Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2680/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-06-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Infrastruktury~Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 4, art. 1 ust. 3
journal: Dz.U. 1948 nr 20 poz 138
law: Dekret z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r.
article: art. 156 § 1 pkt 2 i 4, art. 30 § 4 i § 5, art. 97 § 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 17 § 2
journal: Dz.U. 1934 nr 86 poz 776
law: Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1934 r. - Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowem.
article: 185 § 1
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jan Paweł Tarno sędzia NSA Anna Lech (spr.) sędzia del. WSA Olga Żurawska–Matusiak Protokolant asystent sędziego Dorota Chromicka po rozpoznaniu w dniu 11 czerwca 2014 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 czerwca 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 1613/11 w sprawie ze skargi K. B., B. S., J. N., M. S., Z. M. P., W. J. M., M. A. S.-A., A. G.-M., P. M. G., M. K., K. Z., M. M., M. M. S., T. W. G. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] lipca 2011 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia wydania orzeczenia z naruszeniem prawa 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2. odstępuje od zasądzenia od skarżących na rzecz Ministra Infrastruktury i Rozwoju zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 1 czerwca 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 1613/11, uchylił decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] lipca 2011 r., nr [...], oraz decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] kwietnia 2010 r., nr [...], w przedmiocie stwierdzenia wydania orzeczenia z naruszeniem prawa.

W uzasadnieniu Sąd podał następujący stan sprawy: Prezydium Rady Narodowej w m.st. Warszawie orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 1953 r., nr [...] – wydanym w następstwie rozpatrzenia wniosku Dyrekcji Rozbudowy Warszawskiego Węzła Kolejowego w Warszawie z dnia 4 maja1949 r. – dokonało wywłaszczenia na rzecz Państwa, z przeznaczeniem na cele użyteczności publicznej, nieruchomości położonej w osiedlu [...] w granicach Dzielnicowej Rady Narodowej [...], oznaczonej jako Cegielnia [...] o powierzchni 52.173 m², stanowiącej własność S. J., S. K., S. J., S. M., M. H., S. B., D. J., S. Z. s. E., S. Z. s. B., S. W., H. S., P. J., H. W., S. M., Z. M., L. A., M. H., K. M. Orzeczenie wydano na podstawie art. 6 ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r. zmieniającej dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1952 r., Nr 4, poz.25) oraz na podstawie art. 1, 2 ust. 1 i art. 4 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939 – 1945 r. (Dz. U. z 1949 r., Nr 20, poz. 138).

Orzeczeniem z dnia [...] maja 1961r., nr [...], Prezydium Rady Narodowej m. st. Warszawy – działając na podstawie art. 81 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem (Dz. U. z 1928r., Nr 36, poz. 341) – dokonało sprostowania powyższego orzeczenia w zakresie wskazanej w nim ogólnej powierzchni wywłaszczanych nieruchomości objętych postępowaniem stwierdzając, iż w miejsce 63 ha 625 m² winno być 35 ha 135 m².

Pismem z dnia 23 sierpnia 2006 r. M. K. wystąpił do Wojewody Mazowieckiego z wnioskiem o stwierdzenie nieważności orzeczenia z dnia [...] kwietnia 1953 r., nr [...] wskazując, że:

- zostało wydane przez organ niewłaściwy, ponieważ zgodnie z art. 8 ust. 1 dekretu o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939 – 1945 r. do orzekania o wywłaszczeniu powołany był wojewoda,

- zgodnie z art. 27 dekretu o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych, na wnioskodawcy wywłaszczenia ciążył obowiązek odszkodowawczy,

- w spisie wywłaszczonych nieruchomości przedmiotowa nieruchomość została bezpodstawnie przemianowana na "[...]" oraz podano jej nieprawidłową powierzchnię,

- w spisie nazwisk osób wywłaszczonych brakuje nazwiska Z. K., natomiast znajdują się tam osoby zmarłe, to jest J.S., B. A. S., Z. S. s. E., Z. S. s. B., W. S., S. H., J. P. i W. H., którzy zmarli przed uprawomocnieniem się orzeczenia, to jest przed dniem 17 marca 1962 r.,

- orzeczeniem tym dokonano wywłaszczenia na rzecz Skarbu Państwa udziału w części nieruchomości, którą nabył wcześniej Skarb Państwa w spadku po S. H.,

- nie było ono nigdy doręczone wywłaszczonym podmiotom,

- przedmiotowa nieruchomość została zajęta na cel wywłaszczenia po roku 1945, a zatem nie było uprawnione powoływanie się na dekret o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939 – 1945r.

Postanowieniem z dnia [...] listopada 2006 r., nr [...], Wojewoda Mazowiecki przekazał powyższy wniosek Ministrowi Budownictwa do rozpatrzenia według właściwości.

Pismem z dnia 1 sierpnia 2007r. M. B. sprecyzował swój wniosek wskazując, że dotyczy on również stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy z dnia [...] kwietnia 1953 r., nr [...], w części dotyczącej wywłaszczenia nieruchomości oznaczonej jako [...].

Wnioskiem z dnia 6 sierpnia 2007r. o stwierdzenie nieważności wskazanego wyżej orzeczenia wywłaszczeniowego wystąpili także: M. A. S. –A., H. Z. – M., K. B., M. M., Z. M. P. oraz W. J. M. Swój wniosek uzasadnili tym, że przedmiotowe orzeczenie zostało oparte na aktach prawnych i dokumentach, co do ważności i zasadności których istnieją poważne wątpliwości lub będących wydanymi z rażącym naruszeniem prawa, zostało ono wydane bez wyjaśnienia wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie dla sprawy, cechuje je też brak spójności merytorycznej, zaś w toku postępowania administracyjnego wystąpiły sprzeczności ustaleń powodujące nieważność orzeczenia. Ponadto wskazali na uchybienia redakcyjne orzeczenia, na fakt, iż niektóre wskazane w nim osoby już nie żyły w dacie jego wydania oraz, że nie zostało ono nigdy doręczone osobom wywłaszczanym, którzy nie otrzymali jakiegokolwiek odszkodowania za te wywłaszczone nieruchomości.

O stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy z dnia [...] kwietnia 1953 r. – w części dotyczącej wywłaszczenia nieruchomości oznaczonej jako "[...]" – wnioskiem z dnia 25 maja 2009r. wystąpiły także B. P. oraz A. S.

Minister Infrastruktury decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r., nr [...] stwierdził, że orzeczenie Prezydium Rady Narodowej w m.st. Warszawie Wydziału Społeczno – Administracyjnego z dnia [...] kwietnia 1953 r. w części orzekającej o wywłaszczeniu na własność Państwa nieruchomości położonej w os. [...], oznaczonej jako [...], o pow. 52.173 m² stanowiącej własność S. J., S. K., S. J., S. M., M. H., S. B. D. J., S. Z. s. E., S. Z. s. B., S. W., H. S., P. J., H. W., S. M., Z. M., L. A. M. H., K. M., sprostowane orzeczeniem Prezydium Rady Narodowej w Warszawie z dnia [...] maja 1961r. nr [...], zostało wydane z naruszeniem prawa, gdyż zostało skierowane do zmarłych stron postępowania, to jest do J. S. zmarłego w dniu 11 sierpnia 1944 r., Z. S. zmarłego w dniu 30 lipca 1948 r., W. S. zmarłego w dniu 29 sierpnia 1949 r. oraz J. P. zmarłej w dniu 15 października 1951 r.

Pismami z dnia 25 kwietnia 2010 r., z dnia 28 kwietnia 2010 r. oraz z dnia 4 maja 2010 r. E. S., M. M. S. oraz M. K. wystąpili o ponowne rozpatrzenie przedmiotowej sprawy.

Minister Infrastruktury decyzją z dnia [...] lipca 2011 r., nr [...], utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] kwietnia 2010 r. uznając, że postępowanie wyjaśniające potwierdziło, iż w stosunku do tejże nieruchomości zaszły przesłanki dopuszczalności wywłaszczenia określone w przepisach dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945r.

Organ podtrzymał stanowisko wyrażone w decyzji z dnia [...] kwietnia 2010 r., że nieogłoszenie orzeczenia wywłaszczeniowego z dnia [...] kwietnia 1953 r. w wojewódzkim dzienniku urzędowym, nie stanowi rażącego naruszenia prawa, które skutkować powinno wyeliminowaniem z obrotu prawnego zaskarżonego orzeczenia. W jego ocenie wystarczająca była publikacja w dzienniku urzędowym samego obwieszczenia o wszczęciu postępowania, ponieważ informowało ono właścicieli wywłaszczanej nieruchomości o wszczęciu procedury i umożliwiało stronom wzięcie czynnego udziału w postępowaniu. Zdaniem organu materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie potwierdza również zasadności zarzutów, że orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 1953 r. wywłaszczony został również Skarb Państwa. Wskazano, że na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy z dnia 30 czerwca 1977 r., sygn. akt VIII Ns 2054/76, spadek po S. H. – współwłaścicielce przedmiotowej nieruchomości – nabył w całości Skarb Państwa. Podkreślono jednakże, iż S. H. zmarła w dniu 6 czerwca 1953 r., zaś zaskarżone orzeczenie zostało wydane wcześniej, bo w dniu [...] kwietnia 1953 r. i nie zostało zaskarżone przez któregokolwiek ze współwłaścicieli przedmiotowej nieruchomości w ustawowym terminie. Organ uznał zatem, że tak w dacie orzekania, jak również w dacie przejęcia własności nieruchomości (w dniu 9 maja 1945 r.) współwłaścicielem przedmiotowej nieruchomości była właśnie S. H., a nie – jak wskazują skarżący – Skarb Państwa. Nie doszło zatem w tym zakresie do rażącego naruszenia prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

Organ podtrzymał również swoje stanowisko wyrażone w decyzji z dnia [...] kwietnia 2010 r., zgodnie z którym zaskarżone orzeczenie z dnia 30 kwietnia 1953r. w części dotyczącej wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości, dotknięte jest wadą określoną w art. 156 § 1 pkt 4 K.p.a., gdyż skierowane zostało do podmiotu nie będącego stroną postępowania. Uznanie za strony postępowania J. S., Z. S., W. S. i J. P. oraz skierowanie orzeczenia wywłaszczeniowego do tych osób skutkuje – zdaniem organu – tym, iż zaskarżone orzeczenie rozstrzyga o sytuacji prawnej osób, które nie posiadały zdolności prawnej, a tym samym nie mogły posiadać praw rzeczowych do przedmiotowej nieruchomości. W końcowej części uzasadnienia Minister Infrastruktury wskazał, że od wydania zaskarżonego orzeczenia Prezydium Rady Narodowej w m.st. Warszawie Wydziału Społeczno – Administracyjnego z dnia [...] kwietnia 1953 r. i prostującego go orzeczenia Prezydium Rady Narodowej w Warszawie z dnia [...] maja 1961 r., upłynęło ponad 10 lat, co uniemożliwia organowi wyeliminowanie z obrotu prawnego wadliwego rozstrzygnięcia wywłaszczeniowego.

Skargę na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] lipca 2011 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyli: K. B., B. S., J. N., M. S., Z. M. P., W. J. M., M. A. S. – A., A. M. G. – M., P. M. G., M. K., K. Z., M. M., M. M. S. i T. W. G., wnosząc o jej uchylenie oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] kwietnia 2010 r.

Zaskarżonej decyzji zarzucili, iż została wydana z naruszeniem:

- art. 7 i art. 77 K.p.a., poprzez brak wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego w ramach rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy,

- art. 80 K.p.a., poprzez przekroczenie zasad swobodnej oceny dowodów, skutkujące wadliwym stwierdzeniem, że Minister Infrastruktury prawidłowo ustalił, iż w sprawie zostały spełnione wszystkie przesłanki konieczne do wywłaszczenia nieruchomości określone w dekrecie z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945, a orzeczenie Prezydium dotknięte było tylko wadą formalną polegającą na skierowaniu go między innymi do osób zmarłych,

- art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939 – 1945, poprzez błędną wykładnię i uznanie, że w toku postępowania wywłaszczeniowego nie było konieczne zamieszczanie wszystkich ogłoszeń w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym,

- art. 4 ust. 1 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 w związku z art. 10 § 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1934 r. Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowym, poprzez nieustalenie, że nie został spełniony konieczny do wywłaszczenia wymóg poprzedzenia złożenia wniosku o wywłaszczenie przeprowadzeniem pertraktacji z właścicielem nieruchomości prowadzonych w celu dobrowolnego nabycia nieruchomości,

- art. 156 § 1 pkt 4 K.p.a., poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że przepis ten był prawidłową podstawą rozstrzygnięcia sprawy przyjętą w decyzji z dnia [...] kwietnia 2010 r., w sytuacji, w której orzeczenie z dnia [...] kwietnia 1953 r. zostało skierowane między innymi do osób nieżyjących,

- art. 28 K.p.a. oraz art. 34 ustawy Prawo prywatne międzynarodowe, poprzez błędne zastosowanie art. 34 tej ustawy do oceny ważności oświadczenia zawierającego ofertę darowizny, skutkujące bezzasadnym skierowaniem decyzji do Z. J., połączonym z odmową udziału w sprawie M. M. S.

W odpowiedzi na skargę Minister Infrastruktury wniósł o oddalenie skargi stwierdzając, iż nie zawiera ona nowych okoliczności, które nie byłyby uwzględnione w prowadzonym postępowaniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 1 czerwca 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 1613/11, uchylił decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] lipca 2011 r. oraz poprzedzającą ją decyzję tegoż Ministra z dnia [...] kwietnia 2010 r.,

Sąd wskazał, że w niniejszej sprawie niewątpliwy jest fakt, że za strony postępowania wywłaszczeniowego zakończonego orzeczeniem Prezydium Rady Narodowej w Warszawie z dnia [...] kwietnia 1953 r., sprostowanym orzeczeniem tegoż organu z dnia [...] maja 1961r., zostały uznane (między innymi) następujące osoby: J. A. S. (który zmarł w dniu 11 sierpnia 1944 r.), Z. S. s. B. (który zmarł w dniu 30 lipca 1948 r.), W. S. (który zmarł w dniu 29 sierpnia 1949 r.) i J. P. (która zmarła w dniu 15 października 1951 r.)

W związku z tym Sąd uznał, że istota niniejszej sprawy sprowadza się przede wszystkim do rozstrzygnięcia, czy pominięcie przez organ administracji faktu, iż strona tego postępowania zmarła i skierowanie do niej orzeczenia, stanowi naruszenie przepisu art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., czy też art. 156 § 1 pkt 4 K.p.a.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że w tej kwestii zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie występują spory, jednakże Sąd orzekający w niniejszej sprawie stanął na stanowisku, że prowadzenie postępowania administracyjnego w stosunku do osoby zmarłej i wydanie decyzji stanowi rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. (a nie jak stwierdza Minister Infrastruktury art. 156 § 1 pkt 4 K.p.a.). W ocenie Sądu pierwszej instancji pkt 4 art. 156 § 1 K.p.a. nie mógł być zastosowany w niniejszej sprawie, gdyż dotyczy on sytuacji, kiedy osoba, do której skierowane jest orzeczenie żyje i ma zdolność prawną. Tylko osoba która żyje, ma uprawnienie do bycia stroną w sprawie i wyłącznie w stosunku do takiej osoby może zostać skierowana decyzja administracyjna. Zaś osoba zmarła nie posiada zdolności prawnej, nie można zatem błędnie skierować do niej decyzji.

Wobec tego Sąd stwierdził, że w toku postępowania administracyjnego organy prowadzące postępowanie wywłaszczeniowe naruszyły prawo w sposób wskazany w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Na okoliczność tę nie ma wpływu fakt publicznego ogłoszenia przez organ – w sposób wskazany w przepisach – wydanego aktu.

W tym stanie sprawy Sąd pierwszej instancji uznał, że merytoryczna ocena pozostałych aspektów zgodności z prawem zaskarżonej decyzji byłaby przedwczesna.

Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę kasacyjną złożył Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej, wnosząc o jego uchylenie w całości i oddalenie skargi, względnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:

1) przepisów prawa materialnego, to jest błędne zastosowanie art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., poprzez wskazanie, iż skierowanie orzeczenia wywłaszczeniowego Prezydium Rady Narodowej w m.st. Warszawie z dnia [...] kwietnia 1953 r., nr [...], wydanego w trybie dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939 – 1945 r. (Dz. U. z 1948r., nr 20, poz. 138), do zmarłych współwłaścicieli nieruchomości – J. A. S., Z. S., W. S. i J. P. – stanowi rażące naruszenie prawa, co w ocenie Sądu skutkowało niezastosowaniem przez organ przepisów art. 156 K.p.a.;

2) przepisów postępowania, to jest:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., poprzez przyjęcie, że w okolicznościach niniejszej sprawy zaskarżona decyzja jest obarczona wadą nieważności pominiętą przez organ,

b) art. 133 § 1 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez podjęcie zaskarżonego rozstrzygnięcia z pominięciem całokształtu okoliczności sprawy i zgromadzonego materiału dowodowego uwzględnionego w uzasadnieniu decyzji organu,

c) art. 141 ust. 4 w związku z art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez pominięcie zarzutów podniesionych w skardze oraz brak wskazania co do dalszego postępowania w powyższym zakresie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że okoliczność, iż w orzeczeniu wywłaszczeniowym Prezydium Rady Narodowej w m.st. Warszawie z dnia [...] kwietnia 1953 r., nr [...], jako współwłaściciele nieruchomości położonej w [...], oznaczonej jako [...], zostali wskazani między innymi nieżyjący w dacie wydania orzeczenia J. A. S., Z. S., W. S. i J. P., nie może stanowić rażącego naruszenia prawa określonego w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

Wskazano, że organ wywłaszczający ustalał właściciela nieruchomości jedynie na podstawie ksiąg wieczystych, o ile był w ich posiadaniu. Zatem wymienienie zmarłych J. S., Z. S., W. S. i J. P. było konsekwencją opisu nieruchomości zgodnie z danymi wynikającymi z rejestru pomiarowego posiadanego przez ubiegającego się o wywłaszczenie, a także z danymi w księdze wieczystej.

Skarżący kasacyjnie podniósł, że mając na uwadze ogłoszeniowy tryb prowadzenia postępowania i brak kontaktu z zainteresowanym właścicielem jako osobą, którą dotknie wydane orzeczenie, przepisy nie wymagały dokładnego ustalenia właściciela, a wręcz zakładały, że orzeczenie może być błędnie skierowane, liczyło się bowiem wydanie orzeczenia i uregulowanie zajętej już wcześniej nieruchomości na określony cel na własność Państwa, a nie prawidłowe ustalenie wszystkich obecnie wymaganych cech nieruchomości i ich właścicieli. Podniesiono także, iż przepis art. 4 ust 1 pkt 4 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. stanowił, iż zawiadomienie i doręczenie do rąk właściciela lub posiadacza nieruchomości w toku czynności wstępnych postępowania przygotowawczego i wywłaszczenia (art. 6-25) zastępuje się przez ogłoszenie w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym i przez wywieszenie odpisu tych ogłoszeń w siedzibie właściwego zarządu gminnego lub miejskiego.

Powołując się na powyższe przepisy autor skargi kasacyjnej stwierdził, że wykluczają one możliwość rażącego naruszenia prawa przez organ prowadzący to postępowanie, poprzez skierowanie orzeczenia do osoby zmarłej.

Podano, iż z akt sprawy wynika, że w dziale II księgi hipotecznej pn. "[...]", J. S. ujawniony był jako współwłaściciel przedmiotowej nieruchomości i nie wynika, aby do dnia wydania orzeczenia z dnia [...] kwietnia 1953 r., został z niej wykreślony. Nie wynika również, aby do dnia wydania orzeczenia z dnia 30 kwietnia 1953 r. z powyższej księgi zostali wykreśleni pozostali zmarli współwłaściciele nieruchomości, to jest Z. S. s. B., W. S. i J. P.

Wskazano, że dekret z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939 - 1945 r. miał charakter nacjonalizacyjny, a w związku z tym orzeczenia wywłaszczeniowe wydawany na jego podstawie miały charakter deklaratoryjny. Samo zaś wydanie deklaratoryjnego orzeczenia wywłaszczeniowego miało na celu jedynie potwierdzenie faktu odebrania prawa własności, które następowało w dniu 9 maja 1945 r. Zatem wskazanie w orzeczeniu jedynych znanych danych współwłaścicieli, to jest ich imion i nazwisk figurujących w księdze wieczystej przedmiotowej nieruchomości, miało na celu bliższą identyfikację nieruchomości poprzez określenie między innymi jej hipotecznego właściciela.

Organ podniósł także, iż ocena przez Sąd pierwszej instancji jedynie jednego zarzutu skargi i nieodniesienie się przez ten Sąd do pozostałych zarzutów powoduje, że organ, będąc związany oceną prawną wyroku, nie ma potwierdzenia, czy jego dotychczasowe postępowanie jest prawidłowe, w szczególności zaś, czy skierowanie decyzji do Z. J. jest prawidłowe.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżący – działając przez adwokata R. P. – podzielając argumentację Sądu pierwszej instancji, wnieśli o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Wskazano, że charakteru prawnego dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. nie zmienia fakt, że – stosownie do jego art. 1 ust. 1 pkt 3 – odjęcie prawa własności następowało z dniem 9 maja 1945 r. Natomiast twierdzenie organu, iż zgodnie z unormowaniem wywłaszczenia w dekrecie, najistotniejszą kwestią było prawidłowe określenie nieruchomości, zaś wskazanie danej osoby jako właściciela nie oznaczało, że orzeczenie było do niej kierowane, jest całkowicie dowolne. Żaden bowiem przepis prawa, ani w dekrecie, ani w innych aktach prawnych mających zastosowanie w tej sprawie nie daje podstaw do określania, że niektóre z koniecznych elementów decyzji administracyjnej są istotniejsze od innych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego określone w art. 183 § 2 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zatem, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżone decyzje na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. c powołanej ustawy stanowi, że sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla je w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie przepisów postępowania (inne niż dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego - art. 145 § 1 pkt 1 lit. b oraz stwierdzenia nieważności - art. 145 § 1 pkt 2) w takim stopniu, iż mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naruszenie przepisów postępowania może polegać w szczególności na niedopełnieniu wynikających z tych przepisów obowiązków organu lub uniemożliwieniu stronie skorzystania z przysługujących jej uprawnień procesowych albo błędnej wykładni tych przepisów (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Komentarz, Warszawa 2008, s. 357). Przez możliwość istotnego wpływania na wynik sprawy należy rozumieć prawdopodobieństwo oddziaływania naruszeń prawa procesowego na treść decyzji lub postanowienia, a więc ukształtowane nimi stosunki administracyjnoprawne materialne lub procesowe. Sąd uchylając z tych powodów decyzję lub postanowienie musi wykazać, że gdyby nie doszło do stwierdzonego w postępowaniu sądowym naruszenia przepisów postępowania, to rozstrzygnięcie sprawy najprawdopodobniej mogłoby być inne (por. J. P. Tarno, op. cit., s. 211 oraz T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Postępowanie sądowoadministracyjne, Warszawa 2004, s. 305).

W zakresie zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. a powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zważyć trzeba, że uchylenie zaskarżonej decyzji może nastąpić wówczas, gdy naruszenie prawa materialnego miało wpływ na wynik sprawy. W takim wypadku rzeczą sądu jest wykazanie, że uchybienie przepisom prawa materialnego dokonane przez organ orzekający było tak istotne, że zastosowanie danego przepisu prawa materialnego albo jego wykładnia były na tyle nieprawidłowe, że przy zastosowaniu poprawnego przepisu albo należytej wykładni przyjętej normy, brzmienie osnowy decyzji byłoby inne.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie wykazał spełnienia tych przesłanek, a co za tym idzie nie uzasadnił należycie stanowiska o konieczności uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej decyzji z dnia 12 kwietnia 2010 r. Usprawiedliwiony jest zatem zarzut skargi kasacyjnej o naruszeniu w zaskarżonym wyroku art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 141 ust. 4 i art. 133 § 1 tej ustawy.

Przede wszystkim wskazać należy, że postępowanie w niniejszej sprawie prowadzone jest w trybie nadzwyczajnej weryfikacji decyzji ostatecznej, to jest z wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia administracyjnego z dnia [...] kwietnia 1953 r. A zatem oceny, czy wystąpiły przesłanki z art. 156 § 1 K.p.a., należy dokonać na podstawie zgodności tego orzeczenia z przepisami obowiązującymi w dacie jego wydania.

Podstawę wydania orzeczenia z dnia [...] kwietnia 1953 r. stanowiły przepisy art. 6 ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r. zmieniającej ustawę dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1952 r., Nr 4, poz. 25), przepisy dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków ziemskich na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939 – 1945 r. (Dz. U. z 1948 r., Nr 20, poz. 138 i z 1949 r., Nr 65, poz. 527) oraz przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem (Dz. U. z 1928 r., Nr 36, poz. 341). Zgodnie z treścią art. 6 ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r. postępowanie wywłaszczeniowe, prowadzone na podstawie dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r., miało być prowadzone dalej na tej samej podstawie, aż do wydania ostatecznego orzeczenia o wywłaszczeniu, z tym, że odwołania miałyby rozpatrywane przez odwoławcze komisje wywłaszczeniowe.

W myśl art. 1 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r., dopuszczalne było wywłaszczenie nieruchomości, które zostały zajęte w okresie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 9 maja 1945 r. na cele wymienione w art. 2 pkt 1 dekretu i które znajdowały się w dniu wejścia w życie tego dekretu we władaniu Skarbu Państwa, związków samorządu terytorialnego lub przedsiębiorstw państwowych. Zgodnie z art. 1 ust. 2 powołanego dekretu, dopuszczalne było także wywłaszczenie nieruchomości zajętych w okresie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 9 maja 1945 r. na cele wymienione w art. 2 pkt 1 i przewidzianych w dniu wejścia w życie powołanego dekretu na budowę, rozbudowę i przebudowę przedsiębiorstw podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, będących przedsiębiorstwami państwowymi lub przejętych na własność Państwa.

Przepis art. 1 ust. 3 tego dekretu stanowił, że wywłaszczenie polega na odjęciu prawa własności z dniem 9 maja 1945 r. Natomiast z treści art. 2 pkt 1 wynikało, że wywłaszczenie dotyczyć może tylko tych nieruchomości, które zajęte zostały: a) na cele budowy, rozwoju i utrzymania urządzeń komunikacji publicznej, b) na cele przedsiębiorstw podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, będących przedsiębiorstwami państwowymi lub przejętych na własność Państwa, c) na cele wojskowe, d) pod ulice i place publiczne, skwery, zieleńce, parki, place sportowe i cmentarze, e) pod zalesienia lub na melioracje, f) na cele użyteczności publicznej.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. do wywłaszczenia na podstawie tego dekretu stosuje się odpowiednio przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1934 r. Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowym (Dz. U. R.P. Nr 86, poz. 776) w brzmieniu ustawy z dnia 30 marca 1939 r. (Dz. U. R.P. Nr 31, poz. 205) z takimi zmianami, iż: wniosek o wywłaszczenie może obejmować poszczególne nieruchomości bądź łącznie nieruchomości położone na terenie jednej gminy lub na terenie jednej gromady, jeżeli gmina wiejska obejmuje więcej niż jedną miejscowość; do wniosku załącza się tylko ogólny plan sytuacyjny, przewidziany w art. 11 § 1 pkt 1, natomiast dane przewidziane w pkt 2 i 3 tegoż § 1 i art. 17 § 2 ubiegający się o wywłaszczenie przedstawi tylko o tyle, o ile jest w ich posiadaniu; zawiadomienie i doręczenie do rąk właściciela lub posiadacza nieruchomości w toku czynności wstępnych postępowania przygotowawczego i wywłaszczenia zastępowano ogłoszeniem w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym i przez wywieszenie odpisu tych ogłoszeń w siedzibie właściwego zarządu gminnego lub miejskiego.

W myśl § 11 powołanego wyżej rozporządzenia do wniosku o wywłaszczenie należy dołączyć ogólny plan sytuacyjny z oznaczeniem granic terenu, który ma ulec wywłaszczeniu, natomiast wyciągi z ksiąg hipotecznych wywłaszczanych nieruchomości, jeżeli nieruchomości te posiadają hipotekę oraz wykaz właścicieli wywłaszczanych gruntów, możliwie z podaniem adresów ubiegających się o wywłaszczenie podmiotów tylko o tyle, o ile nieruchomość jest w ich posiadaniu.

Stosownie zaś do art. 13 i 14 § 1 powołanego rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 września 1934 r. wniosek wywłaszczeniowy podlega obwieszczeniu w gminach, w których obrębie znajduje się wywłaszczana nieruchomość. Stosownie do treści art. 14 § 2 rozporządzenia w obwieszczeniu należało podać do wiadomości, że plan sytuacyjny i inne załączniki zostały wyłożone w lokalu zarządu gminy do przejrzenie w okresie 14 dni oraz ogłosić, iż w powyższym terminie każdy zainteresowany mógł zgłosić wnioski lub sprzeciwy.

Zgodnie z art. 25 § 1 tego rozporządzenia, orzeczenie wywłaszczeniowe doręcza się wywłaszczającemu i wywłaszczonemu na piśmie. W przypadku, gdy orzeczenie dotyczy większej liczby osób, treść jego może być podana do wiadomości interesowanych za pomocą obwieszczeń publicznych we właściwych gminach.

Z treści przytoczonych przepisów wynikają następujące konkluzje:

1) orzeczenie wydane na podstawie dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. miało charakter deklaratoryjny, gdyż nieruchomość przechodziła z mocy prawa na własność Skarbu Państwa z dniem 9 maja 1945 r.,

2) przepisy te miały nacjonalizacyjny charakter, a akty administracyjne wydawane na podstawie tego dekretu były aktami rzeczowymi, które regulowały sytuację prawną rzeczy (nieruchomości). Regulatywne oddziaływanie takiego aktu rozciąga się na każdoczesnego właściciela, czy posiadacza nieruchomości.

Taki charakter miało orzeczenie z [...] kwietnia 1953 r., które wskazywało ujawnionych w księdze wieczystej właścicieli nieruchomości lub ich sukcesorów, a także nieruchomości, których właścicieli nie dało się ustalić. Obecnie obowiązują inne standardy w prawie materialnym i procesowym, lecz przypomnieć należy, że ocena dokonywana jest na podstawie ówcześnie obowiązujących przepisów.

Jak ustalił organ administracji, zebrany materiał dowodowy wskazuje, iż przedmiotowa nieruchomość została zajęta na cele komunikacyjne przez władze kolejowe już przed datą 29 marca 1943r., co potwierdzają oświadczenia członków Komisji Likwidacyjnej spółki pod firmą "[...] Spółka Akcyjna w likwidacji" zawarte w akcie notarialnym repertorium nr [...] z dnia [...] marca 1943 r. Również we wniosku z dnia 4 maja 1949 r. o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego między innymi w stosunku do przedmiotowej nieruchomości Dyrekcja Odbudowy Węzła Kolejowego – Polskich Kolei Państwowych w Warszawie wskazała, że nieruchomość oznaczona jako [...] została zajęta w okresie okupacji na cele budowy, rozwoju i utrzymania urządzeń komunikacji publicznej. Niewątpliwie zatem przedmiotowa nieruchomość została zajęta w okresie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 9 maja 1945 r. na cele wymienione w art. 2 pkt 1 lit. a dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r.

Protokół rozprawy wywłaszczeniowej przeprowadzonej w drugim terminie w dniu 29 listopada 1951 r. w siedzibie Warszawskiej Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie oraz wniosek wywłaszczeniowy z dnia 4 maja 1949 r. potwierdzają również, że w dniu wejścia w życie dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r., to jest w dniu 16 kwietnia 1948 r., przedmiotowa nieruchomość była we władaniu Polskich Kolei Państwowych i przeznaczona została pod rozbudowę Stacji Rozrządowej [...] – na cele kolejowe. Ta okoliczność, zdaniem organu, wypełnia więc przesłankę dopuszczalności wywłaszczenia wskazaną w art. 2 ust. 1 i 2 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r., który stwierdzał, iż wywłaszczenie nieruchomości w trybie przepisów dekretu dopuszczalne było na cele budowy, rozwoju i utrzymania urządzeń komunikacji publicznej, cele przedsiębiorstw podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, będących przedsiębiorstwami państwowymi lub przejętych na własność Państwa, cele wojskowe, pod ulice i place publiczne, skwery, zieleńce, parki, place sportowe i cmentarze, pod zalesienia lub na melioracje oraz cele użyteczności publicznej, jeżeli ponadto nieruchomość ta była nadal użytkowana na cele wymienione w pkt 1 lub w planach zagospodarowania przestrzennego, bądź w wytycznych do tych planów była przewidziana na wyżej wymienione cele i została częściowo lub całkowicie zagospodarowana z funduszów publicznych, bądź też zagospodarowanie jej było przewidziane do realizacji w pierwszej kolejności planu.

Organ wskazał, że stosownie do treści art. 3 ust. 1 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r., ubiegający się o wywłaszczenie zobowiązany był zgłosić wniosek o wywłaszczenie nieruchomości do właściwego wojewody do dnia 31 grudnia 1950 r., przy czym wnioski urzędów, instytucji i przedsiębiorstw państwowych powinny być zatwierdzone przez właściwego ministra. Wojewoda po zapoznaniu się z aktami sprawy miał zawiadomić wywłaszczającego o zgłoszonych wnioskach lub sprzeciwach, wyznaczając mu termin do zapoznania się z niemi i złożenia wyjaśnień (art. 17 § 1 powołanego Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1934 r.).

W ocenie organu z wniosku Dyrekcji Odbudowy Węzła Kolejowego – Polskich Kolei Państwowych w Warszawie z dnia 4 maja 1949 r. o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego między innymi w stosunku do przedmiotowej nieruchomości wynika, że wniosek zawierał ogólne oznaczenie przewidzianych do wywłaszczenia nieruchomości, szczegółowo oznaczonych kolorem różowym na stanowiącym jego załącznik szkicu sytuacyjnym, wskazywał podstawę prawną i cel wywłaszczenia – rozbudowa Stacji Rozrządowej [...], ogólny opis nieruchomości oraz stwierdzenie, iż wywłaszczenie winno polegać na odjęciu prawa własności dotychczasowym właścicielom na rzecz Skarbu Państwa z dniem 9 maja 1945 r. W uzasadnieniu tego wniosku Dyrekcja Odbudowy Węzła Kolejowego – Polskich Kolei Państwowych w Warszawie wskazała, że nieruchomość oznaczona jako [...] została zajęta w okresie okupacji na cle budowy, rozwoju i utrzymania urządzeń komunikacji publicznej, a w dniu 16 kwietnia 1948 r., to jest w dniu wejścia w życie dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r., pozostawała w użytkowaniu Polskich Kolei Państwowych. Zgodnie z postanowieniami art. 3 ust. 2 dekretu wniosek Dyrekcji Odbudowy Węzła Kolejowego – Polskich Kolei Państwowych w Warszawie z dnia 4 maja 1949 r. został zatwierdzony przez Ministra Komunikacji w dniu 19 lipca 1949 r. Powyższe okoliczności potwierdzają także, iż wniosek wywłaszczeniowy został złożony z zachowaniem terminu określonego w art. 3 ust. 1 tego dekretu.

Organ podniósł, że zgodnie z postanowieniami art. 14 powołanego rozporządzenia z dnia 24 września 1934 r., ogłoszeniem z dnia 3 stycznia 1950 r. Wojewoda Warszawski (a od dnia 13 kwietnia 1950 r., kiedy weszły w życie przepisy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. z 1950 r., nr 14, poz. 130) właściwa rada narodowa) poinformował strony postępowania o wszczęciu postępowania wywłaszczeniowego, między innymi w stosunku do przedmiotowej nieruchomości położonej w mieście [...], wymienił znanych mu właścicieli, dokonał ogólnego opisu nieruchomości, wskazał, iż wszczęcie postępowania nastąpiło na wniosek Dyrekcji Odbudowy Węzła Kolejowego – Polskich Kolei Państwowych w Warszawie, zatwierdzony przez właściwego ministra, zaś wywłaszczenie polegać miało na odjęciu prawa na własność Państwa z dniem 9 maja 1945 r. Organ wywłaszczeniowy poinformował zainteresowanych o możliwości przeglądania akt sprawy w lokalu Zarządu gminy B. i składania wniosków lub sprzeciwów, w terminie 14 dni od dnia obwieszczenia. Stosownie do powołanego art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r., zawiadomienie o wszczęciu postępowania zostało wywieszone na tablicach ogłoszeń Starostwa Powiatowego Warszawskiego w dniach 5 stycznia 1950 r. – 25 stycznia 1950 r. i Zarządu Gminy w J. gmina B. w dniach 18 stycznia 1950 r. – 17 marca 1950r. Powyższe zawiadomienie z dnia 3 stycznia 1950 r. zostało również ogłoszone w Warszawskim Dzienniku Urzędowym nr 3/1950. Z akt sprawy wynika, iż żadne wnioski lub sprzeciwy nie zostały złożone w ustawowym – 14 dniowym terminie. Nadto, obwieszczeniem z dnia 20 września 1951 r. Prezydium Rady Narodowej w m. st. Warszawie poinformowało strony postępowania o wyznaczeniu na dzień 24 października 1951 r. rozprawy wywłaszczeniowej w lokalu Prezydium Gminnej Rady Narodowej w J. Obwieszczenie to zostało wywieszone na tablicy ogłoszeń Gminnej Rady Narodowej w J. w dniu 2 października 1951 r. i zdjęte w dniu 19 października 1951 r. W związku z brakiem znaków granicznych i niemożnością rozgraniczenia terenów należących do osób fizycznych rozprawa w przedmiocie wywłaszczenia została odroczona, a jej nowy termin został wyznaczony obwieszczeniem z dnia 30 października 1951 r. Prezydium Rady Narodowej w m. st. Warszawie, na dzień 29 listopada 1951 r. Obwieszczenie z dnia 30 października 1951 r. zostało wywieszone na tablicy ogłoszeń Gminnej Rady Narodowej w J. w dniu 8 listopada 1951 r. i zdjęte w dniu 23 listopada 1951r.

Znajdujący się w aktach sprawy protokół z rozprawy wywłaszczeniowej potwierdza, że została ona przeprowadzona w wyznaczonym dniu, to jest w dniu 29 listopada 1951 r. z udziałem przedstawiciela Prezydium Warszawskiej Wojewódzkiej Rady Narodowej, Prezydium Warszawskiej Powiatowej Rady Narodowej we W. oraz przedstawiciela wnioskodawcy wywłaszczenia – Dyrektora Rozbudowy Warszawskiego Węzła Klejowego. Na rozprawę, mimo obwieszczenia o jej terminie, nie stawili się natomiast właściciele przedmiotowej nieruchomości. Z protokołu rozprawy wynika, iż w jej toku potwierdzone zostało zaistnienie przesłanek dopuszczalności wywłaszczenia określonych w art. 1 i 2 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r.

W niniejszej sprawie organ administracyjny wydając decyzję z dnia [...] lipca 2011 r. szczegółowo uzasadnił, że orzeczenie z dnia [...] kwietnia 1953 r. nie narusza rażąco prawa. Organ przyjął jednak, że orzeczenie z dnia [...] kwietnia 1953r. dotknięte jest wadą, gdyż skierowane jest do podmiotu niebędącego stroną postępowania, uzasadniając, że kilka osób zmarło przed wydaniem orzeczenia i powołuje się na orzecznictwo w tej kwestii. Sąd pierwszej instancji nie podzielił tego poglądu i stanął na stanowisku, iż prowadzenie postępowania administracyjnego w stosunku do osoby zmarłej i wydanie decyzji stanowi rażące naruszenie prawa. Sąd wskazał, że nie badał pozostałych aspektów zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, gdyż merytoryczna ocena byłaby przedwczesna. Sąd podniósł tylko, iż fakt publicznego ogłoszenia przez organ wydanego orzeczenia w sposób wskazany w przepisach nie ma wpływu na jego ocenę.

Zasadnie zatem w skardze kasacyjnej zarzucono, że w okolicznościach tej sprawy Sąd pierwszej instancji podjął rozstrzygnięcie z pominięciem całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego. Ocena organu, że w sprawie nie wystąpiła przesłanka z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. nie została podważona przez Sąd, który nie odniósł się w uzasadnieniu wyroku do ustalonych okoliczności prawnych i faktycznych tej sprawy.

Podkreślić w tym miejscu należy, że art. 4 ust. 1 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. zmienił art. 17 § 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 września 1934 r. – Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowym w ten sposób, że na wnioskującego o wywłaszczenie nałożony został obowiązek dostarczenia dokumentów potwierdzających określone dane o nieruchomości, między innymi wskazanie imion, nazwisk i adresów właścicieli oraz tych osób trzecich, którym służą prawa rzeczowe na danej nieruchomości, z wymienieniem tych praw, zgodnie z księgą hipoteczną, a w jej braku na zasadzie innych odpowiednich dokumentów, przy czym wnioskujący o wywłaszczenie przedstawi te dokumenty tylko o tyle, o ile jest w ich posiadaniu. Oznacza to, że organ określając właściciela nieruchomości kierował się zapisami w księgach wieczystych lub innych wskazanych dokumentach. Także przepisy dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo o księgach wieczystych – ówcześnie regulującego prowadzenie ksiąg wieczystych – nakładały na właściciela nieruchomości obowiązek ujawnienia swego prawa własności w księdze wieczystej. Wskazać także należy, że przepisy powołanego wyżej dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. stanowiły, iż zawiadomienie i doręczenie do rąk właściciela (lub posiadacza nieruchomości) w toku czynności wstępnych postępowania przygotowawczego i wywłaszczenia zastępuje się przez ogłoszenie w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym i przez wywieszenie odpisu tych ogłoszeń w siedzibie właściwego zarządu gminnego lub miejskiego. Z akt sprawy wynika, że takie ogłoszenia zostały dokonane. Zastosowanie się więc organu do ówcześnie obowiązujących przepisów wyklucza możliwość dokonania oceny, że nastąpiło rażące naruszenie prawa.

Wobec tego uznać należy, że w niniejszej sprawie wymienienie w orzeczeniu wywłaszczeniowym zmarłych J. S., Z. S., W. S. i J. P. było konsekwencją opisu nieruchomości – zgodnie z danymi wynikającymi z rejestru pomiarowego posiadanego przez ubiegającego się o wywłaszczenie, a także wynikało z danych z księgi wieczystej. Wskazać także należy, iż pozostali właściciele nieruchomości wymienieni w orzeczeniu wywłaszczeniowym i figurujący w księdze wieczystej, żyli w dacie wydawania tego orzeczenia i mieli możliwość podejmowania czynności w toku postępowania. Forma doręczeń przez obwieszczenie dawała im bowiem możliwość uzyskania informacji o toczącym się postępowaniu i podejmowanych czynnościach.

Z uwagi na deklaratoryjny charakter orzeczenia podnieść trzeba, że w dacie odjęcia prawa własności nieruchomości, to jest w dniu 9 maja 1945 r., żył zarówno Z. S. (zmarł w daniu 30 lipca 1948 r.), W. S. (zmarł w dniu 29 sierpnia 1949 r.), jak i J. P. (zmarła w dniu 15 października 1951 r.). Co prawda – jak z akt sprawy wynika – w dacie odjęcia prawa własności nieruchomości nie żył J. S., który zmarł w dniu 11 sierpnia 1944 r., jednakże postępowanie spadkowe po nim przeprowadzone zostało dopiero w 1957 r., a więc po wydaniu orzeczenia wywłaszczeniowego. Natomiast z księgi wieczystej nie wynika, aby w dacie [...] kwietnia 1953 r., to jest w dacie wydania orzeczenia wywłaszczeniowego został z niej wykreślony zarówno J. S., jak i pozostali zmarli współwłaściciele nieruchomości, to jest Z. S., W. S. i J. P.

Zatem ocena Sądu pierwszej instancji, czy zostało rażąco naruszone prawo w orzeczeniu z dnia [...] kwietnia 1953 r. winna uwzględniać te okoliczności prawna i faktyczne. Niezależnie jednak od powyższych wywodów, Sąd pierwszej instancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, winien mieć na uwadze przepis art. 134 § 2 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (zakaz reformationis in peius), gdyż na podstawie decyzji administracyjnej Ministra Infrastruktury z dnia [...] kwietnia 2010 r. i utrzymującej tę decyzję w mocy decyzji z dnia [...] lipca 2011 r. strony postępowania nabyły prawo do wystąpienia – zgodnie z art. 4171 K.c. – o odszkodowanie za wydanie orzeczenia z dnia 30 kwietnia 1953 r. z naruszeniem prawa.

Uznać należy, że zarzuty skargi kasacyjnej mają usprawiedliwione podstawy, zaskarżony wyrok podlega uchyleniu, zaś Sąd pierwszej instancji ponownie rozpoznając niniejszą sprawę, zastosuje się do poczynionych wyżej wywodów.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji.