Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2149/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-06-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Umorzenie postępowania
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 2ust. 1 lit e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 28
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: par. 5 i 6
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 185
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędzia del. WSA Ewa Kwiecińska Protokolant starszy asystent sędziego Marcin Rączka po rozpoznaniu w dniu 14 czerwca 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 lutego 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 2545/14 w sprawie ze skarg A. Ł.-S., M. Ł.-S. i I. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2014 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2. odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 lutego 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 2545/14, w pkt 1. uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2014 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania; w pkt 2. stwierdził, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; w pkt 3. zasądził od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz każdej ze skarżących A. Ł.-S., M. Ł.-S. i I. B. kwotę po 200 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Wojewoda Poznański orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 1949 r., nr [...] w punkcie 1-szym oddalił wniosek H. K. z d. Ł. o zwolnienie spod przejęcia na cele reformy rolnej nabytej przez nią części majątku ziemskiego S. dobra tom VII dóbr, o obszarze ok 103,97 ha, powiatu g. Natomiast w punkcie 2-gim tego orzeczenia stwierdził, że nieruchomość ziemska S., dobra tom VII dóbr, której ogólna powierzchnia wynosi 399,4991 ha położona w powiecie g., stanowiąca w dniu 1 września 1939 r. hipoteczną własność A. G. rolnika w K. podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. R. P. Nr 4, poz. 17 ze zm.– dalej "dekret").

O stwierdzenie nieważności powyższej decyzji i zwrot nieruchomości wchodzących w skład majątku ziemskiego S. wystąpiły: M. Ł.- S., A. Ł.-S., H. K. i I. B. Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej decyzją z dnia [...] czerwca 1996r., nr [...] odmówił stwierdzenia nieważności w/w orzeczenia Wojewody Poznańskiego z dnia [...] kwietnia 1949 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że Wojewoda Poznański mając na uwadze obszar ogólny przedmiotowej nieruchomości słusznie uznał w zaskarżonym orzeczeniu, że nieruchomość ta przeszła na własność Państwa zgodnie z przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Pismem z dnia 14 grudnia 2005 r. A. Ł. – S., następczyni prawna (córka) J. Ł. wystąpiła o ponowne rozpatrzenie sprawy objętej w/w decyzją z dnia 28 czerwca 1996 r. oraz złożyła wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia środka zaskarżenia.

Postanowieniem z dnia [...] grudnia 2012 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odmówił przywrócenia terminu do wniesienia przedmiotowego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 listopada 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 376/13 uchylił postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2012r., stwierdzając w uzasadnieniu, że wystąpiły przesłanki obligujące organ do przywrócenia terminu do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2014 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi przywrócił termin do wniesienia wniosku z dnia 14 grudnia 2005r. A. Ł. – S. o ponowne rozpatrzenie sprawy objętej decyzją Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia [...] czerwca 1996 r.

W uzasadnieniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 14 grudnia 2005 r. A. Ł. – S. wskazała, iż jest córką J. Ł., która umową kupna - sprzedaży z dnia 27 października 1936 r. zawartą w formie aktu notarialnego (kopia w aktach sprawy) nabyła w ramach parcelacji nieruchomość o powierzchni 23,62 ha z nieruchomości ziemskiej S. Ponadto podniosła, że brak wpisu J. Ł. jako właściciela w księdze wieczystej wynikał z tego, że przed wojną działka ta była spłacana, a w czasie wojny i po jej zakończeniu J. Ł. nie miała żadnej możliwości wnioskowania o wpis własności do księgi wieczystej, zaś rozstrzygnięcia Ministra z dnia [...] kwietnia 1949 r. oraz z dnia [...] czerwca 1996 r. są rażąco niezgodne z prawem.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] czerwca 2014 r. znak: [...] uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia [...] czerwca 1996 r. w całości i umorzył postępowanie pierwszej instancji w całości.

W ocenie organu ani A. Ł. – S., ani M. Ł. – S. nie posiadają legitymacji do skutecznego żądania wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojewody Poznańskiego z dnia [...] kwietnia 1949 r., dotyczącego nieruchomości ziemskiej S., skoro z okoliczności niniejszej sprawy wynika, że przeniesienie prawa własności nieruchomości na podstawie aktów notarialnych nie zostało odnotowane w księdze wieczystej, tym samym faktycznie właścicielem całej nieruchomości pozostał A. G.

Skargi na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosły: M. Ł.-S., I. B. oraz A. Ł.-S. wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

Skarżąca M. Ł.-S. podniosła, że przedmiotowe grunty zostały nabyte przez A. Ł. aktem notarialnym nr [...] repertorium za rok 1936 od A. G. Po nabyciu tych gruntów nie została utworzona księga hipoteczna na nazwisko A. Ł. Zdaniem skarżącej ziemia ta została zabrana z naruszeniem prawa ponieważ ustawa z dnia 16 czerwca 1948 r. przewidywała nabycie uprawnień do otwarcia księgi hipotecznej (Dz. U. Nr 33, poz. 222), gdyż art. 1 ust. 1 lit. b wskazanej ustawy przewidywał nabycie uprawnień na podstawie umów sprzedaży zawartych bez zachowania prawem formy. Skarżąca dodała, że ustawa z dnia 16 czerwca 1948 r. została uchylona dekretem z dnia 18 kwietnia 1955 r., a w okresie obowiązywania ustawy nie pozwolono administracyjnie na utworzenie księgi hipotecznej. Jako dodatkowy argument skarżąca wskazała wpisanie do księgi gruntowej w dziale III zastrzeżenia o wszczęciu parcelacji majątku S. na wniosek Starosty Powiatowego Gostyńskiego z dnia 14 lipca 1936 r.

Skarżąca dodała, że w akcie zakupu gruntu, A. Ł. otrzymała zgodę od A. G. na wpis do księgi wieczystej w § 5. Dodała, że inni nabywcy parceli majątku S., którzy zakupili inne działki od A. G. aktami notarialnymi z tego samego dnia tj. 27 października 1936 r. u tego samego notariusza nabyli możliwość utworzenia ksiąg wieczystych. Skarżąca zaznaczyła, że A. Ł. nabyła w sposób przewidziany prawem przedmiotową nieruchomość, należność zapłaciła i spełnione zostały pozytywne przesłanki przewidziane w ustawie z dnia 16 czerwca 1948 r. Z tego względu, jako spadkobierca A. Ł. ma legitymację do wszczęcia postępowania i bycia stroną tego postępowania.

Skarżąca I. B. podniosła te same zarzuty co M. Ł.-S. wskazując, że jej roszczenia dotyczą całej nieruchomości rolnej wraz z budynkami kupionej od A. G. w 1936 r., w tym 26 ha lasu, który był jej własnością z tytułu darowizny potwierdzonej wyrokiem sądu.

W swej skardze do Sądu A. Ł. – S. zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła: 1) naruszenie 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 105 § 1 k.p.a., poprzez niewłaściwe zastosowanie w sprawie, podczas gdy okoliczności sprawy nie uprawniają do wydania decyzji umarzającej postępowanie, 2) naruszenie art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a., poprzez brak wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności sprawy i nierozpatrzenia całości materiału dowodowego, 3) naruszenie art. 8 k.p.a., poprzez dalsze prowadzenie postępowania w sposób dewastujący zaufanie strony do władzy publicznej, 4) art. 10 k.p.a., poprzez brak faktycznego umożliwienia stronie wypowiedzenia się w sprawie, 5) art. 12 k.p.a., poprzez prowadzenie postępowanie rażąco przewlekle.

A. Ł. – S. zarzuciła także naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: 1) naruszenie art. 157 § 2 k.p.a. i w związku z art. 28 k.p.a. oraz § 5 pkt 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 5 z późn. zm - dalej "rozporządzenie o wykonaniu dekretu"), poprzez błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie w sprawie, podczas gdy skarżąca jest stroną w niniejszej sprawie, co potwierdza choćby prowadzenie wieloletniego postępowania w sprawie.

W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że jest następcą prawną J. Ł. Zdaniem skarżącej, przed 20 laty organ słusznie stwierdził, że przysługuje jej przymiot strony i na podstawie art. 157 § 2 K.p.a. może żądać stwierdzenia nieważności decyzji wydanej na podstawie § 5 pkt 1 rozporządzenia o wykonaniu dekretu. Wskazała, że decyzja Wojewody dotyczy również jej interesu prawnego przez to, że jej skutki prawne spowodowały uszczuplenie majątku spadkowego po jej matce J. Ł. Zaznaczyła, że jako następca prawny strony postępowania, w którym została wydana wspomniana decyzja Wojewody, jest uprawniona do żądania wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody, a postępowanie prowadzone w tej sprawie przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie jest i nie stało się bezprzedmiotowe i nie powinno być umorzone, ale powinno zostać zakończone decyzją merytoryczną.

W odpowiedzi na skargi organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniósł o ich oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powołanym na wstępie wyrokiem z dnia z dnia 25 lutego 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 2545/14, uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 czerwca 2014 r.

W ocenie Sądu I instancji skarżące posiadają legitymację do wystąpienia z wnioskiem dotyczącym stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojewody Poznańskiego z dnia [...] kwietnia 1949 r. uznającego, że nieruchomość ziemska S. dobra tom VII dóbr o ogólnej powierzchni 399,49,91 ha stanowiąca hipoteczną własność A. G. podpada pod działanie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu P.K.W.N. z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zdaniem Sądu w przedmiotowej sprawie skarżące posiadają przymiot strony, albowiem I. B. jest córką wnioskodawczyni H. K., której wniosek o zwolnienie spod przejęcia na cele reformy rolnej, "nabytej" przez nią części majątku ziemskiego S. o obszarze 103,97 ha był przedmiotem rozpoznania w drodze decyzji Wojewody Poznańskiego z dnia 19 kwietnia 1949 r. i w punkcie pierwszym został oddalony, pozostałe zaś skarżące: A. Ł.-S. córka J. Ł. i M. Ł.-S., córka A.Ł. z d. N., wykazały swój interes prawny domagając się rozstrzygnięcia w przedmiocie stwierdzenia nieważności w/w decyzji Wojewody Poznańskiego z uwagi na okoliczność, iż w punkcie drugim tej decyzji Wojewoda Poznański rozstrzygnął o całości nieruchomości ziemskiej S., której ogólna powierzchnia wynosiła 399,4991 ha i w myśl którego, nieruchomość ta jako całość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. A zatem, swoim zasięgiem obejmowała wszystkie podmioty – "nabywców", które na mocy powołanych wyżej aktów notarialnych, rościły sobie prawa do wyodrębnionych gruntów z ogółu majątku ziemskiego Aleksandra Graeve – będących przedmiotem umów sprzedaży. Tym samym ich następcy prawni mają podstawę prawną do udziału w postępowaniu administracyjnym w niniejszej sprawie.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaskarżając wyrok w całości. Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej "p.p.s.a."), zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 50 § 1 p.p.s.a. poprzez przyznanie I. B. legitymacji do wniesienia skargi w sytuacji, gdy z uwagi na brak interesu prawnego do wniesienia skargi nie należy ona do kręgu podmiotów określonych w tym przepisie.

Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

a) art. 28 k.p.a. w zw. z art. 2 ust. 1 lit. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r., poprzez błędną ich wykładnię polegającą na przyjęciu, że:

- o istnieniu interesu prawnego w postępowaniu mającym za przedmiot zbadanie w trybie stwierdzenia nieważności decyzji wydanej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu decydować może kryterium posiadania roszczeń w stosunku do byłego właściciela przejętej nieruchomości,

- o istnieniu interesu prawnego w takim postępowaniu może decydować okoliczność uprzedniego zgłoszenia wniosku o wyłączenie spod przejęcia części majątku, bez względu na to, że wnioskującym nie był właściciel przejmowanej nieruchomości, lecz osoba posiadająca roszczenia wobec tego właściciela;

b) art. 28 w zw. z art. 30 § 1 k.p.a. poprzez ich błędną wykładnię oraz w zw. z art. 1027 k.c. poprzesz jego niezastosowanie – i w konsekwencji przyjęcie, że wykazanie interesu prawnego wywodzonego po poprzednikach prawnych nie musi być w żaden sposób udokumentowane.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że I. B. w toku postępowania administracyjnego nie wystąpiła z żadnym roszczeniem, zaś decyzja z dnia 13 czerwca 2014 r. została do niej skierowana jedynie informacyjnie. Wobec tego nie miała interesu prawnego do skutecznego wniesienia skargi na decyzję z dnia 13 czerwca 2014 r. ponieważ brak jest związku między sferą jej praw i obowiązków a zaskarżonym rozstrzygnięciem.

Zdaniem skarżącego kasacyjnie nie jest też uprawnione stwierdzenie Sądu I instancji, że A. Ł. – S. i M. Ł. – S. wykazały swój interes prawny, skoro orzeczenie Wojewody Poznańskiego z dnia 19 kwietnia 1949 r. nie miało wpływu na sytuację prawną ich poprzedniczek prawnych (w przypadku A. Ł. – S. jedynie potencjalnej poprzedniczki, gdyż na etapie postępowania administracyjnego nie wykazała następstwa prawnego po J. Ł.), ani nie wywołało w ich sytuacji prawnej żadnych zmian z uwagi ma to, że nie były one właścicielkami przedmiotowej nieruchomości.

Wskazano ponadto, że H. K. złożyła wniosek o wyłączenie części nieruchomości spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, jednakże – w ocenie skarżącego – nie przysługiwała jej legitymacja strony w postępowaniu pierwotnym. Skarżący kasacyjnie stwierdził zatem, że skoro H. K. nie miała interesu prawnego w postępowaniu zakończonym orzeczeniem z dnia 19 kwietnia 1949 r., to nieuprawnione jest twierdzenie Sądu, że I. B. jako córka wnioskodawczyni postępowania pierwotnego, posiada obecnie przymiot strony.

Podniesiono ponadto, że w aktach administracyjnych sprawy brak jest dowodów na zbycie praw przez J. Ł. oraz H. K. odpowiednio na A. Ł. – S. i I. B., brak jest również dowodów na spadkobranie A. Ł. – S. i I. B.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną I. B., reprezentowana przez P. K. (brata) – wskazała, że skarga kasacyjna jest niezasadna. Do w/w odpowiedzi na skargę kasacyjną załączono szereg dokumentów, m. in. akt notarialny poświadczenia dziedziczenia po H. K. z którego wynika, że spadek po H. K. nabyli córka I. W. B. oraz syn P. S. K. – po ½ każde z nich.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną M. Ł. – S. wniosła o jej odrzucenie wskazując, że jako spadkobierca po A. Ł. ma legitymację do wszczęcia postępowania i bycia stroną postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojewody Poznańskiego z dnia [...] kwietnia 1949 r. i podtrzymania żądania z dnia 25 sierpnia 1955 r.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną A. Ł. – S. wniosła o odrzucenie skargi kasacyjnej wskazując, że postanowienie o nabyciu przez nią spadku po J. Ł. zostało złożone z wnioskiem z dnia 14 marca 1996 r. o uchylenie decyzji Wojewody jako załącznik nr 5. Podkreślono ponadto, że przez cały czas trwania postępowania (prawie 20 lat) organ słusznie przyjmował, że A. Ł. – S. jest spadkobiercą J. Ł.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718), dalej jako "p.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę z urzędu nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1 – 6 p.p.s.a., należało zatem odnieść się do zasadniczych zarzutów stanowiących istotę podstaw kasacji.

Podstawowy zarzut skargi kasacyjnej dotyczy naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art.28 k.p.a. poprzez uznanie, że: A. Ł.-S., M. Ł.-S. oraz I. B. mają interes prawny w kwestionowaniu decyzji wydanej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W myśl ugruntowanych poglądów orzecznictwa sądowoadministracyjnego o istnieniu interesu prawnego decydują przepisy prawa materialnego przyznające stronie konkretne, indywidualne i aktualne korzyści. Jak wielokrotnie podkreślał w orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny pojęcie strony może być wyprowadzone tylko z konkretnej normy prawnej, która może stanowić podstawę do sformułowania interesu lub obowiązku. Interes prawny na potrzeby postępowania administracyjnego oznacza więc ustalenie przepisu prawa powszechnie obowiązującego, na podstawie którego można żądać skutecznie czynności organu z zamiarem zaspokojenia jakiejś potrzeby, albo żądać zaniechania lub ograniczenia czynności organu sprzecznych z potrzebami danej osoby. Interes prawny musi zatem mieć swe źródło w przepisach prawa materialnego.

Zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca zostały wydane w ramach postępowania nieważnościowego, czyli jednego z trybów nadzwyczajnych postępowania administracyjnego. Oznacza to, iż obowiązkiem organów administracji publicznej w tego rodzaju postępowaniu nadzwyczajnym było przeprowadzenie kontroli ważności orzeczenia Wojewody Poznańskiego z dnia [...] kwietnia 1949 r. Warunkiem dokonania takiej weryfikacji jest złożenie stosownego wniosku przez podmiot posiadający przymiot strony, co podlega kontroli w pierwszej kolejności.

Kwestionowana w postępowaniu nadzorczym decyzja została wydana na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. 1945, Nr 3, poz.13) oraz § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. RP Nr 10, poz.51). Przepisy §5 i §6 wymienionego rozporządzenia przyznają uprawnienie do żądania wyłączenia danej nieruchomości spod działania art.2 ust.1 lit.e dekretu, a w konsekwencji rozstrzygnięcia o tym, czy prawo własności zostało odjęte z majątku dotychczasowego właściciela z mocy prawa. Prowadzi to do wniosku, jak słusznie wskazano w skardze kasacyjnej, że decyzja wydana na podstawie art.2 ust.1 lit. e dotyka sfery praw właścicieli nieruchomości sprzed dnia wejścia w życie dekretu.

W rozpoznawanej sprawie wnioskujący o stwierdzenie nieważności orzeczenia Wojewody Poznańskiego z dnia [...] kwietnia 1949 r. wskazywali na przysługujący im tytuł prawny do gruntów wynikający z umów zawartych w formie notarialnej z dnia 28 listopada 1936 r. oraz z dnia 27 października 1936 r. Natomiast Minister w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wywiódł, że umowy, na które powołują się wnioskujący o stwierdzenie nieważności orzeczenia z 19 kwietnia 1949 r. są jedynie umowami obligacyjnymi. Organ powołał się na odpis z księgi wieczystej majątku ziemskiego S., z której wynika, że w latach 1939-1945 właścicielem tego majątku był Aleksander baron Grave. Ponadto wskazywał na obowiązujące przed wojną regulacje kodeksu cywilnego niemieckiego "BGB", wywodząc, że wnioskującym o stwierdzenie nieważności nie przysługiwał tytuł prawny do gruntów objętych umowami jedynie obligacyjnymi, a w konsekwencji nie mają interesu prawnego do żądania wszczęcia postępowania nadzorczego.

Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do argumentacji organu przedstawionej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wywiódł interes prawny skarżących, jako "nabywców", którzy na mocy powołanych aktów notarialnych, rościły sobie prawa do wyodrębnionych gruntów z ogółu majątku ziemskiego A. G. – będących przedmiotem umów sprzedaży. Sąd Wojewódzki nie dokonał oceny, jakie prawa nabyli skarżący, jakie prawa przysługiwały im do gruntów, których dotyczyło kwestionowane orzeczenie Wojewody Poznańskiego, z jakiej normy prawnej wywodzą oni interes prawny.

Zgodnie z przepisami § 873 i 925, obowiązującego wówczas na terenie majątku S. Kodeksu cywilnego niemieckiego, do nabycia własności nieruchomości przez nabywcę wymagane były - oprócz zawarcia notarialnej umowy obligacyjnej - zawarcie także umowy notarialnej przenoszącej własność oraz wpis nabytego prawa własności do księgi wieczystej. W myśl § 925 Kodeksu cywilnego niemieckiego oświadczenia zgody na przewłaszczenie musiały być złożone przed wydziałem hipotecznym przy równoczesnej obecności obu stron. Jak wyjaśnił Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 31 października 2001r. sygn. akt I ACa 978/01 (opublikowany w OSA z 2003 r., nr 2, poz.5) powzdanie w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego niemieckiego (BGB) odpowiada dzisiejszej umowie rozporządzającej - przenoszącej własność na kupującego. Dopiero spełnienie wszystkich trzech wskazanych przesłanek stanowiło o nabyciu własności ( por. wyrok SN z dnia 21 marca 1966 r., III CO 3/66, publ. OSPiKA 7-8/67, poz. 178).

W niniejszej sprawie na etapie badania interesu prawnego należało w istocie dokonać oceny, czy skarżącym przysługiwał tytuł rzeczowy do gruntów objętych kwestionowanym orzeczeniem Wojewody Poznańskiego. Oceny tej Sąd pierwszej instancji nie przeprowadził, co czyni zasadnym zarzut naruszenia art.28 k.p.a.

Niezasadny jest natomiast zarzut naruszenia art.50 p.p.s.a., gdyż decyzja organu pierwszej instancji została doręczona I. B., a tym samym organ uznał ją za stronę postępowania, a zatem służyło jej także prawo wniesienia skargi na wydane w sprawie decyzje.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.185 §1 p.p.s.a. orzekł, jak w wyroku. Na zasadzie art.207 §2 p.p.s.a. odstąpiono od zasądzenia na rzecz organu kosztów postępowania uznając, ze zachodzi w niniejszej sprawie szczególny przypadek, o którym mowa w tym przepisie.