Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 3570/17
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2019-10-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6113 Podatek dochodowy od osób prawnych
6560
Hasła tematyczne: Podatek dochodowy od osób prawnych
Skarżony organ: Minister Finansów~Szef Krajowej Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 15 ust. 1, art. 16 ust. 1 pkt 39
journal: Dz.U. 2014 poz 851
law: Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Jan Rudowski (sprawozdawca), Sędzia NSA Stanisław Bogucki, Sędzia WSA (del.) Krzysztof Przasnyski, Protokolant Dorota Rembiejewska, po rozpoznaniu w dniu 17 października 2019 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Szefa Krajowej Administracji Skarbowej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 czerwca 2017 r., sygn. akt III SA/Wa 2198/16 w sprawie ze skargi P. [...] S.A. z siedzibą w W. na interpretację indywidualną Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie działającego z upoważnienia Ministra Finansów z dnia 24 marca 2016 r., nr IPPB3/4510-60/16-2/DP w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2) oddala skargę, 3) zasądza od P. [...] S.A. z siedzibą w W. na rzecz Szefa Krajowej Administracji Skarbowej kwotę 580 (słownie: pięćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

1. Zaskarżonym wyrokiem z 8 czerwca 2017 r., III SA/Wa 2198/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi P. [...] S.A. (dalej zamiennie: "bank", "spółka", "skarżąca", "strona") uchylił interpretację indywidualną Ministra Finansów (organu upoważnionego: Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie) z 24 marca 2016 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych.

2. Jak wskazano w uzasadnieniu wyroku, z opisanego we wniosku stanu faktycznego wynikało, że bank prowadzi działalność w zakresie świadczenia szeregu usług finansowych na rzecz klientów indywidualnych oraz instytucjonalnych za wynagrodzeniem. Jedną z usług jest udzielanie kredytów zabezpieczonych hipoteką na rzecz klientów indywidualnych (tzw. kredytów hipotecznych). Bank dokonuje transferów portfeli wierzytelności kredytowych w zakresie kredytów hipotecznych, udzielonych uprzednio przez skarżącą klientom indywidualnym (dalej "zbycie portfela wierzytelności") na rzecz podmiotu powiązanego, która to czynność z założenia umożliwia bankowi szybsze upłynnienie środków finansowych zaangażowanych dotychczas w ww. kredyty hipoteczne, tj. otrzymania płynnych środków finansowych przed upływem terminu wymagalności poszczególnych wierzytelności. W skład zbywanych praw majątkowych wchodzą m.in.: kapitał kredytu oraz naliczone odsetki. Bank, na pokrycie zbywanych wierzytelności kredytowych tworzy uprzednio odpisy z tytułu utraty wartości nie stanowiące kosztu uzyskania przychodów. Nabycie portfela wierzytelności przez podmiot powiązany następuje na podstawie art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o listach zastawnych i bankach hipotecznych (t.j. Dz. U. z 2003 r.. Nr 99. poz. 919. z późn. zm.). Zbycie portfela wierzytelności dokonywane jest na podstawie zawartej z podmiotem powiązanym umowy cesji wierzytelności kredytowych zabezpieczonych hipotekami w oparciu o art. 509 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. Ust. z 2014 r., poz. 121 ze zm.) dalej "k.c.". Skarżąca zaznaczyła, iż na moment zbycia portfela wierzytelności, sprzedawane w jego ramach kredyty hipoteczne nie stanowią tzw. wierzytelności trudnych (zagrożonych). Skarżąca zbywa wierzytelności pewne, których termin płatności jeszcze nie upłynął. W stosunku do przedmiotowych wierzytelności nie istnieje zwiększone ryzyko, że nie zostaną one zaspokojone. Cena z tytułu zbycia portfela wierzytelności jest ustalana na poziomie rynkowym w oparciu o wycenę przygotowaną przez niezależnego eksperta. Wartość nominalna wierzytelności, która stanowi podstawę kalkulacji ceny portfela wierzytelności, obejmuje szacowaną sumę rat kredytu (spłat kapitału wraz z odsetkami), pozostałych do spłaty na moment dokonania transakcji zbycia portfela wierzytelności. Zbycie poszczególnych portfeli wierzytelności jest dokonywane (i) z dyskontem ustalonym w odniesieniu do całości portfela kredytów hipotecznych, lub (ii) z premią, albo (iii) po cenie równej bieżącej nominalnej wartości wierzytelności, w zależności od wyceny i warunków rynkowych obowiązujących na moment zawarcia umowy przelewu wierzytelności. W konsekwencji zawarcia umowy przelewu wierzytelności, zgodnie z § 2 art. 509 k.c., wraz z wierzytelnością przechodzą na ich nabywcę wszelkie związane z nią prawa, w szczególności roszczenie o naliczone odsetki. Co do zasady, cena, określona w umowie przelewu wierzytelności, jaką otrzymuje skarżąca dotyczy całości zbywanego portfela wierzytelności. Bank dokonuje alokacji ceny na poszczególne elementy wierzytelności (w szczególności kapitał kredytu, naliczone odsetki, naliczone odsetki skapitalizowane, opłaty i prowizje), przy czym cena alokowana na odsetki naliczone odpowiada ich wysokości.

W związku z powyższym opisem strona zapytała czy wartość naliczonych do dnia zbycia portfela wierzytelności nie skapitalizowanych odsetek będzie stanowiła u skarżącej koszt uzyskania przychodu z tytułu sprzedaży wierzytelności?

Zdaniem spółki, wartość naliczonych do dnia zbycia portfela wierzytelności nieskapitalizowanych odsetek będzie stanowiła u skarżącej, na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2011 r., nr 74, poz. 397 ze zm., dalej: "u.p.d.o.p."), koszt uzyskania przychodu z tytułu sprzedaży wierzytelności, do wysokości równowartości wierzytelności pokrytej wpływem ze sprzedaży (nie stanowiących straty).

Minister Finansów w interpretacji indywidualnej z dnia 24 marca 2016 r. uznał stanowisko strony za nieprawidłowe. Minister Finansów stwierdził, że poza sporem pozostaje kwestia właściwego zastosowania art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p. ustanawiającego zakaz rozpoznawania wśród kosztów podatkowych straty powstałej przy zbyciu wierzytelności. Oczywistym jest, że wierzytelności zbywane przez bank nie są objęte zasadą rozpoznawania przychodów należnych, o której mowa w art. 12 ust. 3 u.p.d.o.p. Słuszny jest zatem pogląd, że możliwość zaliczenia do kosztów podatkowych wartości zbywanej wierzytelności w części dotyczącej naliczonych nieskapitalizowanych odsetek wymaga oceny, czy sprzedaż tych składników wierzytelności mieści się w opisie kosztu podatkowego zawartym w art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. Z wskazanego przepisu wynika, że definicja kosztów uzyskania przychodów - dla celów podatku dochodowego - składa się z dwóch podstawowych elementów, które łącznie tworzą swego rodzaju normatywną klauzulę generalną. Pierwszy z tych elementów określić można mianem przesłanki pozytywnej, zakładającej spełnienie łączne dwóch warunków, tj.: konieczność faktycznego - co do zasady - poniesienia wydatku; poniesienie wydatku musi nastąpić w celu osiągnięcia przychodu, zachowania lub zabezpieczenia źródła przychodów. Drugi z tych elementów to przesłanka negatywna, zgodnie z którą ponoszony wydatek nie został ujęty w zamkniętym katalogu wydatków nieuznawanych za koszty uzyskania przychodów, określonym w art. 16 ust. 1.

W ocenie organu, nie budzi zatem wątpliwości, iż do kosztów uzyskania przychodów z tytułu zbycia wierzytelności można zaliczyć kwoty udzielonych kredytów hipotecznych (kwota główna wyrażona w wartości nominalnej kredytu, w części niespłaconej przez pożyczkobiorcę na moment sprzedaży wierzytelności). Udzielenie kredytu wiąże się bowiem z faktycznym pomniejszeniem majątku pożyczkodawcy i generuje rzeczywiste uszczuplenie majątkowe po jego stronie. Nie będzie natomiast stanowiła kosztu uzyskania przychodów wartość odsetek od udzielonego kredytu albowiem w tym przypadku nie wystąpił element poniesienia wydatku. W ocenie Ministra Finansów na przyjęcie innych wniosków nie pozwala analiza opisu stanu faktycznego przedstawionego we wniosku, w którym to opisie nie wskazano na żaden wydatek ani faktyczne uszczuplenie majątkowe związane z pojawieniem się w majątku banku uprawnienia do żądania zapłaty odsetek.

Wskazując na treść art. 12 ust. 4 pkt 2 i art. 16 ust. 1 pkt 11 u.p.d.o.p. organ wyjaśnił, że w przypadku zapłaty odsetek przez kredytobiorcę, wierzyciel zobowiązany będzie do rozpoznania przychodu z tego tytułu. Sam zwrot kwoty głównej kredytu nie będzie natomiast dla niego przychodem (po stronie kredytobiorcy nie będzie również kosztem), co wynika z przepisu art. 12 ust. 4 pkt 1 u.p.d.o.p. W momencie zapłaty odsetek przez kredytobiorcę, bank nie będzie mógł rozpoznać kosztu podatkowego w wysokości naliczonych odsetek. Przyjęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby do sytuacji, w której przy zapłacie odsetek koszty zrównają się z przychodem, a udzielający kredytu nie będzie musiał wykazywać dochodu do opodatkowania. Oczywiste jest, że bank - w sytuacji zapłaty odsetek przez dłużnika - nie mógłby wykazać kosztu w postaci wartości odsetek. Ten sam mechanizm należy zastosować również przy kalkulacji kosztów związanych z przychodem z tytułu zbycia wierzytelności. Ta druga sytuacja różni się tylko tym, że nie odnoszą się do niej wyłączenia po stronie przychodów i kosztów zapisane w przepisach art. 12 ust. 4 pkt 2 i art. 16 ust. 1 pkt 11 u.p.d.o.p. Przychodem jest bowiem cala kwota, za którą bank zbywa wierzytelność. Konsekwentnie będzie on mógł rozpoznać po stronie kosztów wydatki poniesione w celu osiągnięcia powyższego przychodu. Nie może być jednak uznane za poniesienie wydatku "uszczuplenie majątkowe" banku poprzez wyzbycie się (na moment sprzedaży) prawa majątkowego w postaci składowych wierzytelności tzn. odsetek. Skoro zapłacie odsetek od dłużnika nie towarzyszy uszczuplenie majątku banku (chociaż prawo do zapłaty również znika w tym momencie z jego majątku) to tak samo należy traktować wyzbycie się prawa do tych kwot na rzecz innego podmiotu niż kredytobiorca poprzez zbycie wierzytelności.

3. W złożonej do WSA w Warszawie skardze spółka zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego tj.: art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. w powiązaniu z art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p. poprzez zakwestionowanie przy sprzedaży wierzytelności możliwości uznania za koszty uzyskania przychodów kwoty odpowiadającej wartości należności z tytułu odsetek nieskapitalizowanych do wysokości stanowiącej równowartość tego rodzaju wierzytelności pokrytej wpływem ze sprzedaży (nie stanowiącej straty).

4. Uchylając zaskarżoną interpretację sąd pierwszej instancji uznał, że zasadne są zarzuty skargi naruszenia przez organ interpretacyjny art. 15 ust. 1 w zw. z z art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p.

Przez "poniesienie" kosztu, o którym mowa w art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. należy w takim wypadku rozumieć zarówno poniesienie wydatku, jak i zakwalifikowanie faktycznie zrealizowanego odpisu lub innego zmniejszenia aktywów lub zwiększenia strat. Będzie to więc każdy faktycznie dokonany odpis nie będący wydatkiem (w znaczeniu kasowym – rozchód pieniężny) powodujący zmianę w strukturze aktywów lub pasywów osoby prawnej. Ustawodawca nie zastrzegł, że poniesienie określonych kosztów musi się wiązać z bieżącym uszczupleniem zasobów finansowych podatnika. A zatem, "poniesienie" kosztu nie będzie wiązało się wyłącznie z faktycznym poniesieniem przez podatnika określonego wydatku (w rozumieniu wypływu wartości pieniężnych z jego majątku), lecz również z czynnościami skutkującymi jakimkolwiek zmniejszeniem jego aktywów czy też zwiększeniem strat obecnie lub w przyszłości.

W ocenie sądu pierwszej instancji, nie ma zatem podstaw do uznania za koszt uzyskania przychodu z tytułu sprzedaży wierzytelności wynikającej z pożyczki wyłącznie wydatków poniesionych w postaci należności głównej – tak jak chciałby to widzieć organ w skarżonej interpretacji. Za taki koszt uzyskania przychodu powinny zostać uznane również odsetki i wartość nominalna wierzytelności, której z tytułu sprzedaży wyzbywa się ze swojego majątku zbywca (pomniejszenie jego aktywów).

Zdaniem sądu pierwszej instancji, na taką ocenę wpływ ma analiza charakteru umowy sprzedaży wierzytelności jako umowy wzajemnej. Zawarcie umowy sprzedaży wierzytelności skutkuje przekazaniem, w zamian za zapłatę, prawa majątkowego w postaci wierzytelności z tytułu pożyczek, uwzględniających również naliczone do dnia sprzedaży pozostałe należności w tym odsetki i opłaty odszkodowawcze. Przeniesienie na rzecz cesjonariusza praw do dochodzenia pozostałych należności z tytułu umowy pożyczki niewątpliwie stanowi po stronie skarżącej uszczuplenie w strukturze aktywów przedsiębiorstwa. Przenosząc bowiem uprawnienie do dochodzenia odsetek od pożyczek skarżąca uszczupla swój przyszły majątek, nie będąc uprawnioną do uzyskania w przyszłości określonej kwoty odsetek. Sprzedając wierzytelność spółka w momencie otrzymania pieniędzy z tej transakcji uzyskuje przychód, lecz utracone (przekazane w zamian za zapłatę) prawo majątkowe w postaci wierzytelności stanowi koszt w wysokości tej części wartości nominalnej, która podlega sprzedaży.

5. Od powyższego orzeczenia Szef Krajowej Administracji Skarbowej wniósł skargę kasacyjną żądając jego uchylenia w całości i oddalenia skargi, ewentualnie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd pierwszej instancji, a także zasądzenia kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718, dalej: "p.p.s.a.") naruszenie:

1) przepisów prawa materialnego tj. art. 15 ust. 1 w zw. z art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p. przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu przez Sąd a quo, iż opisane w stanie faktycznym oraz zdarzeniu przyszłym naliczone nieskapitalizowane odsetki od udzielonych kredytów hipotecznych do dnia ich zbycia w ramach transakcji zbycia portfela wierzytelności stanowią pomniejszenie aktywów Skarżącej i wobec powyższego spełnione są warunki ich zaliczenia do podatkowych kosztów uzyskania przychodów, w sytuacji gdy prawidłowa wykładnia powołanej normy prawnej w konfrontacji z przedstawionym stanem faktycznym/zdarzeniem przyszłym nakazuje przyjęcie, iż pod pojęciem "poniesienia wydatku" w rozumieniu skarżonego przepisu należy rozumieć realne 'obciążenie majątkowe podatnika polegające, na definitywnym zmniejszeniu jego istniejących aktywów, uprzednio opodatkowanych lub zwolnionych z opodatkowania, co w konsekwencji wobec braku opodatkowania odsetek naliczonych, lecz nie otrzymanych do dnia ich zbycia, które zgodnie z art. 12 ust. 4 pkt 2 u.p.d.o.p. nie są zaliczane do przychodów podatkowych, winno skutkować przyjęciem, iż Skarżąca nie jest uprawniona do zaliczenia do podatkowych kosztów uzyskania przychodów wartości odsetek naliczonych od udzielonych kredytów hipotecznych, a norma z art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p. wobec brzmienia ostatniego członu tejże normy prawnej nie ma w sprawie zastosowania i tym samym organ nie mógł wbrew twierdzeniom Sądu a quo naruszyć powołanego przepisu,

2) art. 146 § 1 w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez brak wszechstronnego uzasadnienia podstawy skarżonego judykatu i przyjęcie, iż organ interpretacyjny naruszył art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p.. wskazując w uzasadnieniu na zasadność zarzutu skarżącej, a także powołując wskazana normę prawną jako podstawę rozstrzygnięcia, bez uzasadnienia zasadności jej stosowania w sprawie i poprzestaniu jedynie na ocenie prawidłowości wykładni art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p., co ma wpływ na wynik sprawy, albowiem uniemożliwia organowi podjęcie w zakresie art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p. merytorycznej polemiki ze stanowiskiem Sądu a quo.

6. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna, jako oparta na usprawiedliwionych podstawach, zasługiwała na uwzględnienie.

6.1. Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., a ponadto nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które podlegają rozważeniu z urzędu, dokonując kontroli zaskarżonego wyroku, Naczelny Sąd Administracyjny wziął pod uwagę zakres wyznaczony podstawami skargi kasacyjnej.

6.2. Istotą sprawy jest ocena czy skarżący bank jest uprawniony do zaliczenia w ciężar kosztów uzyskania przychodów wartość wierzytelności z tytułu naliczonych lecz nieskapitalizowanych (i niezapłaconych) odsetek od udzielonego kredytu, w związku ze sprzedażą tej wierzytelności (razem z wierzytelnością dot. kapitału kredytu), do wysokości pokrywanej ceną ze sprzedaży.

Podobny problem prawny, jak w sprawie rozpoznanej, był już przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyrokach: z 23 sierpnia 2016 r., II FSK 1476/15; z 19 lipca 2017 r., II FSK 1679/15 (publik. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/, dalej w skrócie "CBOSA"). Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela stanowisko przedstawione w tych orzeczeniach i posłuży się argumentacją w nich zaprezentowaną.

6.3. Przystępując zatem do rozstrzygnięcia zarysowanej wyżej kwestii spornej Naczelny Sąd Administracyjny w pierwszej kolejności pragnie przypomnieć, że zgodnie z art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. kosztami uzyskania przychodów są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 16 ust. 1 tej ustawy. Z treści ww. przepisu wynika zatem, że podatnik ma prawo do odliczenia dla celów podatkowych wszelkich kosztów, pod warunkiem, że nie zostały one wymienione w art. 16 ust. 1 w.w ustawy oraz że wykaże ich związek przyczynowo-skutkowy z prowadzoną działalnością, a ich poczynienie ma lub może mieć wpływ na możliwość powstania przychodu (w tym zachowania lub zabezpieczenia przychodów).

W ocenie NSA, w rozpatrywanej sprawie nie będzie miał zastosowania przepis art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p., zgodnie z którym nie uważa się za koszt uzyskania przychodu strat z tytułu odpłatnego zbycia wierzytelności, chyba że wierzytelność ta uprzednio, na podstawie art. 12 ust. 3, została zarachowana jako przychód należny. Sporne wierzytelności odsetkowe nie zostały zarachowane do przychodu, w związku z czym ich wartość pokryta ceną ze sprzedaży (podobnie jak strata z ich sprzedaży) nie może stanowić kosztu uzyskania przychodu. Wniosku, że część wierzytelności odsetkowej (tj. ta, która została pokryta ceną sprzedaży całej wierzytelności) winna być rozpoznawana jako koszt podatkowy, żadną miarą nie można wyprowadzić stosując przy interpretacji 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p. reguły rozumowania a contrario. Inne są funkcje tego przepisu. Ustawodawca w art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p. zapewnił podatnikowi uprawnienie do rozliczenia w kosztach podatkowych straty wynikającej z odpłatnego zbycia wierzytelności, w przypadku uprzedniego zarachowania tej wierzytelności do przychodów należnych. Przyjęcie takiego rozwiązania legislacyjnego miało na celu realizację jednej z podstawowych zasad konstrukcji podatku dochodowego od osób prawnych, jaką jest zapewnienie równowagi przychodów i kosztów ich uzyskania. Za wadliwą zatem uznać należy interpretację wymienianego przepisu, która regułę tę niweczy. W piśmiennictwie zauważa się, że komentowany przepis nie określa tego, co może być kosztem uzyskania przychodu z tytułu odpłatnego zbycia wierzytelności, lecz tylko to, co kosztu tego nie stanowi (por. B. Dauter [w:] S. Babiarz, L. Błystak, B. Dauter, A. Gomułowicz, R. Pęk, K. Winiarski, Podatek dochodowy od osób prawnych. Komentarz 2012, Wrocław 2012, s. 727).

W konsekwencji ocena, czy sporna wierzytelność stanowi koszt uzyskania przychodów winna zostać dokonana wyłącznie z uwzględnieniem zasady ogólnej określonej w art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. Istotne przy tym znaczenie będzie miało ustalenie, co oznacza użyty w tym przepisie zwrot legislacyjny "koszty poniesione". Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego zwrot "koszty poniesione" to realne obciążenie majątkowe podatnika, polegające na definitywnym zmniejszeniu jego istniejących aktywów, uprzednio opodatkowanych lub zwolnionych z opodatkowania. Do kategorii takich aktywów nie mogą być natomiast zaliczone hipotetyczne przysporzenia, w tym wierzytelności, których podatnik nie identyfikował jako podatkowego przychodu, a nadto które do dnia sprzedaży wierzytelności (t.j. przed ściągnięciem odsetek) nie mogły stanowić takiego przychodu. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd prezentowany w wyrokach NSA z 14 kwietnia 2015 r., II FSK 401/13 oraz z 23 sierpnia 2016 r., II FSK 1476/15 (publik. CBOSA), że wierzytelność, o której mowa w art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p. można zaliczyć do kosztów uzyskania przychodów, gdy wcześniej została zarachowana jako przychód należny. Koszt podatkowy stanowić mogą natomiast koszty wygenerowane w związku z uzyskaniem wierzytelności, o ile oczywiście zostały one poniesione w celu uzyskania przychodów (zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów), nawet wówczas, gdy z przyczyn obiektywnych wierzytelność nie została zrealizowana (przychód z tego tytułu nie został osiągnięty). Poniesienie kosztu (w tym wydatku) nie musi bowiem spowodować osiągnięcia określonego przychodu, powinno natomiast doprowadzić do zwiększenia potencjalnej możliwości jego osiągnięcia. Natomiast nieskapitalizowane odsetki od wierzytelności głównej (kredytu czy też pożyczki) takich kosztów z zasady nie generują.

Powyższe konstatacje znajdują potwierdzenie również w innych argumentach. Odpłatne zbycie wierzytelności odsetkowej, nie zaliczonej do przychodów podatkowych, nie może być podatkowo korzystniejsze niż jej wyegzekwowanie przez wierzyciela. Nie ulega natomiast wątpliwości, że w przypadku niezbywania wierzytelności, jej realizacja przez dłużnika (tj. zapłata odsetek) spowoduje powstanie po stronie wierzyciela przychodu podatkowego, kosztem uzyskania którego nie będzie wartość tejże wierzytelności, a jedynie ewentualne koszty poniesione w związku z jej powstaniem oraz ewentualnie ściągnięciem. Koszty takie jednak będą rozpoznawane jako koszt podatkowy również w przypadku nieściągnięcia wierzytelności. Ponadto z istotą podatków dochodowych wiąże się (co do zasady) zakaz podwójnego wywodzenia skutków podatkowych od tych samych wartości (dotyczy to zarówno rozpoznawania dochodu do opodatkowania, jak i kosztów uzyskania przychodów). Skoro zatem z tytułu zakupu wierzytelności nabywca może rozliczyć jako koszt podatkowy wartość wierzytelności wyrażoną w jej cenie, trudno zarazem zaaprobować pogląd, by ta sama wartość stanowiła również koszt uzyskania przychodu u zbywcy, bez wcześniejszego jej zarachowania w przychodach podatkowych. Przyjęcie przeciwnego poglądu, zbieżnego ze stanowiskiem spółki, godzi w zasadę równowagi przychodów i kosztów ich uzyskania. Reguły wyrażone w art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. mogą być oczywiście modyfikowane, lecz wyłącznie w drodze wyraźnej wypowiedzi ustawodawcy (jak np. w sprawie II FSK 1958/14, przedmiotem której była ocena relacji między normami prawnymi zawartymi w art. 16 ust. 1 pkt 20 oraz 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p.). W odniesieniu do realiów faktycznych niniejszej sprawy takiej wypowiedzi legislacyjnej brak.

6.4. W tych okolicznościach za zasadny uznać należy sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przez sąd pierwszej instancji art. 15 ust. 1 w zw. z art. 16 ust. 1 pkt 39 u.p.d.o.p., przez niezasadne przyjęcie, że w stanie faktycznym opisanym we wniosku spółki, wartość naliczonych do dnia zbycia portfela wierzytelności nie skapitalizowanych odsetek stanowi koszt uzyskania przychodu przy sprzedaży tych wierzytelności.

6.5. Za pozbawiony natomiast uzasadnionych podstaw należało także uznać zarzut naruszenia w sprawie art. 141 § 4 p.p.s.a.

Wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a. zasadniczo w sytuacji, gdy nie zawiera ono stanowiska odnośnie stanu faktycznego przyjętego jako podstawa zaskarżonego rozstrzygnięcia (por. uchwała 7 sędziów NSA z 15 lutego 2010 r., II FPS 8/09, publik. CBOSA), jak również, gdy uzasadnienie sporządzone jest w sposób uniemożliwiający instancyjną kontrolę zaskarżonego wyroku (por. wyroki NSA: z z 5 kwietnia 2012 r., I FSK 1002/11; z 8 lutego 2012 r., I OSK 275/11; z 12 października 2010 r., II OSK 1620/10; publik. CBOSA). Na podstawie art. 141 § 4 p.p.s.a. można kwestionować kompletność elementów uzasadnienia, a nie jego prawidłowość merytoryczną. słowy, ewentualna wadliwość argumentacji bądź prezentowanie przez stronę innego poglądu niż wskazany w uzasadnieniu nie stanowi o naruszeniu przez sąd art. 141 § 4 p.p.s.a. (por. wyroki NSA: z 17 kwietnia 2013 r., I GSK 95/12; z 20 marca 2013 r., II FSK 2230/13; z 6 marca 2013 r., II GSK 2243/11; publik. CBOSA).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiada wzorcowi formalnemu nakreślonemu w art. 141 § 4 p.p.s.a., pozwalając na odtworzenie toku myślowego sądu oraz kontrolę instancyjną orzeczenia.

6.6. Uznając jednakże za usprawiedliwiony sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut dotyczące naruszenia prawa materialnego, a także to, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, Naczelny Sąd Administracyjny, uchylając zaskarżony wyrok zadecydował jednocześnie o skorzystaniu z możliwości jaką zapewnia art. 188 p.p.s.a. i rozpoznał skargę. W ocenie NSA skarga – z podanych powodów – nie zasługuje na uwzględnienie.

W konsekwencji, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. w związku z art. 151 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz oddalił skargę.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 209 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a i pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1804).