Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 1014/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2007-03-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Rosińska, Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień, Asesor WSA Renata Kubot-Szustowska (spr.), Protokolant Tomasz Furmanek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2007 r. sprawy ze skargi K. J. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. oddala skargę, 2. przyznaje i nakazuje wypłacić ze Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat E. H. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. A. kwotę 292, 80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote i osiemdziesiąt groszy), tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, zawierającą należny podatek od towarów i usług oraz kwotę 17 (siedemnaście złotych) tytułem zwrotu poniesionych wydatków.


UZASADNIENIE

Decyzją nr [...] z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 154 § 1 ustawy z dnia 14.czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz.U. Nr 98 z 2000r., poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit a i art. 3 ust. 1 oraz art. 4, ust. 1,2 i 4 ustawy z dnia 31.maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku K. J. orzekł o odmowie zmiany decyzji własnej nr [...] z dnia [...] .

W motywach rozstrzygnięcia wskazał, iż wnioskodawczyni, pismem z dnia 9.czerwca 2006r. powtórnie wystąpiła o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do T. we Francji w okresie od 2.kwietnia 1994r. do kwietnia 1945r. Sprawa, dotycząca przyznania wnioskodawczyni wspomnianego świadczenia została już ostatecznie rozstrzygnięta odmowną decyzją z dnia [...] Ponieważ K. J., składając powtórny wniosek nie powołała się na ustawowe podstawy wznowienia postępowania ani stwierdzenia nieważności uprzedniej decyzji, stosownie do dyrektyw, wypływających z art. 235 § 1 k.p.a. organ zakwalifikował pismo strony jako wniosek o zmianę decyzji własnej w trybie art. 154 k.p.a. W myśl cytowanego przepisu zaś, decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Kierownik Urzędu, po ponownym przeanalizowaniu sprawy odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, ponieważ zgodnie z art. 2 pkt 2 lit a ustawy z dnia 31.maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, natomiast w rozpoznawanej sprawie nie został spełniony warunek deportacji na okres co najmniej 6 miesięcy. Miejscowość T. leży w granicach obecnego Departamentu A. Obszar ten w czasie II wojny światowej został zajęty przez aliantów najpóźniej do dnia 15.września 1945r. (Fr.Skibiński "O sztuce wojennej na północno-zachodnim teatrze działań wojennych 1944 – 1945", Wyd.MON, str. 223, Donald Sommerville "Kronika II wojny światowej", Warszawa 1995, str. 257, "Druga wojna światowa. Informator 1939-1945", pod.red. St. Zalewskiego, Wydawnictwo MON Warszawa 1962, str. 139, "Encyklopedia II wojny światowej", pod. red. K.Sobczaka, Wyd. MON, Warszawa 1975, str. 760-762, "Druga wojna światowa", pod. red. J.M.Żukowa, KiW, Warszawa 1987, str. 473, "Historia II wojny światowej 1939-1945", pod red. D.F.Ustinowa, tom IX, Wyd. MON str. 313, "Historia Francji" pod red. G.Lefevre, tom II, KiW, Warszawa 1969, str.545-547). Wyzwolenie miało charakter definitywny, tereny te nie były w późniejszym okresie objęte działaniami wojennymi, w szczególności nie były objęte walkami toczonymi w okresie niemieckiej operacji w A., która dotyczyła rejonu leżącego w granicach L. i B. (Fr. Skibiński "Ardeny. Historia, sztuka operacyjna, służba sztabów". Wyd. MON, Warszawa 1967, Fr.Skibiński "O sztuce wojennej na północno-zachodnim teatrze działań wojennych 1944 – 1945, Wyd.MON, str. 265 i nast., Wł.Kowalski "Wielka koalicja 1941-1945", tom II, Wyd.MON Warszawa 1976, str. 618, Donald Sommerville "Kronika II wojny światowej", Warszawa 1995, str. 257, "Atlas II wojny światowej" pod red. Johna Keegana, Warszawa 1995, str. 160). Nie jest zatem możliwe zaliczenie wnioskodawczyni okresu pobytu na deportacji po dniu 15.września 1944r., ponieważ praca po tej dacie, jeżeli nawet była wykonywana, nie stanowiła już represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit a cytowanej ustawy. Datę 15.września 1944r. uznano zatem za końcową, dla represji, jakim podlegała wnioskodawczyni. Ponieważ zaś jej pobyt we Francji rozpoczął się dnia 2.kwietnia 1994r., nie został spełniony warunek deportacji na okres co najmniej 6 miesięcy.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy K. J. zwróciła się o załatwienie sprawy "na jej korzyść", wobec tego że z zaświadczenia wystawionego przez Merostwo T. wynika, iż "przebywała we Francji od 2.kwietnia 1944r. do 1945r. i pracowała niewolniczo przymusowo"

Decyzją nr [...] z dnia[...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit a, art. 3 ust. 1 i art. 4 st. 1,2 i 4 ustawy z dnia 31.maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji własnej z dnia 6.lipca 2006r. W uzasadnieniu podniósł, iż przymusowy pobyt K. J. na deportacji do pracy przymusowej w miejscowości T. trwał 5 miesięcy i 14 dni, tj. od dnia 2.kwietnia 1944r. do dnia 14.września 1944r. W tej dacie nastąpiło bowiem wyzwolenie miejscowości T. Wnioskodawczyni nie przysługuje zatem prawo do żądanego świadczenia, wobec niespełnienia jednej z koniecznych przesłanek ustawowych tj. co najmniej 6.miesięcznego okresu podlegania represjom.

W skardze na powyższe rozstrzygnięcie K. J. podniosła, iż wraz z rodziną została wysiedlona ze wsi Z. w kwietniu 1944r. Kilka dni, w nieludzkich warunkach, podróżowała do miejsca przeznaczenia w Francji , do miejscowości T. Podniosła, iż według posiadanego przezeń zaświadczenia pracowała w gospodarstwie rolnym WOL pod zarządem niemieckim w okresie od kwietnia 1944r. do kwietnia 1945r. tj. 13 miesięcy, zaś z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego wynika, iż datą zakończenia represji jest dzień 8.maja 1945r. tj. dzień zakończenia II wojny światowej w Europie a nie dzień wyzwolenia danej miejscowości przez armie sojusznicze. W okręgu A. toczyły się walki pomiędzy wojskami alianckimi a oddziałami niemieckimi w okresie od dnia 16.grudnia 1944r. do lutego 1945r. Czas niewolniczej pracy należy, zdaniem wnioskodawczyni liczyć od momentu opuszczenia domu do momentu powrotu do domu. Przed zakończeniem działań wojennych nie było natomiast najmniejszych szans powrotu do Polski, gdyż nadal trwały działania wojenne i przebiegały linie frontu. Załączając do skargi kopie informacji na temat operacji ardeńskiej, zawartej w "Encyklopedii II wojny światowej" pod. red. K.Sobczaka, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, jako krzywdzącej i niesprawiedliwej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, odwołując się do argumentacji przedstawionej w zaskarżonej decyzji. Podniósł dodatkowo, iż wykładnia przepisu art. 2 pkt 2 lit a ustawy z dnia 31.maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, dokonana przez Kierownika Urzędu, zyskała akceptację Naczelnego Sądu Administracyjnego, który m.in. w wyrokach z dnia 26.lipca 2006r. (syg.akt II OSK 557/06) i z dnia 10.listopada 2006r. (II OSK 1326/05) podzielił pogląd, iż za datę końca podlegania represjom uznać należy datę wyzwolenia (zajęcia) danego terenu lub miejscowości przez wojska koalicji antyhitlerowskiej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 ustawy z dnia 25.lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2).

Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność decyzji w całości lub części. Stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./, zwanej w dalszej części rozważań p.p.s.a.). Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.) .

Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia decyzji, Sąd nie stwierdził, by zaskarżone orzeczenie naruszało przepisy prawa materialnego lub też przepisy procedury administracyjnej w stopniu określonym w cytowanym przepisie.

W pierwszej kolejności rozważenia wymagała kwestia prawidłowości zastosowanego przez organy trybu, określonego w art. 154 k.p.a. dla załatwienia kolejnego wniosku K. J. o przyznanie jej uprawnienia do świadczenia pieniężnego, określonego w ustawie z dnia 31.maja 1996r. Wskazać bowiem należy, że ostateczna decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów z dnia [...] o odmowie przyznania skarżącej uprawnienia do wspomnianego świadczenia, wydana została również w oparciu o regulację zawartą w art. 154 § 1 k.p.a., po uchyleniu decyzji własnych w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego.

Uznając wszakże, iż niewskazanie przez wnioskodawczynię we wniosku z dnia 21.czewrca 2006r. (data nadania pisma w polskiej placówce pocztowej) okoliczności, mogących stanowić podstawę do wznowienia zakończonego postępowania administracyjnego ani też stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej, pozwalało na zakwalifikowanie żądania jako wniosku o zmianę decyzji z dnia 30.lipca 2003r. w trybie art. 154 k.p.a., podzielono pogląd Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o dopuszczalności tego rodzaju postępowania, również w odniesieniu do decyzji wydanych już uprzednio w tym trybie. (por. szerzej w tej materii np. uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25.stycznia 2000r., sygn.akt I SA 286/99, niepubl. w zbiorze urzędowym, dostępne Lex nr 55756)

Zgodnie zatem z treścią art. 154 § 1 k.p.a., decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony.

Postępowanie prowadzone na podstawie art. 154 k.p.a. jest postępowaniem nadzwyczajnym, którego przedmiotem - w przeciwieństwie do postępowania głównego (rozpoznawczego) - nie jest merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, lecz przeprowadzenie weryfikacji wydanej już decyzji ostatecznej z jednego tylko punktu widzenia, a mianowicie, czy za zmianą (uchyleniem) przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Powoływanie się przez stronę na swój słuszny interes, nie oznacza wszakże możliwości orzekania wbrew obowiązującym przepisom prawa.

W rozpoznawanej sprawie skarżąca wywiodła, iż orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego pozwala na przejęcie, iż bezwzględną datą zakończenia represji, którym podlegały osoby deportowane do pracy przymusowej na obszary III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych jest dzień 8.maja 1945r. Odwołując się do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, Ośrodka Zamiejscowego w Łodzi z dnia 7.czerwca 2002r., w sprawie o syg.akt II SA/Łd 535/00 wskazała, iż przed zakończeniem działań wojennych nie było szans na powrót z deportacji do Polski. Tym samym nie jest prawidłowe stanowisko, wyrażone w ostatecznej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] odmawiające jej prawa do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej na tej podstawie, iż nie legitymuje się wymaganym 6.miesiecznym okresem podlegania, określonym w ustawie represjom.

Wskazać jednakże należy, iż stanowisko takie nie było i nie jest w orzecznictwie jednolite. (por. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9.sierpnia 2001r., sygn.akt V SA 3877/00, niepubl. w zbiorze urzędowym, dostępne Lex nr 50162, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25.marca 1999r, syg.akt III RN 158/98). Pogląd, reprezentowany przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowany, który został zaakceptowany w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. przywołane w odpowiedzi na skargę wyroki z dnia 26.lipca 2006r., syg.akt OSK 557/06, niepubl. oraz z dnia 10.listopada 1996r., sygn.akt OSK 1326/05) , skłania zaś do konkluzji, że z treści art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy z dnia 31.maja 1996r. wynika, iż prawem do świadczenia pieniężnego, przewidzianego w tej ustawie objęto jedynie przypadki represji zaostrzonej obowiązkiem pracy na terenach okupowanych (deportację do pracy przymusowej). Momentem zakończenia wykonywanej pracy przymusowej było natomiast wyzwolenie spod okupacji niemieckiej terenu, gdzie wykonywana była praca przymusowa. Wykonywanie pracy nadal w tym samym miejscu po wyzwoleniu tego terenu, chociażby wymuszone trudnościami z powrotem do kraju i koniecznością zapewnienia utrzymania – traciło przymiot przymusowości jak i przymiot wykonywania pracy na terenach okupowanych (por. uzasadnienie wyżej przywołanego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10.listopada 2006r., sygn.akt II OSK 1326/05). W rozpoznawanej sprawie okolicznością niekwestionowaną i potwierdzoną bogatą literaturą fachową był fakt, że miejscowość T., do której deportowana została skarżąca została wyzwolona przez armię aliancką najpóźniej 15.września 1944r. Jej położenie na południe od obszarów, objętych kontrofensywą niemiecką w A. w okresie od 16. grudnia 1944r. do 31.stycznia 1945r. wyklucza zaś by tereny te były następnie zajęte na powrót przez wojska niemieckie. Również załączony do skargi fragment "Encyklopedii II wojny światowej" pod red. K.Sobczaka. (Wydawnictwo MON, Warszawa 1975, str. 10 - 11) nie wskazuje, by tereny w departamencie Sedan były objęte działaniami wojennymi (kontrnatarcie niemieckie zwrócone było w kierunku Mozy). Oznacza to, że wyzwolenie T. we wrześniu 1944r., miało charakter ostateczny. A zatem nawet jeżeli skarżąca pracowała w gospodarstwie WOL do kwietnia 1945r. a gospodarstwo to było w tym okresie zarządzane przez niemieckich zarządców (co wynika z zaświadczenia Mera T. z dnia 7.września 2000r.), praca wykonywana po dacie wyzwolenia nie miała charakteru przymusowego i nie stanowiła represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 cytowanej ustawy.

Tym samym też, brak było podstaw by uznać, że za zmianą ostatecznej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] przemawia interes społeczny lub też słuszny interes strony. Prawidłowo zatem, organ odmówił wzruszenia tejże decyzji, uznając, iż brak jest przesłanek z art. 154 § 1 k.p.a.

Biorąc pod uwagę powyższe, z uwagi na fakt, iż zaskarżona decyzja nie narusza prawa, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono o oddaleniu skargi.

Po myśli art. 250 p.p.s.a. w wz. § 19 oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit c i. § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) przyznano wyznaczonemu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenie za nieopłaconą pomoc prawną, udzieloną skarżącej z urzędu w wysokości 240,00,-zł., powiększone o należny podatek od towarów i usług (52,80,-zł.) oraz zwrot poniesionych wydatków z tytułu uiszczonej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa (17,00,-zł.).