Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 57/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2018-04-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 3
journal: Dz.U. 2011 nr 205 poz 1212
law: Ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
article: art. 23 ust. 1, ust. 2, ust. 4, art. 2 pkt 7
journal: Dz.U. 2009 nr 1 poz 7
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Bogusz Sędziowie Sędzia WSA Ewa Janowska Sędzia WSA Daria Sachanbińska (spr.) Protokolant Referent stażysta Katarzyna Działek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2018 r. sprawy ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 października 2017 r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Opola z dnia 23 czerwca 2017 r., nr [...], 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu na rzecz skarżącego A. G. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez A. G. (zwany również skarżącym) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 października 2017 r., nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Kierownika Wydziału Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu, działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta Opola, z dnia 23 czerwca 2017 r., nr [...], uznającą, że wypłacone skarżącemu świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. w łącznej kwocie 6.000 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi.

Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:

Wnioskiem z dnia 2 sierpnia 2011 r. A. G. zwrócił się do Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

W wyniku rozpatrzenia powyższego wniosku, Inspektor Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu, działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Opola, decyzją z dnia 23 września 2011 r., nr [...], przyznał A. G. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. W decyzji organ wskazał, że rodzina strony składa się z dwóch osób, a świadczenie będzie wypłacane do 30 dnia każdego miesiąca. Ponadto pouczył o tym, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny (np. urodzenie dziecka), uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba pobierająca to świadczenie jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia.

Postanowieniem z dnia 2 marca 2015 r. organ wznowił z urzędu postępowanie w sprawie zakończonej decyzją ostateczną z dnia 23 września 2011 r., przyznającą A. G. świadczenie z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu wskazał, że 10 października 2014 r. wpłynął do organu odpis skrócony aktu małżeństwa, z którego wynika, że B. G. dnia [...] 2010 r. zawarła związek małżeński z R. R., co nie było wiadome organowi przy rozpatrywaniu wniosku A. G., a miało wpływ na ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Następnie, decyzją z dnia 8 kwietnia 2015 r., nr [...], Dyrektor Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu, działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Opola, uchylił ww. decyzję z dnia 23 września 2011 r. oraz orzekł o nieprzyznaniu A. G. świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Podstawę prawną tej decyzji stanowił art. 151 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267, z późn. zm.; na dzień wydania zaskarżonej decyzji Dz. U. z 2017 r. poz. 1257), zwanej dalej K.p.a., w związku m.in. z art. 2 pkt 12 i art. 9 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U z 2012 r. poz. 1228, z późn. zm.). W uzasadnieniu organ wywodził, że zawarcie w dniu [...] 2010 r. związku małżeńskiego między B. G. a R. R. spowodowało, iż rodzina A. G. składa się z trzech, a nie jak wskazano we wniosku - dwóch osób. Uwzględniając zatem w dochodach rodziny również dochód R. R., A. G. nie przysługuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego, z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego.

Zawiadomieniem z dnia 8 września 2016 r. organ poinformował A. G. o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie świadczeniowym 2011/2012 w związku ze zmianą składu i dochodów rodziny.

Następnie, Dyrektor Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu decyzją z dnia 27 października 2016 r., wydaną w oparciu o art. 23 ust. 1 i ust. 1a w związku z art. 2 pkt 7 lit. b i pkt 12, art. 9 ust. 2 oraz art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2016 r. poz. 169, z późn. zm.), uznał, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. w łącznej kwocie 6.000 zł, zostało nienależnie pobrane przez A. G. i podlega zwrotowi wraz z odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu organ zrelacjonował przebieg postępowania, przywołał m.in. treść art. 2 pkt 7 lit. b ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i wskazał, że realia niniejszej sprawy wypełniają przesłanki tego przepisu.

W wyniku rozpatrzenia odwołania od tej decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu decyzją z dnia 31 marca 2017 r. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Kolegium zwróciło uwagę, że z akt sprawy nie wynika, aby strona miała świadomość odnośnie tego, jakie osoby - zgodnie z przepisami - wchodzą w skład rodziny, a co za tym idzie brak było wystarczających dowodów dla uznania, że strona świadomie wprowadziła organ w błąd, nie podając wśród członków rodziny ojczyma – R. R. W szczególności zauważyło, że organ pierwszej instancji w toku całego postępowania nie pouczył strony o tym, kto wchodzi w skład rodziny. W związku z tym wskazano, że organ pierwszej instancji, chcąc zastosować art. 2 pkt 7 lit. b ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w ramach ponownego rozpatrywania sprawy powinien ustalić, czy w sprawie wystąpiła przesłanka umyślnego wprowadzenia organu w błąd przez stronę. Jednocześnie Kolegium zaleciło podległemu organowi zbadanie, czy nie zachodzi żadna z pozostałych przesłanek do uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane.

Na skutek ponownego rozpoznania sprawy, Kierownik Wydziału Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu decyzją z dnia 23 czerwca 2017 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 23 ust. 1 i ust. 1a w związku z art. 2 pkt 7 lit. c i art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r. poz. 489, z późn. zm.), zwanej dalej ustawą, uznał, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. w łącznej kwocie 6.000 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem przez A. G. i podlega zwrotowi. W uzasadnieniu organ odnotował, że w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, co wypełniło przesłanki art. 2 pkt 7 lit. c ustawy. W związku z tym, zgodnie z art. 23 ust. 1 i ust. 1a ustawy A. G. jest obowiązany do zwrotu świadczenia bez odsetek ustawowych za opóźnienie.

Pismem z dnia 20 lipca 2017 r. A. G., reprezentowany przez pełnomocnika adwokata K. P., wniósł odwołanie od powyższej decyzji, zarzucając organowi naruszenie art. 77 i art. 86 K.p.a. oraz art. 23 ust. 1 ustawy. Podniósł, że organ pierwszej instancji nie zastosował się do zaleceń Kolegium wskazanych w decyzji z dnia 31 marca 2017 r., w szczególności nie przeprowadził dowodu z przesłuchania strony co do stanu jej świadomości i ewentualnego celowego działania polegającego na wprowadzeniu organu w błąd co do składu rodziny. Wskazał, że postępowanie w sprawie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia należy odróżnić od postępowania w sprawie zwrotu tego świadczenia, choć zauważył, że obie te kwestie mogą być rozstrzygnięte jedną decyzją administracyjną. W drugim przypadku powinna być jednak brana pod uwagę ewentualna zła wiara składającego oświadczenie o składzie rodziny. Ponadto zauważył, że organ pierwszej instancji nie pouczył go o zasadach ustalania członków rodziny, w tym nie wyjaśnił, że mąż matki powinien zostać wymieniony we wniosku. Mając powyższe na uwadze, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania.

W wyniku rozpoznania odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu opisaną na wstępie decyzją z dnia 30 października 2017 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Uzasadniając swoje stanowisko, Kolegium przedstawiło przebieg dotychczasowego postępowania w sprawie, po czym powołało się na brzmienie art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, zgodnie z którym, ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia. Akcentowało, że w sprawie została wypełniona ostatnia spośród wymienionych w tym przepisie przesłanek, ponieważ organ pierwszej instancji postanowieniem z dnia 2 marca 2015 r. wznowił z urzędu postępowanie w sprawie zakończonej decyzją własną z dnia 23 września 2011 r., przyznającą A. G. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r., a następnie decyzją z dnia 8 kwietnia 2015 r. uchylił tę decyzję. Zgodnie zatem z art. 23 ust. 1 ustawy, A. G. jest obowiązany do zwrotu pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Kolegium podniosło, że dla wypełnienia przesłanek z art. 2 pkt 7 lit. c w zw. z art. 23 ust. 1 ustawy nie tylko nie jest wymagane, ale jako niedopuszczalne należy ocenić badanie, czy strona celowo wprowadziła organ administracji publicznej w błąd co do składu rodziny, tak jak ma to miejsce w przypadku art. 2 pkt 7 lit. b ustawy. Przeciwne stanowisko powodowałoby wykroczenie poza przesłanki ustawowe i stanowiłoby niedopuszczalnie rozszerzającą wykładnię tych przepisów. Regulacje stanowiące podstawę prawną zaskarżonej decyzji nie zawierają bowiem elementu winy. Na podstawie ww. przepisów sytuacja, w której w trybie wznowieniowym uchylono decyzję przyznającą świadczenie z funduszu alimentacyjnego, wprost obliguje organ do wydania decyzji uznającej świadczenie za nienależnie pobrane i zobowiązującej do jego zwrotu. W ocenie Kolegium, brak jest więc podstaw do odstąpienia od wykładni językowej art. 2 pkt 7 lit. c i art. 23 ust. 1 ustawy, ponieważ przepisy te są jasno sformułowane i nie budzą wątpliwości interpretacyjnych, a badanie świadomości strony co do wprowadzenia organu w błąd uregulowane jest w innym przepisie, czyli w art. 2 pkt 7 lit. b ustawy. Ponadto za niezasadny Kolegium uznało zarzut odwołania dotyczący braku zastosowania się przez organ pierwszej instancji do zaleceń Kolegium. W tym zakresie wyjaśniło, że w decyzji z dnia 31 marca 2017 r. zawarto wskazania co do ponownego przeprowadzenia przez organ pierwszej instancji postępowania w trybie art. 2 pkt 7 lit. b ustawy, która stanowiła podstawę decyzji organu pierwszej instancji z dnia 27 października 2016 r. nr [...]. Jednocześnie Kolegium zaleciło dokonanie analizy, czy w sprawie będą miały zastosowanie inne przesłanki z art. 2 pkt 7 ustawy. Skoro zatem organ pierwszej instancji ustalił, że zastosowanie w sprawie znajdzie art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, to za bezprzedmiotowe, w ocenie Kolegium, należało uznać badanie przesłanek z art. 2 pkt 7 lit. b ustawy.

W skardze na rozstrzygnięcie organu odwoławczego A. G., nadal reprezentowany przez pełnomocnika, podniósł zarzut:

1) naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to art. 23 ust 1 i art. 2 pkt 7 lit. c ustawy poprzez niewłaściwą wykładnię tych przepisów, sprowadzającą się do tezy, że wystarczającą przesłanką orzeczenia o zwrocie nienależnego świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest wydanie decyzji uchylającej decyzję o przyznaniu świadczenia i odmawiającej prawa do świadczenia, natomiast bez znaczenia prawnego jest stan świadomości osoby pobierającej świadczenie,

2) naruszenia przepisów postępowania mającego wpływ na wynik sprawy, a to art. 136 § 1, art. 77 i art. 86 K.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów i materiałów oraz zaniechanie zlecenia przeprowadzenia tego postępowania organowi pierwszej instancji w celu ustalenia, czy strona w sposób "świadomy" wprowadziła organ administracyjny w błąd, podając skład rodziny, a także poprzez zaniechanie przeprowadzenia przez organ administracyjny dowodu z przesłuchania strony na powyższą okoliczność.

Stosownie do powyższych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie na jego rzecz poniesionych kosztów postępowania według norm przepisanych. Uzasadniając swoje stanowisko wskazał, że w wyniku ponownego rozpoznania sprawy Prezydent Miasta Opola wydał decyzję z dnia 23 czerwca 2017 r., która w zakresie rozstrzygnięcia - zobowiązując skarżącego do zwrotu świadczenia - jest tożsama z poprzednią decyzją tegoż organu. Organ zmienił jednak podstawę prawną wydanej decyzji, wskazując na art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, zamiast powołanej w poprzedniej decyzji litery "b" tego przepisu. Odwołując się do linii orzeczniczej, jaka powstała w związku z postępowaniami o zwrot nienależnego świadczenia, akcentował, że należy odróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od pojęcia "pobierania nienależnego świadczenia". Pierwsze z wymienionych pojęć jest kategorią obiektywną. Dla uznania, że świadczenie jest nienależne wystarczające jest stwierdzenie, iż obiektywnie zaistniały okoliczności przewidziane w art. 2 pkt. 7 lit. a-f ustawy, czyli np. wypłacono je bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, zaistniały okoliczności powodujące ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Spełnienie kryteriów obiektywnych wystarczające jest do wydania decyzji o uznaniu świadczenia za nienależne. Natomiast pojęcie "pobierania nienależnego świadczenia" odwołuje się do kryteriów subiektywnych związanych ze świadomością osoby pobierającej świadczenie. Do wypełnienia tego pojęcia dochodzi wówczas, gdy strona pobiera świadczenie w złej wierze, tj. gdy wie lub przynajmniej w świetle okoliczności powinna wiedzieć, że świadczenie jej się nie należy. Warunkiem zatem orzeczenia o zwrocie nienależnego świadczenia jest ustalenie, że osoba je pobierająca była świadoma tego, iż pobiera świadczenie jej nienależne. W przypadku braku odpowiedniego pouczenia strony o okolicznościach skutkujących utratą prawa do świadczenia, należy wykluczyć świadomość strony co do tego, że pobiera świadczenie jej nienależne. W ocenie skarżącego, badanie stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie nie zostało ograniczone jedynie do przypadku, gdy świadczenie zostało przyznane lub wypłacone w wyniku świadomego wprowadzenia w błąd organu przez tą osobę. Podstawą orzeczenia o zwrocie nienależnego świadczenia musi być zatem ustalenie złej wiary podmiotu pobierającego świadczenie również w przypadku uprzedniego wydania decyzji uchylającej decyzję o przyznaniu świadczenia i odmawiającej przyznania świadczenia. W związku z powyższym, zdaniem skarżącego, organ odwoławczy dopuścił się naruszenia prawa materialnego, dokonując odmiennej wykładni art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 7 lit. c ustawy. W dalszej kolejności podnosił skarżący, że materiał dowodowy zgromadzony w dotychczasowym postępowaniu nie dawał podstaw do ustalenia, iż skarżący miał świadomość tego, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego mu nie przysługuje. Legalna definicja rodziny zawarta w art. 2 pkt 12 ustawy odbiega bowiem od potocznego rozumienia tego pojęcia. O zaliczeniu danej osoby do rodziny w rozumieniu ustawy nie decydują kryteria pokrewieństwa, wspólnego zamieszkiwania, prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego czy istnienia pomiędzy członkami rodziny obowiązku alimentacyjnego. Definicja przyjęta w ustawie różni się także od definicji rodziny przyjętej w innych aktach prawnych. Tymczasem wniosek o przyznanie świadczenia nie zawierał pouczenia o tym, kogo należy uwzględnić jako członka rodziny w rozumieniu ustawy. Zatem, na podstawie dotychczas zgromadzonego materiału dowodowego nie sposób uznać, że skarżący wiedział o tym, iż ojczym jest uznawany za członka rodziny w świetle ustawowej definicji. Powyższą ocenę podzielił również organ odwoławczy w uzasadnieniu poprzedniej decyzji uchylającej decyzję organu pierwszej instancji. Podkreślił skarżący, że w odwołaniu wskazywał na konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego o dowód z przesłuchania strony w celu stwierdzenia, czy skarżący miał świadomości tego, iż jego ojczym winien zostać uwzględniony we wniosku jako członek rodziny wnioskodawcy. Tak więc, w sytuacji istnienia ww. braków postępowania organ odwoławczy powinien je uzupełnić przez przeprowadzenie tego dowodu lub też zlecić przeprowadzenie go organowi pierwszej instancji. Dopuszczając się zaniechania przeprowadzenia odpowiednich czynności, organ odwoławczy naruszył art. 77, art. 86 i art. 136 § 1 K.p.a.

W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi. Raz jeszcze podkreśliło, że dla wypełnienia przesłanek z art. 2 pkt 7 lit. c w zw. z art. 23 ust. 1 ustawy nie jest dopuszczalne badanie, czy strona celowo wprowadziła organ administracji publicznej w błąd co do składu rodziny. Przeciwne stanowisko powodowałoby wykroczenie poza przesłanki ustawowe i stanowiłoby niedopuszczalnie rozszerzającą wykładnię tych przepisów. Normy stanowiące podstawę prawną zaskarżonej decyzji nie zawierają bowiem elementu winy. Na podstawie ww. przepisów sytuacja, w której - w trybie wznowieniowym - uchylono decyzję przyznającą świadczenie z funduszu alimentacyjnego, obliguje organ do wydania decyzji uznającej świadczenie za nienależnie pobrane i zobowiązującej do jego zwrotu. Z kolei badanie świadomości strony co do wprowadzenia organu w błąd uregulowane jest w innym przepisie - art. 2 pkt 7 lit. b ustawy.

Na rozprawie sądowej pełnomocnik skarżącego wnosił i wywodził, jak w skardze.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, choć z innych przyczyn niż w niej podane.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188, z późn. zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Z tego też powodu, w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność wykładni tych przepisów oraz prawidłowość zastosowania przyjętej procedury.

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., uwzględnienie skargi na decyzję następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

Przeprowadzona przez Sąd, w granicach tak określonej kognicji, kontrola legalności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji wykazała, że zostały one wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Uzasadniając powyższe stanowisko, należy na wstępie przypomnieć, że przedmiot zaskarżenia w niniejszej sprawie stanowi decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 października 2017 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Opola z dnia 23 czerwca 2017 r., mocą której organ ten uznał wypłacone skarżącemu świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. w łącznej kwocie 6.000 zł za świadczenie nienależnie pobrane oraz podlegające zwrotowi.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji (Dz. U. z 2017 r. poz. 489, z późn. zm.), zwanej również w skrócie "ustawą", regulujące zasady przyznawania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zgodnie z art. 23 ustawy, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu.

Z uwagi na fakt, że od czasu przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczeń z funduszu alimentacyjnego przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji ulegały kolejnym nowelizacjom, wskazać trzeba, że w myśl reguły intertemporalnej wyrażonej w art. 3 obowiązującej od 1 stycznia 2012 r. ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 205, poz. 1212 - w skrócie: "ustawa zmieniająca"), sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Co ważne, przepis ten nie został uchylony przez kolejne zmiany omawianej ustawy i powinien mieć zastosowanie w niniejszej sprawie, w której istotną okolicznością jest to, że decyzją z dnia 23 września 2011 r. Prezydent Miasta Opola przyznał A. G. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. Natomiast w myśl art. 18 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji (w brzmieniu aktualnie oraz poprzednio obowiązującym), decyzja przyznająca te świadczenia jest decyzją ustalającą prawo do świadczeń. Niewątpliwie prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla skarżącego powstało przed dniem 1 stycznia 2012 r., tj. przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, zatem - stosownie do przytoczonej wyżej reguły intertemporalnej - należało w kontrolowanej sprawie zastosować stan prawny ukształtowany ustawą z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. nr 1, poz. 7, z późn. zm.), w jej brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. Na powyższą ocenę nie ma wpływu to, że część świadczeń została przyznana i wypłacona za okres po 1 stycznia 2012 r., skoro w świetle art. 3 ustawy zmieniającej decydujące znaczenie ma data przyznania prawa do świadczeń.

Analizując natomiast przepisy przedmiotowej ustawy obowiązujące do 31 grudnia 2011 r., podkreślić przyjdzie, że kwestię zwrotu świadczeń regulował art. 23 ust. 1, wedle którego osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Z kolei definicję "nienależnie pobranego świadczenia" z funduszu alimentacyjnego zawierał art. 2 punkt 7 tej ustawy. Na gruncie wskazanych przepisów ukształtowało się w orzecznictwie sądów administracyjnych stanowisko, które należy w całości zaakceptować, że obowiązek zwrotu świadczenia może zostać orzeczony dopiero wówczas, gdy określone świadczenie uznane zostanie w sposób ostateczny za nienależne. Innymi słowy, dopiero wtedy gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można o takim świadczeniu mówić i nakazywać - w odrębnej decyzji administracyjnej - jego zwrot. Prezentując pogląd o braku możliwości jednoczesnego orzekania o obu tych kwestiach w jednej decyzji, słusznie stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny, że według powołanych przepisów ustalenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń oraz zwrot nienależnie pobranych świadczeń to dwie odrębne sprawy administracyjne. Dalej celnie również argumentował, że takie stanowisko wynika również z treści obowiązującego na dzień 31 grudnia 2011 r. - art. 23 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który stanowił, że należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna, oraz art. 23 ust. 4 tej ustawy, według którego nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat. Zatem, we wskazanych przepisach ustawodawca wyraźnie mówi o "decyzji ustalającej" (ust. 2) i "decyzji o zwrocie" (ust. 4), podczas gdy obecne brzmienie tych regulacji posługuje się pojęciem "decyzji o ustaleniu i zwrocie" (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 3236/14 i powołane tam orzecznictwo, dostępny na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Z powiedzianego dotąd wynika, że w niniejszej sprawie nie było możliwe - tak jak to uczyniły organy administracji obu instancji - jednoczesne orzekanie o sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i o sprawie zwrotu tych świadczeń. Już tylko z tej przyczyny należało uznać za niezgodną z prawem, bo naruszającą art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zarówno decyzję Prezydenta Miasta Opola, jak i zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Zdaniem Sądu, w opisanej sytuacji, gdy zachodzi konieczność ponownego rozpoznania sprawy w oparciu o prawidłowe przepisy przedmiotowej ustawy, zbędne jest dalsze badanie legalności wydanych decyzji, w szczególności pod kątem stawianych w skardze zarzutów.

W tym stanie rzeczy, wobec stwierdzonego naruszenia przez organy przepisów prawa materialnego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd - na podstawie 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 P.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzeczono w punkcie 1 wyroku. Rozstrzygnięcie dotyczące kosztów postępowania, zawarte w punkcie 2 wyroku, uzasadnia przepis art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. Na wysokość tych kosztów składa się wynagrodzenie pełnomocnika skarżącego w kwocie 480 zł oraz opłata skarbowa uiszczona od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 P.p.s.a.