Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 612/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2021-12-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzje I i II instancji w części
Powołane przepisy: article: art. 145  § 1 pkt 1 lit. c;
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 1; art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1;
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza (sprawozdawca) Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Protokolant Starszy sekretarz sądowy Agnieszka Wojtas po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych I. uchyla zaskarżoną decyzję w części utrzymującej w mocy rozstrzygnięcie zawarte w pkt 3 decyzji Burmistrza W. z dnia [...] marca 2021 r., znak: [...]; II. uchyla decyzję Burmistrza W. z dnia [...] marca 2021 r., znak: [...] w zakresie dotyczącym rozstrzygnięcia zawartego w pkt 3 decyzji; III. przyznaje adwokatowi M. H. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę [...]zł ([...]) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym [...] zł ([...]) należnego podatku od towarów i usług.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] maja 2021r., po rozpatrzeniu odwołania K. S. (dalej jako: skarżący), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza W. z dnia [...] marca 2021r., znak: [...] ustalającą kwotę [...]zł tytułem nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego za okres od [...] lutego 2020 r. do [...] grudnia 2020 r. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które na dzień wydania decyzji organu I instancji wynosiły 1166,00 zł.

Rozstrzygnięcie organu zostało wydane w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny.

Decyzją z [...] września 2019 r. znak: [...] przyznano skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad synem S. A. w kwocie [...]zł miesięcznie na okres od [...] sierpnia 2019 r. do [...] sierpnia 2020 r. Decyzja ta została zmieniona decyzją z dnia [...] stycznia 2020 r., w której z dniem [...] stycznia 2020 r. przyznano świadczenie pielęgnacyjne w kwocie 1830,00 zł. Następnie decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 r. zmieniono decyzję z dnia [...] września 2019 r. przyznającą świadczenie pielęgnacyjne poprzez przedłużenie okresu przyznania świadczenia do końca miesiąca, w którym upływa 60 dzień od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do końca miesiąca, w którym wydane zostanie nowe orzeczenie o niepełnosprawności. Decyzją z [...] stycznia 2021 r. nr [...] zmieniono od [...] stycznia 2021 r. wysokość świadczenia na kwotę 1971,00 zł miesięcznie.

W styczniu 2021 r. organ powziął informację, że skarżący nie sprawuje osobistej opieki nad synem ponieważ przebywa w areszcie śledczym w L.. W areszcie przebywał od [...] lutego 2020 r., natomiast koniec odbywanej kary został przewidziany na dzień [...] października 2022 r.

Wobec ustania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, na skutek niesprawowania faktycznej opieki nad synem od [...] lutego 2020 r., organ decyzją z dnia [...] lutego 2021 r., znak: [...] działając w oparciu o art. 163 k.p.a. w związku z art. 32 ust. 1, art. 20 ust. 3, art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uchylił decyzję z dnia [...] września 2019 r., zmienioną decyzjami wymienionymi na wstępie, przyznającą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Od tej decyzji skarżący nie wniósł odwołania i uzyskała ona status ostateczności.

Następnie organ I instancji w dniu [...] marca 2021r., wydał decyzję, w której stwierdził, że wypłacona na rzecz skarżącego kwota świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od [...] lutego 2020 r. do [...] grudnia 2020 r. w łącznej wysokości [...] zł była nienależnie pobranym świadczeniem (pkt 1 decyzji) i zobowiązał skarżącego do jej zwrotu (pkt 2 decyzji). Organ naliczył ustawowe odsetki od należności, od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia wydania przedmiotowej decyzji, obliczając ich wartość na kwotę 1.166,20 zł. (pkt 3 decyzji).

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący wyjaśniał, że do momentu otrzymania w/w decyzji nie miał wiedzy ani świadomości, że pobiera świadczenie na syna nienależnie oraz że powinien poinformować organ o fakcie, iż przebywa w zakładzie karnym. Wskazał, że mimo pobytu w zakładzie karnym uczestniczył w wychowaniu syna oraz podejmowaniu decyzji odnośnie jego leczenia i terapii poprzez stały kontakt telefoniczny i poprzez komunikator skype. Podniósł, że świadczenie to przysługiwało na dziecko przez cały okres jego pobierania i było wykorzystywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. Pieniądze przeznaczane były na pokrycie kosztów leczenia, rehabilitacji oraz dojazdów do ośrodków terapii syna. Przez okres, którego dotyczy decyzja, synem opiekowała się żona, która ze względu na jego stan i przyznane świadczenie nie podjęła pracy.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia [...] maja 2021r., utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

W uzasadnieniu swojego stanowiska, organ wyjaśnił, że celem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest konieczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powołując się na art. 17 ust. 1 ustawy, wskazał, że w stanie faktycznym sprawy skarżący utracił prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z dniem [...] lutego 2020 r., a pobrane ponad ten okres świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Kolegium stwierdziło, że skoro z dniem [...] lutego 2020 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego skarżącego ustało, to odpowiednia część świadczenia przypadająca na ten dzień i za pozostałe dni od [...] lutego 2020 r. do [...] grudnia 2020 r. została wypłacona nienależnie.

Zdaniem Kolegium we wniosku z dnia [...] września 2019 r. skarżący zapoznał się z pouczeniem i oświadczył potwierdzając to własnoręcznym podpisem, że zapoznał się z warunkami uprawniającymi do świadczenia pielęgnacyjnego. We wniosku o ustalenie prawa do świadczenia oraz decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne, skarżący był pouczony o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenia o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych.

Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem skarżący złożył skargę do sądu administracyjnego, w której wyjaśnił, że do momentu otrzymania decyzji nie miał świadomości, że pobiera świadczenie na syna nienależnie. Wskazał również, że nie miał wiedzy, że powinien poinformować organ I instancji o tym, że przebywa w areszcie śledczym. Podniósł także, że pobierane świadczenia przeznaczane były na pokrycie kosztów leczenia, rehabilitacji oraz dojazdów do ośrodków terapii syna.

W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

W dniu rozprawy, wyznaczonej na dzień [...] grudnia 2021r., pełnomocnik skarżącego złożył w Biurze Podawczym Sądu pismo datowane na dzień [...] grudnia 2021r., oznaczone jako "załącznik do protokołu".

W ww. piśmie pełnomocnik wskazał, że popiera skargę, a zaskarżonej decyzji zarzuca:

I. Naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

1) art. 6 k.p.a, w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez zażądanie od skarżącego w zaskarżonej decyzji obowiązku zwrotu świadczenia nienależnego, w sytuacji, gdy żaden z przepisów stanowiących podstawę decyzji nie przewidywał uprawnienia dla organu takiego uprawnienia, co powoduje, że w części dotyczącej zwrotu świadczenia zaskarżona decyzja została wydana bez podstawy prawnej, co stanowi podstawę do stwierdzenia nieważności w tej części, określoną w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.;

2) art. 15 k.p.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez naruszenie zasady dwuinstancyjności i wydanie decyzji utrzymującej w mocy decyzję organu I instancji wydaną bez podstawy prawnej z uzupełnieniem tej podstawy prawnej, co pozbawia stronę możliwości zaskarżenia ww. decyzji;

3) art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego zastosowanie i przyjęcie, że świadczenie zostało przez skarżącego pobrane nienależnie oraz żądania jego zwrotu, na podstawie błędnego przyjęcia o pouczeniu skarżącego;

4) naruszenie art. 30 ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędne wyliczenie kwoty odsetek żądanych do zwrotu, co skutkowało nałożeniem żądania zwrotu, kwoty wyższej niż kwota odsetek należna w sprawie;

II) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a poprzez utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji podczas gdy organ winien był na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. uchylić zaskarżoną decyzję w całości i skierować sprawę do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji;

2) art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 136 k.p.a. poprzez niepodjęcie przez organ wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i do załatwienia sprawy tj. nieprzesłuchanie żony skarżącego, nieprzesłuchanie skarżącego, nieustalenie czy skarżący został odpowiednio pouczony o konieczności poinformowania o zmianie sytuacji uzasadniającej przyznanie świadczenia, czy zostało mu wyjaśnione co stanowi zmianę sytuacji, niezweryfikowanie prawidłowości zawartego w decyzji pouczenia, zaniechanie ustalenia faktycznego przeznaczenia środków przez skarżącego, a w konsekwencji bezpodstawne i błędne przyjęcie, iż skarżący został pouczony i nie wykonał obowiązku, a świadczenie pobrane zostało nienależnie, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkowało niezasadnym uznaniem zaistnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy oświadczeniach rodzinnych

Wobec podniesionych zarzutów, pełnomocnik skarżącego wniósł o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i rozważenie stwierdzenia nieważności decyzji organu I instancji w części, tj. w zakresie zażądania zwrotu od skarżącego nienależnie pobranego świadczenia lub rozważenie uchylenia decyzji organu I instancji w części nieobjętej nieważnością. Ponadto wniósł o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, oświadczając, że nie zostały one uiszczone w całości ani w części.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, ale jedynie w części.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 z późn. zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W konsekwencji w postępowaniu przed Sądem administracyjnym nie mogą być brane pod uwagę argumenty słusznościowe czy zasady współżycia społecznego skoro badaniu podlega wyłącznie legalność działania organu administracji publicznej, czyli prawidłowe zastosowanie przez organ przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego.

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; zwanej dalej p.p.s.a.), sąd z zastrzeżeniem art. 57a, rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.

Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie była decyzja uznająca świadczenie pielęgnacyjne, wypłacone skarżącemu za okres od [...] lutego 2021 r. do [...] grudnia 2021r., za świadczenie nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi wraz z odsetkami.

Materialnoprawną podstawę obu wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r. poz. 111, dalej w skrócie: "u.ś.r.").

Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Obowiązek w tym zakresie podlega konkretyzacji w decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, w której rozstrzyga się o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane. Organ wydający taką decyzję nie ma jednak swobody w decydowaniu o podjęciu takiego rozstrzygnięcia, gdyż zobowiązany jest je podjąć w każdym przypadku ustalenia, że zaistniały okoliczności wyczerpujące przesłanki określone w art. 30 ust. 2 u.ś.r.

Stosownie do art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności tej decyzji wykazała, że zaskarżona decyzja, jedynie w części narusza przepisy prawa w stopniu uzasadniającym podjęcie orzeczenia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.

Sąd nie stwierdził nieprawidłowości zarówno co do ustalenia przez organy stanu faktycznego sprawy, jak i w zakresie zastosowania do niego przepisów prawa materialnego. W ocenie Sądu, ustalenia organów nie pozostawiają wątpliwości, że podjęte rozstrzygnięcie odpowiada przepisom prawa materialnego. Kolegium prawidłowo zastosowało przepisy art. 30 u.ś.r, a przedstawione przez organ motywy odpowiadają treści rozstrzygnięcia.

Jednak, pomimo powyższego, kwestią wzbudzającą wątpliwości Sądu w zakresie prawidłowości rozstrzygnięcia jest sposób wyliczenia, a w konsekwencji kwota naliczonych przez organ odsetek od należności uznanej za nienależnie pobrane świadczenie.

Zgodnie z art. 30 ust. 2b u.ś.r. od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie.

Z tak ukształtowanej regulacji prawnej wynika, że naliczenie odsetek ustawowych za opóźnienie jest skutkiem ustalenia nienależnie pobranego świadczenia, powstającym z mocy prawa. Nie jest to więc skutek prawny, który organ kreuje w decyzji administracyjnej wydawanej na podstawie art. 30 u.ś.r., chociaż niewątpliwie stanowi jej konsekwencję. Mając na uwadze zasadę udzielania informacji prawnej stronom postępowania administracyjnego, o której mowa w art. 9 k.p.a., adresat decyzji winien być poinformowany o wystąpieniu tego skutku w treści wydawanego w sprawie rozstrzygnięcia. Z kolei, ust. 8 powołanego przepisu stanowi, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.

Ustawodawca precyzuje również zasady naliczania odsetek od nienależnie pobranych świadczeń, zgodnie z art. 30 ust. 8 u.ś.r., odsetki za opóźnienie są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Informacja dotycząca tej regulacji prawnej powinna stanowić również obligatoryjny element decyzji ustalającej nienależne pobranie świadczenia oraz orzekającej o jego zwrocie.

Przenosząc te uwagi na grunt rozpatrywanej sprawy, zwrócić należy uwagę, że pomimo dokonania przez organ I instancji prawidłowych wyliczeń w zakresie kwoty uznanej za świadczenie nienależnie pobrane przez skarżącego, to sposób naliczenia ustawowych odsetek od tej kwoty był dokonany w sposób wadliwy. Jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego, dokonując naliczenia odsetek, organ posłużył się kalkulatorem odsetek ustawowych, dostępnym na jednym z portali podatkowych (k. 186 akt adm.), odstępując tym samym od wzoru naliczania odsetek od świadczeń nienależnie pobranych wskazanego przez ustawodawcę.

Mając na uwadze, że w obwieszczeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 lipca 2020 r., w sprawie wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie (M.P. z 2020 r., poz. 627), w okresie obejmującym zwrot świadczeń, tj. od [...] lutego 2020r. do [...] grudnia 2020r., wskaźnik naliczania wysokości odsetek był trzykrotnie zmieniany należało uwzględnić ten fakt podczas dokonywania wyliczeń, co też organ I instancji uczynił. Jednakże organ nie uwzględnił treści przepisu art. 30 ust. 8 u.ś.r., z którego wynika, że odsetki za opóźnienie są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Regulacja ta wskazuje zatem, że odsetki powinny być naliczane osobno dla każdego świadczenia wypłacanego co miesiąc licząc od dnia, w którym wypłacono świadczenie. Natomiast organ I instancji, w pierwszej kolejności ustalił kwotę nienależnie pobranych świadczeń za cały objęty kontrolą okres - wskazując, że jest to [...] zł, a następnie obliczył odsetki łącznie, przyjmując jako datę początkową [...] marca 2020 r. Według ustawodawcy, odsetki ustawowe powinny być naliczane dla każdego miesiąca oddzielnie. Powyższe uchybienie organu zauważył również pełnomocnik skarżącego, słusznie zarzucając organowi, że w ten sposób dokonał kapitalizacji odsetek.

Takie działanie organu jest nieprawidłowe, jednakże mając na uwadze, że w sprawach, gdzie przedmiotem sporu jest ocena legalności uznania pobranych świadczeń za nienależne, wysokość naliczonych odsetek, jako czynność materialno-techniczna, nie ma przełożenia na główną oś sporu. Z tego względu Sąd uchylił, zaskarżoną decyzję jedynie w części utrzymującej w mocy rozstrzygnięcie zawarte w pkt 3 decyzji organu I instancji oraz decyzję organu I instancji również w zakresie dotyczącym rozstrzygnięcia dotyczącego naliczanie odsetek.

Przechodząc zaś do zarzutów przedstawionych przez pełnomocnika skarżącego, w pierwszej kolejności, przypomnieć należy, że główna oś sporu sprowadza się do oceny, czy świadczenie pielęgnacyjne pobrane przez skarżącego w okresie od [...] lutego 2020 r., do [...] grudnia 2020 r., jest świadczeniem nienależnie pobranym, z uwagi na fakt, że we wskazanym okresie skarżący przebywał w areszcie śledczym, a następnie w zakładzie karnym, a więc nie zachodziła przesłanka niepodejmowania zatrudnienia z powodu konieczności opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, wynika, że ustalenia organu w tym zakresie są prawidłowe.

Zwrócić bowiem należy uwagę, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi o sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (por. wyroki NSA z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11; z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13; z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16, CBOSA).

W złożonej skardze, jak również w późniejszym piśmie procesowym pełnomocnika wskazano, że pobrane przez skarżącego świadczenie zostało przeznaczone na rehabilitację i opiekę nad synem, którą sprawowała w tym czasie żona skarżącego. Powyższe stanowiło zarzut dotyczący braku zbadania przez organ sytuacji faktycznej sprawy, który zdaniem Sądu jest bezpodstawny. Po pierwsze na wskazaną okoliczność nie zostały przedstawione żadne dokumenty czy wyciągi bankowe. W toku postępowania, organ zapewnił skarżącemu prawo do czynnego udziału w postępowaniu wynikające z art. 10 k.p.a., przesyłając korespondencję, w której poinformowano o wszczęciu postępowania, a także możliwości zapoznania się z aktami sprawy i zgłaszaniu uwag, wniosków i zastrzeżeń. Skarżący z możliwości tej nie skorzystał, bowiem w aktach sprawy znajduje się korespondencja, przesłana za zwrotnym potwierdzeniem odbioru do skarżącego przebywającego w areszcie śledczym, na której widnieje adnotacja "adresat odmówił przyjęcia [...].03.2021r.".

Zgodnie z art. 47 k.p.a., pisma zwraca się do nadawcy z adnotacją o odmowie jego przyjęcia i datą odmowy (§ 1), uznając, że doręczone zostało w dniu odmowy jego przyjęcia przez adresata (§ 2).

Po drugie, niezależnie od powyższego, Sąd nie bada na jaki cel zostało przeznaczone pobrane przez skarżącego świadczenie pielęgnacyjne, jak również nie kwestionuje, że sytuacja rodziny jest trudna. Mając jednak na uwadze cel ustawy, a także ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych (powołane wyżej) nie sposób uznać, że została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r., tj, faktycznej opieki skarżącego nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i zachodząca w związku z tym niemożność podjęcia zatrudnienia.

Jest rzeczą oczywistą, że nikt dobrowolnie nie przebywa w areszcie, czy zakładzie karnym, ale nie można też mówić o niezawinionym umieszczeniu w tego typu instytucjach o charakterze represyjnym. Umieszczenie skarżącego w zakładzie karnym, a wcześniej w areszcie śledczym, świadczy o zaistnieniu negatywnej przesłanki do przyznania zasiłku pielęgnacyjnego, co wynika jednoznacznie z przywołanego powyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r. Reakcja organu I instancji była prawidłowa, bowiem skarżący sam nie poinformował o zaistniałych w jego życiu nowych okolicznościach.

Natomiast w sytuacji, w której, tak jak w realiach rozpoznawanej sprawy, okoliczność ta zaistniała po przyznaniu świadczenia, zalicza się ona do "innych okoliczności" mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w rozumieniu art. 32 ust. 1 u.ś.r., a więc wtedy organ bez zgody strony może zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych. Z regulacji tej skorzystał organ I instancji wydając decyzję z dnia [...] lutego 2021 r. o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne.

Tym samym, niezasadny jest zarzut dotyczący braku ustaleń ze strony organu stanu faktycznego sprawy. Zgromadzony materiał dowodowy był wystarczający do podjęcia zgodnej z prawem decyzji, przy należytym zastosowaniu reguł proceduralnych określonych w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Odnosząc się do zarzutu dotyczącego wydania decyzji organu I instancji bez powołania podstawy zwrotu świadczenia, co w ocenie pełnomocnika daje z kolei podstawę do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji, również należy uznać za niezasadny. W uzasadnieniu tego zarzutu pełnomocnik skarżącego wskazał, że organ I instancji nie dokonał rozróżnienia podstaw prawnych, bowiem w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane podstawą prawną był art. 30 ust. 2 u.ś.r., natomiast w decyzji zwrotowej wskazać należałoby art. 30 ust. 1 u.ś.r.

Z uzasadnienia decyzji organu I instancji bez najmniejszego problemu można zrekonstruować tok rozumowania organu I instancji. Przepisy art. 30 ust. 1 i 30 ust. 2 u.ś.r. są podstawą do wydania decyzji, w której można rozstrzygnąć w jednej decyzji. Występuje miedzy nimi związek prawny, albowiem warunkiem wydania decyzji o zwrocie świadczenia nienależnie pobranego jest uprzednie stwierdzenie w decyzji o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Organ co prawda nie powołał art. 30 ust. 1 u.ś.r. w sentencji decyzji, jednakże z racji tego, że organ orzekał jednocześnie o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane jak i o jego zwrocie, brak wyartykułowania w sentencji wprost art. 30 ust. 1 u.ś.r., nie stanowiło naruszenia prawa, które miałoby istotny wpływ na rozstrzygnięcie. Tym bardziej, że przepis art. 30 ust. 1 u.ś.r. został powołany w uzasadnieniu decyzji, gdzie zacytowano jego treść. Zatem, skoro organ w jednej decyzji może rozstrzygnąć o tych dwóch kwestach, a uzasadnienie decyzji organu I instancji nie wzbudza żadnych wątpliwości, uznać należy, ze zarzut ten jest bezzasadny.

W odniesieniu do zakresu rozstrzygnięcia przez organ w jednej decyzji o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i jednoczesne zażądanie zwrotu tego świadczenia, Sąd wskazuje że zarzut ten należy również uznać za niezasadny. Rozumienie jak i brzmienie przepisu art. 30 u.ś.r. na przestrzeni ostatnich lat uległo zmianie. Faktycznie, w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany był pogląd zgodnie z którym, organ administracji publicznej powinien w jednej decyzji orzekać o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane, a w następnej decyzji o nakazaniu zwrotu tego świadczenia (tak np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lipca 2010 r. sygn. akt I OSK 620/10, z dnia 15 października 2015 r. sygn. akt I 669/14, z dnia 5 sierpnia 2015 r. sygn. akt I OSK 2177/13, CBOSA). Jednakże z dniem [...] września 2015 r. unormowania te uległy zmianie. Do tej daty rzeczywiście przyjmowano, że warunkiem dopuszczalności wydania decyzji o zwrocie świadczenia nienależnie pobranego jest uprzednie przeprowadzenie i ostateczne zakończenie decyzją administracyjną postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W konsekwencji uznawano, że nie można skutecznie negować decyzji o zwrocie świadczenia nienależnie pobranego argumentami, odnoszącymi się do przesłanek uznania świadczenia za nienależne. Jednakże pogląd ten stracił na aktualności wraz z treścią art. 3 pkt 4 lit. c ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2015 r. poz. 1302, ze zm.), który zmienił przepis art. 30 ust. 5 u.ś.r. odnoszący się do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Po zmianie przepis ten stanowi o decyzji w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Zmiana ta weszła w życie z dniem [...] września 2015 r. Poczynając od tej daty dopuszczalne jest w jednej decyzji ustalenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia oraz obowiązku jej zwrotu. A zatem skoro możliwe jest orzekanie o sprawach będących przedmiotem sporu w jednej decyzji administracyjnej, a podstawa prawna nakazania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia znajduje się w uzasadnieniu decyzji, Sąd nie widzi podstaw do uwzględnienia zarzutu pełnomocnika do stwierdzenia nieważności decyzji.

Sąd uznał również za niezasadny zarzut dotyczący braku świadomości skarżącego co obowiązku poinformowania organu o zaistnieniu okoliczności powodujących ustanie prawa do pobieranego świadczenia.

Co do zasady należy zgodzić się z pełnomocnikiem skarżącego, że w sytuacji gdy świadczenie zostanie pobrane jako nienależne w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., wymaga to od organów wykazania negatywnego zachowania strony ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Zgodnie bowiem z treścią art. 30 ust. 1 u.ś.r., obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi.

W orzecznictwie zwraca się uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 24 stycznia 2013 r., II SA/Po 782/12; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 7 lipca 2015 r., IV SA/Gl 1197/14; wyrok WSA w Opolu z dnia 21 lipca 2016 r., II SA/Op 218/16; w Gliwicach z dnia 3 sierpnia 2017 r., IV SA/Gl 172/17, wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009 r. I OSK 826/09 – publ. CBOSA).

Z tego względu dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie wystarcza samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, lecz konieczne jest ustalenie, czy osoba, która pobrała to nienależne świadczenie była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależne świadczenie", jak to określił ustawodawca w art. 30 ust. 1 u.ś.r.

Z akt sprawy wynika, że skarżący został pouczony o obowiązku niezwłocznego powiadomienia gminnego organu właściwego o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego W treści druku wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżący został pouczony o zasadach przyznania tego świadczenia wynikających z art. 17 u.ś.r., w tym o treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ponadto formularz wniosku zawierał pouczenie o obowiązku informowania organu o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia (część II pkt 1 wniosku - k. 134 akt adm.). Tekst ten został nawet wytłuszczony, nie można zatem przyjąć – jak sugeruje skarżący – że nie był świadomy swojego obowiązku w tym zakresie. Zapoznanie się z tymi pouczeniami skarżący poświadczył własnoręcznym podpisem.

Podkreślenia wymaga, że pouczenie zawarte w formularzu wniosku sformułowane zostało w sposób jasny i zrozumiały. Jednoznacznie wskazano w nim, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Skarżący po zapoznaniu się z takim pouczeniem nie powinna mieć wątpliwości co do tego, że prawo do świadczenia przysługuje w sytuacji, gdy osoba niepełnosprawna potrzebuje jej opieki w takim stopniu, że nie jest możliwe podjęcie przez nią zatrudnienia i innej pracy zarobkowej lub gdy z tej przyczyny z takiego zatrudnienia lub pracy zarobkowej rezygnuje.

Składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżący miał obowiązek zapoznania się z pouczeniem, a złożenie pod nim podpisu stanowi dowód na zapoznanie się z jego treścią. To z kolei przesądza o świadomym wprowadzeniu organu w błąd co do okoliczności niepodejmowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Należy zaznaczyć, że okoliczność, iż skarżący, sprawował opiekę nad synem, poprzez kontakt telefoniczny, czy też podejmowanie decyzji w zakresie jego rehabilitacji, nie może stanowić okoliczności skutkującej odstąpieniem od uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane. Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia wyłącznie tego, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa określające okoliczności, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia oraz czy działał wbrew temu pouczeniu.

Jeżeli skarżący został prawidłowo pouczony o przesłankach przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, brak było podstaw do uznania, że występując o świadczenie nie był świadomy, iż świadczenie to nie przysługuje w przypadku braku sprawowania faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W szczególności nie zostały ujawnione żadne okoliczności, które mogłyby poddawać w wątpliwość takie ustalenie i wskazywać np. na wprowadzenie skarżącego w błąd przez pracowników organu, co do znaczenia okoliczności niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym.

Niezależnie od powyższego, mając na uwadze okoliczności związane z trudną sytuacją rodzinną, finansową i osobistą rodziny skarżącego Sąd zauważa, że skarżący, może zwrócić się, na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r., do organu, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o umorzenie kwoty tych świadczeń łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty. Okoliczności towarzyszące niniejszej sprawie mogą podlegać ocenie w kolejnym, odrębnym i wszczętym po zakończeniu niniejszej sprawy, postępowaniu administracyjnym w przedmiocie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia ich na raty. Takie postępowanie toczyć się może tylko na odrębny wniosek złożony przez skarżącego.

Podsumowując, w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. brak faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wyłącza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro w okresie od [...] lutego 2020r. do [...] grudnia 2020r. skarżący nie wykonywał faktycznej opieki nad synem, to świadczenie pielęgnacyjne za ten okres pobrał nienależnie.

W świetle tych okoliczności prawidłowe jest stanowisko organów, że w niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki określone w art. 30 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 30 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którymi organ pomocy społecznej może żądać zwrotu kwoty stanowiącej równowartość wypłaconego skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od [...] lutego 2020r . do [...] grudnia 2020r. wraz z ustawowymi odsetkami. Jednakże, mając na uwadze nieprawidłowy sposób naliczenia odsetek przez organ, uzasadnione jest uchylenie przez Sąd decyzji w tym zakresie i nakazanie dokonania organowi tej czynności ponownie.

Z tego względu, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Sąd uchylił zaskarżoną decyzję w części, a na podstawie art. 135 p.p.s.a., decyzję ją poprzedzającą, w zakresie dotyczącym rozstrzygnięcia zawartego w pkt 3.

Ponownie rozpoznając sprawę w uchylonym zakresie, organ dokona prawidłowego naliczenia odsetek zgodnie z art. 30 ust. 8 u.ś.r., a następnie w sposób precyzyjny w uzasadnieniu decyzji wskaże na sposób naliczenia odsetek od kwoty wypłaconej z rozbiciem jej na poszczególne miesiące. Wyliczenie to powinno być przejrzyste i zrozumiałe dla skarżącego.