Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 2023/07
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2008-01-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e)
journal: Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: par. 5
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec, Sędziowie Sędzia WSA Anna Szymańska (spr.), asesor WSA Marta Laskowska, Protokolant Marek Lubasiński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 stycznia 2008 r. sprawy ze skargi A. R. i J. R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących A. R. i J. R. solidarnie kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia (...) sierpnia 2007 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania Lasów Państwowych Nadleśnictwa Konstantynowo, uchylił w całości decyzję Wojewody W. z dnia (...) grudnia 2005 r. którą stwierdzono, iż nieruchomość zapisana w dawnej księdze wieczystej S. obszar dworski tom I karta 2 jako własność S. R. i J. R., stanowiąca obecnie część działki ewidencyjnej nr (...) o pow. 3,24 ha, obejmującej zespół willowo - parkowy nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945, Nr 3, poz. 13) i orzekł, że powyższa nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Wojewoda W. decyzją z dnia (...) grudnia 2005 r. stwierdził, że nieruchomość zapisana w dawnej księdze wieczystej S. obszar dworski tom I, karta 2, stanowiąca własność S. R. i J. R., stanowiąca obecnie część działki ewidencyjnej nr (...) o pow. 3,24 ha, obejmująca zespół willowo - parkowy nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.

W uzasadnieniu decyzji podano, że roszczenie wnioskodawcy obejmuje część działki ewidencyjnej nr (...) o pow. 3,24 ha położonej w B., gmina C.. Nieruchomość ta została przejęta wraz z pozostałymi nieruchomościami o łącznej powierzchni 338,2855 ha, stanowiącymi własność S. R. i J. R. na cele reformy rolnej. Wpisu w księdze wieczystej na rzecz Skarbu Państwa dokonano w dniu (...) stycznia 1947 r. na podstawie zaświadczenia Wojewody P. z dnia (...) grudnia 1946 r. Przeprowadzona wizja lokalna nieruchomości, oraz zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdziły, w ocenie Wojewody, okoliczność wykorzystywania przedmiotowej nieruchomości przez byłych właścicieli na cele nieleśne. Na podstawie zapisów katastralnych obrębu S. i B. ustalono, że w skład gospodarstwa o powierzchni 338,2855 ha wchodziły nieruchomości leśne o powierzchni 275,2742 ha, które w ocenie organu, nie mogły być zaliczone do

sygn. akt IV SA/Wa 2023/07

kategorii nieruchomości ziemskich w rozumieniu przepisów dekretu PKWN. Zatem powierzchnia pozostałych nieruchomości ziemskich, w pojęciu użytków rolnych, nie przekraczała 100 ha. Dekret PKWN przeznaczał natomiast na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych. Na rzecz Państwa z mocy prawa przechodziły nieruchomości ziemskie, które równocześnie spełniały wymogi obszarowe i nadawały się do wykorzystania na cele reformy rolnej. Dekret o reformie rolnej nie zawierał definicji pojęcia "nieruchomość ziemska". Pojęcie to zostało zdefiniowane w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W uzasadnieniu uchwały Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że "ustawodawca poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" miał na względzie obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy". W związku z tym Wojewoda uznał, że objęta wnioskiem nieruchomość nie miała charakteru nieruchomości ziemskiej w rozumieniu przepisów dekretu z dnia 6 września 1944 r. i została przejęta na cele reformy rolnej niezgodnie z przepisami tego dekretu.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania od powyższej decyzji, decyzją z dnia (...) sierpnia 2007 r. uchylił ją w całości i orzekł, że część nieruchomości ziemskiej położonej w B., gmina C., zapisana w dawnej księdze wieczystej S. obszar dworski, tom I karta 2 jako własność S. R. i J. R., stanowiąca obecnie część działki ewidencyjnej nr (...) o pow. 3,24 ha, obejmującej zespół willowo -parkowy podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podniósł, że przy ponownym rozpatrzeniu odwołania od decyzji Wojewody W. z dnia (...) grudnia 2005 r. związany jest wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 października 2006 r., w którym wskazano, że orzekanie na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej o części nieruchomości ziemskiej przejętej na cele dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jest dopuszczalne. Zdaniem Ministra

sygn. akt IV SA/Wa 2023/07

kluczowym dla rozstrzygnięcia sprawy jest ocena materiału dowodowego pod kątem istnienia możliwości wykorzystania nieruchomości na cele reformy rolnej, wskazane w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z treści art. 1 dekretu PKWN wynika, że przejmowane na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskie nie oznaczały tylko nieruchomości rolnej, przeznaczonej na powiększenie istniejących gospodarstw rolnych lub tworzenie nowych gospodarstw indywidualnych w drodze nadania ziemi.

W art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej wyliczone zostały różne cele reformy rolnej, których realizacji służyć miały przejmowane majątki ziemskie. Ustawodawca za nieruchomość ziemską uznawał nie tylko użytki rolne, ale, jak wynika z art. 2 ust. 1 lit. c dekretu, również inne użytki, także tereny z zabudowaniami i to nie tylko gospodarczymi, wchodzącymi w skład majątku. Dla tworzenia wymienionych w art. 1 dekretu ośrodków przejmowane były także zabudowania, w tym pałace, dwory czy wille z reguły położone w parku, stanowiące przed przejęciem na własność Państwa tzw. ośrodek majątku będący siedzibą jego właściciela. Za taką definicją nieruchomości ziemskiej przemawia również treść art. 6 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, zgodnie z którym Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmował niezwłocznie zarząd państwowy nad nieruchomościami ziemskimi, wymienionymi w art. 2 dekretu wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. W powołanym artykule, w ocenie Ministra, mowa jest o zabudowaniach ogólnie, a więc także o zabudowaniach mieszkaniowych, do których zalicza się również pałace czy dwory. Ponadto zgodnie z § 44 ww. rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. podziałowi między beneficjentów reformy rolnej nie podlegały parki ( § 44 pkt 2), zabudowania dworskie lub przemysłowe (§ 44 pkt 3) oraz zabytki architektoniczne (§ 44 pkt 4). Oznacza to, że przejęciu na cele reformy rolnej podlegały także powyższe składniki przejmowanego mienia, choć nie mogły podlegać podziałowi. Organ naczelny wskazał, że orzecznictwo sądów administracyjnych jest w tym zakresie bardzo bogate. W uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 września 1990 r., sygn. TKW 3/89 podkreślono, że z przepisów dekretu PKWN nie wynika, aby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające charakteru rolnego, a w szczególności nie pozostawały w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym.

Dokonując oceny, czy określona część nieruchomości podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej, istotnym stało się ustalenie, czy istniał związek

sygn. akt IV SA/Wa 2023/07

funkcjonalny pomiędzy częścią nieruchomości, a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym. Organ definiując związek funkcjonalny wskazał, że w wyrokach sądownictwa administracyjnego przyjmuje się, że związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym, a majątkiem ziemskim istnieje wówczas, gdy zespół pałacowo - parkowy nie może funkcjonować bez majątku ziemskiego (o charakterze rolnym) i odwrotnie.

Związek terytorialny pomiędzy zespołem willowo - parkowym, a majątkiem S. R. i J. R. w ocenie organu centralnego bezspornie istniał, gdyż skarżący nie wykazali, że zespół willowo - parkowy był odrębną częścią nieruchomości ziemskiej, wyodrębnioną w wyniku dokonania podziału prawnego. Ze znajdującego się w aktach sprawy oświadczenia Nadleśniczego Nadleśnictwa W. z dnia (...) września 1955 r. wynika, iż w latach 1934 - 1935 S. R. i J. R. uzyskali zezwolenie na wydzielenie niezalesionego terenu oraz zmianę jego uprawy z leśnej na ogrodniczą lub rolną. W dalszej części oświadczenia Nadleśniczy podniósł, że teren ten miał być przeznaczony na założenie gospodarstwa sądowniczo - ogrodniczego. W obrębie tego terenu zostały pobudowane przed 1939 r. budynki gospodarcze z domem mieszkalnym i cieplarnią oraz posadzono na pow. około 2 ha sad. Z oświadczenia byłych sołtysów wynika, że przedmiotowy teren przeznaczony został na posadzenie sadu, pobudowanie domu mieszkalnego oraz budynków gospodarczych. Spadkobiercy S. R. oraz J. R. podnieśli, że zespół willowo - parkowy został wydzielony faktycznie i prawnie przed dniem 1 września 1939 r. Na tę okoliczność dołączone zostało podanie o pozwolenie na budowę garażu, opis budowy, plan sytuacyjny z dnia (...) kwietnia 1936 r., pozwolenie na budowę garażu z dnia (...) maja 1936 r. oraz odręczny od rys wydzielonych gruntów. Wymienione dokumenty, w ocenie organu naczelnego, nie wskazują na ustanowienie odrębnej własności tej nieruchomości. O powyższym świadczy również fakt, iż zespół willowo - parkowy usytuowany jest na działce nr (...), której łączna powierzchnia wynosi 32,92 ha. Od 1945 r. do dnia dzisiejszego jest wykorzystywany przez Lasy Państwowe jako siedziba Leśnictwa B.. W skład części działki nr (...) obejmującej powierzchnię 3,24 ha, na której znajduje się zespół willowo -parkowy wchodzą tereny rolne zabudowane (o pow. 0,40 ha), rola (o pow. 2,50 ha) oraz sady (pow. 0,34 ha). Z materiału dowodowego wynika, że obok pałacyku znajdowały się budynki gospodarcze, szklarnia oraz sad owocowy. Kompleks ten dla

sygn. akt IV SA/Wa 2023/07

celów gospodarczych odgrodzony był od pozostałej części nieruchomości ogrodzeniem wraz z bramą wjazdową. Z zebranych dowodów, zdaniem Ministra, nie wynika, by opisana część nieruchomości w dacie przejęcia na własność Skarbu Państwa była w jakikolwiek sposób wyodrębniona prawnie od reszty majątku, a zwłaszcza by posiadała oddzielnie urządzoną księgę wieczystą, czy też by w inny sposób była wydzielona prawnie i oddzielnie zarządzana.

O funkcjonalnym powiązaniu majątku ziemskiego S. R. i J. R. z zespołem willowo - parkowym świadczy również istniejący w tym majątku związek organizacyjny. Przy właścicielach majątku pozostawały władcze kompetencje i głos decydujący w sprawach związanych z bieżącym funkcjonowaniem całego majątku, w tym zespołu willowo - parkowego wraz z ogrodem owocowym. Jak wynika z zapisów katastralnych obrębu S.i B.w skład majątku wchodziły zarówno grunty rolne, jak i leśne (lasy - 275,2742 ha, rola - 57, 5593 ha, podwórza - 0,6276 ha, drogi - 4,2605 ha, oraz rowy - 0,5639 ha) przekraczające 100 ha, co w ocenie organu odwoławczego uprawniało do przejęcia ich na cele reformy rolnej.

Zdaniem organu naczelnego w niniejszej sprawie z pewnością istniały również powiązania funkcjonalne willi z resztą majątku, poprzez więzi finansowe. Majątek, w którym ponad 50 ha stanowiły użytki rolne, dostarczał środków finansowych na utrzymanie zespołu willowo - parkowego, dostarczał również produktów żywnościowych dla mieszkańców willi. Spadkobiercy S. R. i J. R. nie wykazali, że właściciele majątku ziemskiego mieli odrębne źródła dochodów, z których utrzymywali zespół willowo - parkowy, albo że mieli odrębnych dostawców produktów rolnych na potrzeby mieszkańców willi. Stąd zdaniem Ministra oczywiste, że willa i mieszkające w niej osoby utrzymywane były z dochodów i produktów uzyskiwanych z majątku.

Na powyższą decyzję Ministra skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli A. R. i J. R. wnosząc o jej uchylenie i zasądzenie kosztów postępowania, z uwagi na naruszenie art. 1, art. 2 ust. 1 lit. e oraz art. 6 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 6 września 1944 r. - poprzez jego błędną wykładnię.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że pogląd organu II instancji, w zakresie w jakim zakłada on, iż z treści dekretu wynika, że przejmowane na cele reformy rolne nieruchomości ziemskie nie oznaczały tylko i wyłącznie nieruchomości rolnych, ale

sygn. akt IV SA/Wa 2023/07

obejmowały wszelkie nieruchomości, nawet przy braku jakiegokolwiek ich związku funkcjonalnego z celami reformy rolnej, jest błędny. Skarżący nie zgadzają się z organem również w zakresie w jakim interpretuje art. 2 ust. 1 pkt e dekretu PKWN. Zdaniem skarżących przy wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska" nie można pomijać jego normatywnego kontekstu systemowego. Dekret o reformie rolnej nie zawierał definicji pojęcia "nieruchomość ziemska", ale pojęcie to zostało zdefiniowane przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r., przyjmując, że powojenny ustawodawca przez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. W związku z tym Minister przyjął, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej jedynie tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Niesłuszne jest także w ocenie skarżących stanowisko Ministra w zakresie interpretacji art. 6 dekretu, przyjmujące, że na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości ziemskie wraz ze wszystkimi budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tym terenie przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Ich zdaniem trudno uznać, że przedmiotowy majątek, stanowiący odrębną, ogrodzoną płotem nieruchomość, wydzieloną z gruntów śródleśnych Lasu B. na którego terenie został utworzony park, ogród, został wybudowany dom mieszkalno - rekreacyjny, cieplarnie oraz garaż - służył prowadzeniu gospodarstwa rolnego i był z nim funkcjonalnie związany. Ponadto z akt sprawy wynika, że działka od chwili przejęcia przez Skarb Państwa nie została rolniczo zagospodarowana. Wzniesiony budynek w ogóle nie pozostawał w jakimkolwiek związku funkcjonalnym z nieruchomością leśną, ponadto z gruntu tego wstępni skarżących płacili odrębny podatek wymierzany jako z terenu nieleśnego, poczynając od 1933 roku.

W ocenie skarżących organ administracji w treści uzasadnienia wskazał na istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy wydzieloną częścią nieruchomości a pozostałymi gruntami, jednak nie wykazał takiego związku. Stwierdzenia natomiast, że majątek ziemski stwarzał zaplecze gospodarcze i dochodowe dla funkcjonowania tego majątku są zdaniem skarżących gołosłowne i nie znajdują potwierdzenia w zebranym materiale dowodowym. Nie znajduje również uzasadnienia pogląd, iż z przepisu art. 6 dekretu wynika, że tylko wyłącznie w przypadku kwestionowania całego obszaru przejętej nieruchomości można było domagać się jej wyłączenia spod

sygn. akt IV SA/Wa 2023/07

przejęcia na cele reformy rolnej. Wojewoda W. wtoku postępowania ustalił, iż przejęta nieruchomość stanowiła powierzchnię 338,2855 ha, co w rozbiciu na użytki dawało: 275,2742 obszaru leśnego, 57,5593 obszaru rolniczego. Zatem uwzględniając obszar nieruchomości leśnej, która nie mogła być zaliczona do kategorii nieruchomości ziemskich w rozumieniu przepisów dekretu z 1944 r., pozostała powierzchnia nieruchomości ziemskich wynosiła 57,5593 ha i wobec tego nie przekraczała ona wskazanych w art. 2 ust. 1 pkt e 100 ha. Zdaniem skarżących na uwagę zasługuje także fakt, że organ odwoławczy nie odniósł się zupełnie do kwestii, iż wydzielenie części nieruchomości o przeznaczeniu innym niż rolniczym skutkuje faktem, że należy traktować ją jako nieruchomość samoistną i oceniać odrębnie według przepisów o reformie rolnej. Do wykazania faktu wyodrębnienia nie jest konieczny odrębny wpis w księdze wieczystej. Oznaką tego było, zdaniem skarżących, wydzielenie uwidocznione na urzędowych mapach z okresu powojennego, jak i dokonane w terenie w postaci trwałego ogrodzenia. Powierzchnia takiej wydzielonej działki wynosi 3,7 ha, więc wielokrotnie mniej niż wynika to z normy ustalonej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Wydzielenie faktyczne i prawne działki nastąpiło już w 1933 r., natomiast art. 2 ust. 2 dekretu stanowił, że nieważne są wszystkie prawne i fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e, dokonane po dniu 1 września 1939 r.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.

Również o oddalenie skargi wniósł uczestnik postępowania - Lasy Państwowe Nadleśnictwo K. podnosząc, że wbrew zarzutom skargi organ odwoławczy prawidłowo dokonał ustaleń i oceny okoliczności przyjętych za podstawę faktyczną decyzji oraz trafnie zastosował powołane w decyzji przepisy prawa materialnego. Ponadto wskazał, że sporna nieruchomość nigdy wcześniej nie została prawnie wyodrębniona z przejętej nieruchomości ziemskiej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Należy

sygn. akt IV SA/Wa 2023/07

zaznaczyć, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną - art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

Zaznaczyć należy, że decyzja organu I instancji była już przedmiotem oceny organu odwoławczego - Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, który to decyzją z dnia (...) lutego 2006 r. uchylił ją i umorzył postępowanie przed organem I instancji, uznając, iż § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 19944 r. nie stanowi podstawy prawnej do orzekania przez organ administracyjny co do części majątku przejętej na podstawie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wyrokiem z dnia 6 października 2006 r. (sygn. akt IV S.A./Wa 569/06) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił powyższą decyzję Ministra podnosząc, że uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 przesądzono, że przepis § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 10, poz. 51 ze zm.) może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., nr 3, poz. 13 ze zm.).

Powyższym wyrokiem i wykładnią prawną przedstawioną w nim organ odwoławczy był związany. Z uwagi, że stanowisko zawarte w powyższym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie dotyczyło jedynie materii właściwości organu powołanego do orzekania na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r., a więc możliwości merytorycznego rozpoznania sprawy na podstawie podanego przepisu w trybie postępowania administracyjnego i nie wiązało organu innymi wytycznymi, zadaniem Ministra było przeprowadzenie postępowania odwoławczego zgodnie z zasadami określonymi w kodeksie postępowania administracyjnego.

Bezspornym pozostaje fakt, że § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. daje podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład

sygn. akt IV SA/Wa 2023/07

nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. Obecnie stanowisko sądów administracyjnych jest w tym zakresie jednolite. Przypomnieć zatem należy, że na cele reformy rolnej dekret przeznaczał nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Według poglądu ugruntowanego orzecznictwa, dekret PKWN z dnia 6 września 1944 r. nie dawał podstaw do przejęcia całego majątku nieruchomego właścicieli ziemskich, lecz stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone są tylko nieruchomości ziemskie i tylko takie nieruchomości przechodzą bezzwłocznie, bez wynagrodzenia i w całości na własność Państwa, z przeznaczeniem na cele określone w art. 1 dekretu. Wprawdzie dekret PKWN z 6 września 1944 r. oraz powoływane wyżej rozporządzenie z dnia 1 marca 1945 r. nie definiowały pojęcia "nieruchomości ziemskie", jednak brak było wystarczających przesłanek do uznania, że obejmowały one również te nieruchomości, których charakter, obszar zabudowania i sposób użytkowania wskazywałby, że nie mogły być wykorzystywane w działalności rolniczej (por. m.in. wyrok NSA z dnia 6 listopada 2000 r. - IV SA 801/99 Lex nr 53402). Pojęcie "nieruchomość ziemska" wyjaśnione zostało przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt 3/89, OTK 1990/1/26. Według stanowiska przyjętego we wskazanej uchwale pod tym pojęciem należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, czyli nieruchomości, które mogły być wykorzystywane przez inne podmioty do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.

W orzecznictwie wielokrotnie podkreślano, że jeżeli nawet na mocy art. 239 ust. 3 Konstytucji RP, uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw utraciły moc powszechnie obowiązującą, to nie oznacza to, że utraciły walor poznawczy, czy też nie mogą być brane pod uwagę jako dyrektywy interpretacyjne w procesie stosowania prawa. Uchwały te zachowują swoją aktualność pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej, bowiem ich wartość i przydatność dla praktyki wynika z ich treści, nie zaś z formalnie nadanego im statusu prawnego (por. uchwała NSA z dnia 5 czerwca 2006r., sygn. I OPS 2/06, Prok. i Prawo 2006/10/23).

Takie rozumienie pojęcia "nieruchomości ziemskiej", na jakie wskazał Trybunał Konstytucyjny, które znalazło pełną aprobatę w orzecznictwie, prowadzi do tezy, że poza zakresem przedmiotowym powołanego wyżej art. 2 ust. 1 lit. e dekretu

sygn. akt IV SAM/a 2023/07

PKWN były nieruchomości zabudowane z towarzyszącą im infrastrukturą w postaci parkanów, ogrodzeń, bram, parków, ogrodów, alei itp. Jeśli więc według przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej przejęciu na jej cele podlegały nieruchomości ziemskie, to nie dotyczyło to wszelkich innych rodzajowo nieruchomości w tym także tych, które stanowiły tzw. zespół willowo - parkowy chyba, że pomiędzy owym zespołem a pozostałym majątkiem, w tym zwłaszcza gospodarstwem rolnym występował taki związek funkcjonalny i gospodarczy, który przesądzał o tym, że bez zespołu willowego - parkowego gospodarstwo rolne nie mogło prawidłowo funkcjonować. Ponad wszelką wątpliwość intencją ówczesnego ustawodawcy było przejęcie na cele reformy rolnej tych nieruchomości, które mogły być wykorzystane rolniczo (por. m. in. wyrok NSA z dnia 22 kwietnia 2004 r. - OSK 46/04).

Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić że w przedmiotowej sprawie orzekając o przejęciu majątku na cele dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej należy wykazać, że pomiędzy zespołem willowo - parkowym a pozostałymi nieruchomościami, a zwłaszcza dominującymi w majątku lasami, występował bądź też nie, związek funkcjonalny i gospodarczy. Związek ten winien być wykazany w postępowaniu wyjaśniającym i przedstawiony w uzasadnieniu decyzji z przywołaniem dowodów, na podstawie których dokonano ustaleń stosownie do wymogów jakie stawia przepis art. 107 § 3 K.p.a.

W niniejszej sprawie Minister, działając jako organ odwoławczy orzekł reformacyjno - merytorycznie tzn. nie podzielił stanowiska organu pierwszej instancji i dokonał merytorycznie odmiennego rozstrzygnięcia niż organ pierwszej instancji. Takie rozstrzygnięcie rodziło po stronie organu odwoławczego obowiązek wskazania przesłanek, którymi kierował się podejmując rozstrzygnięcie o uchyleniu zaskarżonej decyzji i uzasadnienia odmiennego rozstrzygnięcia zgodnie z wymogami art. 107 § 3 K.p.a., z uwzględnieniem ogólnych zasad postępowania administracyjnego, w tym art. 11 K.p.a. oraz reguł wynikających z przepisów postępowania dowodowego, w szczególności art. 77 § 1 i 80 K.p.a.

Zauważyć należy, że zarówno Wojewoda, jak i Minister przy podejmowaniu rozstrzygnięcia dysponowali tym samym materiałem dowodowym, zatem podjęcie odmiennego rozstrzygnięcia wymagało odpowiedniego uzasadnienia swojego stanowiska. Organ odwoławczy powinien wskazać zarówno przyczyny uchylenia decyzji pierwszoinstancyjnej, jak również przedstawić pełną argumentację potwierdzającą zasadność jego rozstrzygnięcia co do istoty sprawy. Przy czym owa

sygn. akt IV SA/Wa 2023/07

argumentacja winna być oparta na zgromadzonym w postępowaniu materiale dowodowym. Stwierdzenie "z pewnością", użyte w zaskarżonej decyzji, przy ustalaniu faktów mających znaczenie dla orzekania nie mieści się w ramach prawidłowego prowadzenia postępowania wyjaśniającego. Nadto powinny być ocenione wszelkie aspekty stanu faktycznego w stosunku do obowiązujących norm prawnych. Nie może pozostać w niniejszej sprawie poza rozważaniami Ministra kwestia występowania w majątku lasów o powierzchni ponad 275 ha. Poza bowiem aktem prawnym regulującym upaństwowienie nieruchomości o charakterze ziemskim, jakim był dekret PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, obowiązywał dekret PKWN z dnia 12 grudnia 1944r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (tekst pierwotny Dz. U. Nr 15, poz. 82), który dotyczył przejęcia na rzecz Państwa lasów i gruntów leśnych, na co zwrócił uwagę organ I instancji. W tej sytuacji zadaniem organu było rozważenie, jak uczynił to Wojewoda, czy okoliczność powyższa mogła mieć znaczenie przy ustalaniu normy obszarowej majątku, która to norma decydowała o podpadaniu całego majątku pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, czy też pozostaje bez wpływu na skutki w postaci upaństwowienia całego majątku. Obowiązany był nadto odnieść się szczegółowo do argumentacji skarżącego podniesionej w odwołaniu.

Jak wyżej wspomniano orzekając o podleganiu części majątku pod zapisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej należy wykazać, że pomiędzy zespołem willowo - parkowym, a resztą majątku występował bądź też nie, związek funkcjonalny i gospodarczy. Tymczasem organ odwoławczy wskazał, że "z pewnością w sprawie istniały powiązania funkcjonalne wilii z resztą majątku poprzez więzi finansowe". Organ uznał, że majątek w którym ponad 50 ha stanowiły użytki rolne dostarczał środków finansowych na utrzymanie zespołu willowo - parkowego. Ponadto Minister uznał za oczywiste, że willa i mieszkające w nim osoby utrzymywane były z dochodów i produktów uzyskiwanych z majątku. Ponadto organ centralny uznał, że pomiędzy zespołem willowo - parkowym, a majątkiem ziemskim rodzeństwa R. istniał związek terytorialny, gdyż skarżący nie wykazali, że zespół willowo - parkowy był odrębną częścią nieruchomości ziemskiej, wyodrębnioną w wyniku podziału prawnego.

Przytoczone ustalenia organu odwoławczego ogólnie opierają się na z góry przyjętych pewnikach i założeniach, bez powołania się na konkretne dowody

sygn. akt IV SA/Wa 2023/07

potwierdzające stawiane tezy. Brak w nich konkretnego, czyli nie tylko opartego na osobach właścicieli czy też związku finansowym i terytorialnym, wykazania funkcjonalnego powiązania nieruchomości z pozostałą częścią majątku związanego z produkcją rolną. Organ pominął także kwestię powyżej już omówioną, którą kierował się organ pierwszej instancji orzekając o niepodpadaniu majątku pod dekret PKWN, mianowicie dotyczącą faktu, iż po uwzględnieniu obszaru nieruchomości leśnej o powierzchni 275,2742 ha, która w ocenie organu I instancji nie mogła być zaliczona do kategorii nieruchomości ziemskich, w rozumieniu przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. bowiem powierzchnia pozostałych nieruchomości ziemskich w pojęciu użytków rolnych nie przekraczała 100 ha. Dekret PKWN przeznaczał na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych. Wskazać przy tym należy, że przedmiotowe nieruchomości znajdowały się na terenie województwa poznańskiego.

Wyjaśnienia wymaga także, że przepisy dekretu nie wyłączały automatycznie budynków mieszkalnych spod reformy rolnej. Wyłączenie takie mogło mieć miejsce tylko wtedy, gdy nieruchomość z posadowionym na niej dworem czy willą zachowywała odrębność od rolnej części majątku. W aktach niniejszej sprawy znajdują się natomiast dokumenty - m.in. odrys z planu wydzielonych gruntów "R." z nieruchomości B. pow. K., woj. p., sporządzony przez geometrę przysięgłego dnia (...) marca 1934 r., oświadczenie Nadleśniczego Nadleśnictwa W., z którego wynika, że zezwolił na wydzielenie faktyczne i prawne oraz zmianę z uprawy leśnej na ogrodniczą kilku hektarów niezalesionych gruntów, a w obrębie tego terenu rodzeństwo R. przed 1939 r. wybudowali dom, jak również oświadczenie A. P., z którego wynika, że brał udział w 1933 r. (lub 1934 r.) przy wymierzaniu i wkopywaniu słupków granicznych na wyłączonym terenie z leśnictwa B., stanowiącego własność inż. S. R. i inż. J. R..

Powyższe dokumenty wskazują, że część nieruchomości, na której znajdowała się sporna willa była faktycznie wydzielona od pozostałej części nieruchomości przed 1939 r. W związku z tym organ powinien dokładnie zbadać i

sygn. akt IV SA/Wa 2023/07

szczegółowo odnieść się do tej kwestii. Ponadto w ocenie Sądu gołosłowne i nie potwierdzone żadnymi dokumentami jest stwierdzenie organu odwoławczego, że spadkobiercy S. R. i J. R. nie wykazali, że właściciele tego majątku mieli odrębne źródła dochodów, z których utrzymywali zespół willowo - parkowy. Jak wynika z przesłuchania - A. R. z dnia (...) czerwca 2005 r., a więc będącego w aktach sprawy przed dniem wydania zaskarżonej decyzji, w przedmiotowym majątku mieszkał J. R., natomiast S. i J. R. przebywali tam jedynie okresowo. Ponadto na rozprawie przed Sądem w dniu 25 stycznia 2008 r. A. R. oświadczył, że zarówno S. jak i J. R. nigdy nie zamieszkiwali na terenie przedmiotowej nieruchomości, bowiem mieszkali i pracowali zawodowo w W..

Z powyższego wynika, że organ ustalił jedynie właścicieli majątku, jednak nie ustalił, czy przedmiotowa nieruchomość faktycznie stanowiła ośrodek majątku ziemskiego czy też pełniła jedynie funkcje mieszkalne co skutkowałoby stwierdzeniem, że nie miała charakteru nieruchomości ziemskiej.

Zatem w ocenie Sądu przedstawiony przez organ odwoławczy pogląd, o istnieniu związku przyczynowego między objętą wnioskiem działką o powierzchni 3,37 ha, w szczególności znajdującym się na jej obszarze parkiem i budynkiem mieszkalno - reprezentacyjnym, a pozostałą częścią majątku jest nieuprawniony, bowiem z zebranego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowy nie można wywieść wniosków do jakich doszedł organ odwoławczy. Związek ten winien być wykazany w postępowaniu wyjaśniającym i przedstawiony w uzasadnieniu decyzji z przywołaniem dowodów na podstawie, których dokonano ustaleń stosownie do wymogów jakie stawia przepis art. 107 § 3 K.p.a. Zadaniem organu jest podejmowanie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Postępowanie przeprowadzone zatem w niniejszej sprawie tym samym naruszyło przepisy art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a. Przedstawione działanie organu, oprócz naruszenia wyżej wskazanych przepisów prawa procesowego, stanowi także naruszenie kolejnej z zasad postępowania administracyjnego, mianowicie zasady przekonania wynikającej z art. 11 K.p.a., poprzez niewyjaśnienie stronie racjonalnych przesłanek rozstrzygnięcia.

Jednocześnie Sąd nie przesądza, czy sporny majątek podlegał przejęciu na podstawie dekretu o reformie rolnej na cele reformy rolnej. Sąd wskazuje jedynie, że

sygn. akt IV SA/Wa 2023/07

zebrany materiał dowodowy nie dawał podstaw do zajęcia stanowiska przyjętego w zaskarżonej decyzji.

Z powyższych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd orzekł jak w sentencji.

W punkcie II wyroku orzeczono na podstawie art. 200 i 205 § 2 cyt. Ustawy.