Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2544/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-02-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 1440
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity.
article: art. 1 § 1 i  2, art. 151, art. 245 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 284, art. 209, art. 210, art. 250
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 138 § 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie NSA Wiesław Morys del. WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Dorota Kozub - Marciniak po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2015 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 maja 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 98/14 w sprawie ze skargi B. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

U Z A S A D N I E N I E:

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 28 maja 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 98/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oddalił skargę B.S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Sąd I instancji w uzasadnieniu wyroku przedstawił następujący stan faktyczny sprawy:

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej "k.p.a." utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] września 2013 r., którą odmówił skarżącemu B. S. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu decyzji, organ wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r., poz. 1440), zwanej dalej: "u.e.r.", jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania, przy czym do przyznania ww. świadczenia wszystkie powyższe przesłanki, powinny być spełnione łącznie.

Z dokumentacji zawartej w aktach sprawy wynika, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 31 stycznia 2013 r. skarżący został uznany za trwale całkowicie niezdolnego do pracy od dnia 24 grudnia 1997 r. oraz trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji.

Na przestrzeni 43 lat życia - na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy, udokumentował 11 lat 8 miesięcy i 18 dni okresów składkowych, przy czym w 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodnił 3 lata 4 miesiące i 25 dni okresów składkowych.

Organ wyjaśnił, iż zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie.

Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków ubezpieczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku.

Organ podkreślił, że wnioskodawca w okresach od 01.08.1981r. do 07.02.1983r., od 01.07.1984r. do 03.11.1987r. i od 20.05.1991r. do ustalenia niezdolności do pracy od 24.12.1997r., nie podjął pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Z akt sprawy nie wynika, aby nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, zwłaszcza gdy uwzględni się fakt, że w wykazanych okresach nie była wobec wnioskodawcy orzeczona całkowita niezdolność do pracy.

Z zaświadczenia Urzędu Pracy z dnia 6 kwietnia 2006 r. wynika, że skarżący był zarejestrowany, jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku w krótkich okresach: od 21.03.1997r. do 15.05.1997r. i od 21.08.1997r. do 07.10.1997r. Organ podkreślił, że okres pozostawania bez pracy nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w urzędzie pracy, nie może zostać uwzględniony, ponieważ w rozumieniu przepisów ustawy nie stanowi ani okresu składkowego, ani nieskładkowego (powołano wyrok WSA z 16.05.2006r., sygn. akt II SA/Wa 567/06).

Organ wskazał, że trudności w znalezieniu pracy, w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych nie stanowią okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 u.e.r. (powołano wyrok WSA z 19.04.2005r., sygn. akt II SA/Wa 2345/04).

Organ dodał, że z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wynika, iż w przerwach w ubezpieczeniu, wnioskodawca pracował dorywczo bez ubezpieczenia. Organ wyjaśnił, że podejmowane zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienia, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zostać uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana, jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 u.e.r.

Jednocześnie organ wskazał, iż wnioskodawca przebywa w [...] Centrum Opiekuńczo-Leczniczym gdzie ma zapewnione niezbędne środki utrzymania.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję, skarżący zwrócił uwagę na fakt swej całkowitej niezdolności do pracy wskazując, iż z przyczyn losowych utracił możliwość samodzielnej egzystencji.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne.

Oddalając skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjne w Warszawie, stwierdził, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2013 r. odpowiadają prawu. Przytoczył treść przepisu art. 83 ust. 1 u.e.r. i podkreślił, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy, lecz jest świadczeniem, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto, jak stwierdził z przepisu art. 83 ust. 1 u.e.r., wynika, że konieczne jest wykazanie, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

Sąd wskazał, ze skarżący nie nabył prawa do świadczenia ustawowego albowiem w ostatnim 10-leciu przed stwierdzeniem u niego całkowitej niezdolności do pracy, przez lekarza orzecznika ZUS, od dnia 24 grudnia 1997 r., nie uzyskał 5 letniego okresu składkowego i nieskładkowego zaliczanego do uprawnień emerytalno-rentowych. Jak wyjaśnił Sąd, w okresach od 01.08.1981r. do 07.02.1983r., od 01.07.1984r. do 03.11.1987r. i od 20.05.1991r. do ustalenia całkowitej niezdolności do pracy tj. przez ponad 6 lat, skarżący nie podjął pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym, a w tym czasie pracował dorywczo bez ubezpieczenia. W ocenie Sądu I instancji, nie pozwala to na doszukanie się takich zdarzeń lub sytuacji, na które skarżący nie miał wpływu, a które przeszkodziły mu w podejmowaniu legalnego zatrudnienia.

Sąd zgodził się z organem, że podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Dlatego fakt ten nie może zostać uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana, jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego, czyli jako okoliczności szczególne, w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r.

Zdaniem Sądu I instancji, całkowita niezdolność do pracy skarżącego powstała w 1997 r., w wyniku zdarzenia nagłego, jakim było pobicie strony przez nieznanych sprawców, co nie uzasadnia w żaden sposób braku ubezpieczenia przed tą datą, tym bardziej, iż skarżący już od 1991 r., pozostawał poza ubezpieczeniem.

Sąd stwierdził, ze również sama trudna sytuacja materialna, choć brana pod uwagę nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, które nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Sąd zwrócił uwagę na fakt otrzymywania przez skarżącego zasiłku stałego z opieki społecznej w wysokości 529 zł miesięcznie, jak i przebywania w [...] Centrum Opiekuńczo-Leczniczym w W. przy ul. [...] gdzie strona ma zapewnione pełne utrzymanie oraz świadczenia medyczne, co opłacane jest kwotą 370,30 zł., potrącaną z zasiłku stałego. Sytuacja ta sprawia, że w ocenie Sądu I instancji, nie można uznać, iż skarżący jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a.", oddalił skargę, przyznając jednocześnie pełnomocnikowi strony koszty nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej skarżącemu z urzędu, w kwocie 295,20 zł.

Skarżący wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zaskarżając go w części obejmującej pkt 1 sentencji, tj. w zakresie oddalenia skargi, domagając się na postawie art. 188 p.p.s.a. jego uchylenia w całości i rozpoznania skargi, ewentualnie na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, jak też wniósł o zasądzenie na swoją rzecz kosztów procesu.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj.:

art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi mimo naruszenia przez organ:

1) przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 u.e.r., poprzez jego niezastosowanie mimo spełnienia wobec skarżącego wszystkich ustawowych przesłanek, o których mowa w powyższym przepisie do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku;

2) przepisów postępowania, tj. art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a - poprzez nieuwzględnienie odwołania od decyzji organu I instancji.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej stwierdzono, że błędnie uznano, iż w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zachodzą w stosunku do skarżącego przesłanki z przepisu art. 83 ust. 1 u.e.r.

Wskazano, że nie jest zgodne ze stanem rzeczywistym stwierdzenie organów administracji oraz Sądu I instancji, iż skarżący ma zapewnione w ośrodku, w którym przebywa pełne utrzymanie i świadczenia medyczne, albowiem sytuacja finansowa ośrodka jest trudna, z powodu braku funduszy na zakup potrzebnych dla pensjonariuszy leków, ubrań czy żywności. Jak wyjaśniono, siostra skarżącego stara się mu pomagać i z własnych środków kupuje niezbędne dla niego środki higieniczne, lecznicze, bieliznę, żywność czy witaminy. Podkreślono, że dla niepełnosprawnej osoby, która od wielu lat jest przykuta do łóżka to są właśnie niezbędne i podstawowe środki, które zapewniają mu godną egzystencję i stanowią ulgę w cierpieniu.

Wobec powyższego, wysnuto konkluzję, że skarżący jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania, w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r.

Argumentowano, że przyczyny faktu, iż skarżący nie nabył prawa do świadczenia ustawowego, winny były zostać uznane za "szczególne okoliczności" w rozumieniu powyższego przepisu. Jak wskazano, w ostatnich latach przed tragicznym w skutkach pobiciem skarżącego, pracował on na czarno i opiekował się chorą konkubiną. Nie zgłaszał się nigdy po zasiłek dla bezrobotnych nie chcąc wyłudzać świadczenia. Pracował głównie, jako magazynier i trudno mu było w tym zawodzie znaleźć legalną pracę, z pensją, za którą byłby w stanie utrzymać siebie i swoją konkubinę. Zatrudnienie na czarno nie było jego dobrowolnym wyborem, ale koniecznością życiową.

Wskazano też, że skarżący w swoim życiu osiągnął łączny okres ubezpieczenia 11 lat i 8 miesięcy, z czego 3 lata i 5 miesięcy przypada w ostatnim 10-leciu przed niezdolnością do pracy, co oznacza, iż do wymaganego okresu ubezpieczenia stronie brakuje tylko 1 roku i 7 miesięcy.

Wysunięto konkluzję, że przedstawione okoliczności sprawy wskazują, iż Sąd ten niesłusznie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Stwierdzono jednocześnie, że wobec skarżącego spełnione są wszystkie przesłanki, określone w art. 83 ust. 1 u.e.r., które dają podstawę do przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku, a warunki do uzyskania przez niego renty na zasadach ogólnych zostały niedopełnione tylko nieznacznie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego, Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych, będąc związany granicami skargi kasacyjnej.

Należy zauważyć, że przepisy art. 1 § 1 i 2 p.p.s.a., formułują obowiązek sądów administracyjnych sprawowania kontroli administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Nie sposób uznać, by Sąd I instancji nie zastosował się do powyższych przepisów, skoro dokonał kontroli zaskarżonej decyzji, wyjaśniając i uzasadniając jej wyniki i stosownie do dokonanej oceny, z zastosowaniem przepisu art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił. To, że nie zastosował – jak chce tego strona skarżąca kasacyjnie – środka wymienionego w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a lub lit. c, p.p.s.a. nie oznacza, że nie dopełnił obowiązku wynikającego z art. 1 § 1 i 2 p.p.s.a. Wydanie wyroku niezgodnego z oczekiwaniem strony skarżącej nie może być utożsamiane z uchybieniem powołanym normom. Nie ma bowiem żadnych podstaw do przyjęcia, iż Sąd I instancji nie dokonał kontroli działalności organów administracji publicznej oraz że badanie to przeprowadził w innym aspekcie niż zgodność z przepisami, które miały w sprawie zastosowanie. Niezależnie od tego zauważyć należy, że art. 1 § 1 i § 2 powołanej ustawy ustrojowej wyznacza jedynie ramy kontroli sądowej. Nie określa natomiast reguł postępowania sądowoadministracyjnego, albowiem te zawarte są w ustawie p.p.s.a. Wskazanie jako powiązanego z ww. przepisem, przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a lub lit. c, p.p.s.a., mającego również charakter ogólny i samodzielnie nie mogącego stanowić skutecznej podstawy kasacyjnej, wymagało powiązania go z konkretnym przepisem prawa procesowego, jak i materialnego, w sytuacji wysunięcia zarzutu naruszenia zarówno 145 § 1 pkt 1 lit. a, p.p.s.a., jak i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, p.p.s.a., co zostało w skardze kasacyjnej dopełnione poprzez wskazanie, jako przepisów powiązanych art. 83 ust. 1 u.e.r. oraz art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.

Nie sposób uznać, że Sąd I instancji dokonał wadliwie kontroli zaskarżonej decyzji, poprzez zaaprobowanie niezastosowania przez organ przepisu art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. Skoro Sąd ten uznał, że stanowisko organu w przedmiocie odmowy uwzględnienia podania o świadczenie w drodze wyjątku było prawidłowe, to brak było podstaw do zakwestionowania prawidłowości wydania decyzji o utrzymaniu w mocy wcześniejszej decyzji tego organu z dnia [...] września 2013 r., z zastosowaniem przepisu art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i zarzucania braku zastosowania przepisu art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., który stanowi przecież podstawę do uchylenia zaskarżonego przez stronę orzeczenia.

Nie był też zasadny zarzut wadliwości kontroli Sądu I instancji omawianej decyzji poprzez uznanie za prawidłowe niezastosowania przez organ przepisu art. 83 ust. 1 u.e.r. Z przepisu tego wynika, że, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

W orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtowanym na tle tego przepisu, przyjmuje się, że aby świadczenie mogło zostać przyznane wszystkie, określone w nim przesłanki muszą zostać spełnione łącznie. Podkreśla się, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku nie ma charakteru świadczenia socjalnego, przyznawanego wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (por. wyrok NSA z dnia 22 maja 2003 r., II SA 497/03, z dnia 7 sierpnia 2013 r., I OSK 517/13).

Mimo że w świetle powyższego przepisu, tylko zaistnienie szczególnych okoliczności pozwala na przyznanie renty w drodze wyjątku, to ustawodawca nie zdefiniował, co należy rozumieć pod pojęciem "szczególnych okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W judykaturze przyjmuje się jednak, że powinny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, wykluczające jego aktywność zawodową. Niezależnie od tego nie można tracić z pola widzenia, że przy ustalaniu prawa do świadczenia na tej wyjątkowej podstawie, organ rentowy bierze pod uwagę również łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika, który to okres powinien być adekwatny do jego wieku (por wyroki NSA z dnia: 7 marca 2008 r., I OSK 1907/07, z dnia 18 grudnia 2009 r., I OSK 1132/09 czy z dnia 28 lutego 2013 r., I OSK 2908/12).

Przechodząc na grunt rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że poza sporem pozostaje fakt, iż skarżący na przestrzeni 43 lat życia - na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy, udokumentował 11 lat 8 miesięcy i 18 dni okresów składkowych, przy czym w 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodnił 3 lata 4 miesiące i 25 dni okresów składkowych, przy czym w czasie niewykonywania zatrudnienia, skarżący nie był osobą całkowicie niezdolną do pracy i nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia według opisanych już wyżej kryteriów.

Nie zasługuje na uwzględnienie argumentacja skargi kasacyjnej upatrująca możliwość uznania za "szczególne okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r., faktu, że przeszkodą do wypracowania przez stronę niezbędnego okresu ubezpieczenia była konieczność wykonywania przez stronę, tzw. "pracy na czarno". Niezależnie od stopnia trudności ekonomicznych, które mogły zmusić stronę do pracy niezarejestrowanej, która dawała w jej ocenie większe dochody, niż praca legalna, to jednak, jak już wskazano, niemożność wypracowania wystarczającego okresu ubezpieczenia winna była zostać spowodowana okolicznościami zupełnie niezależnymi od woli ubezpieczonego, co w omawianej sytuacji nie zachodzi. Skarżący decydując się bowiem na pracę niezarejestrowaną i zaniechując tym samym pracy podlegającej ochronie prawnej, dokonał konkretnego wyboru, co oznacza, że nie może powoływać się na zaistnienie okoliczności od siebie niezależnych. Jak już wskazano, w okresach od 01.08.1981r. do 07.02.1983r., od 01.07.1984r. do 03.11.1987r. i od 20.05.1991r. do ustalenia całkowitej niezdolności do pracy tj. przez ponad 6 lat, skarżący nie podjął pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym, a w tym czasie pracował dorywczo bez ubezpieczenia.

Należało zgodzić się więc ze stanowiskiem Sądu I instancji, który zaaprobował pogląd organu, że podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Dlatego fakt ten nie może zostać uznany za zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego, mieszczące się w pojęciu "szczególnych okoliczności", w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r.

Trzeba też zgodzić się z oceną Sądu I instancji, że jakkolwiek całkowita niezdolność do pracy skarżącego, która datuje się od 1997 r., była wynikiem zdarzenia nagłego i nieprzewidywalnego, to jednak nie uzasadnia to w żaden sposób braku ubezpieczenia przed tą datą.

Co się natomiast tyczy twierdzeń skargi kasacyjnej, kwestionujących stanowisko organu, że skarżący nie jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania w [...] Centrum Opiekuńczo-Leczniczym, to należy stwierdzić, że jak już to wskazano wyżej, koniecznym warunkiem do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest spełnienie przez stronę ubiegającą się o to świadczenie, wszystkich przesłanek, które zawiera przepis art. 83 ust. 1 u.e.r., a w tym przesłanki stanowiącej o tym, by niespełnianie warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, było wynikiem zaistnienia szczególnych okoliczności, której to przesłanki strona nie spełnia. Dlatego też podnoszona w skardze kasacyjnej powyższa okoliczność nie mogła mieć dla sprawy znaczenia mającego wpływ na jej wynik.

Trudna sytuacja życiowa, w tym zdrowotna i materialna skarżącego, nie może więc stanowić podstawy dla przyznania mu dochodzonego świadczenia, może natomiast uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej.

Biorąc pod uwagę powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną jako niemającą usprawiedliwionych podstaw.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 p.p.s.a.