Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1915/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-03-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6076 Sprawy objęte dekretem o gruntach warszawskich
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 215
journal: Dz.U. 2020 poz 65
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - t.j.
article: art. 28,7,77 par. 1,80, 105 par. 1,138 par. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 1960 nr 30 poz 168
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c,  art. 200, 205 par. 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Asesor WSA Iwona Ścieszka Sędzia WSA Łukasz Trochym (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 marca 2021 r. sprawy ze skargi Z. P., I. B., L. K. i P. K. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] maja 2020 r. nr [...]; 2. zasądza od Wojewody [...] na rzecz Z. P., I. B., L. K. i P. K. solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewoda [...] (dalej jako "Wojewoda/organ) decyzją z [...] czerwca 2020 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania L.A., I.B., P.K. oraz Z.P. (dalej jako "Skarżący"), utrzymał w mocy decyzję Prezydenta [...] (dalej jako "Prezydent/organ I instancji") z [...] maja 2020 r. nr [...] o umorzeniu postępowania w sprawie ustalenia odszkodowania za nieruchomość położoną w [...] przy ul. [...] ozn. hip. " [...] nr hip. [...] dawny nr [...], nr rej. hip.- [...] ", w części dotyczącej udziału wynoszącego [...] z połowy działki pod nazwą "działka nr [...]" (dalej również jako "nieruchomość [...] ").

Zaskarżona decyzja Wojewody została wydana w następującym stanie sprawy.

Nieruchomość położona w [...] w rejonie ul. [...] ozn. hip. " [...] nr hip. [...] dawny nr 9, nr rej. hip. - [...] " znajduje się na terenie objętym działaniem dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze [...] (Dz. U. Nr 50, poz. 279, dalej jako "dekret").

Powyższy grunt z dniem [...] maja 1990 r. stał się własnością Dzielnicy-Gminy [...], co potwierdził Wojewoda [...]: decyzją nr [...] z [...] marca 1997 r. w zakresie dz. nr [...], decyzją nr [...] z [...] marca 1997 r. w zakresie działki nr [...], decyzją nr [...] z [...] kwietnia 1997 r. w zakresie dz. nr [...], decyzją nr [...] z [...] stycznia 1997 r. w zakresie dz. nr [...].

W akcie notarialnym za Rep. nr [...] zeznanym przed notariuszem S.B. [...] marca 1943 r. nieruchomość ozn. hip. " [...] nr hip. [...] dawny nr [...], rej. hip.- [...] " opisana jest jako składająca się m.in. z nieruchomości: "[...]" o pow. [...] m2 "[...] nr [...]" o pow. [...] m2, "[...]" o pow. [...] m2, "działka nr [...]" o pow. [...] m2 i połowa "działki nr [...]" o pow. [...] m2. Wymienionym aktem notarialnym W.K. z nieruchomości ozn. hip. " [...] nr hip. [...] dawny nr [...], nr rej. hip. - [...] " darował swoim dzieciom poszczególne działki, zaś połowę działki nr [...] pozostawił na swoją rzecz. Przedmiotem niniejszego postępowania objęta jest zatem połowa dawnej działki nr [...] .

Dawna działka nr [...] zgodnie z opracowaniem geodezyjnym z [...] listopada 2018 r. wykonanym przez geodetę uprawnionego A. K. zawierała powierzchni [...] ha. Obecnie nieruchomość ta wchodzi w skład następujących działek ewidencyjnych:

- części dz. ew. nr [...] z obrębu [...] na powierzchni [...] m2, stanowiącej własność [...] ;

- części dz. ew. nr [...] z obrębu [...], na powierzchni [...] m2, stanowiącej własność [...] ,

Jak wynika z pisma Sądu Rejonowego dla [...] Wydział VII Ksiąg Wieczystych z [...] września 2019 r., Dz. Odp. [...] w archiwum tego Sądu brak jest w skorowidzu ksiąg hipotecznych księgi dawnej o nazwie " [...] Hip. Nr [...] d. [...] (nr rej. hip. [...] )", wobec czego odpis księgi hipotecznej nie może być wydany.

W aktach własnościowych nieruchomości położonej w [...] przy ul. [...] ozn. hip. " [...] nr hip. [...] dawny nr [...], nr rej. hip.- [...] " brak jest wniosku dawnego właściciela o przyznanie prawa własności czasowej (obecnie użytkowania wieczystego) złożonego w trybie art. 7 dekretu.

Skarżący wystąpili z wnioskiem o odszkodowanie za nieruchomość [...] (w dniu [...] października 2013 r. – Z.P., w dniu [...] maja 2014 r. – L.A. i P.K. oraz w dniu [...] czerwca 2014 r. – I.B.), który został w 2017 r. ponowiony.

Skarżący złożyli do akt sprawy postanowienie Sądu Powiatowego dla [...] Wydział I Cywilny z [...] maja 1968 r., sygn. akt [...], zgodnie z którym:

- spadek po W.K. zmarłym w dnia [...] grudnia 1944 r. nabyły dzieci jego: F.K., S.K., R.K., L.K. po [...] części spadku każde oraz dzieci zmarłej córki spadkodawcy J.U. z domu K.: J.G. z domu U., J.R. z domu U., T.U. i B.U. po [...] części spadku każde z obciążeniem na [...] części spadku dożywotnim użytkowaniem na rzecz żony M.K.;

- spadek po F.K. zmarłym w dniu [...] grudnia 1951 r. nabył w całości w drodze dziedziczenia testamentowego brat R.K..

Organy obu instancji podkreśliły, że prawa do spadku po F.K. zostały także stwierdzone na mocy postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] Wydział IV Cywilny z [...] czerwca 1982 r., sygn. akt [...], zgodnie z którym spadek po F.K. nabył w całości z mocy testamentu brat R.K.. Prawo do wchodzącego w skład spadku gospodarstwa rolnego nabył w całości brat R.K..

Uznając, że wniosek złożony został przez osoby nieuprawnione decyzją z [...] maja 2020 r., nr [...] Prezydent umorzył, jako bezprzedmiotowe, postępowanie w sprawie ustalenia odszkodowania za nieruchomość [...].

W przepisanym ustawowo terminie Skarżący wnieśli odwołanie od ww. decyzji organu I instancji.

Wojewoda decyzją z [...] czerwca 2020 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Prezydenta z [...] maja 2020 r., nr [...].

Wojewoda w uzasadnieniu swojej decyzji wskazał, że stroną postępowania administracyjnego jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie, albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek (art. 28 k.p.a.). Dopiero zatem potwierdzenie posiadania interesu prawnego skutkować będzie, w ocenie organu, nabyciem uprawnień należnych stronie postępowania administracyjnego i powinno opierać się na przepisach prawa materialnego, z których wynikają dla tego podmiotu określone prawa lub obowiązki. Interes prawny polega na możliwości zastosowania w ustalonym stanie faktycznym normy prawa materialnego do podmiotu oczekującego ochrony prawnej. Zatem ustalenie interesu prawnego w postępowaniu administracyjnym oznacza wskazanie przepisu prawa materialnego, na podstawie którego dany podmiot może domagać się czynności organu.

Następnie Wojewoda wskazał i zacytował treść przepisu art. 215 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2020 r. poz. 65 ze zm., dalej jako "u.g.n."), który stanowi materialnoprawną podstawę postępowania odszkodowawczego za nieruchomość dekretową, w którym ustalenia odszkodowania domagają się Skarżący.

Z przepisu powyższego Wojewoda wywiódł, że - niezależnie od rodzaju nieruchomości - gospodarstwo rolne, działka lub dom jednorodzinny, odszkodowania za nieruchomość mogą żądać osoby, które były jej właścicielami na dzień wejścia w życie dekretu, tj. na 21 listopada 1945 r. Bowiem to dekret regulował, z mocy swego art. 1, przejście, z mocy prawa, z dniem jego wejścia w życie, wszystkich nieruchomości [...] na własność gminy [...] . Zatem, to dotychczasowi właściciele nieruchomości [...] - na [...] listopada 1945 r. - lub ich następcy prawni, są uprawnieni do bycia stroną postępowania prowadzonego w trybie art. 215 u.g.n., który reguluje tryb rekompensaty za utratę prawa własności do nieruchomości, która nastąpiła 21 listopada 1945 r.

A zatem w przypadku, gdy to następcy prawni dawnego właściciela żądają ustalenia na ich rzecz odszkodowania, winni wykazać, zdaniem organu, swą legitymację prawną w rozumieniu art. 28 k.p.a. w zw. z art. 215 u.g.n., w ten sposób, że istnieje ciągłość prawa własności nieruchomości na rzecz ich poprzenika prawnego od dnia jej nabycia do dnia jej utraty z mocy prawa poprzez wejście w życie dekretu oraz, że są oni pełnoprawnymi następcami prawnymi takiego właściciela. Przy tym organ w pełni podzielił stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w wyroku z 13 maja 2016 r. sygn. akt I OSK 1915/14, w którym sąd stwierdził, że z art. 7 i art. 77 kpa wynika, że postępowanie dowodowe oparte jest na zasadzie oficjalności, a organ administracji publicznej zobowiązany jest z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy. Nie znaczy to jednak, że strona jest zwolniona od współudziału w realizacji tego obowiązku, zwłaszcza, że nieudowodnienie określonej okoliczności faktycznej może prowadzić do rezultatów dla niej niekorzystnych.

Wojewoda zauważył, że z dokumentów zebranych w toku niniejszej sprawy przez organ I instancji, przede wszystkim z odpowiedzi Sąd Rejonowy dla [...] VII Wydział Ksiąg Wieczystych z [...] września 2019 r. wynika, że w archiwum Sądu brak jest w skorowidzu ksiąg hipotecznych księgi dawnej o nazwie " [...] Hip. Nr [...] d. [...] (nr rej. hip. [...] )", wobec czego odpis księgi hipotecznej nie może być wydany. Z kolei, z kopii zaświadczenia Sądu Grodzkiego w [...] Oddziału Ksiąg Wieczystych wynika, że według stanu na dzień [...] maja 1949 r. w archiwum hipotecznym nie odnaleziono księgi hipotecznej pod nazwą " [...] hip. [...] dawniej [...], nr rej. Hip. - [...] ". Brak w skorowidzu księgi o nazwie " [...] hip. [...] dawniej [...], nr rej. Hip. - [...] " potwierdza także, w ocenie organu, znajdujące się w aktach sprawy opracowanie geodezyjne z [...] listopada 2018 r. wykonane przez geodetę uprawnionego A.K..

Wojewoda podniósł następnie, że w ramach odpowiedzi na wezwanie organu I instancji Skarżący wyjaśnili, że prawa własności nieruchomości [...] wynikają m.in. z aktu notarialnego Nr [...] z dnia [...] marca 1943 r., ze znajdujących się w aktach sprawy opracowań geodezyjnych, a także z decyzji/postanowień dotyczących wypłaty odszkodowania za pozostałe działki wchodzące w skład dawnej nieruchomości ozn. hip. " [...] nr hip. [...] dawny nr [...], nr rej. Hip.- [...] ". Ponadto, Skarżący dołączyli do akt sprawy - nakazy opłat płatniczych za podatek gruntowy oraz zaświadczenie z [...] października 2001 r. wydane przez Burmistrza Gminy [...] stwierdzające, że w latach od 1978 r. do 1989 r. G.K. opłacała podatek gruntowy z powierzchni [...] ha fiz., w skład której wchodziły działki Nr [...], [...] przy ul. [...] oraz dz. nr [...] przy ul. [...].

Oceniając powyższe okoliczności Wojewoda stwierdził, że numery działek ewidencyjnych z nakazów płatniczych nie pokrywają się z działkami będącymi przedmiotem wniosku w tej sprawie.

Wojewoda odnotował także, Skarżący poinformowali o wystąpieniu do sądu wieczystoksięgowego o stosowne wypisy z archiwalnej dokumentacji hipotecznej, które jednak do dnia wydania decyzji Prezydenta z [...] maja 2020 r nie zostały złożone do akt niniejszego postępowania. Ponadto, Wojewoda zwrócił uwagę na fakt przedstawienia przez Skarżących kopii postanowienia Państwowego Biura Notarialnego w [...] z [...] stycznia 1973 r. o urządzeniu zbioru dokumentów Rep. Zd Nr [...] dla nieruchomości położonej w [...] w Dzielnicy [...] przy ul. [...] o powierzchni [...] m2 oraz stwierdzenie przejścia na własność Państwa nieruchomości położonej przy ul. [...] ozn. hip. część " [...] hip. [...] d. [...] " działka "Zapłocie", wydane dnia [...] października1974 r.

Zdaniem Wojewody, wymienione dokumenty nie odnoszą się wprost do działki będącej przedmiotem niniejszej decyzji.

Wojewoda uznał także za prawidłowe działanie organu I instancji, który nie przeprowadził dowodu z rozprawy administracyjnej na wskazaną przez Skarżących okoliczność, podając, że nie byłby to dowód przydatny w sprawie odszkodowania, a wręcz niemożliwy do przeprowadzenia. Zdaniem organu w niniejszej sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek czyniących przeprowadzenie rozprawy administracyjnej koniecznym.

Podsumowując organ uznał, że w okresie od daty przedstawionego przez Skarżących aktu notarialnego do dnia wejścia w życie dekretu możliwa była zmiana właściciela nieruchomości [...]. Stąd dowodzenie w zakresie prawa własności nieruchomości [...] wyłącznie na podstawie aktu notarialnego sporządzonego 22 marca 1943 r. byłoby, w ocenie organu, sprzeczne z treścią art. 215 u.g.n.

Biorąc powyższe pod uwagę Wojewoda stwierdził, że organ I instancji dokonał analizy materiału dowodowego w sprawie zgodnie z art. 7 i art. 77 kpa. Przy tym załączone przez strony dokumenty nie stanowią potwierdzenia prawa własności przedmiotowej nieruchomości na dzień wejścia w życie dekretu. Wojewoda wskazał również, że organ I instancji nie naruszył art. 105 k.p.a., gdyż dołożył wszelkich starań celem ustalenia stanu właścicielskiego nieruchomości [...] na kluczową datę wejścia w życie dekretu, wypełniając ciążący nań obowiązek wyczerpującego zebrania materiału dowodowego.

Końcowo Wojewoda zaznaczył, że prawo własności do nieruchomości jest ujawniane na podstawie właściwego wpisu w księdze wieczystej, zaś kompetencje związane z ich prowadzeniem posiadają wyłącznie sądy cywilne. Jedynym dokumentem pozwalającym na ustalenie tego rodzaju okoliczności jest, zdaniem organu, wypis z właściwej księgi wieczystej. Dalej organ podniósł, że w sytuacji zaś, gdyby takiego dokumentu nie można było uzyskać (z uwagi na zaginięcie lub zniszczenie księgi) zainteresowanym przysługuje powództwo do sądu cywilnego o ustalenie istnienia prawa lub stosunku prawnego (ewentualnie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym), co w rozpatrywanej sprawie nie miało miejsca, ponieważ Skarżący nie wystąpili z taką inicjatywą.

Skargę na powyższa decyzję Wojewody z [...] czerwca 2020 r. wywiedli Skarżący, reprezentowani przez adwokata, w której zarzucili zaskarżonej decyzji naruszenie następujących przepisów prawa, tj.:

1) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji pomimo, iż decyzja ta była obarczona błędami tj. naruszeniami opisanymi w zarzutach ujętych poniżej;

2) art. 15 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest dokonanie wyłącznie kontroli decyzji Prezydenta [...] z [...] maja 2020 r., nr [...], podczas gdy zadaniem organu administracji wyższej instancji jest ponowne rozpoznanie sprawy w pełnym zakresie, na podstawie własnych ustaleń, zarówno co do stanu faktycznego jak i stanu prawnego sprawy, czego w niniejszej sprawie nie dokonano;

3) art. 7 i 77 § 1 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest niepodjęcie wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz przedwczesne i aprioryczne przyjęcie, że załączone przez stronę dokumenty nie stanowią potwierdzenia prawa własności przedmiotowej nieruchomości na dzień wejścia w życie dekretu tj. na dzień 21 listopada 1943 r., w sytuacji gdy strona złożyła akt notarialny z [...] marca 1943 r., Rep [...], z którego to aktu notarialnego wynika prawo własności przedmiotowej nieruchomości, zaś organ zaniechał podjęcia jakichkolwiek czynności zmierzających do weryfikacji tego twierdzenia i ograniczył się do lakonicznego jego powielenia w uzasadnieniu skarżonej decyzji;

4) art. 76 § 1 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. poprzez podważenie mocy urzędowej dokumentu w postaci aktu notarialnego z [...] marca 1943 r., Rep [...], jak również poprzez zakwestionowanie tego dowodu i wynikającego z niego faktu prawa własności przedmiotowej nieruchomości, w sytuacji, gdy akt notarialny z [...] marca 1943 r,. Rep [...] jako dokument urzędowy stanowi dowód tego co zostało w nim urzędowo stwierdzone;

5) art. 80 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. błędne i bezpodstawne przyjęcie przez organ, że z dokumentu w postaci aktu notarialnego z [...] marca 1943 r. Rep [...] nie wynika prawo własności przedmiotowej nieruchomości na dzień wejścia w życie dekretu tj. na dzień 21 listopada 1945 r., w sytuacji gdy w aktach sprawy nie znajduje się jakikolwiek inny dowód wskazujący na fakt, iż prawo własności przedmiotowej nieruchomości przysługiwałoby na dzień wejścia w życie dekretu tj. na dzień 21 listopada 1945 r. jakiejkolwiek innej osobie aniżeli ówczesnemu właścicielowi, zaś organ bezpodstawnie przyjął takie założenie;

6) art. 8 § 2 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. odstąpienie od przyjętej dotychczas i utrwalonej praktyki rozstrzygania kwestii związanej z uprawieniem Skarżących do występowania w sprawie w charakterze strony uprawnionej do domagania się wypłaty odszkodowania, podczas gdy w innych postępowaniach dotyczących nieruchomości objętych darowizną stwierdzoną aktem notarialnym z [...] marca 1943 r., Rep [...] zarówno nie kwestionował, iż prawo własności przedmiotowej nieruchomości przysługiwało na dzień wejścia w życie dekretu spadkodawcom Skarżących i na tej podstawie dokonywał merytorycznych rozstrzygnięć;

7) art. 105 § 1 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez umorzenie postępowania ze względu na błędne przyjęcie, iż postępowanie jest bezprzedmiotowe, w sytuacji, gdy strona spełniła wszystkie przesłanki potrzebne do przyznania jej odszkodowania za wywłaszczenie przedmiotowej nieruchomości, a wynikające z art. 215 ust. 2 u.g.n.;

8) art. 215 ust. 1 u.g.n. poprzez umorzenie postępowania jako bezprzedmiotowego, ze względu brak potwierdzenia prawa własności przedmiotowej nieruchomości na dzień wejścia w życie dekretu tj. na dzień 21 listopada 1945 r., podczas gdy w aktach sprawy nie znajduje się jakikolwiek inny dowód wskazujący na fakt, iż prawo własności przedmiotowej nieruchomości przysługiwałoby na dzień wejścia w życie dekretu tj. na dzień 21 listopada 1945 r. jakiejkolwiek innej osobie aniżeli ówczesnemu właścicielowi przedmiotowej nieruchomości.

W uzasadnieniu skargi przedstawiono argumenty na poparcie stawianych zarzutów.

Mając na uwadze powyższe zarzuty, Skarżący wnieśli o uchylenie w całości zarówno zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Wnieśli także o zasądzenie od organu na rzecz Skarżących zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych. W skardze pełnomocnika Skarżących sfomułowano także wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W odpowiedzi na ww. skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.

W piśmie z [...] grudnia 2020 r. Skarżący działający osobiście uzupełnili skargę na decyzję Wojewody z [...] czerwca 2020 r. wnosząc o:

1) merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, ewentualnie o zobowiązanie Prezydenta do decyzji ze wskazaniem sposobu i terminu załatwienia sprawy;

2) przeprowadzenie rozprawy w niniejszej sprawie;

3) dołączenie akt sprawy sądowej prowadzonej pod sygn. akt I SA/Wa 2488/19.

W uzasadnieniu powyższego pisma Skarżący podnieśli, że organy nie uzyskały dowodu na to, że sporna nieruchomość została sprzedana przed dniem wejścia w życie dekretu. Uważają, że zaginięcie księgi wieczystej w czasie wojny mogło się zdarzyć. W takiej sytuacji wystarczającym dowodem potwierdzającym stan własnościowy jest akt notarialny z 1943 r., jeżeli nie ma przeciwdowodu. Dalej Skarżący podnieśli, że akt notarialny z 1943 r. był traktowany jako dowód własności różnych działek stanowiących część gospodarstwa rolnego.

Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 1 marca 2021 r. sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

skarga okazała się zasadna.

Kontroli Sądu w niniejszej sprawie podlega decyzja Wojewody z [...] czerwca 2020 r., którą organ utrzymał w mocy decyzję Prezydenta z [...] maja 2020 r. o umorzeniu postępowania o przyznanie odszkodowania za nieruchomość [...] w zakresie właściwego udziału w połowie działki nr [...], jako bezprzedmiotowego.

Powodem umorzenia postępowania w niniejszej sprawie było uznanie przez organy, że z wnioskiem o przyznanie odszkodowania wystąpiły osoby nieposiadające przymiotu strony w rozumieniu art. 28 k.p.a. W ocenie organów, Skarżący nie udowodnili bowiem praw następców prawnych W.K. do nieruchomości [...], objętej wnioskiem odszkodowawczym, z czym nie zgadzają się Skarżący.

Przedmiotowe postępowanie zainicjowane zostało wnioskiem Skarżących o przyznanie odszkodowania, złożonym w trybie art. 215 u.g.n. Zgodnie z art. 215 ust. 2 u.g.n., przepisy ustawy dotyczące odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości stosuje się odpowiednio do domu jednorodzinnego, jeżeli przeszedł on na własność państwa po dniu 5 kwietnia 1958 r., oraz do działki, która przed dniem wejścia w życie dekretu z 21 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze[...] mogła być przeznaczona pod budownictwo jednorodzinne, jeżeli poprzedni właściciel bądź jego następcy prawni zostali pozbawieni faktycznej możliwości władania nią po dniu 5 kwietnia 1958 r. W ramach przyznanego odszkodowania poprzedni właściciel bądź jego następcy prawni mogą otrzymać w użytkowanie wieczyste działkę pod budowę domu jednorodzinnego.

W niniejszej sprawie organ przyjął, że akt notarialny z [...] marca 1943 r., którym legitymują się Skarżący, nie może stanowić dowodu na prawo własności następców prawnych W.K., w dacie wejścia w życie dekretu – z uwagi na to, że prawo to nie wynika z odpisu, wyciągu czy zaświadczenia z dawnej księgi hipotecznej, której nie ma w zasobach archiwum sądu wieczystoksięgowego z powodu jej zaginięcia.

Stosownie natomiast do treści art. 1 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2204 ze zm., dalej zwanej " ukwh"), księgi wieczyste prowadzi się w celu ustalenia stanu prawnego nieruchomości. Przy tym księgi te prowadzi się na zasadzie indywidualności - jedna księga wieczysta odpowiada jednej nieruchomości w znaczeniu cywilistycznym (art. 24 ust. 1 ukwh). Oznacza to, że księga wieczysta stanowi prawne kryterium wyodrębnienia nieruchomości jako przedmiotu prawa własności. Określoną w art. 2 ukwh zasadę jawności ksiąg wieczystych przewidywał również art. 13 zdanie 1 dekretu z 11 października 1946 r. - Prawo o księgach wieczystych (Dz. U. z 1946 r., Nr 57, poz. 320, por. też art. 22 i art. 52), a co do jawności materialnej - art. 17 dekretu z 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe (Dz. U. z 1946 r., Nr 57, poz. 319).

Rację mają organy, że prawo własności do nieruchomości ujawniane jest na podstawie właściwego wpisu w księdze wieczystej, a kompetencje związane z prowadzeniem tych ksiąg posiadają wyłącznie sądy cywilne. Wbrew jednak twierdzeniom organów, jedynym dokumentem pozwalającym na ustalenie własności nie jest wypis z właściwej księgi wieczystej. Wpis w księdze wieczystej ma charakter deklaratoryjny.

Uszło także uwadze organów, że w dacie wejścia w życie dekretu na terenie [...] obowiązywał Kodeks Napoleona (dalej jako "kn") oraz prawo o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach i hipotekach z dnia 26 kwietnia 1818 r. (w brzmieniu nadanym rozporządzeniem Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich z dnia 3 sierpnia 1919 r. - Dz. U. RP z 1928 r. Nr 53, poz. 510) w zakresie regulacji stosunków prawnorzeczowych.

Sąd zwraca także uwagę, że własność dóbr pod rządem kn (według stanu prawnego z daty wejścia w życie dekretu) przenosiło się przez spadek, darowiznę między żyjącemi albo testamentową i przez skutek zobowiązań (art. 711 kn). Zatem według kn - sam tytuł nabycia przenosił własność mienia na nabywcę. Z tym, że zgodnie z art. 82 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 27 października 1933 r. - Prawo o notariacie (Dz. U. z 1933 r. Nr 84, poz. 609 ze zm.), umowy o przejście, ograniczenie lub obciążenie nieruchomości wymagały zachowania formy aktu notarialnego pod rygorem nieważności, co w niniejszej sprawie miało miejsce. Dokument taki nosił w dacie wejścia w życie dekretu znamię dokumentu publicznego (art. 81 ww. Prawa o notariacie).

Dokument taki jak akt notarialny ma także walor dokumentu urzędowego, w rozumieniu art. 76 § 1 k.p.a., a zatem stanowi dowód tego co zostało w nim urzędowo stwierdzone.

Ponadto wskazać należy, że choć z ustawy hipotecznej z 1818 r. literalnie wynika, że dopóki akt notarialny mający za przedmiot zbycie lub obciążenie nieruchomości nie został wpisany do księgi wieczystej powstawały jedynie skutki obligacyjne pomiędzy stronami umowy, natomiast nie następowały skutki rzeczowe, to jednak należy mieć na uwadze, iż jak wskazują przedstawiciele nauki prawa, pod rządami ustawy hipotecznej z 1818 r. księgi hipoteczne nie były instytucją powszechną na terenie byłego Królestwa Polskiego (w przeciwieństwie do terenów byłych zaborów pruskiego i austriackiego), a częstym zjawiskiem było to, że grunty pochodzące z parcelacji majątków obszarniczych były przedmiotem obrotu wyłącznie w formie aktów notarialnych, bez ich "ujawniania" w księgach hipotecznych (por. A. Oleszko, Znaczenie oraz skutki dokonanych w księgach hipotecznych oraz księgach wieczystych wpisów "przez zastrzeżenie", "Rejent", rok 7, nr 11(79), listopad 1997 r., s. 13-15, oraz przywołane tam poglądy doktryny i orzecznictwa sądowego). Jak wyjaśnia dalej A. Oleszko, potrzeby życia, dążenie od zapobieżenia niewątpliwie ujemnym skutkom sprawiły, że orzecznictwo Sądu Najwyższego z lat 1920-1938 oraz piśmiennictwo prawnicze łagodziło rygorystyczny charakter negatywnej funkcji wpisu (dokonana poza księgą wieczystą czynność prawna lub inne zdarzenie prawne może rodzić jedynie stosunki obligacyjne, roszczenie osobiste, nie zaś rzeczowe o charakterze bezwzględnym). Zdawano sobie przede wszystkim sprawę, że zasada powszechności ksiąg wieczystych nie odpowiadała ówczesnej rzeczywistości. Wiele umów sprzedaży nieruchomości zawierana była bez ich "zatwierdzania" w księgach hipotecznych. Dlatego od samego początku charakter konstytutywny wpisu rozumiano w sposób szczególny, dostosowany do potrzeb obrotu. Pomimo zatem formalnego obowiązywania w Polsce Centralnej ustawy hipotecznej z 1818 r., z której wynikała zasada wpisu, nie była ona jednak przestrzegana (por. S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym. Część 1, Kraków 1997 r., s. 290).

Biorąc pod uwagę powyższe poglądy, zdaniem Sądu, charakter wpisu konstytutywnego wiązano przede wszystkim z funkcją pozytywną wpisu, która ograniczyła się do domniemania, że prawa jawne z wykazu hipotecznego odpowiadają rzeczywistemu stanowi prawnemu nieruchomości. Rozumienie zatem znaczenia przepisów art. 5 i 11 ustawy hipotecznej z 1818 r. nie mogło odbywać się tylko w sensie dosłownym, lecz w takim, że tytuł nabycia nieruchomości przed jego wciągnięciem do ksiąg wieczystych nie daje podstaw do roszczenia windykacyjnego przeciwko osobom trzecim, które działając w dobrej wierze nabyły taką nieruchomość. Według przyjętej praktyki, brak "wpisu czystego" nie niweczył więc skutku rozporządzającego umowy sprzedaży. W ówczesnej praktyce wieczystoksięgowej nie obowiązywała zatem zasada, że brak wpisu w księdze hipotecznej eliminuje w każdym przypadku nabywcę z kręgu właścicieli nieruchomości.

Na gruncie niniejszej sprawy, jak wynika z uzasadnień decyzji organów obu instancji, organy nie kwestionują tego, że W.K. - poprzednik prawny Skarżących, w 1943 r. był właścicielem nieruchomości [...]. Organy wywodzą jedynie, że nie ma pewności, czy po tej dacie spadkobiercy W.K., który zmarł [...] grudnia 1944 r., byli nadal właścicielami tej nieruchomości w dacie wejścia w życie dekretu (tj. w dniu 21 listopada 1945 r.).

W ocenie Sądu, takie zarzuty organów są bezzasadne.

Skoro bowiem organy nie powołują się w niniejszej sprawie na jakiekolwiek okoliczności czy choćby na jakikolwiek dowód pośredni wskazujący na to, że w dacie wejścia w życie dekretu następcy prawni W.K. nie byli już właścicielem nieruchomości [...], to należy podzielić stanowisko Skarżących, że nie ma racjonalnego powodu aby kwestionować prawo własności przedmiotowej nieruchomości udokumentowane aktem notarialnym z [...] marca 1943 r.

Wskazać należy również, że w toku prowadzonego postępowania organy administracji obowiązane są do ustalania prawa własności określonej nieruchomości bez potrzeby odsyłania strony na drogę postępowania sądowego (cywilnego). Ustalenie tej okoliczności powinno nastąpić w postępowaniu administracyjnym, ponieważ to organ jest obowiązany do ustalenia tej przesłanki. Zaznaczyć przy tym trzeba, że w sprawie o przyznanie odszkodowania organ nie tyle ma "ustalić prawo własności", lecz wyjaśnić i ocenić, czy w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy prawo własności zostało udokumentowane. Ustalenie tego rodzaju nie może być przerzucane na inne organy czy sądy. Nie znajduje bowiem uzasadnienia poszukiwanie dowodów potwierdzających własność w postępowaniu cywilnym, podczas gdy postępowanie administracyjne użycza całego instrumentarium procesowego przydatnego do czynienia ustaleń w tym zakresie (por. wyrok Sądu Najwyższego z 19 marca 2010 r., sygn. akt III CSK 169/09, LEX nr 654330).

Zresztą, co istotne, w niniejszej sprawie organy orzekające nie kwestionują treści aktu notarialnego z [...] marca 1943 r. ani jego mocy prawnej. Wywodzą jedynie, że nie ma pewności czy akt ten nadal stanowił tytuł własności w dacie wejścia w życie dekretu. Taka argumentacja organów, w sytuacji braku konkretnych dowodów zaprzeczających stanowi własnościowemu wynikającemu z powołanego aktu notarialnego, nie mogła się spotkać z aprobatą Sądu.

Powyższe skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta, na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 pkt a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej jako "p.p.s.a.").

Organy dokonały bowiem błędnej oceny materiału dowodowego, naruszając w ten sposób art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., co miało wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji Prezydent niezasadnie zastosował art. 105 § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 k.p.a. i art. 215 ustawy u.g.n. Zaś Wojewoda wadliwie zaakceptował decyzję organu I instancji naruszając art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy.

Ponownie rozpoznając sprawę Prezydent uwzględni, dla potrzeb wywiedzenia statusu Skarżących jako stron postępowania, moc dowodową aktu notarialnego z [...] marca 1943 r. bądź wykaże, w sposób nie budzący wątpliwości, że w dacie wejścia w życie dekretu (tj. w dniu 21 listopada 1945 r.) poprzednicy prawni Skarżących nie byli już właścicielami objętej wnioskiem nieruchomości [...]. Jeżeli organ I instancji nie wykaże, że na datę wejścia w życie dekretu obowiązywał inny stan własnościowy, niż ten wynikający z aktu notarialnego z 1943 r., to przy dalszym procedowaniu weźmie pod uwagę to, że Skarżący domagają się rozpoznania sprawy odszkodowawczej w oparciu o art. 215 ust. 1 u.g.n.

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania sądowego (pkt 2 sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.

Stosownie do brzmienia art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.), rozpoznanie niniejszej sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym – por. uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 1/20 (CBOSA).