Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 134/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2020-06-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 27 ust. 5
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 138 par. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Asesor WSA Jan Szuma (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 czerwca 2020 r. sprawy ze skargi P. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2019 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy w [...] z dnia [...] listopada 2019 r., nr MGOPS [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] grudnia 2019 r., [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej "Kolegium"), po rozpatrzeniu odwołania P. F., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy w [...] (zwanego dalej "Burmistrzem") z dnia [...] listopada 2019 r., MGOPS [...] w przedmiocie odmowy przyznania odwołującemu się świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawnym ojcem – K. F..

Dnia [...] listopada 2019 r. P. F. wystąpił o ustalenie na jego rzecz prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem K. F. (k. 37 akt administracyjnych organu pierwszej instancji). Do wniosku dołączył oświadczenie, że w momencie otrzymania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zrezygnuje z dotychczas pobieranego specjalnego zasiłku opiekuńczego przyznanego mu na podstawie decyzji MGOPS [...] (decyzja ta, datowana na [...] października 2019 r., znajduje się w aktach administracyjnych organu pierwszej instancji – zob. k. 26). P. F. dodał, że zdaje sobie sprawę, iż zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej "u.ś.r.") świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, jednak zgodnie z art. 27 ust. 5 u.ś.r. w przypadku zbiegu uprawnień ze świadczeń, zwłaszcza świadczenia pielęgnacyjnego oraz specjalnego zasiłku opiekuńczego, przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną (k. 36 akt administracyjnych organu pierwszej instancji).

Decyzją z dnia [...] listopada 2019 r., MGOPS [...], Burmistrz, działając miedzy innymi z powołaniem na art. 17, art. 20, art. 23 ust. 1-4, art. 23 ust. 4aa, 5a-5c, art. 24 i art. 26 ust. 1 u.ś.r., odmówił przyznania P. F. świadczenia pielęgnacyjnego (k. 34 akt administracyjnych organu pierwszej instancji). Wyjaśnił, że tego rodzaju pomoc nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone – tak jak jest to w przypadku P. F. – prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Zdaniem organu kolejną negatywną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest okoliczność, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Burmistrz wskazał, że K. F. jest żonaty, a jego żona K. F. posiada orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności.

W odwołaniu (k. 38-40 akt administracyjnych organu pierwszej instancji) P. F. zarzucił między innymi naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. poprzez przyjęcie, że pobieranie specjalnego zasiłku opiekuńczego stanowi kryterium negatywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i niezastosowanie normy prawnej z art. 27 ust. 5, a także naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. poprzez zastosowanie normy, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim (chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności). P. F. nie zaprzeczył, że jego matka K. F. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednakże to nie oznacza, że może opiekować się mężem. W szczególności nie posiada ona uprawnień do kierowania pojazdami, stąd nie może mu zapewnić chociażby wizyt u lekarzy, ponadto cierpi na chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa z zakazem dźwigania (a to przy opiece nad K. F. jest nieuniknione), zwyrodnienie plamek żółtych obu oczu z występującą zaćmą obu oczu, cukrzycę, a ponadto brak sił powoduje, że chociażby nie jest ona w stanie dźwigać opału, co w okresie zimowym jest w domu koniecznością. Wskazując na opisaną sytuację rodzinną P. F. – obszernie odwołując się do orzeczeń sądów – opowiedział się za funkcjonalną i celowościową wykładnią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W jego ocenie świadczenie pielęgnacyjne może być w niektórych przypadkach przyznane w związku z opieką nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, chociażby małżonek nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli ustalone zostanie, że współmałżonek obiektywnie nie ma możliwości opieki nad niepełnosprawnym.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2019 r., [...] Kolegium, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (na datę decyzji tekst jednolity Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm., obecnie Dz. U. z 2020 r., poz. 256, dalej "K.p.a."), utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W obszernym uzasadnieniu organ odwoławczy dokonał ponownej, własnej weryfikacji ewentualnych przesłanek odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, które mogłyby stać na przeszkodzie przyznaniu P. F. wnioskowanej pomocy. W pierwszej kolejności Kolegium – odwołując się do skutków prawnych wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) – uznało, że w okolicznościach sprawy nie można czynić podstawą odmowy przyznania świadczenia skarżącemu przesłanki daty powstania niepełnosprawności określoną w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Przechodząc do analizy pozostałych kryteriów przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Kolegium zwróciło uwagę na powiązane ze sobą przepisy art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Z pierwszego z nich wynika, iż świadczenie w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną przysługuje między innymi osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2086 ze zm. – uw. Sądu, dalej "K.r.o.") ciąży obowiązek alimentacyjny. Przy uwzględnieniu przepisów K.r.o. (art. 23, 27 i 128) należy – zdaniem Kolegium – dojść do przekonania, że obowiązek opieki ciąży w pierwszej kolejności na współmałżonku. Stąd też w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. uznano, że pozostawanie w związku małżeńskim wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, za wyjątkiem tylko przypadku, gdy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Niezależnie Kolegium zasygnalizowało, iż w sytuacji P. F. zachodzić może konkurencja świadczeń (specjalnego zasiłku opiekuńczego i świadczenia pielęgnacyjnego). Wobec jednak opisanej wyżej przesłanki negatywnej (pozostawania K. F. w związku małżeńskim z małżonką, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), kwestia nie ma dla sprawy znaczenia.

W skardze P. F. zarzucił naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. poprzez błędne uznanie, że uzyskanie przez niego specjalnego zasiłku opiekuńczego nie pozwala mu ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Podkreślił w szczególności, że nie można przy stosowaniu przesłanki z wyżej wymienionego przepisu pomijać art. 27 ust. 5 u.ś.r. (prawo uprawnionego do jednego z konkurencyjnych świadczeń). W kontekście powyższego zarzutu P. F. wskazał też na naruszenie przepisów regulujących administracyjne postępowanie wyjaśniające (art. 77 § 1, art. 7 K.p.a.) i zasad procedury administracyjnej (art. 8 i 9 K.p.a.).

Niezależnie skarżący podkreślił, że doszło do uchybienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Organy powinny przepis ten wykładać funkcjonalnie, a nie tylko przez pryzmat wykładni językowej.

W bardzo obszernych wywodach skargi P. F. przedstawił genezę regulacji z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. zaznaczając, iż jest to przepis sformułowany jeszcze w czasach, gdy świadczenie pielęgnacyjne przysługiwało ze względu na opiekę nad dzieckiem. Wówczas to przepis o związku małżeńskim korespondował z całą instytucją prawną, gdyż zawarcie takiego związku naturalnie należało łączyć z wygaśnięciem obowiązków alimentacyjnych dotychczasowych opiekunów wobec dziecka. W późniejszym okresie do znacznych zmian w zakresie kręgu uprawnionych doprowadził wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07 (OTK-A 2008/6/107), który uznawał za niekonstytucyjne ograniczenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób sprawujących opiekę nad innymi niż dzieci niepełnosprawnymi członkami rodziny. W wyroku tym zasygnalizowano, iż podważenie zgodności z ustawą zasadniczą art. 17 ust. 1 u.ś.r. wymagać będzie konfrontacji tego stanu rzeczy z przesłanką z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W tej kwestii wypowiedział się także Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2010 r., S 1/10, OTK-A 2010/5/54.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko.

Dnia [...] kwietnia 2020 r. do sprawy przystąpił Rzecznik Praw Obywatelskich składając obszerne pismo procesowe i domagając się uchylenia decyzji obu instancji zapadłych wobec P. F.. Rozwinął także zarzuty skarżącego i przedstawił bardzo obszerną, kilkudziesięciostronicową argumentację przywołującą orzecznictwo, w tym orzecznictwo sądów administracyjnych i Trybunału Konstytucyjnego, oraz poglądy doktryny. Z uwagi na fakt, że pismo Rzecznika utrwalone zostało w aktach sprawy, a jego odpisy doręczono stronom, Sąd odstąpił w tym miejscu od jego relacjonowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zawiera usprawiedliwione podstawy.

W pierwszej kolejności Sąd uznał za konieczne odnieść się do zagadnienia, które jawi się jako najbardziej sporne między stronami (uwypuklają je organy jak i skarżący), a mianowicie do zagadnienia, które sprowadza się pytania:

- czy możliwe jest przyjęcie takiej funkcjonalnej (celowościowej) wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., która dopuści – w niektórych, wyjątkowych przypadkach – przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi osoby niepełnosprawnej, w sytuacji, gdy ta ostatnia pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek/małżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności?

Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W ocenie Sądu orzekającego w niniejszym składzie należy opowiedzieć się za funkcjonalną wykładnią powyższego przepisu i dopuścić – w niektórych przypadkach obiektywnej niezdolności małżonka do alimentacji (w formie zapewnienia opieki) drugiego znacząco niepełnosprawnego małżonka – możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, z kręgu osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Na temat wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. sądy administracyjne wypowiadały się już wielokrotnie, a orzecznictwo w tym zakresie jest skarżącemu P. F. znane, gdyż przywołuje on je obszernie w skardze. W dyskusji prawnej wokół tego przepisu prezentowana jest w judykaturze zróżnicowana argumentacja odwołująca się do uwarunkowań konstytucyjnych, kontekstu wynikającego z prawa rodzinnego, jak wreszcie prezentuje się względy słusznościowe. Wszystko to omówił przekrojowo Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie procesowym z dnia [...] kwietnia 2020 r. złożonym w niniejszej sprawie. Owa dyskusja, przez szeroki wachlarz argumentów, może stać się jednak nieczytelna dla adresatów norm, zwłaszcza potencjalnych uposażonych. Opiekunowie osób niepełnosprawnych mogą czuć się tym bardziej zdezorientowani, że również współcześnie doszukać się można takich orzeczeń, w których opowiedziano się za restrykcyjną i literalną wykładnią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

W ocenie Sądu orzekającego w tym składzie warto wrócić do historii przekształceń świadczenia pielęgnacyjnego i założonych niegdyś funkcji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., gdyż to pozwala zrozumieć właściwie sens tego przepisu.

P. F. trafnie wywodzi w skardze, że ważne z punktu widzenia roli art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest dostrzeżenie, że pierwotnie świadczenie pielęgnacyjne przysługiwało wyłącznie w związku z opieką nad dzieckiem. Taka była rola tego świadczenia w pierwotnym brzmieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2003 r. Nr 228, poz. 2255).

Badanie historyczne zmian w u.ś.r. wskazuje, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dodano przy pierwszej znaczącej nowelizacji instytucji świadczenia pielęgnacyjnego, którą przeprowadzono w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732, ze zm.). Wówczas to argumentowano, że niezbędne było ograniczenie uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdyby osoba wymagająca opieki zawarła związek małżeński, ponieważ "w takiej sytuacji tworzy się nowa rodzina i obowiązek wsparcia i pomocy przejmuje małżonek" (druk sejmowy 3393 Sejmu IV Kadencji, s. 16). Rozwiązanie takie miało sens, gdy zważy się na status i relacje rodzinne dziecka zawierającego związek małżeński – zob. art. 23 K.r.o.; a także – jeżeli chodzi o wygaśnięcie władzy rodzicielskiej - art. 92 K.r.o. w związku z art. 10 § 2 Kodeksu cywilnego. Można więc stwierdzić, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. korespondował z ówczesną konstrukcją świadczenia pielęgnacyjnego, które przysługiwało tylko ojcu, matce lub opiekunowi faktycznemu dziecka z tytułu opieki na dzieckiem.

Jak wiadomo, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07 (OTK-A 2008/6/107) uznawano za niekonstytucyjne ograniczenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego względem osób sprawujących opiekę nad innymi niż dzieci niepełnosprawnymi członkami rodziny. Za sprawą tego orzeczenia rozszerzył się krąg uposażonych opiekunów, a świadczenie pielęgnacyjne od 2 stycznia 2009 r. przyznano także z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad dorosłymi osobami niepełnosprawnymi.

Powyższe spowodowało, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przestał korespondować z tak zmienioną instytucją świadczenia pielęgnacyjnego. O ile bowiem zawarcie związku małżeńskiego przez dziecko zmieniało jego status, niejako czyniąc je osobą dorosłą (o czym wyżej), o tyle bezwarunkowe blokowanie opiekunom dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że dorosły niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim jawiło się jako niezrozumiałe.

Niespójność art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. dostrzegł już Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07 wskazując na potrzebę oceny skutków niekonstytucyjności art. 17 ust. 1 u.ś.r. dla stosowania zawartej w pierwszym z wymienionych przepisów przesłanki negatywnej (związku małżeńskiego osoby niepełnosprawnej).

Mankamenty art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w relacji do art. 17 ust. 1 u.ś.r. obnażył dobitnie Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu sygnalizacyjnym z dnia 1 czerwca 2010 r., S 1/10 (OTK-A 2010/5/54), które zresztą pozostawało w związku z jeszcze szerzej umotywowanym drugim postanowieniem z tej samej daty o sygnaturze P 38/09 (OTK-A 2010/5/53). W obu tych orzeczeniach zwrócono uwagę na problem braku prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla opiekunów osób niepełnosprawnych pozostających w związku małżeńskim, w przypadkach gdy małżonek niepełnosprawnego z uwagi na stan zdrowia obiektywnie nie mógł zapewnić mu opieki.

Ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212) art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nieznacznie złagodzono. Wskazano, że związek małżeński osoby niepełnosprawnej nie jest przeszkodą do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego dla jej opiekuna, o ile małżonek osoby niepełnosprawnej jest znacząco niepełnosprawny.

W ocenie Sądu, gruntowna analiza przedstawionych wyżej zmian prowadzi do wniosku, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nadal, w pewnym zakresie, niweczy skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07. Trybunał wymagał bowiem przyznania dostępu do świadczeń pielęgnacyjnych w sposób równy dla wszystkich osób rezygnujących z aktywności zawodowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż ich dzieci niepełnosprawnym członkiem rodziny, wobec którego osoby te są obciążone prawnym obowiązkiem alimentacyjnym.

Zdaniem Sądu działanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nadal wyklucza niektóre osoby obciążone "wymagalnym" obowiązkiem alimentacyjnym względem niepełnosprawnego członka rodziny z kręgu uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, co jest niezgodne z art. 32 ust. 1 Konstytucji w kontekście przyjętym w wyroku P 27/07.

Aby to unaocznić, należy wyjaśnić, że stosownie do art. 128 K.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. K.r.o. ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Przy czym nie można pomijać, że w świetle przepisów K.r.o., obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) jest pierwszoplanowy i wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 23, art. 27 art. 60 § 1-3, art. 61, art. 130 K.r.o.

Podsumowując więc, obowiązek alimentacyjny obciąża najpierw małżonka, a następnie krewnych i rodzeństwo. Przy tym, wobec wszystkich działa zasada, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Nie powinno budzić wątpliwości, że w sytuacji, gdy małżonek, w szczególności w podeszłym wieku i schorowany, nie jest w stanie opiekować się drugim znacząco niepełnosprawnym, niezdolnym do samodzielnej egzystencji małżonkiem, to zgodnie z K.r.o. obowiązek opieki prawnie, a nie tylko na zasadzie słuszności, przechodzi na krewnych, w szczególności dzieci osób starszych. Skoro tak, to oznacza, że można zidentyfikować taką grupę osób, które są prawnie zobowiązane do alimentacji względem innych bliskich niepełnosprawnych, zwłaszcza rodziców w podeszłym wieku, i jest tak mimo, że rodzice, w tym jeden znacząco niepełnosprawny, nie są w stanie sobie pomagać i zapewniać sobie opieki.

Przenosząc powyższe na proces wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., a także na realia niniejszej sprawy należy stwierdzić, iż przepis ten uchybia konstytucyjnej zasadzie równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji) w zakresie, w jakim wyklucza z kręgu uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego te osoby rezygnujące z aktywności zawodowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad znacząco niepełnosprawnym członkiem rodziny pozostającym w związku małżeńskim, gdy małżonek niepełnosprawnego obiektywnie nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi opieki. Dochodzi bowiem wówczas do sytuacji, że na opiekuna przechodzi – w rozumieniu art. 132 K.r.o. – prawny obowiązek alimentacyjny, jednak ten, chociażby rezygnował z zatrudnienia w celu opieki (np. nad rodzicem), pomocy od Państwa nie otrzymałby.

W tym miejscu można dopowiedzieć, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwala przyznać świadczenie opiekunowi niepełnosprawnego małżonka tylko w sytuacji skrajnej, to jest gdy drugi małżonek jest także znacząco niepełnosprawny. Wówczas w sposób oczywisty ten ostatni nie może opiekować się małżonkiem, gdyż sam jest niezdolny do samodzielnej egzystencji.

Zastanawiając się nad rygoryzmem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. należy uświadomić sobie, że niepełnosprawność i jej stopnie dotyczą sprawności organizmu osoby badanej, a nie jej zdolności do opieki nad innymi. Trudno więc zaprzeczyć, że jest wiele takich osób-małżonków, zwłaszcza posiadających lekkie lub umiarkowane stopnie niepełnosprawności, które z trudnością same są w stanie funkcjonować, ale w sposób jednoznaczny nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi opieki nad drugim znacząco niepełnosprawnym, czyli niezdolnym do samodzielnej egzystencji, małżonkiem. Wówczas obowiązek opieki nad znacząco niepełnosprawnym przechodzi na kolejnego członka rodziny zgodnie z art. 132 K.r.o. i ten – jeżeli wywiązuje się ze swego obowiązku, a w tym celu rezygnuje z zatrudnienia – powinien mieć dostęp do świadczenia pielęgnacyjnego.

W okolicznościach niniejszej sprawy, w ocenie Sądu, organy powinny dokonać weryfikacji, czy K. F. – z uwagi na swój stan zdrowia i wiek – jest w stanie opiekować się mężem K. F.. Jeżeli bowiem obiektywnie i jednoznacznie nie jest ona w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, to wówczas prawny obowiązek alimentacyjny (w tym opieki) spadnie na barki P. F.. Znalazłby się on wówczas w kręgu osób obciążonych prawnym obowiązkiem alimentacyjnym, a co za tym idzie, w kręgu osób, którym potencjalnie (przy spełnieniu innych przesłanek) świadczenie pielęgnacyjne powinno przysługiwać w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego P 27/07.

W niniejszej sprawie organy obu instancji zidentyfikowały także inną przesłankę, która ich zdaniem powinna przemawiać za odmową przyznania P. F. świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazały, że P. F. ma przyznany specjalny zasiłek opiekuńczy.

Odnosząc się do podniesionych w skardze zarzutów, Sąd stwierdza, że są one uzasadnione. Zgodnie z art. 27 ust. 5 pkt 2 i 3 oraz częścią wspólną tego przepisu u.ś.r.: w przypadku zbiegu uprawnień do następujących świadczeń –świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego – przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami. Ustawodawca, mając na względzie ratio legis powołanej regulacji, dąży do tego, aby osoba uprawniona mogła skorzystać z tego świadczenia, które jest dla niej korzystniejsze. Wykładnia zarówno językowa jak i funkcjonalna tego przepisu, co słusznie podnosi skarżąca, prowadzi do wniosku, że osoba uprawniona pobierająca jedno ze świadczeń może zdecydować, które z nich będzie pobierać.

W niniejszej sprawie skarżący wyraźnie sprecyzował, że w razie przyznania wnioskowanego świadczenia, rezygnuje ze świadczenia przyznanego decyzją z dnia [...] października 2019 r. Takie oświadczenie (k. 36 akt administracyjnych organu pierwszej instancji) złożył razem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zatem należy uznać, że skarżący dopełnił ciążącego na nim obowiązku wynikającego z art. 27 ust. 5 u.ś.r. Wyrażenie woli w przedmiocie wyboru świadczenia korzystniejszego dla osoby sprawującej opiekę uprawnia ją do uzyskania tego świadczenia począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego (art. 24 ust. 2 u.ś.r.). Pomimo wątpliwości proceduralnych podnoszonych w orzecznictwie należy podkreślić że, skarżący nie ma wpływu na dalsze procedowanie przyznawania świadczenia, a w związku z tym nie powinien ponosić z tego tytułu negatywnych konsekwencji. Powyższa konstatacja, znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego: "Fakt uzyskiwania przez stronę zasiłku dla opiekuna nie może być przeszkodą do przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego w stosunku do tej samej osoby podopiecznej. W sytuacji zbiegu po stronie tego samego podmiotu uprawnień do obydwu tych świadczeń znajduje bowiem zastosowanie przepis art. 27 ust. 5 u.ś.r. Taka wykładnia uwzględnia aspekty celowościowe i wartości chronione konstytucyjnie, a także funkcję tych świadczeń rodzinnych, które związane są z opieką nad osobami niezdolnymi do samodzielnej egzystencji. Przyjęcie stanowiska według którego w przypadku, gdy osoba uprawniona otrzymuje jedno ze świadczeń, ustalenie prawa do innego świadczenia opiekuńczego nie jest możliwe, prowadziłoby do sytuacji, w której możliwość dokonania wyboru korzystniejszego świadczenia - w przypadku zbiegu uprawnień do świadczeń - byłaby praktycznie niemożliwa do realizacji, a zatem uprawnienie to miałoby charakter czysto iluzoryczny" (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2019 r., I OSK 3/19, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Sąd w składzie orzekającym stoi na stanowisku, że sprzeczna z koncepcją racjonalnego prawodawcy, byłaby akceptacja sytuacji, w której osoba sprawująca opiekę nad osobą niepełnosprawną wnioskująca o przyznanie drugiego ze świadczeń, musiałaby najpierw zrzec się świadczenia uprzednio przyznanego, by następnie oczekiwać w niepewności na wydanie decyzji przyznającej świadczenie korzystniejsze, bez pewności jego uzyskania pozostając bez środków. "Trudno się dziwić, że strona nie chce zrezygnować z otrzymywanego świadczenia przed uzyskaniem pewności, że spełnia warunki do otrzymywania świadczenia korzystniejszego" (tak wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 grudnia 2019 r., I OSK 200/19, orzeczenia.nsa.gov.pl). W związku z tym, oświadczenie o rezygnacji ze świadczenia mniej korzystnego musi polegać jedynie na precyzyjnym wyartykułowaniu swojej woli. Realizacja przepisów u.ś.r. nie może stać na przeszkodzie w zakresie uzyskania świadczenia korzystniejszego od daty złożenia wniosku. W niniejszej sprawie, skarżący dopełnił obowiązku z art. 27 ust. 5 u.ś.r.

Końcowo Sąd sygnalizuje, że w toku postępowania administracyjnego ujawnił się także wątek negatywnej przesłanki przyznania P. F. świadczenia pielęgnacyjnemu ze względu na kryterium wieku osoby wymagającej opieki, a konkretnie kryterium zapisane w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Burmistrz przepis ten przytoczył w swej decyzji bez dodatkowego komentarza, stąd nie jest do końca jasne, czy swą negatywną decyzję opierał także na warunku z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Nie ma to jednak dla sprawy większego znaczenia, gdyż Kolegium – co Sąd w całości akceptuje – w sposób obszerny i przejrzysty wyjaśniło dlaczego przepis ten nie powinien stać na przeszkodzie przyznaniu P. F. wnioskowanego świadczenia. Wywód ten odnosił się do skutków prawnych wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443).

W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) uchylił decyzje organów administracji obu instancji. Ponownie rozpoznając sprawę Burmistrz zweryfikuje, jakie obowiązki z zakresu opieki należy realizować wobec znacząco niepełnosprawnego K. F. i czy K. F. jest zdolna zapewnić mu opiekę, czy przeciwnie – ustalone zostanie, że obiektywnie i jednoznacznie nie jest ona w stanie opiekować się niepełnosprawnym mężem, a ciężar opieki całkowicie obarczył P. F. w stopniu wymagającym od niego rezygnacji z zatrudnienia w celu opieki nad ojcem. W tym ostatnim przypadku art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., przy uwzględnieniu skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego P [...], nie powinien stać na przeszkodzie przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu.