Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 566/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2012-11-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i art. 135
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 21 listopada 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zygmunt Zgierski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Rosińska Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek Protokolant Specjalista Marcelina Chmielecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 listopada 2012 roku przy udziale Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Ł. K. G. sprawy ze skargi B. F. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej B. F. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

II SA/Łd 566/12

Uzasadnienie

Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po rozpoznaniu wniosku B.F. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję z dnia [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Wyrokiem z dnia 28 czerwca 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uwzględnił skargę B.F. i uchylił ww. decyzje Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, uznając, że organ nie wyjaśnił sprawy w stopniu wystarczającym do uznania, że skarżąca nie była deportowana do pracy przymusowej w rozumieniu ustawy z dnia ustawy z dnia 31 marca 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzickich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.)

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ponownie odmówił B.F. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, a decyzją z dnia [...] utrzymał własną decyzję w mocy.

W uzasadnieniu organ podniósł, że art. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, z tym że nie wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Omawiana ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy. Organ przypomniał, że art. 2 pkt 2, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07), został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Wyrok ten został ogłoszony w Dzienniku Ustaw Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 r. i tego też dnia treść normatywna art. 2 pkt 2 powołanej ustawy utraciła moc obowiązującą w zakresie określonym przez Trybunał.

Powyższy przepis został znowelizowany ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Zgodnie z jego aktualną treścią represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939- 1945;

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Organ podniósł, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. Dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym konieczne jest więc ustalenie, że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, a przy tym praca ta była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że rodzice B.F. wraz nią i jej siostrą zostali w listopadzie 1941 r. wysiedleni z rodzinnej miejscowości J., a ich gospodarstwo rolne zostało przejęte przez Volksdeutscha. Rodzina została skierowana do oddalonego o 7 kilometrów Z. Pobyt w tej miejscowości potwierdzają zapisy w ankiecie i karcie osobowej z lat 50-tych ojca strony S.K. Rodzina mieszkała w jednym pokoju, warunki były ciężkie, w mieszkaniu panowała wilgoć. Rodzice wnioskodawczyni otrzymali nakaz pracy z Arbeitsamtu i od początku 1942 r. rozpoczęli pracę w gospodarstwie W.H, znajdującym się w Z. Warunki panujące na wysiedleniu były ciężkie, wszystkie artykuły żywnościowe były na kartki, a zarobki rodziców niskie. Także pozostali krewni strony zostali zmuszeni do opuszczenia swoich domów: część trafiła na Śląsk, a dziadek z rodziną do P.

Mimo tych okoliczności, zdaniem organu, w przypadku strony nie został spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej. Przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy.

Organ, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, uznał, że człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilka, czy kilkanaście kilometrów od miejsca pobytu dotychczasowego, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset, czy nawet kilka tysięcy kilometrów. W tym stanie faktycznym nie nastąpiła "szczególna dolegliwość represji" wykonywanej pracy przymusowej w miejscowości położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania skarżącej oraz w zakresie "wyrwania" z dotychczasowego środowiska i zerwania z nim wszelkich więzi.

Na decyzję ostateczną skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniosła B.F.. Podtrzymała dotychczasowe stanowisko i wyjaśniła, że po wywiezieniu do Z. zerwane zostały wszelkie relacje rodzinne i sąsiedzkie, bowiem krewni i znajomi zostali wywiezieni i skierowani do pracy przymusowej przez okupanta w odległe miejsca. Podkreśliła, że jej rodzina po deportowaniu do Z. znalazła się w obcym i wrogim otoczeniu.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przede wszystkim podkreślić należy, że podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. (Dz.U. Nr 72, poz. 380). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945.

Wprawdzie na skutek uznania tego przepisu za niekonstytucyjny, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., (sygn. akt: K 49/07, Dz.U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 r.), wspomnianą ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. zmieniona została jego początkowa treść (obecnie za represję w rozumieniu ustawy należy rozumieć deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy również w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r.), to jednak na skutek niezawarcia w ustawie nowelizującej przepisów przejściowych, w sprawie z wniosku skarżącej z dnia 20 października 2010 r. (a więc sprzed wejścia w życie noweli art. 2 pkt 2 ustawy) jako podstawę prawną rozstrzygnięcia należało przyjąć dotychczasowe brzmienie tego przepisu.

W ocenie Sądu kwestia ta nie ma jednak większego merytorycznego znaczenia, bowiem rozumienie art. 2 pkt 2 ustawy w brzmieniu sprzed nowelizacji i tak było już zdeterminowane wspomnianym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego.

Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Tak więc od chwili ogłoszenia ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego, warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej, niezależnie od tego, czy wywiezienie na roboty przymusowe odbyło się w granicach państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r., czy poza te granice.

W niniejszej sprawie odmowę przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego organ uzasadnił faktem, że obowiązek pracy przymusowej strony skarżącej (a właściwie jej rodziców – skarżąca w momencie wywiezienia do pracy przymusowej była niemowlęciem) nie przybrał szczególnie dotkliwej formy, a co za tym idzie nie zaistniał fakt deportacji do pracy przymusowej, za którą organ uważa represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy (str. 3 zaskarżonej decyzji).

Tym niemniej analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji i zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wskazuje, że motywy podjętego rozstrzygnięcia opierają się wyłącznie na fakcie wykonywania przez rodziców skarżącej pracy przymusowej w miejscowości nieodległej od miejsca ich stałego zamieszkania. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wyłania się ta jedna tylko przesłanka, którą organ uznał za wystarczającą do przyjęcia, że represja, której doznała skarżąca, nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, a zatem nie wystąpiły przesłanki z art. 2 pkt 2 ustawy.

W ocenie Sądu niezrozumiałe jest, z jakich to przyczyn organ wykluczył przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, w sytuacji, gdy po pierwsze – sam uznał za udowodnione, że rodzice skarżącej wraz z nią samą zostali wywiezieni w listopadzie 1941 r. z miejscowości J. do miejscowości Z., gdzie przebywali do stycznia 1945 r., a po drugie – również sam organ nie kwestionował, że rodzice skarżącej w okresie okupacji wykonywali w Z. pracę przymusową. Organ dodał wprawdzie, że było to w niewielkiej odległości (7 km) od stałego miejsca zamieszkania, tym niemniej rzuca się w oczy wewnętrzna sprzeczność dokonanych przez organ ustaleń, znajdujących swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, w której organ kwestionuje fakt deportacji, przyznając jednocześnie, że strona wywieziona została do pracy przymusowej.

Podkreślić przy tym trzeba, że w orzecznictwie sądowym przesądzone jest, że o deportacji można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Tym bardziej wielokrotnie podnoszona przez skarżącą okoliczność bardzo ograniczonego kontaktu z rodziną spowodować powinien wyjątkowo wnikliwe rozważenie przez organ ówczesnej sytuacji skarżącej. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji rozważań takich zupełnie nie ma.

W świetle powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego sam fakt deportowania nawet do sąsiedniej miejscowości nie ma znaczenia. Ważne jest to, by z wywiezieniem wiązało się wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Jeżeli osoba deportowana, pomimo bliskiej odległości, odczuwała niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, w tym m.in. wrogość, ogólnie trudniejsze warunki egzystencji, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, to jest już to warunkiem wystarczającym do uzyskania uprawnienia do świadczenia. Okoliczności te skarżąca konsekwentnie podnosiła przez całe postępowanie, a organ w żaden sposób ich nie zakwestionował. Skoro zaś nie wykazał, że do zerwania takich więzi nie doszło, a skoncentrował się jedynie na fakcie, że wywiezienie do pracy przymusowej nastąpiło do pobliskiej miejscowości, to należy przyjąć, że wadliwie uznał, że skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania jej uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Należy mieć dodatkowo na uwadze, że dla dzieci pojęcie odległości jest pojęciem bardzo względnym. Nie budzi przy tym wątpliwości, że dla dzieci każde rozstanie z rodzicami, czy też innymi osobami, z którymi są silnie związane emocjonalnie, jest zdarzeniem wywołującym negatywne odczucia, a w przypadku, gdy towarzyszy temu przemoc, to z pewnością wywołuje traumatyczne przeżycia potęgujące poczucie strachu, samotności, bezradności i krzywdy.

Raz jeszcze podkreślić należy, że art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska.

Warto również zauważyć, że skoro ustawodawca, nawet po wydaniu wyroku przez Trybunał Konstytucyjny, nie zdecydował się doprecyzować pojęcia "deportacja", czy wyróżnić "represję szczególnie dotkliwą", Kierownik do Spraw Urzędu Kombatantów i Osób Represjonowanych nie był władny samodzielnie rozróżniać sytuacji prawnej osób ubiegających się o przyznanie świadczenia pieniężnego w oparciu o kryteria nieuwzględnione w ustawie. Tym samym, odmawiając przyznania świadczenia, w oparciu o błędną wykładnię art. 2 pkt 2 ustawy, organ naruszył przepis prawa materialnego w stopniu który miał wpływ na wynik sprawy (wyrok NSA z dnia 27 marca 2012 r., II OSK 468/11).

Rozpoznając ponownie sprawę organ weźmie pod uwagę przedstawioną w niniejszych rozważaniach wykładnię art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, sprowadzającą się w istocie do przyjęcia, że skarżąca spełnia ustawowe warunki do przyznania jej uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270), orzekł jak w sentencji.

O kosztach sądowych orzeczono na podstawie art. 200 ww. ustawy.

lf