Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VII SA/Wa 1446/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-11-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne: Zabytki
Skarżony organ: Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 13 ust. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 710
law: Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
article: art. 80
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Ostrowska, , Sędzia WSA Tomasz Janeczko, Sędzia WSA Andrzej Siwek (spr.), Protokolant spec. Joanna Piątek-Macugowska, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 listopada 2021 r. sprawy ze skargi P Spółka Jawna z siedzibą w C na decyzję Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu z dnia [...] kwietnia 2021 r. znak [...] w przedmiocie skreślenia z rejestru zabytków oddala skargę


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi Przetwórstwo [...] Sp. j. z siedzibą w [...] (dalej jako: "skarżąca", "strona skarżąca", "skarżąca spółka") jest decyzja Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu (dalej jako "Minister", "organ") z dnia [...] lutego 2020 r., znak: [...], którą odmówiono skreślenia z skreślenia z rejestru zabytków parku w miejscowości [...], znajdującego się na części działki ewid. nr [...], wpisanego do tego rejestru pod numerem [...], decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] kwietnia 1986 r., znak: [...].

Jak wynika z akt sprawy Wojewódzki Konserwator Zabytków w [...] decyzją z [...] kwietnia 1986 r. wpisał do rejestru zabytków pod numerem [...] park [...] w [...], gm. [...] o pow. 1,85 ha ograniczony od północy - podwórzem gospodarczym [...], od południa - rolą, od wschodu - drogą z [...] do stacji kolejowej [...], od zachodu - drogą prowadzącą na południe do [...] i na północ do szosy z [...], od wschodu do [...].

W uzasadnieniu ww. decyzji stwierdzono: "Park krajobrazowy zał. w końcu XIX wieku. W strukturze przestrzennej założenia dominuje dwór, usytułowany w pn części parku. Układ wewnętrzny /prócz założenia dworu/ jest całkowicie zmieniony poprzez: wyłączenie części powierzchni z parku w dawanych granicach, zatarcie sieci ścieżek spacerowych, wybudowanie w części zach parku stacji benzynowej z magazynem paliw. Malowniczy akcent w kompozycji założenia stanowi grupa wiekowych lip, złożona z trzech drzew wyrastających z jednego systemu korzeniowego o średnicach pierścieniowych 170 cm, 270 cm i 310 cm. W drzewostanie parkowym najliczniejszą grupę stanowią graby, brzozy, jesiony, klony jesionolistne. Przeciętny wiek drzewostanu wynosi 60 lat, natomiast pojedynczych egzemplarzy sto lat. Park w [...] pełni bardzo ważną rolę krajobrazową, ożywia monotonię bezleśnej okolicy. Winien podlegać ochronie konserwatorskiej ze względu na cenny drzewostan jak i zabytkową wartość dworu".

Pismem z 2 września 2020 r. Przedsiębiorstwo [...] Sp. j. właściciel nieruchomości, na której usytuowany jest zabytek wpisany do rejestru zabytków, wystąpił z wnioskiem o skreślenie z rejestru zabytków całości ww. parku. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że ww. park w momencie wpisu był częścią dużego założenia architektonicznego, na które składał się: pałac, podwórze gospodarcze oraz kolonia mieszkalna, przy czym park pełnił funkcję uzupełniającą w stosunku do ww. założenia. Wskazano, że ww. park kilka lat temu został zniszczony przez burze i nawałnice, po których konieczne było przeprowadzenie licznych prac porządkowych (po uprzednim uzyskaniu niezbędnych pozwoleń organu ochrony zabytków), tj. usunięcie połamanych drzew. Na terenie ww. parku pozostało skupisko 26 drzew, które nie posiada żadnych wartości zabytkowych. Skarżąca spółka wyjaśniła, że w uzgodnieniu z [...] Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków usunięto 49 sztuk złomów i wywrotów oraz 32 sztuk drzew w złym stanie fitosanitarnym. Podkreślono jednocześnie, że już w chwili wpisu do rejestru zabytków wartości zabytkowe ww. parku były wątpliwe, bowiem w ewidencji parkowej z 1984 r. wskazano, że park ten nie posiada walorów zabytkowych, a w uzasadnieniu decyzji o wpisaniu go do rejestru zabytków podkreślono jego związek z dworem o zabytkowej wartości. Tymczasem wszystkie budynki składające się na dworskie założenie architektoniczne zostały rozebrane za zgodą organu ochrony zabytków, a zatem za niezasadne należy uznać utrzymywanie tak rygorystycznej formy ochrony zabytków dla skupiska drzew, które obecnie nie wykazuje już żadnej formy zorganizowania, ani nie posiada walorów wizualnych. Wskazano jednocześnie, że ubytek większości starodrzewia doprowadził do zniszczenia w stopniu, w którym przywrócenie stanu poprzedniego oraz jego rekonstrukcja nie są możliwe, bowiem "nasadzenie nowych drzew nie jest w stanie zrekompensować w żaden sposób utraty starodrzewia. Stwierdzono także, że utrzymywanie tak rygorystycznej formy ochrony zabytków skutkuje nieproporcjonalnym ograniczeniem prawa własności skarżącej spółki w stosunku do parku nie prezentującego obecnie jakichkolwiek wartości. Do ww. wniosku dołączono m.in. kopię Ewidencji parku dworskiego w [...] z 1984 r. sporządzoną przez mgr inż. H. R. oraz "Inwentaryzację zadrzewienia ocalałego po nawałnicy 11-12 sierpnia 2017 r.", sporządzoną przez mgr inż. R. M. w kwietniu 2019 r.

Minister pismem z dnia 12 października 2020 r. wystąpił do Narodowego Instytutu Dziedzictwa (dalej jako "NID") z prośbą o wydanie specjalistycznej opinii w przedmiotowej sprawie. Oddział Terenowy w [...] Narodowego Instytutu Dziedzictwa, po przeprowadzeniu 24 listopada 2020 r. oględzin zabytku, przygotował opinię specjalistyczną z dnia 13 stycznia 2021 r. Opinię sporządził mgr inż. arch. D. M.

W opinii wskazano, że została ona sporządzona na podstawie ww. oględzin obiektu oraz materiałów znajdujących się w aktach sprawy i materiałów zgromadzonych przez NID (w tym materiałów archiwalnych). W opinii tej omówiono zakres ochrony prawnej wynikający z wpisu do rejestru zabytków parku w [...] i zamieszczono historię wsi, wskazując, że założono ją jako wieś folwarczną pod koniec średniowiecza. W dalszej części opinii opisano lokalizację i historię funkcjonowania majątku w [...], a następnie zawarto opis przekształceń tego założenia. Podkreślono, że układ parku nie posiadał bogatego programu przestrzennego i bazował na głównej alei parkowej przebiegającej od wysokości dworu w kierunku wschodnim oraz siatce łączących się z nią ścieżek. Jako elementy układu parkowego z tego okresu wymieniono także: szpaler jesionów wyniosłych od wschodu (od strony cieku wodnego); soliter - trójpniową lipę drobnolistną; parter ogrodowy popołudniowej elewacji dworu; starodrzew wraz z otwarciami widokowymi w kierunku [...]. W wyniku działań podjętych przy omawianym założeniu po II wojnie światowej kompozycja parku zatarła się, przekształcono zabudowę folwarczną i przebudowano budynek dworu. Natomiast po 2010 r. zabudowania folwarczne ulegały sukcesywnej rozbiórce, w 2015 r, rozebrano dwór, a w sierpniu 2017 r. przechodzący przez te tereny szkwał poważnie uszkodził park.

Określając stan zachowania parku, stwierdzono że jest to obszar nieogrodzony i niezabudowany, usytuowany w sąsiedztwie gruntów ornych. W układzie przestrzennym parku nie dostrzega się czytelnego przebiegu ścieżek parkowych, przy czym zatarcie pierwotnego układu nie przesądza jednak o utracie wartości zabytkowych. W opisie stanu aktualnego zachowania omawianego parku stwierdzono, że na jego terenie występuje zieleń wysoka pozbawiona warstwy krzewów oraz młode nasadzenia drzew. W czasie sporządzania ewidencji parkowej w 1984 r. (czyli tuż przed wpisem do rejestru zabytków) w parku rosło 112 drzew, a w sierpniu 2017 r. było ich około 100. Po przejściu szkwału usunięto 49 złomów i wywrotów' oraz 32 drzewa z uwagi na zły stan zdrowotny. Działania te zostały podjęte po uzgodnieniu z Wojewódzkim Urzędem Ochrony Zabytków w [...]. Obecnie na terenie parku znajduje się 26 drzew, przy czym według załączonej do wniosku inwentaryzacji drzewostanu tylko 4 z nich stanowią starodrzew. Jednakże zdaniem specjalistów Narodowego Instytutu Dziedzictwa pogląd ten nie jest słuszny, bowiem przyjęta do ustalania wieku drzew metodyka czyli Tabela wiekowa drzew prof. M. jest nieprecyzyjna i zgodnie z najnowszymi ustaleniami obarczona może być błędem, skutkującym zaniżeniem wieku drzew. W związku z tym autorzy omawianej opinii wskazali, że połowa zachowanego do dziś drzewostanu może liczyć 80 lat i więcej. W dalszej części opinii poddano analizie ww. inwentaryzację z 2019 r. w zakresie oceny stanu zachowania istniejącej zieleni wysokiej i wskazano, że opis stanu fitosanitarnego przeczy podawanym powyżej informacjom i nie wskazuje na tak wręcz katastrofalny stan zadrzewienia", bowiem m.in. pochylenie występuje u zaledwie 6 drzew, a wskazywany posusz dotyczy 11 drzew przy czym niemal wszystkie posiadają go na poziomie zaledwie 5%.

Następnie, we wnioskach opinii wyjaśniono, że park nie utracił wartości zabytkowych, a rozbiórka XIX-wiecznego dworu istotnie wpłynęła na obniżenie wartości zabytkowej założenia dworsko-parkowrego, nie deprecjonując jednak samego parku i przypisanych mu wartości. Podkreślono, że park już w momencie wpisu do rejestru zabytków nie posiadał czytelnego układu ścieżek, a współcześnie stan zachowania obiektu nie przekreśla szansy na odtworzenie jego układu". Wyjaśniono także, że w centralnej części założenia nadal rośnie lipa drobnolistna stanowiąca pomnik przyrody, przy czym istniejący jeden z trzech przewodników powinien zostać zabezpieczony przez podparcia, natomiast dzięki kilkunastu okazom, stanowiącym starodrzew park nadal pełni rolę krajobrazową i jest "dominantą w bezleśnym krajobrazie ziemi wrzesińskiej. Park posiada zatem wartości krajobrazowe i historyczne, jako nośnik pamięci Podkreślono, że park w [...] znajduje się w złym stanie zachowania, przy czym nie uległ zniszczeniu czy unicestwieniu. Wyjaśniono także, że ze względu na charakter obiektu (park) należy brać pod uwagę wymienność zadrzewienia' oraz fakt dokonania nasadzeń kompensacyjnych. Dodatkowo wykonanie kolejnych nasadzeń drzew i krzewów będzie możliwe po przeprowadzeniu dodatkowych badań wiodących do w miarę wiernego odtworzenia jego historycznego układu. Wskazano na rolę parku jako nośnika pamięci historycznej, podkreślając że jest to ostatni relikt zespołu posadowionego w pocz. XV w. na peryferiach ówczesnego osadnictwa", gdyż w konsekwencji min. rozbiórki dworu i zabudowy folwarcznej park przejął na siebie funkcję nie tylko dominanty, ale i organizatora całej otaczającej przestrzeni, a także stanowi o ciągłości historycznej wsi [...]. W konkluzji omawianej opinii stwierdzono natomiast, że park dworski w [...] na drodze dokonanych ustaleń naukowych, podkreślenia jego wartości historycznych, pomimo negatywnych uszkodzeń i przekształceń skutkujących utratą części wartości artystycznych, nie utracił wartości zabytkowych, a zatem nie zachodzą przesłanki umożliwiające skreślenie go z rejestru zabytków.

Pismem z dnia 7 stycznia 2021 r. Stowarzyszenie [...] złożyło do Ministra wniosek o dopuszczenie do udziału w przedmiotowym postępowaniu administracyjnym na prawach strony. Minister dopuścił ww. stowarzyszenie do udziału na prawach strony w postępowaniu w sprawie skreślenia z rejestru zabytków omawianego parku.

Stowarzyszenie [...] pismem z 1 marca 2021 r. wniosło o wydanie negatywnej decyzji w sprawie skreślenia z rejestru zabytków parku dworskiego w [...]. Stowarzyszenie wskazało, że po całym założeniu z II połowy XIX wieku zachował się obecnie tylko park, który stanowi dominantę krajobrazową w [...]. Stwierdziło, że należy podjąć się restauracji i konserwacji drzewostanu parku, bowiem jest on ostatnim obiektem pozostałymi po istniejącym w tamtym miejscu zespole dworsko-folwarcznym.

Pismem z 18 marca 2021 r. skarżąca spółka podtrzymała w całości złożony wniosek o skreślenie z rejestru zabytków parku w [...]. Skarżąca odniosła się także do opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa, wskazując, że opisane w niej przeobrażenia społeczno-historyczne, które miały miejsce w rejonie miejscowości [...], nie stanowią zdarzeń szczególnie doniosłych, czy też nietypowych dla danego okresu, a zatem utrzymanie wpisu do rejestru zabytków pozostałości parku byłoby nieuzasadnione wobec skutków tak arbitralnego ograniczenia prawa własności. W dalszej kolejności stwierdzono, że obecny stan wizualny parku wyklucza istnienie jakichkolwiek walorów artystycznych na przedmiotowej nieruchomości, a walory krajobrazowe nie stanowią przesłanki utrzymania wpisu do rejestru zabytków. W odniesieniu do lipy drobnolistnej, znajdującej się na terenie ww. parku i będącej pomnikiem przyrody wyjaśniono natomiast, że dwie opinie dendrologiczne wskazują na brak możliwości podjęcia skutecznych czynności zabezpieczających w stosunku do tego drzewa, przy czym kwestie dotyczące tego drzewa jako pomnika przyrody są nieistotne dla niniejszego postępowania. Podkreślono także, że rewaloryzacja starych zadrzewień jest niemożliwa w kontekście zachowania autentycznej substancji. Podkreślono także, że park nie prezentuje obecnie żadnych wartości artystycznych, a interes społeczny, przemawiający za utrzymaniem ochrony zabytkowej przedmiotowego obszaru nie został wykazany w sposób przekonujący. W podsumowaniu omawianego pisma stwierdzono zatem, że park uległ zniszczeniu w stopniu znacznym, co w konsekwencji skutkowało utratą jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej, a jego wartość nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych. Wskazano także na potrzebę oceny proporcjonalności ingerencji w prawo własności, jaką niesie za sobą taka forma ochrony zabytków.

Opisaną na wstępie decyzją z dnia [...] kwietnia 2020 r., [...], wydaną na podstawie art. 7 pkt 1, art. 13 ust. 1, 5 i 6 i art. 89 pkt 1 ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t.j. Dz. U. z 2021, poz. 710 ze zm., "u.o.z.") oraz art. 18 pkt 1 i art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., "k.p.a."), Minister odmówił skreślenia ww. obiektu z rejestru zabytków.

W uzasadnieniu organ wskazał, że dokonanie oceny, czy zaistniała którakolwiek z przesłanek określonych w art. 13 ust. 1 u.o.z. wymaga ustalenia, czy stopień zniszczenia danego obiektu spowodował utratę jego wartości, lub też, czy nowe ustalenia naukowe faktycznie tej wartości nie potwierdzają. W dalszej kolejności konieczne jest określenie wartości, które zdecydowały o wpisaniu obiektu do rejestru zabytków. W decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dni [...] kwietnia 1986 r. wskazano na "ważną rolę krajobrazową" parku, który "ożywia monotonię bezleśnej okolicy" oraz stwierdzono, że powinien on podlegać ochronie konserwatorskiej "ze względu na cenny drzewostan jak i na zabytkową wartość dworu". W związku z powyższym w postępowaniu dotyczącym skreślenia z rejestru zabytków należy ustalić, czy wnioskowany do skreślenia z rejestru zabytków obiekt w postaci parku uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę ww. wartości, będących podstawą wpisania do rejestru zabytków.

Organ stwierdził, że z akt przedmiotowej sprawy wynika, że park znajduje się w złym stanie zachowania, niemniej na omawianym terenie częściowo zachował się starodrzew. Ponadto dwór, którego otoczeniem był przedmiotowy park został rozebrany w 2015 r. Niemniej jednak, pomimo znacznej degradacji park nie utracił wartości, dla których został wpisany do rejestru zabytków. Tym samym, zgodnie z przepisem art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, nie zachodzi przesłanka wskazująca na konieczność skreślenia omawianego obiektu z rejestru zabytków. Przedmiot ochrony konserwatorskiej jakim jest zabytek sztuki ogrodowej ma specyficzny charakter. W przypadku założenia parkowego, stopień zachowania oryginalnych nasadzeń nie jest czynnikiem decydującym o jego wartości. Istotny w przypadku zabytków sztuki ogrodowej jest przede wszystkim stopień zachowania formy, czyli w omawianej sprawie - wciąż czytelny wpływ tej przestrzeni parkowej na kształt otaczającego krajobrazu.

Zdaniem Ministra przeprowadzenie rewaloryzacji przedmiotowego parku jest trudne, niemniej jednak możliwe do wykonania, na podstawie map historycznych i ewidencji parkowej z 1984 r. Co istotne, układ ścieżek parkowych na omawianym terenie był już nieczytelny w chwili wpisywania parku w [...] do rejestru zabytków. Ochrona tego terenu była podyktowana zatem nie potrzebą ochrony oryginalnego ukształtowania tego terenu, ale koniecznością zachowania dla przyszłych pokoleń świadectwa istnienia w [...] zespołu dworsko-parkowego. Organ konserwatorski, obejmując ten teren ochroną prawną w 1986 r. uznał, że przedmiotowy obszar stanowi istotny element całego założenia i posiada wartości, które należy zachować ze względu na ważny interes społeczny, pomimo wskazanego w decyzji niezachowania układu ścieżek. Przedmiotowy obszar w dalszym ciągu posiada on wartości artystyczne, historyczne i naukowe, dla których został objęty ochroną prawną, przede wszystkim jako część założenia dworsko-parkowego. Zdaniem organu omawiany park położony w [...] posiada przede wszystkim walor artystyczny jako czynnik kształtujący krajobraz miejscowości oraz walor historyczny, jako świadectwo istnienia założenia dworskiego w miejscowości, a także walor typologiczny, jako dokument historii kultury materialnej regionu. W związku z powyższym nie zachodzą przesłanki umożliwiające skreślenie z rejestru zabytków przedmiotowego obiektu.

Odnosząc się do zarzutów dotyczących braku powszechnego dostrzegania wartości historycznych i naukowych ww. parku, organ stwierdził, że zgodnie z art. 5 pkt 5 u.o.z.. opieka nad zabytkiem sprawowana jest przez jego właściciela lub posiadacza i polega, w szczególności, na zapewnieniu warunków popularyzowania i upowszechniania wiedzy zabytku oraz jego znaczeniu dla historii i kultury. W związku z powyższym obowiązek upowszechniania wiedzy na temat zabytku spoczywa na jego właścicielu i może być realizowany np. poprzez wykonanie tablicy informacyjnej i umieszczenie jej w sąsiedztwie zabytkowego parku, co pozwoli na dostrzeżenie m.in. wartości historycznej także odbiorcy niedysponującemu szeroką wiedzą historyczną.

W skardze do Sądu na ww. decyzję Ministra z dnia [...] kwietnia 2020 r. skarżąca spółka postawiła zarzuty:

I. naruszenia przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 13 ust. 1 u.o.z. poprzez jego niezastosowanie i wydanie decyzji odmawiającej skreślenia z rejestru zabytków parku w [...], w wyniku błędnego uznania, że park zachował walor autentyczności i w dalszym ciągu posiada wartości będące podstawą objęcia go ochroną konserwatorską, podczas gdy park został zniszczony w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej i naukowej, co w konsekwencji spełniło ustawowe przesłanki wskazane w ww. przepisie uzasadniające skreślenie parku z rejestru zabytków;

2. art. 13 ust. 1 u.o.z. w zw. z art. 31 ust. 3 i art. 64 ust. 1 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez ich niezastosowanie i wydanie decyzji odmawiającej skreślenia z rejestru zabytków parku w: [...], w wyniku błędnego uznania, że park zachował walor autentyczności i w dalszym ciągu posiada wartości będące podstawą objęcia go ochroną konserwatorską, podczas gdy park został zniszczony w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej i naukowej, co w konsekwencji spełniło ustawowe przesłanki wskazane w ww. przepisie uzasadniające skreślenie parku z rejestru zabytków, a jednocześnie utrzymanie w przedmiotowej sprawie tak rygorystycznej formy ochrony zabytków stanowi nieproporcjonalne naruszenie prawa własności Skarżącej, w stosunku do w skazywanego przez organ interesu społecznego;

ewentualnie, w razie uznania przez Sąd, że całość parku faktycznie nie kwalifikowała się do skreślenia z rejestru zabytków:

3. art. 13 ust. 2 u.o.z. w zw. z art. 13 ust. 1 u.o.z., poprzez ich niezastosowanie i niewydanie przez organ decyzji skreślającej z rejestru zabytków chociażby części parku w [...], podczas gdy z materiału dowodowego bezspornie wynika, że w parku pozostało jedynie kilkanaście drzew (na blisko 100 szt. drzew rosnących w parku jeszcze kilka lat temu), w związku z czym organ powinien był - w sytuacji nieuznania całkowitej utraty przez park jego wartości historycznej, artystycznej i naukowej - rozważyć również kwestię utraty ww. walorów w stosunku do części parku, co do której spełniły się ustawowe przesłanki wskazane w ww. przepisach, co w konsekwencji uzasadniało skreślenie parku z rejestru zabytków chociażby w części;

II. naruszenie przepisów postępowania, mogące mieć istotny w pływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 7 w zw. z art. art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. oraz 107 § 3 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, jak również jego nieprawidłową i dowolną ocenę, niezgodną z zasadą prawdy obiektywnej, w wyniku oparcia się przez organ przy wydawaniu zaskarżonej decyzji wyłącznie na opinii NID, której wnioski były obszernie kwestionowane przez skarżącą spółkę, a także z uwagi na braki uzasadnienia zaskarżonej decyzji, co w konsekwencji doprowadziło niesłusznego wydania decyzji odmawiającej skreślenia parku z rejestru zabytków i załatwienia sprawy z pominięciem słusznego interesu Skarżącej;

2. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 8 § 1 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 84 § 1 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy w: wyniku nie zgromadzenia przez organ w sposób kompleksowy materiału dowodowego, co przejawiało się w nieprzeprowadzeniu przez organ dowodu z opinii biegłych z zakresu ochrony zabytków oraz z zakresu dendrologii, którzy zweryfikowaliby ponad wszelką wątpliwość okoliczności wskazywane w opinii NID, która była kwestionowana przez spółkę, dotyczącą walorów zabytkowych parku oraz wieku drzew pozostałych w parku, lub chociażby w nie zleceniu przez organ sporządzenia kolejnej opinii NID, w celu potwierdzenia wniosków pierwszej opinii, w konsekwencji czego postępowanie nie doprowadziło do poczynienia ustaleń zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej i zostało przeprowadzone w sposób niebudzący zaufania do władzy publicznej, a w konsekwencji doprowadziło niesłusznego wydania decyzji odmawiającej skreślenia parku z rejestru zabytków.

Skarżąca spółka wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi strona skarżąca powtórzyła dotychczasową argumentację. Dodatkowo podniósł, że zabytkowa wartość dworu (a więc zupełnie innego obiektu aniżeli park), jest okolicznością która nie powinna wpływać zarówno na rozważania dotyczące wpisu parku do rejestru zabytków, ani tym bardziej na rozważania dotyczące zasadności jego skreślenia z rejestru zabytków.

Skarżąca podniosła, że w opinii NID autor wskazał, że na 26 drzew znajdujących się obecnie w parku "starodrzewem może być nawet 85% obecnego drzewostanu". Zdaniem skarżącej przytoczone stwierdzenie stanowi jedynie niepopartą wiedzą specjalistyczną hipotezę autora opinii. Autor opinii kwestionował jednocześnie ustalenia wynikające z inwentaryzacji przedłożonej przez spółkę do wniosku. załączona inwentaryzacja została sporządzona przez mgr. inż. leśnictwa, inż. ochrony środowiska, będącego rzeczoznawcą i biegłym sądowym z zakresu ochrony przyrody - i w ocenie spółki stanowi bardziej wiarygodne źródło informacji w zakresie wieku i stanu drzewostanu znajdującego się w: parku, aniżeli opinia autora z NID. Sam organ rozpatrujący złożony przez spółkę wniosek nie posiada tego typu wiedzy specjalistycznej z zakresu dendrologii, jednak pomimo tego bezkrytycznie oparł się na wnioskach autora opinii NID.

Ponadto strona skarżąca nie zgodziła się z argumentacją organu, aby zabytek sztuki ogrodowej miał na tyle specyficzny charakter, żeby stopień zachowania oryginalnych nasadzeń nie był czynnikiem decydującym o jego wartości. Taki pogląd prowadziłby do absurdalnych wniosków, iż pozostałości po dawnych parkach (w postaci kilku drzew) na zawsze pozostaną już zabytkiem wpisany m do rejestru zabytków, w związku z czym uzasadnionym będzie ograniczanie prawa własności właścicieli nieruchomości, oraz nakładanie na nich obowiązku ponoszenia znacznych środków w celu ich rekonstrukcji. Trudno także uznać aby sam widok 26 drzew (w którym organ upatruje "walorów krajobrazowych"), wynikający wyłącznie z położenia parku na bezdrzewnym terenie, stanów ł jakkolwiek o tzw. stopniu zachowania formy i uzasadniał utrzymanie w mocy najbardziej rygorystycznej formy ochrony zabytków, jakim jest wpis do rejestru zabytków.

W odpowiedzi na skargę Minister wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz. U z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej jako "p.p.s.a.").

Skargę należało oddalić, albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

Sąd kontrolował w niniejszej sprawie decyzję Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu z dnia [...] lutego 2020 r., znak: [...], którą odmówiono skreślenia z skreślenia z rejestru zabytków parku w miejscowości [...], znajdującego się na części działki ewid. nr [...], wpisanego do tego rejestru pod numerem [...], decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] kwietnia 1986 r., znak: [...].

W rozpoznawanej sprawie, materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, w myśl którego zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych, zostaje skreślony z rejestru. Właściwy w tym względzie jest Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego (art. 13 ust. 5 omawianej ustawy).

Podstawą postępowania w sprawie wykreślenia zabytku z rejestru jest fakt ustalenia znacznego stopnia zniszczenia danego obiektu, powodującego przy tym utratę jego wartości historycznych, artystycznych lub naukowych. Właściwe organy są więc zobowiązane do ochrony zabytków, która polega m.in. na podejmowaniu działań służących zachowaniu wartości zabytkowych przy wykorzystaniu przysługujących środków i instrumentów o charakterze władczym (art. 4 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami). Skreślenie zabytku z rejestru do którego został uprzednio wpisany powinno mieć zatem miejsce jedynie w wyjątkowych sytuacjach, po spełnieniu łącznie dwóch przesłanek, tj. zniszczenia obiektu i równoczesnej utraty przez tenże wartości wymienionych w art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Zatem podstawą do wykreślenia zabytku wpisanego do rejestru zabytków nie jest jego zły stan techniczno-użytkowy, ale takie jego zniszczenie, które powoduje utratę wartości historycznej, artystycznej lub naukowej. Kryteria techniczne dotyczące stanu obiektu uznawanego za zabytek i powiązane z nimi aspekty ekonomiczne nie mogą mieć wpływu na podjęcie decyzji w przedmiocie skreślenia obiektu z rejestru zabytków, a wyłącznie decydujący powinien być wzgląd na to, iż nawet zrujnowany obiekt stanowi dziedzictwo minionej epoki i jako taki powinien być zachowany. W postępowaniu o wykreślenie zabytku z rejestru nie są rozstrzygane kwestie dotyczące zakresu niezbędnych do wykonania robót budowlanych, ich opłacalność, możliwości właściciela lub posiadacza zabytku, a wyłącznie to, czy stopień zniszczenia obiektu wpisanego do rejestru jest taki, że utracił on swą wartość historyczną, artystyczną czy naukową. Przy skreśleniu z rejestru nie jest więc decydujący stan zachowania zabytku, jego walor użytkowy, czy wreszcie estetyka jaką prezentuje w chwili dokonywania takiej oceny. Zasadnicze i decydujące znaczenie ma to, czy wartości chronione, które stanowiły podstawę wpisu nie zostały utracone na skutek zniszczenia zabytku.

Organ, orzekający w sprawie o wykreślenie zabytku ujętego w rejestrze ma więc obowiązek ustalenia, czy w okresie pomiędzy wpisaniem obiektu do rejestru zabytku, a wnioskiem o jego wykreślenie nastąpiły takie zdarzenia, które wpłynęły na wartość zabytkową przedmiotowego obiektu. Jednym ze sposobów dokonania powyższego sposobu ustalenia jest wystąpienie do Narodowego Instytutu Dziedzictwa o sporządzenie w tym zakresie opinii. Jest to środek dowodowy w rozumieniu art. 75 § 1 w zw. z art. 84 § 1 k.p.a., zmierzający do ustalenia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), podlegający ocenie organu (art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a.). Podkreślić należy, że Narodowy Instytut Dziedzictwa jest państwową instytucją kultury, działająca m.in. na podstawie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (§ 1 statutu Instytutu z dnia 23 stycznia 2014, stanowiącego załącznik do zarządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z tegoż dnia, wydanego na podstawie art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej - Dz. U. z 2012 r. poz. 406). Zgodnie z § 4 ust. 1 pkt 8 tego statutu, zadaniem Instytutu jest m.in. wydawanie opinii i ekspertyz dotyczących działań przy zabytkach na rzecz organów administracji publicznej.

Z powyższego wynika, że obiekt znajdujący się w złym stanie technicznym nie może zostać wykreślony, jeżeli w swoim aktualnym kształcie zachowuje walory historyczne, artystyczne lub naukowe.

W przedmiotowej sprawie Minister wystąpił do Narodowego Instytutu Dziedzictwa z prośbą o wydanie specjalistycznej opinii w przedmiotowej sprawie. Oddział Terenowy w [...], po przeprowadzeniu w dniu 24 listopada 2020 r. oględzin zabytku, przygotował opinię specjalistyczną z dnia 13 stycznia 2021 r. Z omawianej opinii, której fragmenty zacytowano powyżej, jak też z obszernego materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie jednoznacznie wynika, że przedmiotowy park znajduje się \w złym stanie zachowania, niemniej na omawianym terenie częściowo zachował się starodrzew. Bezsporne jest, że w czasie sporządzania ewidencji parkowej w 1984 r. (czyli tuż przed wpisem do rejestru zabytków) w parku rosło 112 drzew, a w sierpniu 2017 r. było ich około 100. Po przejściu szkwału w 2017 r. usunięto 49 złomów i wywrotów' oraz 32 drzewa z uwagi na zły stan zdrowotny. Działania te zostały podjęte po uzgodnieniu z Wojewódzkim Konserwatorem Ochrony Zabytków w [...]. Obecnie na terenie parku znajduje się 26 drzew. Część z tych drzew stanowi starodrzew.

Jednakże Sąd w pełni podziela stanowisko organu, że park w [...] posiada przede wszystkim walor artystyczny (czynnik kształtujący krajobraz miejscowości), walor historyczny (świadectwo istnienia założenia dworskiego w miejscowości), a także walor typologiczny (jako dokument historii kultury materialnej regionu), i wszystkie te wartości, pomimo pogorszenia stanu parku, nadal zostały zachowane. Zdaniem Sądu sporządzona przez Narodowy Instytut Dziedzictwa opinia i pozostałe dokumenty zawierają dobitne stanowisko, że omawiany obiekt posiada wartości zabytkowe. Należy podzielić stanowisko organu że park jako zabytek sztuki ogrodowej ma specyficzny charakter, a stopień zachowania oryginalnych nasadzeń nie jest czynnikiem decydującym o jego wartości. Istotny w przypadku zabytków sztuki ogrodowej jest przede wszystkim stopień zachowania formy, czyli w omawianej sprawie - wciąż czytelny wpływ tej przestrzeni parkowej na kształt otaczającego krajobrazu. Opieka nad zabytkiem, w którym dominuje roślinność, polega m.in. na jej pielęgnacji a także na zastępowaniu pokoleń drzew kończących żywot - nowymi, w związku z powyższym ocena oryginalności substancji zabytkowej winna być dokonywana w oparciu o inne kryteria niż dzieje się to w przypadku zabytków nieruchomych takich jak budynki i dzieła architektury.

Należy podzielić stanowisko organu, że przeprowadzenie rewaloryzacji przedmiotowego parku jest trudne, niemniej jednak możliwe do wykonania, na podstawie map historycznych i ewidencji parkowej z 1984 r.

W ocenie Sądu zarzuty skargi w znacznej mierze stanowią polemikę z ustaleniami zawartymi w opinii NID, w szczególności z ustaleniami dotyczącymi wieku drzew jak też ich stanu fitosanitarnego. Skarżąca spółka w postępowaniu administracyjnym przedstawiła "Inwentaryzację zadrzewienia ocalałego po nawałnicy 11-12 sierpnia 2017 r." oraz "Ekspertyzę dendrologiczną stanu zdrowotnego [...] – pomnika przyrody (...)", obydwie sporządzone przez mgr inż. leśnictwa, inż. przyrody R. M. w kwietniu 2019 r. Jednakże obydwa dokumenty, w świetle ustaleń opinii NID oraz podzielonego przez Sąd poglądu, że stopień zachowania oryginalnych nasadzeń nie jest czynnikiem decydującym o jego wartości, nie mogą stanowić o braku wartości zabytkowych omawianego parku. Podkreślić należy, że w 2011 r. poprzednik prawny strony skarżącej, Przedsiębiorstwo [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...], wystąpiło z wnioskiem o wykup omawianej nieruchomości od Agencji [...]. [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków w pismie z dnia 12 lipca 2011 r. pozywtywnie zaopiniował zamiar sprzedaży zespołu dworsko-parkowego w miejscowości [...], wskazując jednak m.in. konieczność przeprowadzenia leczenia, konserwacji oraz zabezpieczenia najstarszych i najcenniejszych drzew oraz uporządkowanie terenu całego parku poprzez usunięcie zbędnych samosiewów. Skarżąca spółka, nabywając omawianą działkę w 2014 r., miała pełną świadomość zakupu terenu i charakterze zabytkowym jak też świadomość obowiązków na niej ciążących. Zdaniem Sądu strona skarżąca winna uzupełnić nasadzeniami zastępczymi powstałe w 2017 r. straty w drzewostanie. Powyższe wynika zresztą z pozwolenia Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] września 2018 r. w sprawie zezwolenia na usunięcie drzew w omawianym parku z zobowiązaniem działań kompensacyjnych.

W świetle powyższych ustaleń Minister nie mógł wydać decyzji odmiennej od tej, która zapadła, albowiem nie ziściły się przesłanki wymienione w art. 13 ust. 1 u.o.z.

W ocenie Sądu zarzuty strony skarżącej dotyczących naruszenia art. 13 ust. 1 i ust. 2 u.o.z. stanowią polemikę skarżącej z ww. ustaleniami organu, zmierzające do umniejszenia ustalonych przez organ wartości artystycznych, historycznych i naukowych omawianego obiektu. Podkreślić ocena czy obiekt powinien zostać wpisany do rejestru zabytków z uwagi na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową, pozostaje w kompetencji właściwych organów ochrony zabytków. Natomiast naczelnym organie administracji publicznej zarządzającym tym działem, jest Minister Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu, posiadający niezbędną wiedzę specjalistyczną pozwalającą samodzielne ustalić istnienia lub braku wartości historycznej, artystycznej lub naukowej zabytku.

Wskazać należy, że zgodnie z art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Ocena dowodów zgodna z zasadą swobodnej oceny dowodów winna uwzględniać reguły prawidłowego rozumowania i doświadczenia życiowego i nie może być oceną dowolną. Jak wskazano w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 listopada 2019 r. sygn. II OSK 3301/17 cyt.: "obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. po pierwsze - opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie - organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową. W końcu, po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z zasadami logiki". Wyrażona w art. 80 k.p.a. zasada swobodnej oceny dowodów pozwala organowi na dokonanie własnej oceny wartości poszczególnych dowodów. W niniejszej sprawie ta zasada nie została naruszona. Organ w zaskarżonej decyzji w sposób wyczerpujący uzasadnił, dlaczego dał wiarę ustaleniom zawartym w sporządzonej przez NID opinii.

Podkreślić należy, że z zarzutów strony skarżącej wynika konieczność potwierdzania twierdzeń zawartego w opinii eksperckiej jeszcze kolejną opinią NID Takie rozumowanie jest błędne, albowiem eksperci w omawianej dziedzinie wydając opinię, opierają się na swojej wiedzy i doświadczeniu z zakresu danej dziedziny. Brak jest konieczności sporządzania przez NID kolejnej opinii.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji.