Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 315/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-05-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik Sędziowie: Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędzia WSA Elżbieta Sobielarska (spr.) Protokolant starszy referent Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 maja 2016 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia w części oddala skargę


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r., nr [...] po rozpatrzeniu wniosku J. M. o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2015r.,

nr [...] w zakresie pkt. 1 utrzymał powyższą decyzję w zakresie pkt. 1 w mocy.

W uzasadnieniu organ przedstawił następująco stan sprawy:

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2015 r., nr: [...] minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w punkcie 1 odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa u Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r., nr: [...] w zakresie punktu 1 oraz w punkcie 2 stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r., nr [...] zakresie punktu 2.

Od powyższej decyzji Ministra wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy w zakresie objętym punktem 1 wymienionego rozstrzygnięcia złożyła J. M., nie zgadzając się z interpretacją przez organ materiału dowodowego, w tym protokołu sporządzonego przez Sędziego grodzkiego dr A. S. dotyczącego warunków niezbędnych do przejęcia nieruchomości na cele Skarbu Państwa. Powołując się na skutki prawne wywołane wydaną przez Ministra decyzją z dnia [...] sierpnia 2015 r., nr [...] , J. M. wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez stwierdzenie nieważności orzeczenia ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r., nr [...] .

Rozpoznając ponownie sprawę organ uznał, że argumenty zawarte we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy nie zasługują na uwzględnienie, w związku z tym nie znalazł podstaw do zmiany decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2015 r., nr [...] w zakresie punktu 1.

Biorąc pod uwagę, że wnioskiem o ponowne rozpoznanie objęto wyłącznie punkt pierwszy decyzji Ministra, wymieniona decyzja w zakresie punktu 2 stała się ostateczna.

Organ podkreślił, że ocena zgodności z prawem decyzji Ministra Rolnictwa i reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r., nr [...] odbywała się w trybie stwierdzenia nieważności, a nie w postępowaniu instancyjnym. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi kontrolował zatem wyłącznie to, czy orzeczenie z 1949 roku było dotknięte jedną z wad określonych w art. 156 § 1 Kpa, w szczególności w zakresie rażącego naruszenia prawa spowodowanego skierowaniem rozstrzygnięcia do osoby zmarłej( art. 156 § 1 pkt 2 Kpa). Jest to o tyle istotne, że o rażącym naruszeniu prawa można mówić jedynie wówczas, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej sprzeczności z treścią prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że owa decyzja nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa (zob. wyrok NSA z dnia 4 kwietnia 2012 r., sygn. akt II OSK 2565/10, LEX nr 1219119). W postępowaniu nieważnościowym ocenie podlega sama decyzja i jej skutki prawne, a poprzedzające ją postępowanie jest tylko elementem prowadzącym do jej oceny (wyrok NSA z dnia 16 stycznia 2014 r., sygn. akt IIGSK 1666/12, LEX nr 1452714). W sprawie zakończonej decyzją Ministra z dnia [...] sierpnia 2015 r., zaistniała wyjątkowa sytuacja, w której do stwierdzenia oczywistego naruszenia normy prawnej, będącej podstawą rozstrzygnięcia w postępowaniu "zwykłym", niezbędna była weryfikacja stanu faktycznego ustalonego w tym ostatnim postępowaniu, ponieważ od tego zależała ocena poprawności zastosowania przepisu prawa materialnego w tym przypadku art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeni reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) Minister Rolnictwa i Reform Rolnych w swoim orzeczeniu z dnia [...] maja 1949 r., nr [...] dokonał błędnej oceny stanu faktycznego przez oparcie jej na niewłaściwych przepisach prawa.

Jednak z uwagi na to, że ocena niezgodności z prawem tego rozstrzygnięcia odbywa się w postępowaniu nadzwyczajnym nie można zdaniem organu uznać, że jest to okoliczność wystarczająca do stwierdzenia nieważności decyzji w całości. Należy bowiem zbadać, czy orzeczenie w istocie naruszyło przepis dekretu, Z tego punktu widzenia kluczowa okazała się kwestia dotycząca wydzielenia na rzecz B. G. części majątku [...] .

Odwołując się do argumentu wnioskodawczyni dotyczącego przejścia prawa własności popartego orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1992 r. zgodnie z którym"obdarowany mógł nabyć własność nieruchomości nawet bez intubacji, jeżeli umowa darowizny była zawarta w odpowiedniej formie" i dalej "w orzecznictwie tym (przedwojennym) nie było natomiast jednolitości stanowiska co do możliwości odstępstwa od obowiązku zawarcia umowy przeniesienia własności nieruchomości w odpowiedniej formie, a więc z podpisami uwierzytelnionymi przez sąd lub notariusza. Ratio legis takiego unormowania jest przede wszystkim to, że umowy dotyczące przeniesienia własności nieruchomości są szczególnie ważne zarówno z punktu widzenia dobra kontrahentów, jak i interesu społecznego, dlatego też wymagane jest zawieranie ich rozważnie i przy zachowaniu wszelkich innych gwarancji, jakie daje forma aktu notarialnego, ale także uwierzytelnienie podpisów stron przez sąd lub notariusza. Rozważania te nie pozwalają zdaniem organu na podzielenie odmiennego liberalnego kierunku orzecznictwa okresu międzywojennego, wyrażającego się w honorowaniu umów ustnych. Powyższe orzeczenie w żaden sposób zdaniem organu nie uprawnia do twierdzenia, że własność części majątku przeszła na rzecz B. G. na innej, niewymienionej przez wnioskodawczynię podstawie, niewymagającej dla swojej skuteczności wpisu w LWH. Jak stanowi bowiem treść zacytowanego wyżej orzeczenia Sądu Najwyższego przeniesienie prawa własności wymagało zachowania określonej formy i zdaniem organu nie można w tej materii honorować umów ustnych. Wnioskodawczyni poza przywołaniem omawianego orzeczenia nie dołączyła żadnego dokumentu, który mógłby zostać uznany z stanowiący podstawę do przeniesienia prawa własności. Z tego względu zdaniem organu podniesiony argument nie zasługuje na uwzględnienie.

Wymóg zachowania odpowiedniej formy dla przeniesienia prawa własności potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 września 2002 r. (sygn. akt IV SA 2661/10, LEX nr 1693442), w którym stwierdził, że zgodnie z art. 431 i 432 Kodeksu cywilnego austriackiego do skutecznego przeniesienia własności nieruchomości konieczne było zawarcie określonej umowy w formie aktu notarialnego. A więc dopiero przy zachowaniu odpowiedniej formy, np. umowa darowizny mogła przenieść własność nieruchomości także wówczas, gdy nie została wpisana do ksiąg wieczystych.

Powyższym ustaleniom nie zaprzecza treść protokołu z [...] lutego 1943 r., gdyż został on sporządzony po 1 września 1939 r., a jego treść nie koresponduje z innymi dokumentami zgromadzonymi w sprawie w tym z wyciągiem z [...] (obejmującym wpisy sprzed roku 1939 r.) W związku z tym zdaniem organu przywołany protokół nie może stanowić podstawy w zakresie ustaleń dotyczących prawa własności do nieruchomości w dacie przed 1 września 1939 r., w tym potwierdzać rozporządzenia częścią gruntów kilkanaście lat wcześniej, szczególnie jeżeli chodzi o darowizny na rzecz osoby bliskiej. Okres wojenny spowodował utratę wielu dokumentów, ale zdaniem organu należy pamiętać, że zgodnie z zeznaniami zawartymi w protokole oraz twierdzeniami wnioskodawczyni, wydzielenie części majątku [...] na rzecz B. G. rzekomo miało nastąpić na długo przed 1 września 1939r., zatem nie było przeszkód aby zmiany w stanie własności nieruchomości zostały uwzględnione w księgach wieczystych a przynajmniej wnioskodawczyni na takie przeszkody nie wskazuje. B. G. powołuje się jedynie na niczym nie poparte przejście prawa własności na podstawie nieznanych, domniemanych czynności, których zdaniem organu w żaden sposób nie potwierdza zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Z wymienionych względów zapis omawianego protokołu, z którego wynika, iż na podstawie poza hipotecznych kontraktów kupna sprzedaży, zamiany i darowizny dokonanych w różnych czasach, a w każdym razie przed kilkunastu laty (a więc najpóźniej w 1932 roku), właściciele faktyczni i hipoteczni dóbr tabularnych [...] wydzielili z dóbr tych [...] i utworzyli z nich nowe ciało hipoteczne [...] , a własność tegoż odstąpili B. G., nie może stanowić zdaniem organu dowodu na potwierdzenie wydzielenia parcel na rzecz B. G. przed 1 września 1939 r. Organ stwierdził, iż o kontrakcie darowizny części majątku [...] na rzecz wymienionej mowa jest w piśmie Urzędu Wojewódzkiego w [...] z dnia [...] lutego 1949 r., nr [...]. Jednak zarówno protokół jak i pismo Urzędu Wojewódzkiego w [...] nie odwołują się do konkretnego dokumentu związanego z przeniesieniem własności, który zgodnie z powołanymi we wcześniejszym akapicie przepisami mógłby zostać uznany za taki, który skutecznie przeniósł prawo własności bez konieczności dokonania odpowiednich wpisów w księdze wieczystej. Ponadto w piśmie UW w [...] wymienione zostały nie wszystkie parcele zawarte w przytoczonym protokole, dlatego należy stwierdzić istnienie rozbieżności w tym zakresie.

Wobec różnic występujących w powyższych dokumentach, oraz ze względu na brak wskazania przez wnioskodawczynię konkretnego dokumentu, który mógłby potwierdzić przeniesienie własności części majątku [...] na rzecz B. G. przed dniem 1 września1939 r. (zgodnie z art. 431 i 432 Kodeksu cywilnego austriackiego) w celu usunięcia wątpliwości w zakresie przejścia prawa własności części przedmiotowego majątku organ oparł się na zapisach wyciągu z księgi tabularnej dla większych posiadłości lwh [...], sporządzonym przez Sąd Okręgowy w [...]. Wymieniony dokument sporządzono na dzień [...] grudnia 1948 r., lecz pierwszy wpis w nim zawarty widnieje pod datą 18 grudnia 1924 r. Dokument ten obejmuje wpisy z okresu od 18 grudnia 1924 r. do 4 sierpnia 1948 r. Pierwsza adnotacja dotycząca S. i W. G. datowana jest na dzień 26 listopada 1929 r. W tej dacie wpisano prawo własności na rzecz dr S. K. i W. z A.– 3 marca 1936 r. zanotowano zmianę nazwiska właścicieli z K. na G. Dokument ten zawiera wszelkie wpisy dotyczące postępowań scaleniowych oraz wniosków o wydzielenie, oraz wpis dotyczący zawarcia umowy sprzedaży z daty 21 stycznia 1942 r. brak jest natomiast w treści [...] potwierdzenia, iż z majątku [...] wydzielono, na rzecz B. G., wymienione w protokole z dnia [...] lutego 1943 r. działki gruntu . Co istotne działki wymienione w protokole jako wydzielone na rzecz B. G., objęte zostały postępowaniem scaleniowym (działki nr [...]). Objęcie przywołanych działek postępowaniem scaleniowym odnotowanym w [...], a nie w odrębnym wykazie, jednoznacznie świadczy zdaniem organu o tym, iż nie były one z [...] wydzielone, a co za tym idzie (wobec braku dokumentu potwierdzającego sporządzenia umowy darowizny w przepisanej formie) nie mogły stanowić wyłącznej własności B. G. Nie ma też żadnych dowodów potwierdzających stanowisko wnioskodawczyni, że do wydzielenia tych działek doszło po ich scaleniu. Ponadto w księdze, pod datą 7 sierpnia 1940 r., dokonano wpisu dotyczącego odmowy uwzględnienia wniosku o podział parcel [...] – świadczy to o tym, zdaniem organu, że parcela ta (wymieniona w protokole jako składowa wydzielonej części z majątku [...]) nie stanowiła odrębnej od przedmiotowego majątku własności. Organ podkreślił, iż zgodnie z pismem Sądu Okręgowego w [...] Urząd Ksiąg Wieczystych z dnia 18 sierpnia 1948 r., nr: [...] niemożliwe było sporządzenie wyciągu z kart [...] (rzekomo wydzielonego na rzecz B. G.), gdyż wykaz ten nie istniał. Na brak wydzielenia i przeniesienia części majątku [...] do odrębnego wykazu hipotecznego [...] wskazuje również pismo Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] marca 1953 r., nr [...], zgodnie z którym wykaz hipoteczny [...] nie istniał i nie był wyłącznie projektowany w drodze mającego nastąpić scalenia.

Wobec powyższego oraz mając na uwadze, że wypis z [...] obejmuje okres od 1924 do 1948 roku i zawiera wszelkie zmiany zachodzące w tym czasie w majątku [...] (w tym postępowania scaleniowe, wnioski o wydzielenie i podział oraz umowę sprzedaży) organ uznał, iż nie znajduje potwierdzenia zapis protokołu w części dotyczącej wydzielenia (na długo przed 27 lutego 19463r.) parcel z części majątku [...] i odstąpienia ich własności na podstawie umowy darowizny na rzecz B. G. przed wybuchem wojny.

Jak wynika z dotychczasowych ustaleń S. i W. G., ówcześni właściciele majątku [...], dokonywali do księgi tabularnej wpisów dotyczących zmian w tym majątku. W związku z tym trudno dać wiarę twierdzeniu wnioskodawczyni, zgodnie z którym właściciele (z niezrozumiałych dla organu powodów) przez okres od 26 listopada 1929 r. (pierwsza adnotacja dotycząca małżeństwa G.) do 1 września 1939 r. (wybuch II wojny światowej), a więc prawie przez 10 lat, nie odnotowali w księdze umowy darowizny (zdaniem wnioskodawczyni sporządzonej w nieokreślonej formie i w nieznanej dacie) na rzecz swojej córki B. G. i nie dokonali na jej podstawie wydzielenia części majątku [...]. Zatem zdaniem organu przy ustalaniu kwestii wydzielenia części majątku [...] na rzecz B. G., nie zasługuje na uwzględnienie protokół z [...] lutego 1943 r. Zawiera on bowiem jedynie oświadczenia osób zainteresowanych, które zostały wymienione w jego treści, na dzień jego sporządzenia, zaś informacje dotyczące wcześniejszych zmian zachodzących w majątku [...] nie znalazły potwierdzenia w innych dokumentach źródłowych. Również załączony do wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy arkusz posiadłości gruntowej oraz pismo Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] sierpnia 1945 r., nr [...] nie mogą zdaniem organu stanowić dowodu potwierdzającego wydzielenie i przeniesienie części majątku [...] do odrębnego wykazu hipotecznego [...]. Dokumenty te w żaden sposób nie potwierdzają prawa własności do nieruchomości. Nie można też uznać zdaniem organu, że zarówno arkusz posiadłości gruntowej datowany na 1943 r., jak i pismo z dnia 20 sierpnia 1945 r., są w zakresie ustalenia istnienia prawa własności nieruchomości dokumentami bardziej wartościowymi niż wykaz hipoteczny sporządzony przez Urząd Ksiąg Wieczystych przy Sądzie Okręgowym w [...].

Reasumując organ stwierdził, że protokół z dnia [...] lutego 1943 r. został sporządzony na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 marca 1932 r. o postępowaniu uproszczonym przy regulowaniu stanu hipotecznego grantów w związku ze scaleniem w okręgach sądów apelacyjnych w [...] i we [...] (Dz. U. Nr 38, poz. 392), a co za tym idzie dla swojej skuteczności nie wymaga zachowania formy aktu notarialnego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 października 1955 r., sygn.. akt III CR 599/55). Jednak przyjmując, że omawiany protokół wydzielił na rzecz B. G. wymienione w nim parcele gruntu, to mając na względzie treść przywołanych orzeczeń Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, z których wynika konieczność zachowania odpowiedniej formy dla umowy darowizny, przejście prawa własności na rzecz B. G. mogło nastąpić dopiero po sporządzeniu tegoż protokołu, a więc już po dacie 1 września 1939 r. W tym stanie rzeczy również arkusz posiadłości gruntowej przedstawiający stan na rok 1943 określający B. G. jako "posiadacza" nie może stanowić dowodu na okoliczność skutecznego wydzielenia własności części majątku [...] na rzecz B. G. przed dniem 1 września 1939 r., Stanowi to także argument za uznaniem zapisów w lwh jako miarodajnych i zgodnych ze stanem rzeczywistym, tym bardziej zdaniem organu, że ze zgromadzonych dokumentów nie wynika jakoby jeszcze przed datą sporządzenia wymienionego protokołu nastąpiły jakiekolwiek zmiany prowadzące do wyodrębnienia ciała hipotecznego nr [...]. Zgromadzone dokumenty jednoznacznie świadczą o tym, że takie ciało hipoteczne nie zostało utworzone. Twierdzenie wnioskodawczyni, że "nawet aktualnie zdarzają się wypadki, w których pomimo przeniesienia działki ewidencyjnej do innej księgi wieczystej, nie dochodzi do jej wykreślenia ze starej" jest nieuzasadnione, gdyż wszelkie materiały jakie znajdują się w aktach przedmiotowej sprawy nie potwierdzają zarówno wykreślenia przedmiotowych nieruchomości z [...], jak i utworzenia [...], przed spisaniem omawianego protokołu.

Odnosząc się do orzeczenia z dnia [...] sierpnia 1938 r., nr [...], organ stwierdził, że określa on jedynie obszar majątku [...] wyłączony spod parcelacji, co nie jest równoznaczne z tym, że cały obszar majątku nie podlega obowiązkowi parcelacyjnemu. Co więcej z treści tego orzeczenia wynika, że na wniosek S. i W. G. organ powiatowy, zgodnie z art. 16 ustawy z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej (Dz. U. z 1926 r. Nr 1, poz. 1), wydzielił z majątku [...] przekraczającego podstawowe normy władania (określone w art. 4 ustawy), obszar ustalony przez właścicieli majątku, który na wypadek poddania tegoż majątku przymusowemu wykupowi zamierza wyłączyć na mocy art. 4 ustawy. Ponadto treść orzeczenia wskazuje, że małżeństwo G. złożyło wniosek o wyłączenie od przymusowego wykupu części majątku [...] i maksymalnej, określonej w art. 4 ustawy powierzchni. Zatem orzeczenie z dnia [...] sierpnia 1938 r. świadczy o czymś zupełnie przeciwnym od twierdzenia wnioskodawczyni, a mianowicie potwierdza, że majątek [...] stanowiący w dniu [...] sierpnia 1938 r. własność S. i W. G. zajmował powierzchnię większą niż wymienione w decyzji [...] ha, w tym ponad 50 ha użytków rolnych, a nadwyżka ponad określoną w decyzji powierzchnię podlegała przymusowemu wykupowi.

Wobec powyższych ustaleń zdaniem organu wielkość użytków rolnych powinna być liczona w odniesieniu do całego majątku [...]. Przy czym organ podkreślił, iż nie podziela stanowiska wnioskodawczyni, która w zakresie pojęcia "nieruchomość ziemska" odwołuje się do przepisów wykonawczych Rozporządzenia Tymczasowego Rady Ministrów z dnia 1 września 1919 r. i zakłada, że z uwagi na brak w dekrecie definicji legalnej wymienionego pojęcia, to ustawodawca w dekrecie posłużył się terminologią zaczerpniętą z tegoż aktu. Przepisy dekretu mają charakter wyjątkowy i muszą być interpretowane w sposób ścisły, dlatego przywołane twierdzenia wnioskodawczyni są zdaniem organu nieuprawnione. Dekret w art. 2 ust. 1 jednoznacznie określa, że na cele reformy rolnej przechodzą nieruchomości ziemskie, bez względu na ich położenie. Skoro z treści dekretu nie wynika wprost odwołanie do konkretnych przepisów, to znaczy, że nie zawiera w sobie pojęć w rozumieniu innych przepisów prawa. Za takim rozumieniem przepisów dekretu przemawia przepis § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w prawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 późn. zm.) zwanego dalej "rozporządzeniem", w którym jasno wskazano jakiego rodzaju nieruchomości można uznać za nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Organ zwrócił uwagę, że próbę zdefiniowania nieruchomości ziemskiej w rozumieniu dekretu, która zachowuje swoją wartość interpretacyjną podjął Trybunał Konstytucyjny. W uchwale z dnia 19 września 1990 r. (3/89/OTK) zajął stanowisko, iż pod pojęciem nieruchomości ziemskiej należy rozumieć nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym, która jest lub może być wykorzystana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. Pojęcie nieruchomości ziemskiej przez TK w zasadzie pokrywa się z rodzajami użytków wymienionymi w § 4 rozporządzenia, tym samym teza wnioskodawczyni w tym zakresie zdaniem organu jest błędna. Nie można bowiem z samego faktu położenia nieruchomości w granicach miasta, wyciągać wniosku o ich miejskim charakterze i zarazem niepodleganiu przepisom dekretu (zob. wyrok NSA w Warszawie z dnia 24 czerwca 2015 r., sygn. akt I OSK 2440/13, LEX nr 1815075). Innymi słowy włączenie, po 1 września 1939 r. wsi [...] w obszar administracyjny miasta [...] nie oznacza, że nieruchomości wchodzące w jej skład straciły charakter rolniczy i tym samym nie mogły zostać przejęte na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu. Opierając się na oznaczeniu parceli widniejącym w wyciągu z księgi wieczystej [...] organ stwierdził, że majątek [...] niemal całkowicie składał się z parcel o charakterze rolnym, wśród których znajdowały się pastwiska, łąki, stawy i rola. Daje to podstawę do uznania, że majątek [...] o powierzchni [...] ha. składał się z przeważającej części z nieruchomości o charakterze rolnym, w tym stricte użytków rolnych w rozumieniu § 4 rozporządzenia. Ustalenia te znajdują potwierdzenie w ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi, stan na dzień 1 stycznia 1949 r., przekazanej przez Archiwum Akt Nowych, zgodnie z którą w ramach majątku [...] znajdowało się m. in. 50,3 ha gruntów ornych, 9 ha łąk oraz 27,7 ha pastwisk- w sumie 87 ha użytków nadających się do wykorzystania z zakresie działalności wytwórczej w rolnictwie, Przedstawione dowody wskazują zdaniem organu, że majątek [...] spełniał przesłanki przejęcia określone w przepisie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Przechodząc do kwestii związanych ze stwierdzeniem nieważności przeczenia Ministra Rolnictwa i reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r., nr [...] organ stwierdził, że argument ten nie może stanowić podstawy do stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r., nr [...], gdyż wymienione decyzje nie sa decyzjami od siebie zależnymi. Innymi słowy badana w niniejszym postępowaniu decyzja nie została wydana w oparciu o decyzję Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r., nr [...], w związku z tym nie można przyjąć, iż kontrolowana decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa, które uzasadnia jej wyeliminowanie z obrotu prawnego. Tym bardziej, że w sprawie dotyczącej decyzji Ministra Rolnictwa i reform Rolnych nr [...] nie dokonano oceny podpadania pod przepisu dekretu części nieruchomości [...], zatem zdaniem organu nieuprawnione jest twierdzenie, że stwierdzenie nieważności decyzji z powodu doręczenia jej sobie zmarłej, wyłącza możliwość dokonania takiej oceny w niniejszym postępowaniu i powoduje nieważność badanej decyzji z uwagi na pozostanie w obrocie prawnym decyzji Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] grudnia 1945 r. Podniesiony argument byłby zdaniem organu zasadny wyłącznie w przypadku wystąpienia zależności między wymienionymi w tym akapicie decyzjami Ministra z 1949 r, (zob. wyrok NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OKS 33/12, LEX nr 1559702 i uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 listopada 2012 r., sygn. akt I OPS 2/12, LEX nr 1225395). Przy tym organ podkreślił, że w sprawie dotyczącej decyzji nr [...], przedmiotem postępowania nie była kwestia podpadania pod przepisy dekretu części nieruchomości [...], zatem nieuprawnione jest twierdzenie, że stwierdzenie nieważności tej decyzji z powodu doręczenia rozstrzygnięcia osobie zmarłej, automatycznie uniemożliwia dokonanie przez Ministra oceny części decyzji będącej przedmiotem niniejszego postępowania przez pryzmat przepisów dekretu.

Podsumowując powyższe rozważania organ stwierdził, że ma w postępowaniu nadzwyczajnym prowadzonym w sprawie stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji administracyjnej obowiązek przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, którego przedmiotem jest ustalenie, czy stan faktyczny przyjęty przy wydawaniu decyzji będącej przedmiotem postępowania nieważnościowego odpowiada prawdzie w świetle istniejącego w sprawie materiału dowodowego (por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2007 r., sygn. akt I OSK 845/06, LEX nr 344539).

Stan faktyczny sprawy oparty na zgromadzonym materiale dowodowym nie potwierdził zdaniem organu istnienia dokumentów, które można by uznać za powodujące skuteczne przejście prawa własności części majątku [...] na rzecz B. G.. Ponadto zebrana dokumentach jednoznacznie wskazuje, iż majątek [...] obejmował nieruchomości o charakterze rolniczym, których powierzchnia przekraczała 50 ha. Stwierdzenie nieważności decyzji jest instytucją szczególną, godzącą w zasadę trwałości decyzji administracyjnych, zatem istnienie przesłanki stwierdzającej nieważność musi być oczywiste. Pewność obrotu prawnego wymaga, aby ostateczne decyzje administracyjne były stabilne i aby można je było wzruszyć tylko w nadzwyczajnych sytuacjach i z ważnych powodów. Wszelkie wątpliwości co do ustaleń, że decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa należy zaś rozstrzygać na korzyść legalności zaskarżonej decyzji, a więc brak jednoznacznych dowodów w postępowaniu prowadzonym w trybach nadzwyczajnych zezwalających na podważenie ustaleń zawartych w decyzjach ostatecznych, którym art. 16 § 1 Kpa przyznaje cechy trwałości, stanowi negatywną przesłankę co do ich wzruszenia (zob. wyrok NSA z dnia 24 sierpnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1415/09 i wyrok NSA z dnia 4 stycznia 1999 r., sygn. akt 1342/98). Mając na uwadze poczynione ustalenia organ uznał, że przeprowadzone postępowanie administracyjne nie wykazało, Iż nie zostały spełnione przesłanki przejęcia nieruchomości ziemskiej [...] na cele reformy rolnej w trybie art. 2 ust. 1 lit. e). W konsekwencji, mając na względzie przedstawiony sposób rozumienia pojęcia rażącego naruszenia prawa, w szczególności, że warunkiem jego wystąpienia jest oczywistość naruszenia przepisu prawa, organ stwierdził, że nie ma podstaw do zmiany decyzji Ministra z dnia [...] sierpnia 2015r.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2015 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła J. M., zarzucając jej:

-naruszenie art. 156 § 2 punkt 2 k.p.a poprzez uznanie, że orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r., nr [...] w zakresie punktu 1 nie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa uzasadniającym stwierdzenie jego nieważności,

-naruszenie art. 77 § 1 k.p.a poprzez niedopełnienie obowiązku zebrania całego materiału dowodowego, a to na skutek zaniechania przez organ zwrócenia się do instytucji oraz archiwów państwowych o udzielenie informacji dotyczących: założenia [...] gmina katastralna [...], wydanych z niego odpisów, zawartych o nim wzmiankach w posiadanych dokumentach, wnosząc o jej uchylenie.

W obszernym uzasadnieniu podniesiono między innymi, że pomimo szerokiej argumentacji zaprezentowanej przez skarżącą w złożonym przez nią wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Organ II instancji ograniczył się w znaczącej części do powielania stanowiska wyrażonego w decyzji pierwszo instancyjnej. Szczególnie widoczne jest to w zakresie rozważań dotyczących zagadnienia przeniesienia na B. G. wydzielonych z majątku [...] parcel gruntowych oznaczonych nr [...] o łącznej powierzchni [...] ha.

Zdaniem skarżącej organy orzekające w niniejszej sprawie bezpodstawnie i sprzecznie z obowiązującymi przepisami prawa pomniejszyły a nawet samowolnie zniosły skutki prawne z protokołu z dnia [...].02.1943 r., poprzez błędną wykładnie ustawy z 17 marca 1932 r. o postępowaniu uproszczonym przy regulowaniu stanu hipotecznego gruntów w związku ze scaleniem w okręgach sądów apelacyjnych w [...] i we [...].

Bezpodstawnie także odmówiły wiary w/w dokumentowi powołując się na fakt, iż jego treść nie koresponduje z wpisami w [...] z których ich zdaniem wynika, że przedmiotowe działki nie zostały darowane B. G. Wskazując na szereg wpisów które pozostają w sprzeczności z treścią przedmiotowego protokołu.

Jednak przedstawione przez Organy rozumienie wpisów w [...] nie jest jedynym możliwym i stanowi wyłącznie jedną z wersji i to zdaniem skarżącej nie tę właściwą. Skarżąca nie zgadza się z argumentacją w/w Organów i dlatego przedstawia swoją.

To, że w [...] odnotowano zmianę prawa własności, na podstawie dekretu przyznania spadku z dnia 7 lipca 1944 r. [...], świadczy jedynie o tym, że po śmierci W. G. przysługującej jej prawo własności odziedziczył maż i dzieci. Dekret przyznania spadku nie określał przedmiotu dziedziczenia, a jedynie udziały w jakich spadkobiercy dziedziczyli po W. G.

Organy powołują się również na wpis w [...] według którego część działek wymienionych w protokole tj. pgr. [...], objęta została postępowaniem scaleniowym, z tym, że Organy zdają się nie dostrzegać daty w jakiej złożony został wniosek o dokonanie tego wpisu, a to [...] października 1937 r., zatem to przed tą data doszło do scalenia tych działek, a nie w dacie dokonania wpisu tj. [...] grudnia 1938 r. Brak było zatem przeszkód zdaniem skarżącej do przyjęcia stanowiska, iż działki te zostały darowane B. G. po dokonaniu ich scalenia. W szczególności, iż z protokołu jasno wynika, w objęte nim parcele gruntowe, w tym te otrzymane przez B. G., były przekazane nie na podstawie jednej czynności prawnej, a kilku.

Również wpis z [...] pod datą [...] sierpnia 1940 r. stanowiący o odmowie wniosku o podział parceli [...] nie jest dowodem tego, że ta parcela gruntowa nie była przedmiotem odrębnej własności. Nie można zapominać, że również według obowiązującego w tamtym okresie prawa własności nieruchomości, przeniesienie takiego prawa nie wymagało dla swojej skuteczności wpisu w [...], a zatem wpis ten nie miał charakteru konstytutywnego. Ponadto nie można tu zapominać, że protokół został spisany w roku 1943 r., a to niezgodne z ustawą z dnia 17 marca 1932 r. o postępowaniu uproszczonym przy regulowaniu stanu hipotecznego gruntów w związku ze scaleniem w okręgach sądów apelacyjnych w [...] i we [...], stanowił jeden z dokumentów stanowiących podstawę uregulowania stanu hipotecznego obszaru scalonego.

Skarżąca powołując się na brzmienie par. 431 kodeksu cywilnego austriackiego wykazała, że rozważania Organu (instancji w zakresie dotyczącym wpisów w [...] w poszczególnych latach są bezzasadne, albowiem w [...] nie musiał zostać ujawniony wpis dotyczący przejścia na B. G. prawa własności do części objętych nim parcel gruntowych wchodzących w skład majątku [...].

Dlatego to czy w [...] została odnotowana przed 1 września umowa lub umowy, na mocy których doszło do przejścia na rzecz B. G. prawa własności, nie prowadzi do twierdzenia, że do takiego przeniesienia własności nie doszło. Nie może być to zdaniem skarżącej wystarczający powód uwalniający Organy od dalszego badania przedłożonych przez wnioskodawczynię dokumentów i prowadzenia na ich podstawie stosownych ustaleń. Organ II instancji uznaje, że przedmiotowy protokół z dnia [...] lutego 1943 r., nie może stanowić podstawy w zakresie ustaleń dotyczących prawa własności w dacie 1 września 1939 r., w tym potwierdzać rozporządzenia częścią gruntów kilkanaście lat wcześniej. W szczególności, iż jak wynika z protokołu wydzielenie części majątku [...] miało nastąpić na rzecz B. G. na długo przed 1 września 1939 r., a zatem nie było przeszkód aby te zmiany zostały uwzględnione w księgach wieczystych. Jednak jak wykazano powyżej sam Organ uznał, że przed dniem 1 września 1939 r. przepisy nie wymagały ujawnienia w treści [...] dokumentu stwierdzającego przejście prawa własności. Zatem na postawione przez Organ pytanie dlaczego S. i W. G. nie zadbali o dokonanie takowego wpisu i czy istniały ku temu jakieś przeszkody, należy odpowiedzieć, że nie mieli ani takiej potrzeby ani takiego obowiązku. Prawo jasno stanowiło, że wystarczające jest zawarcie umowy, aby skutecznie przenieść prawo własności. Wpis w [...] miał znaczenie jedynie deklaratoryjne.

Organ II instancji nie wyjaśnił dlaczego w jego ocenie zapisy zawarte w protokole z dnia [...] lutego 1943 r. nie zasługują na wiarę. Dokument ten został sporządzony zgodnie z przepisami ustawy z dnia 17 marca 1932 r. o postępowaniu uproszczonym przy regulowaniu stanu hipotecznego gruntów w związku ze scaleniem w okręgach sądów apelacyjnych w [...] i we [...]. A zatem sporządzenie takowego dokumentu było prawnie dopuszczalne i miało znaczenie prawne, Protokół został podpisany przez sędziego, a zatem osobę zaufania publicznego. Zaś prawdziwość oświadczenia S. G. nie została nigdy zaprzeczona. Zdaniem skarżącej dokument ten powinien zostać uznany za dowód potwierdzający przeniesienie prawa własności wskazanych w nim parcel gruntowych na rzecz B. G. Organ kwestionując moc dowodową przedmiotowego protokołu zdaje się nie brać pod uwagę faktu, iż dekret PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie około półtorej roku po sporządzeniu protokołu. Traktuje natomiast bezpodstawnie oświadczenie S. G. złożone w w/w protokole jako mające na celu uniknięcie przejścia na własność przez Skarb Państwa całego majątku [...]. Samo jednak porównanie obu tych dat daje podstawę aby uznać stanowisko organu za pozbawione logiki.

W rozumowaniu swym, które sprzeczne jest z ratio legis omawianej ustawy pomija ponadto tak istotne okoliczności jak to, że:

Protokół z [...] lutego 1943 r. został wykonany ponownie ponieważ pierwotnie wykonanie protokoły przed 1 września 1939 a to w latach 1938-1939 zaginęły w wyniku działań wojennych. Stanowił w istocie odtworzenie protokołów zaginionych. Wynika to wprost z uzasadnienia orzeczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego, że wydzielenie to nastąpiło przed 1 września 1939 r.

Dowód potwierdzający wydzielenie z majątku [...] przedmiotowych nieruchomości dla B. G. stanowi również orzeczenie Starosty powiatowego w [...] z dnia [...] sierpnia 1938 r. w sprawie ustalenia podstawy norm władania. Orzekało ono, że nieruchomości ziemskie [...] obj. [...] nie podlegają obowiązkowi parcelacyjnemu, na podstawie art. 4,6,16 i 17 ustawy z 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej użytki rolne o pow. 60 ha, pod zabudowaniami i podwórzami o pow. 3,4528 ha oraz drogi i rowy o pow. 4,6037 ha.

Reasumując skarżąca podniosła, że S. i W. G. nie musieli dla skuteczności aktów prawnych, na mocy których dokonali przeniesienia części majątku [...] na rzecz B. G., dokonać ich ujawnienia w [...] Co oznacza, że brak wykreślenia z [...] parcel gruntowych, których własność przeszła na rzecz B. G. nie stanowi wyłącznego i wystarczającego dowodu na to, iż do takiego rozrządzenia nie doszło. Dowodem zaś potwierdzającym, że do przeniesienia prawa własności jednak doszło i to przed dniem 1 września 1939 r., jest protokół z dnia [...] lutego 1943 r., w którym nie odnotowano ani sporu co do tej okoliczności, ani okoliczność ta nie została zakwestionowana przez sporządzającego protokół sędziego.

Nie można tez zgodzić się ze stanowiskiem Organu II instancji, iż nie doszło do wyodrębnienia ciała hipotecznego nr [...], do którego zostały przeniesione parcele gruntowe wydzielone z części majątku [...] na rzecz B. G.

Organ I instancji w uzasadnieniu swojej decyzji wskazał, iż na brak wydzielenia i przeniesienia części majątku [...] do odrębnego wykazu hipotecznego [...] wskazuje pismo Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] marca 1953 r., znak [...], zgodnie z którym wykaz hipoteczny [...] nie istnieje i był wyłącznie projektowany w drodze mającego nastąpić scalenia. Dla skarżącej niezrozumiałym jest, dlaczego zatem Organy odmówiły wiarygodności przedłożonego przez nią pisma Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] sierpnia 1945 r. znak: [...] skierowanego do B. G., z którego wynika, że realność obj. [...] położona na obszarze 25 hektarów 56 arów została w 1945 r. przejęta na cele reformy rolnej. Zwłaszcza, iż dokument ten ma datę wcześniejszą niż dokument, na który powołały się Organy. Nie można również zapominać, że już z treści protokołu z dnia [...] lutego 1943 r. wynika, że dla działek wydzielonych z majątku [...] dla B. G. zostało utworzone ciało hipoteczne [...]. Ponadto arkusz posiadłości gruntowej sporządzony na rok 1943 potwierdza, że w/w parcele zostały ujawnione w [...].

Ponadto, zdaniem skarżącej to Organy orzekające w niniejszej sprawie obowiązane były przeprowadzić poszukiwanie w archiwach państwowych, oraz Wydziałach Ksiąg Wieczystych Sądów Powszechnych informacji na temat istnienia dokumentów potwierdzających założenie [...], wydanych z niego odpisów, dokumentów potwierdzających założenie [...] wydanych z niego odpisów, dokumentów zawierających o nim wzmianki. Z treści uzasadnienia decyzji pierwszo jak i drugo instancyjnych nie wynika aby takie działania zostały przez Organy podjęte. Co jest tym bardziej nie zrozumiałe wobec faktu, iż postępowanie w pierwszej instancji prowadzone było przez cztery lata. W tym wypadku wnioskodawczyni nie posiadała wystarczającej legitymacji w poszukiwaniu takich dokumentów, dlatego była w stanie przedłożyć te, które były w jej posiadaniu. Nierzetelne przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego i dowodowego przez Organy doprowadziło zaś do niewyjaśnienia wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, ze szkodą dla wnioskodawczyni.

Posiłkowym dowodem na założenie ciała hipotecznego [...] uznać również należy zdaniem skarżącej odpis z jego treści sporządzony najpewniej przez osobę mającą dostęp do akt sprawy. Odpis ten przedkładam w załączeniu i wnoszę o dołączenie dowodu z jego treści.

Skarżąca podniosła, że odpis ten znajduje się już w aktach sprawy jako załącznik do pisma sporządzonego przez matkę skarżącej B. W./ tożsamą z B. G. / w dniu 17 lipca 1957 r. a wysłanego do Ministra Rolnictwa, Centralnego Zarządu Urządzeń Rolnych do przedmiotowej sprawy z dowodem nadania z tego samego dnia. Treść tego odpisu wskazuje na istnienie osobnej [...] a przedstawiona treść zapisów z kart [...] i [...] przekonuje o jego rzetelności.

Organy obu instancji nie dokonały również zdaniem skarżącej oceny czy majątek [...] objęty [...] spełniał warunki niezbędne do przejęcia go na cele rolne pod względem ogólnej powierzchni nieruchomości oraz charakteru.

Organ II instancji powołał się na interpretację nieruchomości ziemskiej w rozumieniu dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, przyjętą przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt 3/89/OTK.

Jednak w ocenie skarżącej uchwała ta utraciła moc powszechnie obowiązującą, jak pozostałe uchwały wydane przed dniem wejścia w życie Konstytucji z 1997 r. Zatem dopuszczalnym jest przedstawienie przez skarżącą odmiennej koncepcji o zastosowaniu definicji zaczerpniętej z w/w Rozporządzenia.

Skarżąca podniosła, że wieś [...] została włączona do miasta [...] w roku 1941 i stała się [...] dzielnicą katastralną [...]. Co oznacza, że nieruchomości położone na tym obszarze mieściły się w granicach administracyjnych miasta [...] w dacie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z tej przyczyny zachodzą podstawy do uznania, że majątek [...] został przejęty na potrzeby reformy rolnej z rażącym naruszeniem prawa. Organ II instancji uznał za bezpodstawny zarzut podniesiony przez Skarżącą w odwołaniu, odnoszący się do konieczności rozważania skutków prawnych wydanej przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzji z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...], stwierdzającej nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa i reformy Rolnej z dnia [...] maja 1949 r., znak: [...] w całości.

W/w decyzja Ministra Rolnictwa i Reformy Rolnej orzekała o uchyleniu orzeczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] grudnia 1945 r. uznającego, że nieruchomość ziemska [...] obj. [...] [...] księgi tabularnej oraz [...] obejmującą [...] ha łącznego obszaru i stanowiąca własność S. i W. G., nie podpada pod działanie art. 1 ust i lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zdaniem skarżącej oznaczało to, że przywołane orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] obowiązywało i było ważne w dacie wydania przez Ministra Rolnictwa i Reformy Rolnej orzeczenia nr [...] tj. w dniu [...] maja 1949 r. Co oznacza, że w tej dacie majątek [...] nie miał już powierzchni [...] ha, ale był znacznie mniejszy o powierzchnię [...] ha, która została wyłączone z pod działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. A zatem w dacie wydania w/w decyzji nr [...] majątek [...], nie spełniał norm obszarowych określonych w art. 2 ust. 1 lit e) tzn. nie przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, ani 50 ha użytków rolnych.

Organ uznał, że decyzje Ministra Rozwoju i reformy Rolnej nie były od siebie decyzjami zależnymi i na tej podstawie przyjął, że nie ma podstaw do stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Rolnictwa i reformy Rolnej z dnia [...] maja 1949 r. nr [...] w zakresie punktu 1. Jednakże Organ II instancji nie wyjaśnił w sposób jasny i spójny dlaczego w jego ocenie decyzje te nie są od siebie zależne. Powołał się na orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym na uchwałę z dnia 13 listopada 2012 r. sygn. akt I OPS 2/12, gdzie NSA stanął na stanowisku, iż stwierdzenie nieważności decyzji w oparciu o którą wydano inną przedmiotowo zależną decyzję może stanowić podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji zależnej na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa, a nie do wznowienia postępowania na podstawie art. 145 § 1 pkt 8 K.p.a Jednakże w przedmiotowej uchwale Sąd rozważa jedynie kwestie, który tryb przewidziany przepisami kodeksu postepowania administracyjnego jest właściwy i powinien w takiej sytuacji znaleźć zastosowanie, a nie to kiedy decyzje spełniają warunek zależności w świetle obowiązujących przepisów prawa.

Zdaniem Skarżącej ustalenie organu II instancji, iż powierzchnia majątku [...] przekraczała 50 ha, co oznaczało, że spełniał on przesłanki przejęcia na cele reformy rolnej jest błędna.

Wobec wydania przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia

2015 r. nr [...] decyzji stwierdzającej nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r. nr [...] w całości, w dacie wydania przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r. nr [...].

Nieruchomości wchodzące w skład majątku [...], a stanowiące własność W. i S. G. stanowiły jedynie [...] ha, co oznacza, że nie spełniały przesłanek określonych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Majątek w [...] miał powierzchnię ogólną [...] ha. Gdyby cała ta powierzchnia nieruchomości pozostała w rękach S. i W. G. w dacie wejścia w życie dekretu o reformie rolnej to podlegałaby ona przejściu na własność Skarbu Państwa.

Jednak przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywały możliwość i tryb postępowania z wniosku o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W oparciu o przepisy w/w Rozporządzenia Wojewódzki Urząd Ziemski w [...] orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1945 r. uznał, że nieruchomość ziemska [...] objęta [...][...] księgi tabularnej oraz [...] obejmująca [...] ha łącznego obszaru nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Orzeczenie to jest ostateczne, a na skutek wyeliminowania z obrotu prawnego orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r. znak [...] w całości, obowiązuje do chwili obecnej.

Skarżąca kwestionuje również stanowisko Organów obu instancji, iż orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reformy Rolnej z dnia [...] maja 1949 r. nr [...] nie zostało wydane w stosunku do osób nieżyjących tj. S. G. i W. G. W ocenie Organów przedmiotowe orzeczenie wydane było wyłącznie w stosunku do B. G., która żyła w dacie jej wydania. Stanowisko swoje Organy opierają na dowodzie doręczenia przedmiotowego orzeczenia, na którym widnieją wyłącznie dane B. G. Jednak zdaniem skarżącej nie jest prawidłowym ustalenie kręgu stron postępowania w oparciu o treść dowodu doręczenia. To, iż orzeczenie zostało wydane w stosunku do B. G. nie czyniło z niej zdaniem skarżącej strony postępowania. Zdaniem Skarżącej byli nią również S. i W. G. Skarżąca twierdzi, że orzeczenie z [...] maja 1949 r. skierowane było również do nich, w dacie, kiedy już nie żyli, a zatem wydane zostało z rażącym naruszeniem prawa skutkującym jego nieważnością.

Dlatego też zdaniem skarżącej organ powinien stwierdzić nieważność tego orzeczenia również w zakresie pkt. 1. W odpowiedzi na skargę Organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżanej decyzji i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz.1269 z późn. zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrole pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego. Oznacza to, że kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy organ administracji wydając zaskarżony akt nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Powyższa ocena dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania aktu, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego. Natomiast zgodnie z art. 134 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.), dalej "p.p.s.a", Sąd badając legalność zaskarżonego aktu nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawa prawną. Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów stwierdzić należy, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie bowiem zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2015 r., którą Organ utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2015 r., odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r. nr [...] w zakresie pkt. 1 uchylającego z urzędu orzeczenie WUZ w [...] z dnia [...] sierpnia 1945 r. i uznanie, że działka ziemi wydzielona z majątku [...] na rzecz B. G. obejmująca określone parcele gruntowe o łącznym obszarze [...] ha jako stanowiąca część majątku [...] będącego własnością S. i W. G. obejmującego [...] ha łącznego obszaru w tym ponad 50 ha użytków rolnych przeszła wraz z tym majątkiem w dniu 13 września 1944 r. na własność Skarbu Państwa na cele reformy rolnej zgodnie z art. 2 ust 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Kontrola Sądu w przedmiotowej sprawie dotyczy zatem decyzji administracyjnej wydanej w jednym z nadzwyczajnych trybów wzruszenia ostatecznej decyzji administracyjnej, a mianowicie w trybie przewidzianym w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a Poza sporem pozostaje okoliczność, że postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej jest postępowaniem nadzwyczajnym i stanowi formę nadzoru. Postępowanie nadzorcze prowadzone jest na podstawie art. 156-158 k.p.a i podlega takim samym regułom procesowym, jak postępowanie zwykłe z tym, że odmienny jest przedmiot obu postępowań. W postępowaniu zwykłym organ zmierza do wyjaśnienia stanu faktycznego i rozstrzyga merytorycznie sprawę, zaś w postępowaniu nadzorczym przedmiotem jest decyzja (z reguły ostateczna) i ustalenie, czy została ona wydana z kwalifikowanymi wadami, o których stanowi art. 156 § 1 k.p.a.

Przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji określone są enumeratywnie w art. 156 § 1 k.p.a. W przypadku ich ustalenia organ ma obowiązek stwierdzić nieważność decyzji, chyba, że zachodzi sytuacja, o której mowa w art. 156 § 2 k. Z uwagi jednak na to, że stwierdzenie nieważności decyzji jest wyjątkiem od ogólnej zasady trwałości decyzji ostatecznych (art. 16 § 1 k.p.a.), może mieć ono miejsce tylko wtedy, gdy decyzja w sposób niewątpliwy dotknięta jest przynajmniej jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a. Z tego też powodu wykładnia tych przesłanek winna mieć charakter ścieśniający. Instytucje stwierdzenia nieważności zalicza się do nadzwyczajnych trybów wzruszania decyzji i stanowi ona odstępstwo od ogólnej zasady trwałości decyzji administracyjnych określonej w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego. Oznacza to, że nie każdy (nawet uzasadniony) zarzut naruszenia prawa może być skuteczną podstawą wzruszenia decyzji w tym trybie.

Ponadto, w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż za rażące naruszenie przepisów postępowania, a w szczególności przepisów regulujących postępowanie dowodowe, które uzasadniałoby stwierdzenie nieważności decyzji, można uznać jedynie wydanie decyzji bez uprzedniego przeprowadzenia jakichkolwiek dowodów, niezbędnych dla wyjaśnienia istoty sprawy, czy też wydania decyzji bez przeprowadzenia dowodów obligatoryjnych w danej sprawie (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 lutego 2013 r., sygn.. akt II SA/Gd694/12, LEX nr 1285231). Przypisanie decyzji wady nieważności w przypadku naruszenia przepisów proceduralnych, w tym art. 77 § 1i art. 80 k.p.a., może mieć miejsce wyjątkowo i dopuszczalne jest wyłącznie, gdy naruszenie ma charakter rażący i pozostaje w związku z ostatecznym rozstrzygnięciem sprawy.

Zatem dla uznania, że wystąpiło kwalifikowane naruszenie prawa, nie wystarczy samo ustalenie faktu "jakiegokolwiek" naruszenia prawa, lecz konieczne jest stwierdzenie i wykazanie, iż miało ono charakter rażący. Naruszenie przepisów postępowania lub prawa materialnego, mające istotny wpływ na wynik sprawy, nie może być podstawą stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej w postępowaniu prowadzonym w trybie nadzoru jeżeli nie nosi cech rażącego naruszenia prawa (por. wyroki NSA: z dnia 15 stycznia 2014 r., sygn. akt II GSK 1711/12, z dnia 27 czerwca 2013 r., sygn. akt II GSK 820/13, publ. CBOSA).

Istota sporu w niniejszej sprawie, której dotyczy skarga sprowadza się do oceny czy wydając zaskarżoną decyzję organ rażąco naruszył prawo. Wydając decyzję w dniu [...] maja 1949 r., organ zdaniem skarżącej prowadził postępowanie w stosunku do S. i W. G. nieżyjących w dacie jej wydania, oraz dokonał niewłaściwej interpretacji materiału dowodowego sprawy, w tym protokołu sporządzonego przez Sędziego Grodzkiego oraz zapisów w [...] i w związku z tym błędnie przyjął, że majątek [...] spełniał warunki niezbędne do przejęcia go na rzecz Skarbu państwa w ramach dekretu o reformie rolnej. Zdaniem Sądu powyższe zarzuty skargi nie zasługują na uwzględnienie. Sąd podziela stanowisko organu ponownie rozpoznającego sprawę, że nie ma podstaw do zmiany decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2015 r. w zakresie pkt. 1 (zaskarżanego).

Odwołując się do zarzutu dotyczącego prowadzenia postępowania przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w 1949 r. w stosunku do osób zmarłych, Sąd zwraca uwagę, że treść zaskarżanego orzeczenia oraz materiał dowodowy znajdujący się w aktach przedmiotowej sprawy jednoznacznie wskazują, że orzeczenie z dnia [...] maja 1949 r. nr [...] wydane zostało na rzecz B. G., a nie jej rodziców S. i W. G. Osoby te pojawiły się wprawdzie w sentencji orzeczenia jednak wyłącznie w celu identyfikacji majątku, co słusznie podkreślił organ. Potwierdza to znajdujący się w aktach sprawy dowód doręczenia, na którym umieszczono wyłącznie dane B. G.- adresatki decyzji. Doręczenie powyższego orzeczenia nastąpiło w dniu [...] września 1949 r. Dlatego też zarzut ten nie zasługuje na uwzględnienie.

Natomiast kwestią podstawową w przedmiotowej sprawie było ustalenie, czy wymienione w sentencji decyzji z dnia [...] maja 1949 r. działki gruntu stanowiły wyłączną własność B. G., czy też były częścią całego majątku [...] i razem z nim podlegały przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.

Sąd zwraca uwagę, że organ w postępowaniu nadzwyczajnym prowadzonym w sprawie stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji administracyjnej ma obowiązek przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, którego zadaniem jest ustalenie, czy stan faktyczny przyjęty przy wydawaniu takiej decyzji jest kompatybilny z zebranym w sprawie materiałem dowodowym.

Sąd zgadza się z organem, że w materiale dowodowym znajdującym się w aktach przedmiotowej sprawy brak jest dokumentów, które potwierdzałyby skuteczne przejście prawa własności części majątku [...] na rzecz B. G. przed wejściem w życie dekretu o reformie rolnej. Ponadto, w majątku [...] nieruchomości o charakterze rolnym przekraczały 50 ha. Przy czym w orzecznictwie przedwojennym nie było jednolitego orzecznictwa co do możliwości odstąpienia od obowiązku zawarcia umowy przeniesienia własności nieruchomości w odpowiedniej formie, a więc co najmniej z podpisami uwierzytelnionymi przez sąd lub notarialnie. Ratio legis takiego unormowania jest to, że umowy dotyczące przeniesienia własności nieruchomości są szczególnie ważne zarówno z punktu widzenia kontrahentów, jak i interesu społecznego, dlatego też wymagane jest zawieranie ich rozważnie i przy zachowaniu wszelkich innych gwarancji, jakie daje oczywiście forma aktu notarialnego, ale także uwierzytelnienie podpisów stron przez sąd lub notariusza. Rozważania te nie pozwalają na podzielenie odmiennego – liberalnego kierunku orzecznictwa okresu międzywojennego, wyrażającego się w honorowaniu umów ustnych.

Wymóg zachowania odpowiedniej formy dla przeniesienia prawa własności potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 września 2002 r. (sygn.. akt IV SA 2661/10, LEX nr 1693442), w którym stwierdził, że zgodnie z art. 431 i 432 Kodeksu cywilnego austriackiego do skutecznego przeniesienia własności nieruchomości konieczne było zawarcie określonej umowy w formie aktu notarialnego. A więc dopiero przy zachowaniu odpowiedniej formy, np. umowa darowizny mogła przenieść własność nieruchomości także wówczas, gdy nie została wpisana do ksiąg wieczystych.

Powyższym ustaleniom nie zaprzecza treść protokołu [...] lutego 1943 r., gdyż został sporządzony w dacie po 1 września 1939 r., a jego treść nie koresponduje z innymi dokumentami zgromadzonymi w sprawie – w tym z wyciągiem z [...] (obejmującym wpisy sprzed 1939 r.). W związku z tym protokół ten nie może stanowić podstawy w zakresie ustaleń dotyczących prawa własności do nieruchomości w dacie przed 1 września 1939 r., w tym potwierdzać rozporządzenia częścią gruntów kilkanaście lat wcześniej, szczególnie jeżeli chodzi o darowizny na rzecz osoby bliskiej. Okres wojenny spowodował utratę wielu dokumentów, ale zgodnie z zeznaniami zawartymi w protokole oraz twierdzeniami skarżącej, wydzielenie części majątku [...] na rzecz B. G. miało nastąpić na długo przed 1 września 1939 r., zatem nie było przeszkód aby te zmiany w stanie własności nieruchomości zostały uwzględnione w księgach wieczystych. Skarżąca powołuje się jedynie na niczym niepoparte przejście prawa własności na podstawie nieznanych czynności, których nie potwierdza zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Z wymienionych względów zapis protokołu, z którego wynika, iż na podstawie pozahipotecznych kontraktów kupna sprzedaży, zamiany i darowizny dokonanych w różnych czasach, w każdym razie przed kilkunastu laty (a więc najpóźniej w 1932 r.), właściciele faktyczni i hipoteczni dóbr tabularnych [...] wydzielili z dóbr tych [...] i utworzyli z nich nowe ciało hipoteczne [...], a własność tegoż odstąpili B.G., nie może stanowić dowodu na potwierdzenie wydzielenia parcel na rzecz B. G. przed 1 września 1939 r. Dodać należy, iż o kontrakcie darowizny części majątku [...] na rzecz wymienionej mowa jest również w piśmie Urzędu Wojewódzkiego w [...] z dnia [...] lutego 1949 r. [...]. Jednak zarówno protokół, jak i pismo Urzędu Wojewódzkiego w [...], nie odwołują się do konkretnego dokumentu związanego z przeniesieniem własności, który zgodnie z powołanymi w poprzednim akapicie przepisami mógłby zostać uznany za taki, który skutecznie przeniósł prawo własności bez konieczności dokonania odpowiednich wpisów w księdze wieczystej. Ponadto w piśmie UW w [...] wymienione zostały nie wszystkie parcele zawarte w przytoczonym protokole, dlatego należy stwierdzić istnienie rozbieżności w tym zakresie.

Wobec różnic występujących w powyższych dokumentach oraz ze względu na brak wskazania przez skarżącą konkretnego dokumentu, który mógłby potwierdzić przeniesienie własności części majątku [...] na rzecz M. G. przed dniem 1 września 1939 r. (zgodnie z art. 431 i 432 Kodeksu cywilnego austriackiego), w celu usunięcia wadliwości w zakresie przejścia prawa własności części przedmiotowego majątku, prawidłowo zdaniem Sądu organ oparł się na zapisach wyciągu z księgi tabularnej dla większych posiadłości [...], sporządzonym przez Sąd Okręgowy w [...]. Wymieniony dokument sporządzono na dzień [...] grudnia 1948 r., lecz pierwszy wpis w nim zawarty widnieje pod datą [...] grudnia 1924 r. Dokument ten obejmuje wpisy z okresu od [...] grudnia 1924 r. do [...] sierpnia 1948 r. Pierwsza adnotacja dotycząca S. i W. G. datowana jest na dzień [...] listopada 1929 r. W tej dacie wpisano prawo własności na rzecz S. K. i W. z A. – [...] marca 1936 r. zanotowano zmianę nazwiska właścicieli z K. na G. Dokument zawiera wszelkie wpisy dotyczące postępowań scaleniowych oraz wniosków o wydzielenie oraz wpis dotyczący zawarcia umowy sprzedaży z daty [...] stycznia 1942 r. Brak jest natomiast w treści [...] potwierdzenia, iż z majątku [...] wydzielono, na rzecz B. G., wymienione w protokole z dnia [...] lutego 1943 r. działki gruntu. Co istotne, działki wymienione w protokole jako wydzielone na rzecz B. G. objęte zostały postępowaniem scaleniowym (działki nr [...]). Objęcie przywołanych działek postępowaniem scaleniowym odnotowanym w [...], a nie w odrębnym wykazie, jednoznacznie świadczy o tym, iż nie były one z [...] wydzielone, a co za tym idzie (wobec braku dokumentu potwierdzającego sporządzenie umowy darowizny w przypisanej formie) nie mogły stanowić wyłącznej własności B. G. Nie ma też żadnych dowodów potwierdzających stanowisko skarżącej, że do wydzielenia tych działek doszło po ich scaleniu. Ponadto w księdze, pod datą [...] sierpnia 1940 r., dokonano wpisu dotyczącego odmowy uwzględnienia wniosku o podział parceli [...] – świadczy to o tym, że parcela ta (wymieniona w protokole jako część składowa wydzielonej części z majątku [...]) nie stanowiła odrębnej od przedmiotowego majątku własności. Natomiast zgodnie z pismem Sądu Okręgowego w [...] Urząd Ksiąg Wieczystych z dnia [...] sierpnia 1948 r. [...] niemożliwe było sporządzenie wyciągu z kart [...] ks. gr. gm. kat. [...] (rzekomo wydzielonego na rzecz B. G.), gdyż wykaz ten nie istniał. Na brak wydzielenia i przeniesienia części majątku [...] do odrębnego wykazu hipotecznego [...] wskazuje również pismo Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] marca 1953 r., nr [...], zgodnie z którym wykaz hipoteczny [...] nie istniał i był wyłącznie projektowany w drodze mającego nastąpić scalenia.

Mając na uwadze, że wypis z [...] obejmuje okres od 1924 do 1948 roku i zawiera wszelkie zmiany zachodzące w tym czasie w majątku [...] (w tym postępowania scaleniowe, wnioski o wydzielenie i podział oraz umowę sprzedaży), organ zdaniem Sądu prawidłowo uznał, iż nie znajduje potwierdzenia zapis protokołu w części dotyczącej wydzielenia (na długo przed [...] lutego 1943 r.) parcel z części majątku [...] i odstąpienia ich własności na podstawie umowy darowizny na rzecz B. G. przed wybuchem wojny.

S. i W. G., ówcześni właściciele majątku [...], dokonywali do księgi tabularnej wpisów dotyczących zmian w tym majątku. W związku z tym trudno dać wiarę twierdzeniu skarżącej, zgodnie z którym właściciele (z niezrozumiałych dla sądu powodów) przez okres od 26 listopada 1929 r. (pierwsza adnotacja dotycząca małżeństwa G.) do 1 września 1939 r. (wybuch II wojny światowej), a więc prawie przez 10 lat, nie odnotowali w księdze umowy darowizny (zdaniem skarżącej sporządzonej w nieokreślonej formie i w nieznanej dacie) na rzecz swojej córki B. G. i nie dokonali na jej podstawie wydzielenia części majątku [...]. Podkreślenia wymaga, że protokół z [...] lutego 1949 r. zawiera jedynie oświadczenia osób zainteresowanych, które zostały wymienione w jego treści, na dzień jego sporządzenia, zaś informacje dotyczące wcześniejszych zmian zachodzących w majątku [...] nie znalazły potwierdzenia w innych dokumentach źródłowych. Również załączony do wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy arkusz posiadłości gruntowej oraz pismo Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] sierpnia 1945 r., nr [...] nie mogą stanowić dowodu potwierdzającego wydzielenie i przeniesienie części majątku [...] do odrębnego wykazu hipotecznego [...]. Dokumenty te w żaden sposób nie potwierdzają prawa własności do nieruchomości. Nie można też uznać, że zarówno arkusz posiadłości gruntowej datowany na 1943 r., jak i pismo z dnia [...] sierpnia 1945 r. są w zakresie ustalenia istnienia prawa własności nieruchomości dokumentami bardziej wartościowymi niż wykaz hipoteczny sporządzony przez Urząd Ksiąg Wieczystych przy Sądzie Okręgowym w [...].

Zatem skoro postępowanie administracyjne nie wykazało braku spełnienia przesłanek w celu przejęcia majątku [...] na cele reformy rolnej w trybie art. 2 ust. 1 lit. e to pewność obrotu prawnego wymaga, aby ostateczne decyzje administracyjne były stabilne i aby można było je wzruszyć tylko w nadzwyczajnych sytuacjach i z ważnych powodów. Wszelkie wątpliwości co do ustaleń, że decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa należy zaś rozstrzygać na korzyść legalności zaskarżonej decyzji. Brak więc jednoznacznych dowodów w postępowaniu prowadzonym w trybach nadzwyczajnych zezwalających na podważanie ustaleń zawartych w decyzjach ostatecznych, którym art. 16 § 1 k.p.a przyznaje cechy trwałości, stanowi negatywną przesłankę do ich wzruszenia (zob. wyrok NSA z dnia 24 sierpnia 2010 r. sygn. akt I OSK 1415/09 i wyrok NSA z dnia 4 stycznia 1999 r., sygn. akt 1342/98).

Skoro zatem przy przejęciu majątku [...] na cele reformy rolnej nie doszło do rażącego naruszenia prawa, a z zachowanych dokumentów nie wynika, aby kontrolowana w postępowaniu nadzorczym decyzja (w zaskarżonej części) obarczona była inną kwalifikowaną wadą prawną, o której mowa w art. 156 § 1 kpa, to zdaniem Sądu organ nadzoru prawidłowo odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r. nr [...] w zakresie pkt 1. To natomiast wobec niestwierdzenia istotnych naruszeń procedury administracyjnej w toku prowadzonego postępowania nadzorczego oznacza, że skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw i podlega oddaleniu.

Mając powyższe na względzie, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) orzekł jak w sentencji.