Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 895/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2023-02-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 2492
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
article: art. 134 par. 1, art. 135, art. 119 pkt 2, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 61 ust. 1, art. 64
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 9 lutego 2023 r. sprawy ze skargi I. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie zmiany decyzji w sprawie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy M. z dnia [...] maja 2022 r., nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] maja 2022 r. nr [...], wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy M., na podstawie art. 104 i art. 163 k.p.a. oraz art. 61 , art. 106 ust. 3b, art. 105 ust. 5 w zw. z art. 60, art. 8 ust. 1 i ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.) zmieniono decyzję nr [...] z dnia [...] grudnia 2021 r. w sprawie ustalenia I. O. odpłatności za pobyt jej syna J. G. w Domu Pomocy Społecznej w O. w ten sposób, że od dnia [...] lutego 2022 r. ustalono miesięczną odpłatność za pobyt w ww. domu pomocy w wysokości [...] zł.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że wcześniejszą decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r. ustalono wysokość ponoszenia odpłatności za pobyt syna wymienionej w domu pomocy społecznej. Z uwagi na zmianę średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej w O. od lutego 2022 r. na kwotę [...]zł, następuje także zmiana odpłatności za pobyt syna strony w tej placówce.

Organ wskazał, że zmianie uległ także dochód skarżącej o 10 % kryterium dochodowego dla osoby w rodzinie ([...] zł x 10 % co daje [...] zł). Dodał, że syn strony ponosi odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej z własnych dochodów w wysokości [...] (70 % własnych dochodów), a jego ojciec G. G. ponosi odpłatność w wysokości [...] zł (na podstawie aneksu nr 1 do dobrowolnie podpisanej umowy). Ponadto, na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalono, że strona nadal kwalifikuje się do ponoszenia odpłatności z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego o 300 %, zmieniła się też jej sytuacja dochodowa i kwota zmiany dochodu przekroczyła 10 % kryterium dochodowego osoby w rodzinie. Łączny dochód skarżącej wynosi [...] zł, zaś dochód na osobę w rodzinie (dwuosobowe gospodarstwo domowe) wynosi [...] zł. Kryterium dochodowe dla osoby w rodzinie wynosi [...] zł, a 300 % tego kryterium to [...] zł.

Organ zacytował przepisy znajdujące zastosowanie w sprawie i wyjaśnił, z jakich względów wydana decyzja może działać zarówno z mocą na przyszłość jak i z mocą wsteczną.

W odwołaniu wniesionym od powyższego rozstrzygnięcia skarżąca wskazała, że ubiega się o całkowite zniesienie opłaty za pobyt syna w DPS O., nie jest w stanie ponosić kosztów związanych z tym pobytem.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia [...] sierpnia 2022 r., nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 59 – 61, art. 64, art. 64a i art. 64b ustawy o pomocy społecznej utrzymało decyzję organu I instancji w mocy.

Zdaniem Kolegium, organ I instancji prawidłowo orzekł o zmianie decyzji z [...] grudnia 2021 r., ustalając miesięczną odpłatność, do ponoszenia której zobowiązana jest strona w wysokości [...] zł.

Zaznaczył, że złożenie wniosku o zwolnienie z odpłatności nie może stanowić przeszkody w jej ustaleniu, przeciwnie, najpierw należy ustalić odpłatność za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej (w drodze ostatecznej decyzji), by móc następnie rozpoznawać wniosek o zwolnienie z tejże opłaty. Zwolnić można tyko z opłaty, która jest ustalona w przyjętej formie – decyzji administracyjnej. Zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może dotyczyć jedynie sytuacji, w której zarówno osoba zobowiązana jak i wysokość opłaty zostały już wcześniej ustalone w odpowiednim ostatecznym rozstrzygnięciu. Zwolnienie musi bowiem odnosić się do skonkretyzowanego obowiązku. Stąd też ewentualne rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt pensjonariusza w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt.

Kolegium powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazało, że w niniejszej sprawie wydanie decyzji na podstawie art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej może mieć skutek wsteczny, gdyż konkretyzuje obowiązek wynikający z mocy prawa, którego powstanie nie jest uzależnione od wydania decyzji, ale wynika z treści przepisów prawa materialnego, obligujących do wnoszenia opłat w razie ziszczenia się przesłanek z art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy. Decydujące znaczenie ma przy tym sytuacja finansowa zobowiązanego, której ustalenie możliwe jest nie tylko na przyszłość ale i z datą wsteczną.

Organ odwoławczy dodatkowo pouczył stronę o treści art. 64, art. 64a i art. 64b ustawy o pomocy społecznej, dotyczących całkowitego lub częściowego zwolnienia z opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej.

W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie I. O. zarzuciła jej naruszenie przepisów postępowania, tj.:

1. art. 138 § 2 k.p.a. poprzez niewydanie przez organ II instancji decyzji o uchyleniu zaskarżonej decyzji w całości i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, w sytuacji gdy decyzja ta powinna zostać uchylona, albowiem została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie, w konsekwencji czego decyzja obarczona jest następującymi nieprawidłowościami:

a) doszło do naruszenia art. 7, art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 75, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, błędną ocenę zebranych dowodów, oparcie orzeczenia na niepełnym materiale dowodowym, zaniechanie przeprowadzenia wnikliwej analizy sytuacji dochodowej strony, co w konsekwencji doprowadziło do dokonania błędnych ustaleń faktycznych w zakresie bezpodstawnego uznania, że skarżąca jest osobą zobowiązaną do pokrycia opłat za pobyt syna w DPS,

b) dokonano błędnych ustaleń w zakresie określenia wysokości miesięcznego dochodu skarżącej, jej sytuacji finansowej, rzeczywiście posiadanego przez nią majątku, jak i ciążących na I. O. zobowiązań kredytowych,

c) dokonano dowolnej oceny zebranych dowodów w postaci aktu notarialnego ustanawiającego pomiędzy skarżącą i jej mężem stan rozdzielności majątkowej, jak też przyjęto za własność strony nieruchomości, które w rzeczywistości stanowią wyłącznie własność jej męża,

d) naruszono art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej poprzez błędne zastosowanie przedmiotowego przepisu i ustalenie odpłatności z pominięciem zaistnienia szeroko opisanych przez stronę okoliczności uzasadniających całkowite zwolnienie strony z opłaty,

e) doszło do naruszenia prawa materialnego – art. 64 ustawy o pomocy społecznej przez przekroczenie zasady swobodnego uznania administracyjnego i zaniechanie zwolnienia skarżącej z ponoszenia opłaty za pobyt syna w DPS, pomimo złożenia przez nią odpowiedniego wniosku i wyczerpującego udokumentowania swojej sytuacji rodzinnej, dochodowej, wysokości comiesięcznych wydatków oraz wykazania posiadanych obciążeń kredytowych.

Strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji jak również poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W uzasadnieniu skargi, strona wskazała, że jej stan zdrowia uległ pogorszeniu, choruje na nadciśnienie, zaś organ w ogóle nie uwzględnił jej sytuacji życiowej, kierując się wyłącznie względami fiskalnymi i pomijając jej indywidualny interes. Nie wziął także pod uwagę działania samego J. G. wobec matki, tj. znęcania się psychicznego i fizycznego nad skarżącą, syn groził jej odebraniem życia, zakłócał spoczynek nocny, bił rękoma, popychał, łapał za szyję i dusił. Prowadzone postępowanie karne wobec J. G. zostało umorzone wyłącznie z uwagi na stwierdzoną u niego chorobę psychiczną. Jednakże sam sąd wskazał w uzasadnieniu postanowienia, że zebrany materiał dowodowy w przedmiotowej sprawie wskazuje, że popełnił on zarzucane mu czyny. Co więcej, gdyby nie można było mu nic zarzucić, sąd nie zastosowałby wobec niego środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym.

Zdaniem strony, organ winien niniejszą sprawę rozpoznać kompleksowo na każdej płaszczyźnie, tj. biorąc pod uwagę wszelkie okoliczności dotyczące relacji matki z synem, czego jednak zaniechał.

Skarżąca zaznaczyła, że art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, zawierając w swej treści zwrot niedookreślony w postaci "uzasadnionych okoliczności", pozwala na zmniejszenie lub całkowite zniesienie opłaty, jeżeli mieszkaniec postępował wobec zobowiązanego w sposób oczywiście nieodpowiadający jego ustawowym obowiązkom. Sytuacja tych osób nie jest taka sama, a jest zróżnicowana różnym sposobem traktowania rodzica przez zstępnego, co nie może pozostawać obojętne dla organu zobligowanego przez Konstytucję do urzeczywistniania w procesie wykładni i stosowania prawa zasady sprawiedliwości społecznej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. z 2023 r., poz. 259 - dalej "p.p.s.a.").

Przeprowadzona w tak zakreślonych ramach sądowa kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także z mocy art. 135 p.p.s.a. poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, doprowadziła Sąd do uznania, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.

Niniejsza sprawa rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, w trybie uproszczonym na wniosek organu któremu nie sprzeciwiła się strona skarżąca (stosownie do treści art. 119 pkt 2 p.p.s.a.).

Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy M. zmieniającą decyzję o ustaleniu obowiązku wnoszenia przez stronę opłaty za pobyt jej syna w Domu Pomocy Społecznej w O. poprzez ustalenie jej w kwocie [...]zł miesięcznie.

Podstawę prawną wydania wskazanych wyżej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.).

Zgodnie z art. 61 ust. 1 cytowanej ustawy, obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej

- przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje, że skarżąca należy do kręgu osób obwiązanych do wnoszenie przedmiotowej opłaty, jak również i to, że pismem z dnia 8 marca 2022 r. strona wniosła o zwolnienie jej z powyższego obowiązku.

Zdaniem skarżącej decyzja ustalająca nową wysokość opłaty jest jednak wadliwa dlatego, że: po pierwsze została wydana bez należytego ustalenia jej sytuacji finansowej, a po drugie z pominięciem zaistnienia szeroko opisanych przez stronę okoliczności uzasadniających całkowite zwolnienie strony z opłaty na podstawie art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej.

Natomiast, w ocenie organu, odpłatność została wyliczona prawidłowo, zaś złożenie wniosku o zwolnienie z odpłatności nie może stanowić przeszkody w jej ustaleniu. Aby rozpoznanie takiego wniosku w ogóle było możliwe konieczne jest wcześniejsze ustalenie wspomnianej odpłatności. Zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej musi bowiem odnosić się do skonkretyzowanego obowiązku.

Jak wynika z akt administracyjnych, wniosek skarżącej w powyższym zakresie został rozpoznany decyzją Burmistrza Miasta i Gminy M. z dnia [...] maja 2022 r., nr [...] - o odmowie zwolnienia z odpłatności częściowo i całkowicie za pobyt syna skarżącej w Domu Pomocy Społecznej w O. (doręczoną stronie w dniu 6 czerwca 2022 r.). W terminie do wniesienia odwołania od powyższej decyzji, skarżąca złożyła pismo z dnia 17 czerwca 2022 r., z treści którego wynika, że nie zgadza się z tą decyzją i "nie podejmie opłaty na kwotę [...]zł".

W aktach brak jest informacji wskazujących na to, że pismo to otrzymało właściwy bieg, a treść uzasadnienia decyzji Kolegium z dnia [...] sierpnia 2022 r., świadczy o tym, że organ uważa rozstrzyganie kwestii zwolnienia z odpłatności za przedwczesne. Z powyższego wynika zatem, że kwestia wspomnianego zwolnienia dotychczas nie została ostatecznie rozstrzygnięta.

W ocenie Sądu, stanowisko organu, że rozpoznanie wniosku o zwolnienie z przedmiotowej opłaty jest możliwe dopiero po wydaniu ostatecznej decyzji w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt syna strony w DPS mogło mieć oparcie w uchwale NSA z 11 czerwca 2018 r. (I OPS 7/17), w której wskazano, że obowiązek wnoszenia, przez osoby wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, opłat za pobyt w domu pomocy społecznej umieszczonej w nim osoby, a w konsekwencji wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 tej ustawy, wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania tego obowiązku począwszy od dnia jego powstania w stosunku do każdej ze zobowiązanych osób w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 w zw. z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ww. ustawy. Jednakże należy podkreślić, że po wydaniu tej uchwały stan prawny zmienił się co spowodowało, że stanowisko wyrażone w uchwale co do konieczności prowadzenia odrębnych postępowań w sprawie ustalenia opłaty i zwolnienia z opłaty jest nieaktualne.

Art. 64 w brzmieniu ustalonym przez ustawę nowelizującą z dnia 19 lipca 2019 r. (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690), która weszła w życie w dniu 4 października 2019 r., stanowi, że: osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Jak słusznie zwrócił uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w uzasadnieniu wyroku z dnia 6 grudnia 2022 r. (sygn. akt II SA/Lu 627/22), w porównaniu do wcześniejszej wersji przepisu dodano sformułowanie: "obowiązane do wnoszenia opłaty". Motywy prawodawcy, ukierunkowane na rozszerzenie zakresu możliwości zwolnienia z opłaty także na etapie jej ustalania, wynikają również z uzasadnienia do projektu ustawy nowelizującej (Sejm VIII kadencji, druk sejmowy nr 3524), w którym wskazano, że dokonana zmiana "poszerza możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze ich niewnoszących". Taka argumentacja znajduje dodatkowe potwierdzenie w analizie uchwały NSA w kontekście pojęcia "obowiązany". Jednym z istotnych elementów wywodu NSA było wyodrębnienie obowiązku ponoszenia opłaty, wynikającego z ustawy od skonkretyzowanego zobowiązania, ustalonego w umowie lub decyzji administracyjnej. Użyte przez ustawodawcę sformułowanie wydaje się wyraźnie odnosić do tego rozróżnienia. Obowiązanym jest zatem ten podmiot, wobec którego nie została jeszcze wydana decyzja o ustaleniu opłaty (po wydaniu decyzji stanie się "zobowiązanym"). Argumentację tą wspiera również wykładnia celowościowa i systemowa, odwołująca się do generalnej zasady upraszczania procedur w sprawach z zakresu pomocy społecznej. Jeżeli już na etapie przekształcania obowiązku w zobowiązanie pojawiają się przesłanki do zastosowania instytucji zwolnienia z opłaty, trudno w nowym stanie prawnym podać racjonalne argumenty za koniecznością wydawania dwóch odrębnych decyzji: o ustaleniu opłaty (art. 61) oraz o zwolnieniu z jej ponoszenia (art. 64 u.p.s.). W aktualnym stanie prawnym istnieje zatem możliwość orzekania o zwolnieniu od opłat łącznie z ustaleniem tej odpłatności, o ile oczywiście strona złoży w tym zakresie stosowny wniosek na tym etapie postępowania. (por. wyrok NSA z dnia 11 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1644/21, wyrok WSA w Białymstoku z 7 kwietnia 2022 r., II SA/Bk 820/21, wyrok WSA w Lublinie z 9 czerwca 2022 r., II SA/Lu 165/22). Nadal dopuszczalne jest też wydawanie dwóch odrębnych decyzji, jeżeli byłoby to uzasadnione okolicznościami sprawy – gdy wniosek o zwolnienie z opłaty został złożony już po zakończeniu postępowania w sprawie ustalenia opłaty poprzez wydanie decyzji ostatecznej w tym przedmiocie. W niniejszej sprawie taka okoliczność jednak nie występuje, bowiem wniosek został złożony jeszcze przed wydaniem decyzji z [...] maja 2022 r.

W swoim wniosku z 8 marca 2022 r., skarżąca przedstawiła okoliczności dotyczące jej relacji z synem, jak również nadesłała dokumenty na ich potwierdzenie. Wynika z nich jednoznacznie, że syn strony od 15 lat jest chory na schizofrenię paranoidalną. Od początku choroby "zaniechał obowiązków, które wcześniej wykonywał poprawnie". Dewastował dom, okradał skarżącą i jej młodszego syna, okradał też inne osoby co doprowadziło do konfliktów z prawem, w efekcie czego trafił do zakładu karnego. Jak podała skarżąca, "ciągle pozostawał pod wpływem środków odurzających, był agresywny" do tego stopnia, że ona i jej młodszy syn bali się o własne życie. Doprowadził do pożaru w mieszkaniu, zakłócał spokój wszystkich dookoła. Te traumatyczne przeżycia trwające latami, doprowadziły stronę do wyczerpania fizycznego i psychicznego, sama zaczęła korzystać z pomocy psychiatry.

Zdaniem strony, jej syn "wyczerpał wszystkie możliwości złego zachowania i złego postępowania w stosunku do swojej jedynej i najbliższej rodziny".

Skarżąca przedstawiła dokumentację medyczną, z której wynika, że jej syn J. G. był hospitalizowany początkowo z rozpoznaniem zaburzeń schizotypowych, a następnie schizofrenii paranoidalnej z uzależnieniem mieszanym od amfetaminy, kannabinoli i alkoholu. Do szpitala psychiatrycznego trafił m.in. [...] stycznia 2011 r., w dniu przyjęcia zachowywał się agresywnie wobec matki, niszczył sprzęty w domu. Nie wyraził zgody na leczenie, został zatrzymany wbrew woli w trybie art. 23 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Z kolei z treści postanowienia Sądu Rejonowego w M. II Wydział Karny, z dnia [...] września 2013 r. (sygn. akt II K [...]) wynika, że J. G. zarzucono popełnienie przestępstw: z art. 278 § 1 kk - polegającego na zaborze w celu przywłaszczenia w okresie od [...] czerwca 2012 r. do [...] stycznia 2013 r. przedmiotów takich jak m.in. telewizor, kino domowe, aparat cyfrowy, odkurzacz – na szkodę I. G. oraz z art. 207 § 1 k.k. – polegającego na znęcaniu psychicznym i fizycznym nad matką I. G. poprzez jej wyzywanie słowami wulgarnymi, powszechnie uznawanymi za obelżywe, grożenie pozbawieniem życia, zakłócanie spoczynku nocnego, niszczenie sprzętu gospodarstwa domowego, bicie rękoma, popychanie, łapanie za szyję oraz duszenie wymienionej.

Wskazanym postanowieniem postępowanie karne wobec J. G. zostało umorzone na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 31 § 1 k.k. Jednocześnie, na podstawie art. 93 k.k., art. 94 § 1 k.k., art. 201 § 2 k.k.w. zastosowano wobec niego środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym po zasięgnięciu opinii Komisji Psychiatrycznej w zakresie rodzaju zakładu.

Jak wynika z treści uzasadnienia tego postanowienia, w oparciu o zebrany materiał dowodowy w przedmiotowej sprawie Sąd uznał, że podejrzany popełnił zarzucane mu czyny. Jednakże biegli lekarze psychiatrzy rozpoznali u niego przewlekłą schizofrenię paranoidalną, a także uzależnienie od alkoholu, amfetaminy i kanabinoli i uznali, że tempore criminis miał on zniesioną zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem. Z tego względu, Sąd uznał, że podejrzanemu nie sposób przypisać winy i dlatego w myśl art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. zobligowany był umorzyć postępowanie karne wobec niego.

Zgodnie z treścią art. 64 ustawy o pomocy społecznej, osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli m.in.: występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych (pkt 2); osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty (pkt 7).

Jednocześnie jak wynika z uzasadnienia projektu ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. z 2022 r., poz. 66), (którą dodano w art. 64 pkt 7) pojęcie "inne obowiązki rodzinne" obejmuje obowiązki szczegółowo zdefiniowane w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczących wykonywania władzy rodzicielskiej i relacji pomiędzy rodzicem a dzieckiem. I tak wśród obowiązków rodzinnych wskazuje się m.in. obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się rodziców i dzieci (art. 87 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy). Powołany pkt 7 art. 64 ustawy o pomocy społecznej obowiązuje od dnia 27 stycznia 2022 r. Powyższe oznacza, że powołany przepis znajduje zastosowanie do całego czasookresu objętego niniejszym postępowaniem. W realiach sprawy niezbędna jest zatem w pierwszym rzędzie ocena czy opisane wyżej zachowanie J. G., stosującego wobec swojej matki I. O. przemoc fizyczną i psychiczną, nie tylko nie wspierającego jej finansowo ale wręcz pozbawiającego ją kolejnych przedmiotów należących do jej majątku nie stanowi o naruszeniu przez niego obowiązków rodzinnych względem matki. Nie sposób pominąć przy tym okoliczności, że wieloletnie stosowanie wspomnianej przemocy odbiło się na zdrowiu skarżącej, która zmuszona była do korzystania z pomocy psychiatry. Oceny wymaga także, czy w opisanych wyżej okolicznościach ewentualne obciążenie strony kosztami pobytu syna w domu pomocy społecznej będzie pozostawać w zgodzie z art. 2 Konstytucji RP i wyrażoną w nim zasadą demokratycznego państwa prawnego, zgodnie z którą Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej.

Podzielając pogląd wyrażony w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 12 marca 2019 r. (sygn. akt II SA/Rz 1403/18), wskazać należy, że "nie będzie zgodna z powyższym przepisem ustawy zasadniczej taka interpretacja art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, która wyklucza możliwość zwolnienia częściowego lub całkowitego od opłaty zobowiązanego, wobec którego mieszkaniec domu pomocy społecznej zachowywał się w sposób nieodpowiadający przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o obowiązku wzajemnego szacunku rodziców i dzieci, obowiązku utrzymywania kontaktów, dostarczania środków utrzymania oraz wychowania".

Zdaniem Sądu, przepisy tej ustawy, nakładające na zstępnych oraz wstępnych obowiązek wnoszenia opłaty, zakładają stan w którym wymienieni wywiązywali się względem swych krewnych z obowiązków rodzinnych, natomiast art. 64 pkt 7 ustawy zawierając w swej treści zwrot niedookreślony w postaci : "innych obowiązków rodzinnych", pozwala na zmniejszenie lub całkowite zniesienie opłaty, jeżeli mieszkaniec postępował wobec zobowiązanego w sposób oczywiście nieodpowiadający jego ustawowym obowiązkom.

Zaznaczyć przy tym należy, że chociaż organ za wniosek o zwolnienie z przedmiotowej odpłatności uznał dopiero pismo z dnia 8 marca 2022 r., to faktycznie sformułowany on został już w piśmie z dnia 16 lutego 2022 r. stanowiącym spóźnione odwołanie od poprzedniej decyzji o ustaleniu odpłatności za pobyt J. G. w DPS z dnia [...] grudnia 2021 r. Postanowieniem z dnia [...] marca 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że odwołanie wniesione zostało z uchybieniem terminu, natomiast zawartemu w nim wnioskowi nie został nadany bieg.

W przedmiotowej sprawie organy obu instancji przyjęły, że wniosek skarżącej o zwolnienie z ponoszenia odpłatności za pobyt syna w DPS powinien zostać rozpatrzony w drodze odrębnej decyzji. Z przyczyn, o których była już mowa wcześniej stanowisko to jest błędne, wobec zmiany stanu prawnego. W stanie prawnym aktualnym w dacie wydawania decyzji, obowiązkiem organu I instancji było rozpatrzenie wniosku skarżącej o zwolnienie z opłaty w toku postępowania w sprawie dotyczącej ustalenia opłaty, a w razie wniesienia od tego rozstrzygnięcia odwołania – tak jak miało to miejsce w niniejszej sprawie – nadanie mu dalszego biegu, zaś obowiązkiem organu II instancji było rozpoznanie tego odwołania. Decyzja wydawana w trybie art. 64 ustawy o pomocy społecznej opiera się na uznaniu administracyjnym, wobec czego złożenie wniosku o zwolnienie z opłaty nie obliguje bezwzględnie organu do wydania decyzji korzystnej dla strony, ale wymaga skrupulatnego rozważenia, rozstrzygnięcia w tym przedmiocie i uzasadnienia, dlaczego organ zwolnił lub odmówił zwolnienia z opłaty.

W związku z powyższym organy obydwu instancji wydały decyzje z naruszeniem art. 64 ustawy o pomocy społecznej, poprzez brak należytego rozpatrzenia wniosków skarżącej złożonych pismami z dnia 16 lutego 2022 r. (któremu w ogóle nie nadano biegu) oraz z dnia 8 marca 2022 r., który co prawda organ I instancji rozpatrzył, jednak od wydanej w dniu [...] maja 2022 r. decyzji strona wniosła odwołanie, które jak wynika z akt sprawy, nie zostało dotychczas rozpoznane.

Na marginesie jedynie wskazać należy, że w przedmiotowej sprawie organ I instancji przyjął (a Kolegium zaakceptowało) metodę proporcjonalnego rozłożenia "po równo" opłaty za pobyt J. G., w części nie pokrywanej przez niego na oboje (rozwiedzionych) rodziców, a następnie, w tak wyznaczonych granicach badał indywidualną sytuację dochodową skarżącej i możliwość obciążenia opłatą . Wskazana metoda jest błędna, gdyż nie ma oparcia w obowiązujących przepisach. W orzecznictwie i doktrynie ugruntowany jest pogląd, że nie ma podstaw do zastosowania metody obciążania "po równo" wszystkich osób należących do tego samego kręgu obowiązanych (por. wyrok NSA z 18 maja 2022 r., I OSK 1848/21; wyrok WSA w Lublinie z 26 stycznia 2021 r., II SA/Lu 721/20; I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, el. SIP LEX, art. 61). Taka metoda nie ma oparcia w przepisach, a znajduje zastosowanie wyłącznie w przypadku wskazanym w art. 61 ust. 2f ustawy o pomocy społecznej tj. w odniesieniu do sytuacji, gdy obowiązany do uiszczenia opłaty odmawia współpracy z organem, nie chcąc ani zawrzeć umowy, ani zgodzić się na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego.

Słusznie także podniosła skarżąca, że Kolegium w istocie nie przeanalizowało prawidłowości wyliczenia dochodu skarżącej przez organ I instancji i nie rozważyło, czy organ ten prawidłowo ustalił poszczególne kwoty składające się na ten dochód, wskazując jedynie lakonicznie, że łączny dochód rodziny ustalony podczas wywiadu środowiskowego wynosi [...] zł, zaś dochód na osobę w rodzinie to [...] zł.

Uwzględniając powyższe rozważania, w ocenie Sądu, uzasadnione stało się wyeliminowanie z obrotu prawnego kwestionowanych przez skarżącą decyzji. Zaskarżona decyzja jak i decyzja organu pierwszej instancji została bowiem wydana z naruszeniem wskazanych wcześniej przepisów ustawy o pomocy społecznej, bez wcześniejszego rozpoznania (ostateczną decyzją) wniosku skarżącej o zwolnienie z opłaty.

Ponownie rozpoznając sprawę organy zastosują się do oceny prawnej i wytycznych zawartych w uzasadnieniu niniejszego wyroku. W szczególności obowiązkiem organów będzie rozważenie możliwości zwolnienia skarżącej z opłaty na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej, po szczegółowym przeanalizowaniu dowodów przedstawionych przez nią na potwierdzenie m.in. okoliczności naruszania przez mieszkańca domu (dorosłego syna) obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Z wyżej przedstawionych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji.