu sprzed nowelizacji tej ustawy dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. , a nie na podstawie stanu prawnego, ukształtowanego od dnia 18 września 2015 r.

Sąd przesądził też, że w niniejszej sprawie obowiązek zwrotu świadczenia może zostać orzeczony dopiero wówczas, gdy świadczenie zostanie w ostateczny sposób uznane za nienależne. Inaczej mówiąc – konieczne jest wydanie kolejno dwóch decyzji, z których każda oparta jest na innej podstawie prawnej.

Następnie Sąd przesądził, że podstawą oceny, czy doszło do pobrania nienależnego świadczenia przez skarżącą może być art. 2 pkt 7 lit. d ustawy , który stanowi, że nienależnie pobranymi świadczeniami alimentacyjnymi są świadczenia wypłacone z funduszu alimentacyjnego w przypadku , gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty, przy czym Sąd wyraźnie stanął na stanowisku , że chodzi o taką sytuację, gdy w tym samym okresie osoba uprawniona pobierała świadczenia z dwóch źródeł za ten sam okres.

Sąd ten stwierdził również, że konieczne jest ustalenie, na poczet którego długu ( za który miesiąc) ma być zaliczona uiszczona przez dłużnika kwota, wskazując na treść art. 451 k.c. Zaznaczył, że skarżąca wskazywała, że otrzymywane kwoty zaliczała w pierwszej kolejności na pokrycie zaległych alimentów. Twierdziła też, że wpłaty zaliczała na należne jej alimenty , co wyjaśnić miały organy, bowiem z akt sprawy nie wynikało , by miała zasądzone alimenty od byłego męża.

Tak więc rzeczą Sądu dokonującego kontroli zaskarżonych niniejszą skargą decyzji jest dokonanie przede wszystkim oceny, czy organy obu instancji działały w myśl art. 153 p.p.s.a. i czy wykonały wytyczne Sądu.

Zauważyć wobec tego należy, że ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji wezwał skarżącą do złożenia wyjaśnień, czy dłużnik wskazał, na poczet którego długu przeznacza wpłaty, a w przypadku braku takiej deklaracji skarżąca miała złożyć deklarację o sposobie zaliczenia otrzymanych kwot. Skarżąca miała też przedłożyć postanowienie sądu ustalające obowiązek alimentacyjny na jej rzecz.

Skarżąca wezwanie pozostawiła bez odpowiedzi. W tej sytuacji organ oparł swe ustalenia na wyjaśnieniach dłużnika alimentacyjnego z maja 2019 r. , w których podał on, że wszystkich wpłat dokonywał na rzecz bieżących rat alimentacyjnych na rzecz córki , nie na rzecz J. P.. W tej sytuacji organ stwierdził, że zachodzi tożsamość okresów, za które wierzycielka otrzymywała i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, i alimenty bezpośrednio do rąk własnych, a dokonując porównania kwot wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w okresie świadczeniowym 2009/2010 z kwotami bezpośrednio otrzymanymi uznał, że skarżąca pobrała w tym okresie nienależnie świadczenia w wysokości 5988,83 zł, a dodając do tego 11,17 zł z okresu świadczeniowego 2010/2011- łącznie kwota podlegająca zwrotowi wynosi 6000 zł.

Taki sposób procedowania – co do zasady - zaakceptował organ odwoławczy, przy czym organ ten uchylił decyzję organu pierwszej instancji w całości i orzekł, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego pobrane na mocy decyzji z dnia 6 października 2009 r., za okres od stycznia 2010 r. do września 2010 r., w łącznej wysokości 4500 zł zostało pobrane nienależnie oraz umorzył postępowanie organu I instancji w części dotyczącej uznania za nienależnie pobrane świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od października 2009 r. do grudnia 2009 r.

Mając na uwadze treść wytycznych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku w opisanym powyżej wyroku Sąd obecnie kontrolujący zaskarżone decyzje stoi na stanowisku, że rozstrzygnięć organów obu instancji zaakceptować nie można. Ustalenia organów, że kwota 6000 zł ( jak wskazał organ pierwszej instancji ) lub kwota 4500 ( jak wskazał organ odwoławczy) została przez skarżącą pobrana nienależnie jest ustaleniem po części wadliwym, po części co najmniej przedwczesnym.

O ile należy podzielić stanowisko organów, że skarżąca nie wykazała, że uiszczane przez zobowiązanego wpłaty mogła zaliczyć na poczet przysługujących jej osobiście, a nie córce alimentów, bowiem nie przedstawiła żadnego orzeczenia, które nakładałoby na T. H. obowiązek alimentacyjny na jej rzecz, jako byłej żony ( a orzeczenie o rozwiązaniu związku małżeńskiego z winy jednej ze stron nie pociąga za sobą automatycznie nałożenia na tę osobę obowiązku alimentacyjnego, co wynika z treści art. 60 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) , to sposobu procedowania organów w kwestii sposobu zaliczenia dokonanych przez T. H. wpłat bezpośrednio do rąk skarżącej nie można uznać za prawidłowy.

Organy miały ustalić, czy świadczenia alimentacyjne i wpłaty dokonywane przez T. H. bezpośrednio na rzecz osoby zobowiązanej dotyczyły tego samego okresu. Sąd wskazał przy tym na zasady zarachowania zapłaty i kolejność spłaty długów uregulowane w art. 451 § 1-3 Kodeksu cywilnego.

Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że treść art. 451 k.c. i w czasie dokonywania przedmiotowych wpłat , i obecnie, ma identyczną treść.

Przepis ten stanowi:

§ 1. Dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju może przy spełnieniu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. Jednakże to, co przypada na poczet danego długu, wierzyciel może przede wszystkim zaliczyć na związane z tym długiem zaległe należności uboczne oraz na zalegające świadczenia główne.

§ 2. Jeżeli dłużnik nie wskazał, który z kilku długów chce zaspokoić, a przyjął pokwitowanie, w którym wierzyciel zaliczył otrzymane świadczenie na poczet jednego z tych długów, dłużnik nie może już żądać zaliczenia na poczet innego długu.

§ 3. W braku oświadczenia dłużnika lub wierzyciela spełnione świadczenie zalicza się przede wszystkim na poczet długu wymagalnego, a jeżeli jest kilka długów wymagalnych - na poczet najdawniej wymagalnego.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 10 października 2012 r. I ACa 730/12 ( publ. LEX nr 1237434 ) stwierdził, że niedokonanie przez dłużnika wyboru długu przy spełnianiu świadczenia i nieskorzystanie przez wierzyciela z prawa z art. 451 § 2 k.c. oznacza, że zastosowanie znajduje art. 451 § 3 k.c., według którego świadczenie zalicza się na poczet długu wymagalnego i to najdawniej wymagalnego. Unormowanie z art. 451 k.c., w tym w zakresie ograniczenia prawa wyboru długu przez dłużnika w czasie, ma na celu usunięcie stanu niepewności co do stanu rozliczeń poszczególnych długów ( ...).

Należy w tym kontekście zauważyć, że - jak wynika z art. 451 k.c. - oświadczenie dłużnika o tym, który dług chce zaspokoić, musi być złożone wierzycielowi, a znajdujące się w aktach administracyjnych dowody wpłat czynionych przez T. H. nie noszą żadnych dopisków czy adnotacji, dotyczących sposobu zarachowania uiszczanych kwot.

W tej sytuacji organ pierwszej instancji wadliwie uznał, kierując się nie oświadczeniem T. H., złożonym wierzycielowi w czasie spełniania świadczenia, a stanowiskiem T. H. przekazanym przez jego pełnomocnika na wezwanie organu na potrzeby niniejszej sprawy administracyjnej - że wpłat dokonywał on z zamiarem zaliczenia na miesiąc bieżący , w którym dokonywał wpłaty.

Co prawda J. P. pozostawiła bez odpowiedzi wezwanie organu pierwszej instancji z dnia 29 maja 2018 r., jednak sposób sformułowania zadanego jej pytania nie pozwala na przyjęcie, że nie udzielenie przez nią odpowiedzi może pociągać za sobą dla niej negatywne skutki. W omawianej kwestii bowiem pytanie sformułowano bowiem bardzo ogólnikowo, wskazując jedynie ( po przedstawieniu wpłat dokonanych w okresie grudzień 2009 r. – wrzesień 2010 r. ) , że "niezbędna będzie Pani deklaracja o sposobie zaliczenia w/w kwot".

Skarżąca już w 2011 r. wskazywała na zaliczenia wpłat na zaległe - od listopada 2005r. - alimenty i odsetki za zwłokę ( zestawienie z dnia 21 maja 2011 r.) , w 2013 r. podnosiła (odwołanie z dnia 9 lipca 2013 r.), że zaległości dłużnika sięgają kilku lat wstecz, że wpłacone kwoty nie zaspokajają wszystkich zaległych alimentów oraz powoływała się na zaliczanie wpłat na najdalej idące świadczenia uboczne. Twierdziła też , że poinformowała dłużnika o wyborze sposobu wpłaty alimentów poprzez komornika ( odwołanie z dnia 17 marca 2016 r. ).

Skoro skarżąca zadeklarowała już wcześniej, że wpłacone kwoty zaliczyła na najdalej idące świadczenia uboczne, a na żądanie organu nie przedstawiła żadnych wyliczeń, rozważania wymagało zastosowanie art. 451 § 3 k.c., na którego treść wskazywał także Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w przywołanym wcześniej wyroku.

Jak już wskazano wyżej , zgodnie z tym przepisem w braku oświadczenia dłużnika lub wierzyciela spełnione świadczenie zalicza się przede wszystkim na poczet długu wymagalnego, a jeżeli jest kilka długów wymagalnych - na poczet najdawniej wymagalnego.

Niniejsza sprawa dotyczy okresu od dnia 1 października 2009 r. do dnia 30 września 2010 r. Z akt administracyjnych wynika, że alimenty w wysokości 1000 zł miesięcznie na rzecz małoletniej wówczas J. H. zostały zasądzone od T. H. wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 4 maja 2006 r., sygn. akt [...], a wcześniej postanowieniem z dnia 21 lutego 2006 r. sąd ten udzielił zabezpieczenia poprzez zobowiązanie T. H. do łożenia na rzecz J. H. po 800 zł miesięcznie tytułem alimentów od dnia 1 listopada 2005 r. ( w obu przypadkach z odsetkami ustawowymi w razie opóźnienia).

Tak więc oczywiście możliwa była sytuacja ( także z uwagi na warunki wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego) , że w okresie świadczeniowym 2009/2010 istniał dług lub długi wymagalne T. H. z tytułu zasądzonych alimentów, których ustalenie wobec córki wynika z przywołanych orzeczeń Sądu Okręgowego.

Z zaświadczenia Komornika Sądowego z dnia 23 września 2009 r. wynika, że w 2008 r. na poczet alimentów nie wyegzekwowano żadnej kwoty, a alimenty zaległe na dzień wydania zaświadczenia, czyli na dzień 23 września 2009 r. , wynosiły 33 071,57 zł + 52,52 zł odsetek.

Wynika z powyższego, że same zaległe alimenty na krótko przed okresem świadczeniowym 2009/2010 opiewały na kwotę 33 071,57 zł, która znacznie przewyższa kwotę bezpośrednich wpłat na rzecz skarżącej w omawianym okresie świadczeniowym , co oznacza, że co do zasady zastosowanie art. 451 § 3 k.c. , czyli zaliczenie uiszczonych bezpośrednio alimentów na poczet wcześniejszego długu ( długów) byłoby możliwe.

Niezależnie od powyższego stwierdzić należy, że mimo wyraźnego wskazania przez WSA w Gdańsku w przywoływanym wyroku na wadliwe w niniejszej sprawie działanie organów - orzekających w przedmiocie ustalenia , że świadczenia są pobrane nienależnie i o wysokości nienależnie pobranych świadczeń - polegające na zawarciu w uzasadnieniu decyzji bądź nawet w jej pouczeniu stwierdzeń o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń - organ pierwszej instancji ponownie w uzasadnieniu decyzji stwierdził, że kwota podlegająca zwrotowi wynosi 6000 zł, a w pouczeniu wskazał na obowiązek zwrotu wskazanej kwoty na podany rachunek bankowy. Takie działanie jest wyraźnie sprzeczne ze stanowiskiem WSA w Gdańsku w przywoływanym wyroku, którymi organy są związane.

Ponadto nieuprawnione było , dokonane przez organ pierwszej instancji, doliczenie do kwoty uznanej za nienależnie pobraną przez skarżącą w okresie świadczeniowym 2009/2010 kwoty 11,17 zł, która – jak stwierdził organ, "pozostała" z okresu świadczeniowego 2010/2011. Organ nie wskazał przy tym, na jakiej podstawie zastosował tego rodzaju zabieg. Tymczasem istota nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w niniejszej sprawie związana jest z jednoczesnym pobieraniem, za ten sam okres, i alimentów, i świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skoro organ uznał, że także w okresie świadczeniowym 2010/2011 , nie objętym niniejszym postępowaniem, w tym samym czasie pobierane były i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, i alimenty, to ( nie dokonując w niniejszej sprawie oceny prawidłowości takiego działania) , nie mógł on dokonać doliczenia do ustalonej wysokości nienależnie pobranych świadczeń w okresie świadczeniowym 2009/2010 jakiejkolwiek kwoty z innego okresu świadczeniowego, w tym przypadku 2010/2011.

Jak już wcześniej wskazano, WSA w Gdańsku w wyroku z dnia 31 maja 2017 r. stwierdził, że zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. m.in. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, sprawy o świadczenia z funduszu alimentacyjnego , do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie ustawy podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych , a art. 3 ustawy zmieniającej z dnia 19 sierpnia 2011 r. nie został uchylony mocą przywołanej powyżej ustawy z dnia 24 lipca 2015 r.

Wyrokiem tym WSA w Gdańsku przesądził, że w niniejszej sprawie w przypadku nienależnie pobranych świadczeń muszą być wydane - kolejno – dwie różne decyzje. Z wyroku tego wynika ponadto, że art. 23 ust. 4 ustawy mógłby mieć zastosowanie w dotychczasowym brzmieniu – nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat.

Tym samym nowe brzmienie art. 23 ust. 4 ustawy: "decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń nie jest wydawana, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat", określające też zasadę, że o nienależnie pobranych świadczeniach należy rozstrzygać w jednej decyzji dotyczącej i ustalenia, i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, nie miało zastosowania w niniejszej sprawie.

Tymczasem organ odwoławczy, rozpatrując odwołanie w sprawie, której przedmiotem jest uznanie świadczeń pobranych z funduszu alimentacyjnego za pobrane nienależnie i określenie ich wysokości , w sytuacji związania wytycznymi WSA w Gdańsku, umorzył postępowanie z powołaniem się na art. 23 ust.4 ustawy wskazując, że w określonej tym przepisem sytuacji nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Niniejsze postępowanie nie było jednak w takim przedmiocie prowadzone, a organ w żaden inny sposób swego stanowiska nie uzasadnił.

Organy nie poczyniły też prawidłowych ustaleń dotyczących możliwości zaliczenia dokonanych przez dłużnika bezpośrednich wpłat alimentów na rzecz jego córki w przedmiotowym okresie świadczeniowym na poczet wcześniejszych długów. W tej sytuacji przedwczesne było ustalenie organu odwoławczego, że świadczenia alimentacyjne zostały pobrane przez skarżącą nienależnie.

Wyjaśnić należy, że z uwagi na związanie wytycznymi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, zawartymi w wyroku z dnia 31 maja 2017 r., o ile organy ustaliłyby , że pobrane świadczenia przez skarżącą zostały pobrane nienależnie, powinny wydać decyzję uznającą świadczenia za nienależnie pobrane i określającą ich wysokość. Nie mogłyby natomiast wydać kolejnej decyzji - o zwrocie całej kwoty lub jej części, o ile upłynąłby okres przewidziany art. 24 ust. 3 ustawy, z uwagi na jego brzmienie sprzed zmiany tego przepisu.

Gdyby natomiast organy ustaliły, że pobrane świadczenia nie zostały pobrane przez skarżącą nienależnie, konieczne byłoby umorzenie postępowania. Jednak uzasadnienie wydanego rozstrzygnięcia musiałoby być odmienne, niż uzasadnienie zaskarżonej decyzji.

W tej sytuacji Sąd, stwierdzając naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy oraz przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił decyzje organów obu instancji.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy wezmą pod uwagę wysokość długu ( długów) T. H. przed omawianym okresem świadczeniowym oraz rozważą, czy dokonane przez niego wpłaty bezpośrednio na rzecz skarżącej w omawianym okresie świadczeniowym nie powinny być zaliczone na poczet istniejącego wcześniej długu. Organy będą mieć też na uwadze treść art. 451 § 3 k.c. Konieczne będzie też wzięcie pod uwagę ustaleń dokonanych w postępowaniu administracyjnym dotyczącym wcześniejszego okresu świadczeniowego – 2008/2009.