Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt III SA/Gl 70/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2010-03-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 1998 nr 137 poz 887
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
article: par. 3 ust. 1 pkt 1 i 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7 art. 11 art. 77 par. 1 art. 80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Kupiec (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Golat, Sędzia WSA Barbara Orzepowska-Kyć, Protokolant starszy referent Anna Tymowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 marca 2010 r. przy udziale – sprawy ze skargi Z. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

1. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych, rozpatrując wniosek Z.M., utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

2. W dniu [...] 2008 r. strona wystąpiła o umorzenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenia powstałych w związku z prowadzoną działalnością (wniosek dotyczył składek w kwocie [...] zł).

2.1. W wyniku wezwania organu strona przedłożyła kserokopie dokumentów m.in. dotyczących stanu zdrowia swojego i syna A. M., potwierdzających stopień niepełnosprawności syna, zaświadczenie o jego miejscu zamieszkania, umów pożyczek bankowych, rachunków, deklaracji PIT 28 za 2007 r., książki przychodów.

2.2. W wyniku przeprowadzonego postępowania organ ustalił, iż strona nadal prowadzi działalność gospodarczą - zakład krawiecki; otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł; gospodarstwo domowe prowadzi z synem, który jest osobą niepełnosprawną; ponosi stałe wydatki na kwotę [...] zł; znajduje się pod opieką lekarza ze względu na chorobę kręgosłupa oraz nadciśnienie tętnicze; nie posiada nieruchomości oraz ruchomości w postaci samochodu osobowego.

2.3. Decyzją z dnia [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. odmówił umorzenia należności w wysokości [...] zł w części finansowanej przez płatnika za okres od [...] 2002 r. do [...] 2005 r., ponieważ - zdaniem organu - nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl przepisu art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (j.t. Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 z późn. zm., zwanej dalej u.s.u.s.). Zaznaczono, że strona nie wykazała, iż zgodnie z przepisem art. 28 ust. 3a u.s.u.s., tj. ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności, w części przypadającej od osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych rodziny.

2.4. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona podkreśliła dramatyczność jej sytuacji finansowej oraz zły stan zdrowia zarówno swojego jak i syna pozostającego we wspólnym gospodarstwie. Zaznaczyła, iż organ pominął część złożonych przez nią dokumentów, a decyzja została wydana przed jej przesłuchaniem, gdyż ze względu na zły stan zdrowia nie mogła złożyć wyjaśnień w wyznaczonym terminie. Nadto wskazała na zadłużenie w regulowaniu opłat czynszowych, niespłacone kredyty bankowe oraz dodatkowe zadłużenie w ZUS, o którym wcześniej nie była informowana.

2.5. W wyniku rozpatrywania powyższego wniosku organ wezwał stronę do przedstawienia ewentualnych dodatkowych dowodów mogących mieć wpływ na wynik sprawy. W odpowiedzi na to strona przedłożyła kserokopię rachunków za leki oraz wynik badania, ewidencję przychodów za okres od [...] do [...] 2008 r.; kserokopię rachunków za czynsz lokalu, w którym prowadzona jest działalność gospodarcza; kserokopię rachunków za leki, energię elektryczną oraz telefon oraz oświadczyła, iż syn A. M. nie otrzymuje żadnych dochodów z tytułu wykonywania pracy ani z innych źródeł.

2.6. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję przez organ pierwszej instancji. Opierając się na art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 30 u.s.u.s. uznano, że to rozstrzygnięcie było prawidłowe, gdyż nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalnie, co jest warunkiem koniecznym do ich ewentualnego umorzenia. Wskazano, że działalność gospodarcza jest nadał prowadzona i że strona posiada składnik majątkowy w postaci świadczenia emerytalnego w wysokości [...] zł. Nadto nie stwierdzono braku majątku, z którego może być prowadzone postępowanie egzekucyjne i nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Zaś z przyczyn oczywistych stwierdzono, że nie mają zastosowania w sprawie przesłanki wymieniowe w pkt 1, 2, 4, 4a. Dodatkowo powołując się na rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, zwane dalej rozporządzeniem z 2003 r.) podkreślono, że wyłącznie w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem płatnika, wyjątkowością jego sytuacji można umorzyć w całości lub w części zaległości z tytułu składek wraz z odsetkami za zwłokę. Powołując się na wyjątkowy charakter tej instytucji wskazano na doktrynę i orzecznictwo w tym zakresie. Natomiast odnosząc się do rozbieżności w kwocie zadłużenia wyjaśniono, iż w rozliczeniu stanowiącym podstawę do wydania decyzji odmawiającej umorzenia znalazła się dodatkowa zaległość z tytułu składek za okres od [...] 2005 r. do [...] 2006 r. w wysokości [...] zł plus odsetki.

2.7. Po rozpoznaniu skargi od powyższej decyzji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt III SA/Gl 230/09, uchylił ją ze względu na naruszenie prawa materialnego i procesowego.

3. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy pismem z dnia [...] 2009 r. organ poinformował stronę o możliwości dostarczenia dodatkowych dokumentów potwierdzających aktualną sytuację gospodarstwa domowego. W odpowiedzi na to pismo strona nie dostarczyła żadnych dodatkowych dokumentów.

3.1. Pismem z dnia [...] 2009 r. organ poinformował stronę o możliwości czynnego udziału w każdym stadium postępowania administracyjnego oraz uzyskania wszelkich informacji dotyczących faktycznych i prawnych okoliczności związanych z rozpatrzeniem niniejszego wniosku.

3.2. Dnia [...] 2009 r. strona zgłosiła się do organu celem zapoznania się z zebranymi dowodami i materiałami. Po dokonaniu tej czynności przedłożyła następujące dokumenty:

- fakturę i rachunki za leki,

- informację o zadłużeniu z "A" z [...] 2009 r. oraz [...] 2009 r.,

- kserokopię z książki przychodów i rozchodów za [...] – [...] 2009 r.,

- kserokopie niezapłaconych rachunków za telefon za miesiące [...] i [...] 2009 r.,

- kserokopię niezapłaconego rachunku za gaz za miesiąc [...] 2009 r.,

- kserokopię niezapłaconego rachunku za energię elektryczną za miesiąc [...] i [...] 2009 r.,

- kserokopię opłaty z tytułu czynszu.

3.3. W dniu [...] 2009 r. strona przedłożyła jeszcze nowe faktury za leki oraz zeznanie podatkowe PIT za 2008 r.

4. Decyzją z dnia [...] r. organ odwoławczy, działając w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm., zwanej dalej k.p.a.) postanowił "utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję nr [...] z dnia [...] r., którą: odmówiono umorzenia należności z tytułu nie opłaconych w terminie składek w łącznej wysokości [...] zł (...)".

4.1. W uzasadnieniu tej decyzji organ, powołując się na: treść przepisów art. 28 ust. 2 i ust. 3a u.s.u.s., stosowne przepisy wykonawcze zawarte w rozporządzeniu z 2003 r., a także zwracając uwagę na uznaniowy charakter decyzji umarzającej zaległości z tytułu składek i ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej, które powinno obciążać stronę, stwierdził, że w sprawie "brak było podstaw do zmiany decyzji z dnia [...] r. i dlatego orzeczono jak w sentencji".

4.2. Biorąc pod uwagę ustalony stan faktyczny sprawy wskazał, że organ pierwszej instancji prawidłowo uznał, iż nie zostało wykazane, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną uregulowanie należności w wysokości [...] zł w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym wpłatami w wysokości [...] zł wiązałoby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych rodziny. W ramach tego wymienił, że:

- strona prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z synem, który jest osobą niepełnosprawną nie mającą prawa do świadczenia rentowego,

- na dochód gospodarstwa domowego składa się dochód z prowadzonej przez stronę działalności gospodarczej,

- przychód, według przedłożonego zeznania podatkowego PIT 28 za 2008 r., wyniósł [...] zł,

-. strona otrzymuje również świadczenie emerytalne, które po potrąceniach wynosi [...] zł netto,

- wydatki gospodarstwa domowego we wcześniejszym wniosku o umorzenie strona określiła na kwotę [...] zł, na które składały się opłaty z tytułu czynszu, energii elektrycznej, telefonu, zakup lekarstw oraz raty pożyczek bankowych,

- na dzień wydania decyzji pożyczki bankowe zostały spłacone przez stronę,

- strona posiada zadłużenie wobec Spółdzielni Mieszkaniowej w C., które według stanu na dzień [...] 2009 r. wynosiło [...] zł,

- strona nie posiada nieruchomości ani ruchomości w postaci pojazdów samochodowych, na których organ mógłby dokonać zabezpieczenia swoich wierzytelności.

5. W skardze z dnia 3 grudnia 2009 r. strona wnosiła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości zarzucając naruszenie:

1/ art. 28 ust. 3 a i § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia z 2003 r. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

2/ art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 104 i art. 107 k.p.a. wskazując, że miały one wpływ na wynik sprawy,

3/ art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 11, art. 12 k.p.a. wskazując, że najprawdopodobniej wpłynęły one na wynik sprawy/

4/ art. 6 i art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3. 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) poprzez uniemożliwienie adekwatnego i efektywnego udziału w postępowaniu w rozsądnym terminie oraz poprzez dyskryminację z uwagi na prowadzenie działalności gospodarczej a także naruszenie zasady proporcjonalności przy ograniczaniu praw skarżącej,

5/ art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., zwanej dalej P.p.s.a.) przez niezastosowanie się organu odwoławczego do oceny prawnej i wskazań wyrażonych w orzeczeniu sądu co miało bezpośredni wpływ na wynik sprawy.

5.1. Uzasadniając powyższe zarzuty strona uznała, że jej stan rodzinny i majątkowy wskazuje na wystąpienie nadzwyczajnych przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia z 2003 r. Zdaniem strony zapłata zaległych należności może zachwiać podstawą jej egzystencji. W nawiązaniu do tego stwierdziła, że fakt ten oraz istnienie interesu indywidualnego, ocenianego z punktu widzenia uznania administracyjnego na równi z interesem publicznym, stanowi podstawę do umorzenia wnioskowanych zaległości z tytułu składek.

5.2. W ramach naruszenia przepisów postępowania zwrócono uwagę, że organ ponownie rozpatrując sprawę po wyroku Sądu w zaskarżonej decyzji powtórzył swoje dotychczasowe stanowisko nie wykonując zaleceń Sądu. Według strony nowa decyzja została obarczona wszystkimi błędami poprzedniej decyzji. W szczególności zauważono, że organ nie dokonał analizy sytuacji życiowej i materialnej strony w oparciu o przedłożone dokumenty, mimo wymienienia ich w uzasadnieniu. W związku z tym stwierdzono, że dokonane przez organ ustalenia są niezgodne ze stanem faktycznym a dowody zostały ocenione z przekroczeniem zasady swobodnej oceny dowodów. Na koniec strona wskazała, że organ administracyjny uniemożliwił jej wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów przed wydaniem decyzji pomimo tego, że ponowne postępowanie w sprawie trwało za długo, gdyż powinno się zakończyć w termie trzech miesięcy od daty wydania wyroku. Zaznaczyła też, że w trakcie postępowania nie była informowana, kiedy zostanie wydana decyzja administracyjna i z jakich powodów następuje opóźnienie w jej wydaniu.

6. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wnosił o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji. Podkreślił przy tym, że uznaniowy charakter instytucji umorzenia powoduje, iż zastosowanie wobec zobowiązanej przedmiotowej ulgi jest prawem a nie obowiązkiem organu. Zauważył też, że z zebranego wynika, iż strona osiąga dochody z dwóch źródeł: z działalności gospodarczej i świadczeń z ubezpieczenia społecznego, które pozwalają na spłatę zadłużenia z tytułu należnych składek.

7. W piśmie procesowym z dnia [...] 2009 r. strona skarżąca zauważyła, że organ nie rozważył na jak bardzo niskim poziomie są jej dochody, z których musi utrzymać dwie osoby oraz nie rozważył konsekwencji swojego stanowiska dla strony i jej syna, czyli że nie rozpatrzył wszystkich okoliczności występujących w sprawie. Poza tym przytoczyła orzeczenia sądów administracyjnych na poparcie tezy, że uznanie administracyjne nie oznacza dowolności organu administracji i że przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest on do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki (zob. wyrok WSA w Krakowie z dnia 22 stycznia 2010 r., I SA/Kr 1656/09; wyrok WSA w Olsztynie z dnia 20 stycznia 2010 r., I SA/Ol 853/09 oraz wyrok NSA z dnia 14 stycznia 2010 r., II GSK 296/06). Zauważyła też, że w obrocie prawnym funkcjonują dwie wydane decyzje, tj. z dnia [...] r. nr [...] i z dnia [...] r. nr [...], której kserokopię dołączyła do akt postępowania, przy czym ta druga, według strony, "obejmowała swoim zakresem roszczenie z wcześniejszej decyzji".

7. Na rozprawie dnia 9 marca 2010 r. strona skarżąca wnosiła i wywodziła jak w skardze podkreślając, że załączona decyzja z dnia [...] r. świadczy o tym, ze ZUS wszczął drugie postępowanie w tej samej sprawie. Podkreśliła też, że zawsze miała i ma bardzo trudną sytuację materialną. Oświadczyła, że nie wnosi o zasądzenie kosztów postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

8. Skarga jest zasadna.

9. Właściwość tutejszego Sądu do rozpoznania skargi na decyzję wydaną przez Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiotowej sprawie wynika z obowiązującego od dnia 11 października 2008 r. przepisu § 1 pkt 2 i § 2 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 28 sierpnia 2008 r. w sprawie przekazania rozpoznawania innym wojewódzkim sądom administracyjnym niektórych spraw z zakresu działania ministra właściwego do spraw finansów publicznych, Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dz. U. Nr 163, poz. 1016) wydanego na podstawie delegacji wynikającej z 13 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z poźn. zm., zwanej dalej P.p.s.a.) oraz faktu, że miejsce zamieszkania strony znajduje się na terenie działania tutejszego Sądu.

10. Przed podaniem powodów rozstrzygnięcia sądowego w niniejszej sprawie należy wskazać, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę między innymi działań organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, jak stanowi art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.). Dlatego Sąd może dokonać kontroli zaskarżonej decyzji wyłącznie pod względem zgodności z prawem, a nie przy zastosowaniu innych kryteriów.

10.1. Aby stwierdzić, że wystąpiło naruszenie prawa, czy to materialnego, czy procesowego prowadzące do uchylenia zaskarżonego aktu lub stwierdzenia jego nieważności na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., zwanej dalej P.p.s.a.), Sąd musi w pierwszej kolejności ustalić treść obowiązujących norm prawnych mających zastosowanie w sprawie, aby wywieść z nich określone prawa i obowiązki, następnie ustalić zakres niezbędnych okoliczności faktycznych, które należy wykazać w ramach postępowania dowodowego i w końcu ocenić prawidłowość dokonanej przez organy subsumcji ustalonych faktów do hipotetycznego stanu prawnego.

11. Badając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji, wydanej w sprawie odmowy udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i inne, i ustalając materialny stan prawny, na gruncie którego sprawa będzie oceniana, należy mieć na uwadze następujące regulacje prawne oraz prawa i obowiązki z nich wynikające zarówno dla wnioskodawcy występującego o przyznanie danej ulgi, jak i organu administracji, który rozpatruje taki wniosek.

11.1. Przepis art. 28 u.s.u.s. stanowi, że (podkreślenia i pogrubienia Sądu):

1. Należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4.

2. Należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

3. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

3a. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

3b. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych.

4. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty.

5. W przypadku, o którym mowa w ust. 3 pkt 1, decyzję umarzającą należności z tytułu składek pozostawia się w aktach sprawy.

11.2. Natomiast zgodnie z § 3 rozporządzenia z 2003 r., wydanego w oparciu o art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s.:

1. Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

2. Za rodzinę, o której mowa w ust. 1 pkt 1, uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące z zobowiązanym osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające z zobowiązanym w faktycznym związku.

3. Za działalność, o której mowa w ust. 1 pkt 2, uważa się pozarolniczą działalność w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

11.3. Poza tym stosownie do art. 32 u.s.u.s. do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.

12. Na gruncie tych przepisów należy zwrócić uwagę na kilka następujących ogólnych wniosków z nich wynikających, a istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

12.1. Zakresem przedmiotowym instytucji umorzenia zostały objęte nie tylko należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ale również z tytułu składek zdrowotnych oraz składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Wówczas do tych należności przepisy dotyczące należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne stosuje się "odpowiednio".

12.2. W przepisach art. 28 ust. 2, 3, 3a i 3b u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia z 2003 r. określony został zamknięty katalog przypadków, których wystąpienie w konkretnej sytuacji uprawnia organ do umorzenia należności z tytułu składek. Z tym, że w części wstępnej przepisu § 3 ust. 1 rozporządzenia z 2003 r. określone zostały ogólne przesłanki, a w pkt 1 – 3 wskazano przykładowo konkretne sytuacje uzasadniające umorzenie w ramach tych przesłanek.

12.3. Wystąpienie tych warunków w konkretnej sprawie nie oznacza, że organ jest już zobowiązany umorzyć dane należności. Organ ma w tej sytuacji jedynie uprawnienie, a nie obowiązek umorzenia zaległości, ponieważ wszystkie te normy prawne, jak i sama istota ulgi, oparta jest na konstrukcji, tzw. uznania administracyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 17 października 2008 r., II GSK 396/08 i z dnia 14 października 2008 r., II GSK 379/08 publikowane na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 r., II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285). Językowo wyraża się to w użyciu przez ustawodawcę określenia "może". W orzecznictwie podkreśla się, że charakter uznaniowy decyzji w sprawie umorzenia ma również wpływ na sposób dokonywania przez sąd administracyjny kontroli konkretnych postępowań prowadzonych przez organ w tym zakresie. Zauważa się przy tym, że sąd nie może narzucić organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, np. umorzenia składek lub odsetek, o co strona wnosiła na rozprawie, bowiem jest to wyłączna kompetencja samego organu, a rola sądu sprowadza się - w pewnym uproszczeniu - do zbadania sposobu dojścia przez organ do decyzji w tym przedmiocie. Tym samym kontrolowane winno być postępowanie prowadzone przez organ, w efekcie którego wydano kwestionowane decyzje, czyli sąd winien zbadać, czy organ przeprowadził w sposób prawidłowy postępowanie dowodowe, czy zebrał w sprawie wyczerpujący materiał dowodowy oraz czy odniósł się w sposób właściwy do zgromadzonych w tym postępowaniu dowodów (zob. wyrok NSA z dnia 14 października 2008 r., II GSK 379/08, publikowany na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Poza tym w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, na co zwróciła uwagę strona skarżąca, że uznanie administracyjne nie oznacza dowolności organu administracji i że przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest on do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki (zob. wyrok WSA w Krakowie z dnia 22 stycznia 2010 r., I SA/Kr 1656/09; wyrok WSA w Olsztynie z dnia 20 stycznia 2010 r., I SA/Ol 853/09 oraz wyrok NSA z dnia 14 stycznia 2010 r., II GSK 296/06).

13. W kontekście tych przepisów w konkretnej sprawie, w której orzekał już sąd administracyjny, należy mieć też na uwadze jego ocenę prawną sprawy i wskazania co do dalszego postępowania, gdyż wiążą one nie tylko organ administracji ale także sąd, który ponownie rozpatruje sprawę w wyniku wniesienia skargi na decyzję wydaną po przeprowadzeniu nowego postępowania administracyjnego (art. 153 P.p.s.a.).

14. Biorąc to wszystko pod uwagę i badając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji i decyzji organu pierwszej instancji, które mają charakter uznaniowy, w sytuacji prawnej i faktycznej zaistniałej w przedmiotowej sprawie, czyli z uwzględnieniem zaleceń zawartych w uzasadnieniu prawomocnego wyroku tut. Sądu z dnia 23 czerwca 2009 r., III SA/Gl 230/09, Sąd uznał, że organ odwoławczy naruszył przepisy prawa materialnego i prawa procesowego w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonej decyzji.

14.1. W wyroku z dnia 23 czerwca 2009 r. Sąd, wskazując na wadliwe uzasadnienie zaskarżonej wówczas decyzji, stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie organ:

1/ tylko ogólnie przedstawił sytuację materialną i życiową skarżącej, jednak w ogóle nie dokonał jej analizy poprzestając na stwierdzeniu, iż w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 u.s.u.s.

2/ w ogóle nie ustosunkował się do okoliczności podnoszonych przez wnioskodawczynię, czyli nie dokonał ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy,

3/ pominął rozważenie szczególnych okoliczności uzasadniających umorzenie,

4/ nie wykazał, aby otrzymywana emerytura w kwocie [...] zł umożliwiła pokrycie wnioskowanych do umorzenia należności w zestawieniu z wysokością niezbędnych wydatków domowych oszacowanych na kwotę [...] zł,

5/ wskazując na niepełnosprawność syna strony oparł się na nieaktualnym już zaświadczeniu, gdyż z orzeczenia z dnia 6 marca 2003 r. wynikało, że umiarkowany stopień niepełnosprawności został ustalony okresowo do dnia 31 marca 2004 r., czyli że aktualny stopień niepełnosprawności w ogóle nie był sprawdzany,

6/ przy rozważaniach osiągniętego dochodu z prowadzonej działalności nie odniósł się do aktualnego, rzeczywistego dochodu, tylko dochodu określonego w deklaracji za 2007 r. opartego na rozliczeniu ryczałtowym,

6/ zaniechał jakiejkolwiek analizy dochodu strony i zestawienia go z obowiązkowymi wydatkami,

7/ nie odniósł się ani do zaciągniętych przez stronę pożyczek bankowych, terminowości ich spłat, ani do zadłużenia w spółdzielni mieszkaniowej.

W dalszej kolejności Sąd zaznaczył też, że sprawy o umorzenie należności z tytułu zaległych składek prowadzone są wyłącznie na wniosek zainteresowanego podmiotu i to strona wytycza granice przedmiotu postępowania. W związku z tym stwierdził, że niedopuszczalne było rozszerzenie zakresu orzekania na należności z tytułu składek w kwocie [...] zł skoro wniosek obejmował jedynie składki w wysokości [...] zł.

14.2. Do tych ocen i wskazówek organ odwoławczy się nie odniósł wydając zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzję z dnia [...] r., czym naruszył przepis materialny jakim jest art. 153 P.p.s.a. Po ponownym rozpoznaniu sprawy i zebraniu nowego materiału dowodowego organ odwoławczy na stronie 3 uzasadnienia zaskarżonej decyzji powtórzył swoje wywody ze strony 3 uzasadnienia uchylonej przez Sąd decyzji. Samo wymienienie określonych okoliczności w akapicie 3 na str. 3 uzasadnienia, bez szczegółowego ich omówienia w ramach badanych przesłanek, nie może być uznane za spełnienie powyższych wymogów.

14.3. Tym samym organ odwoławczy nie wyjaśnił wszystkich okoliczności sprawy, na co zwróciła uwagę strona w skardze i w piśmie procesowym, czym naruszył przepisy procesowe art. 7, art. 11, art. 12, art. 77 § 1 i art. 107 k.p.a., które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ odwoławczy nie rozpatrzył całego materiału dowodowego, w tym dołączonego w toku prowadzonego postępowania, formułując niepełne uzasadnienie faktyczne decyzji. Nie wymienił szczegółowych faktów, które uznały za udowodnione z powołaniem się na dokumenty, z których one wynikały oraz nie podały przyczyny, z powodu których odmówiły wiarygodności innym dowodom. Tym samym wydając w sprawie decyzję uznaniową przekroczył granice swobodnej oceny dowodów wynikającą z art. 80 k.p.a.

14.4. Poza tym formułując rozstrzygnięcie zaskarżonej decyzji nieprawidłowo stwierdził, że "utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję nr [...] z dnia [...] r." zamiast odniesienia się do decyzji organu pierwszej instancji z dnia [...] r. nr [...] . Nieprawidłowość ta została powtórzona w końcowej części uzasadnienia. Powtórzenie świadczy o tym, że nie można tego uznać jedynie za pomyłkę. Organ odwoławczy nie mógł uchylić własnej decyzji w trybie odwoławczym, która została już uchylona na podstawie wyroku tut. Sądu z dnia 23 czerwca 2009 r. Naruszono w ten sposób art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż oceniona winna być decyzja organu pierwszej instancji

15. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ odwoławczy winien wezwać stronę skarżącą do ponownego wykazania istnienia w sprawie przesłanek do umorzenia należności, a w szczególności do określenia swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i dochodowej, ale w takim zakresie, jaki uległ zmianie w stosunku do już udokumentowanych okoliczności. Następnie w świetle tak zebranego materiału dowodowego, oceniając wystąpienie przesłanek do umorzenia zaległości, organ powinien uwzględnić wyżej wskazane oceny i wskazówki zawarte w wyroku z dnia 23 czerwca 2009 r. dostosowując je do ewentualnego nowego stanu faktycznego sprawy. Po czym winien dać temu wyraz w uzasadnieniu nowo wydanej decyzji. Dopiero rzetelna i wnikliwa analiza wszelkich okoliczności sprawy pozwoli na prawidłowe wydanie decyzji o charakterze uznaniowym.

16. Natomiast nie jest zasadny zarzut wydania nowej decyzji w tej samej sprawie, który został podniesiony w piśmie procesowym i na rozprawie. Decyzją z dnia [...] r. organ odmówił umorzenia zaległości powstałych z określonego tytułu, która to decyzja - po wyczerpaniu toku instancji - podlega ocenie sądu administracyjnego. Natomiast decyzja z dnia [...] r. określa stan zadłużenia z tytułu składek i jest bezpośrednio zaskarżalna do sądu powszechnego, tj. Sądu Okręgowego w K.. Przedmioty jak i środki odwoławcze tych decyzji są różne, więc nie można ich uznać za wydane w tej samej sprawie.

17. Mając na uwadze powyższe okoliczności faktyczne i prawne Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. Nie orzekł o wstrzymaniu wykonania takiej decyzji, ponieważ odmowa umorzenia nie podlega ze swej istoty wykonaniu. Nie zasądził również kosztów postępowania sądowego, gdyż strona nie wnosiła o to, a od kosztów sądowych strona była zwolniona z mocy prawa stosownie do art. 239 pkt 1 lit. e P.p.s.a.