Postanowienie NSA, sygn. akt I OZ 980/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-08-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6540
658
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Prezes Instytutu Pamięci Narodowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rajewska po rozpoznaniu w dniu 12 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 czerwca 2015 r. sygn. akt II SAB/Wa 131/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M. M. na bezczynność Dyrektora Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu [...] w przedmiocie rozpoznania wniosku z dnia 5 maja 2014 r. postanawia: oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

M. M. w dniu 18 marca 2015 r. złożył wniosek przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz z dwójką małoletnich dzieci. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód w łącznej wysokości 2.500 zł, osiągany z tytułu umów zlecenia i umów o dzieło zawieranych przez żonę wnioskodawcy oraz dochód z tytułu najmu mieszkania. M. M. dodał, że jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku. W oświadczeniu o stanie majątkowym stwierdził również, że nie ma żadnych oszczędności. Posiada natomiast dwa mieszkania o powierzchni 105 m2 i 39 m2 oraz działkę budowlaną o powierzchni 384 m2. Dochód uzyskany z wynajmu mieszkania o powierzchni 39 m2 przeznacza na spłatę kredytu hipotecznego zaciągniętego na zakup mieszkania o powierzchni 105 m2. Wysokość raty kredytu zależy od tabeli kursowej banku i stopy LIBOR. Miesięcznie wysokość tej raty wynosi około 330 euro. Do spłaty pozostała jeszcze kwota 43.000 euro. Wnioskodawca oświadczył ponadto, że jego rodzina nie korzysta z pomocy miejskiego ośrodka pomocy społecznej, gdyż dochód na jedną osobę w rodzinie przekracza kryterium ustawowe. Przy piśmie z dnia 23 marca 2015 r. wnioskodawca przesłał w formie dokumentu elektronicznego nieczytelne kopie dokumentów, które według jego oświadczenia miały dotyczyć sytuacji jego rodziny. Zarządzeniem z dnia 24 marca 2015 r. Przewodnicząca Wydziału II poinformowała wnioskodawcę, że korespondencja nadesłana w dniu 23 marca 2015 r. do WSA w Warszawie pocztą elektroniczną (w tym załączone skany dokumentów dotyczących sytuacji finansowej rodziny), nie stanowi pisma procesowego w rozumieniu art. 46 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. – dalej "P.p.s.a."). Powołana ustawa P.p.s.a. nie dopuszcza bowiem posługiwania się dokumentem elektronicznym, stąd przekazywanie pism za pośrednictwem poczty elektronicznej jest nieskuteczne. W związku z powyższym i w celu dołączenia pism do akt sądowych Przewodnicząca wezwała wnioskodawcę do złożenia podania wraz z załącznikami w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania (art. 49 § 2 P.p.s.a.). Powyższe zarządzenie doręczono M. M. w dniu 30 marca 2015 r. Jednak w wyznaczonym przez Sąd terminie skarżący nie wykonał tego wezwania.

Postanowieniem z dnia 9 czerwca 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił M. M. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że zadeklarowany w formularzu dochód miesięczny rodziny wynosi 2.500 zł. Dochody wnioskodawcy nie są zatem znaczne. Należy jednak mieć na uwadze, że M. M. jest posiadaczem trzech nieruchomości: dwóch mieszkań oraz działki budowlanej. Z tytułu najmu jednego z mieszkań (mniejszego) wymieniony uzyskuje dochód w wysokości 1.600 zł miesięcznie. Kwota ta - według oświadczenia skarżącego - wydatkowana jest na spłatę zaciągniętego kredytu hipotecznego. Okoliczność dotycząca spłaty kredytu, w ocenie Sądu, nie może przemawiać za uwzględnieniem wniosku M. M. Naczelny Sąd Administracyjny w innych sprawach, w podobnym stanie faktycznym, wielokrotnie wskazywał bowiem, że zobowiązania cywilnoprawne (m.in. raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06, Lex 939382). Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowania sądowoadministracyjnego na Skarb Państwa, a tym samym na innych podatników (tak w orzeczeniach NSA m.in. z dnia 25 kwietnia 2006 r., sygn. akt I FZ 150/06, niepublikowane, oraz z dnia 9 lutego 2006 r., sygn. akt I FZ 9/06, czy z dnia 14 czerwca 2005 r., sygn. akt II OZ 475/05, dostępne w bazie orzeczeń http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Skoro skarżący terminowo reguluje należności kredytowe, to ma on również możliwość poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Koszty te na obecnym etapie postępowania wynoszą 100 zł (należny wpis od skargi). W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (postanowienia NSA m.in. z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, niepublikowane; z dnia 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; z dnia 10 marca 2011r., sygn. akt I OZ 144/11, dostępne w bazie orzeczeń). Podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Zatem w ramach planowania wydatków, prowadząc rozległą działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, skarżący powinien także zarezerwować środki niezbędne na ten cel. Skoro środków tych nie zabezpieczył, to okoliczność ta nie może obligować do przyznania mu prawa pomocy. Z akt sprawy oraz złożonych dokumentów nie wynika aby M. M. był całkowicie, czy też częściowo niezdolny do pracy. Skarżący ma możliwość podjęcia zatrudnienia i osiągania dochodów. W orzecznictwie zwraca się również uwagę, że w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania własnych możliwości zarobkowych oraz niepodejmowania działalności zarobkowej przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone. Fakt, że skarżący jako bezrobotny, nie otrzymał - jak twierdzi - z urzędu pracy żadnej propozycji pracy, nie zwalnia go z aktywności oraz z aktywnego poszukiwania zatrudnienia we własnym zakresie w celu zapewnienia sobie i rodzinie dodatkowych środków finansowych. Nie można ponadto przywiązywać zbyt wielkiego znaczenia do oświadczenia skarżącego, że na podstawie aktu notarialnego z dnia [...] grudnia 2007 r. on i jego żona ograniczyli ich wspólność majątkową, dokonując częściowego podziału majątku wspólnego tak, że wszystkie prawa wynikające z 90 udziałów kapitału zakładowego [...] Sp. z o.o. w [...] aktualnie stanowią majątek osobisty M. M., żony skarżącego. Fakt częściowego podziału majątku wspólnego, w ocenie Sądu, nie może mieć w sprawie decydującego znaczenia, skoro wymienieni nadal są małżeństwem i z tego tytułu obciąża ich obowiązek wzajemnej pomocy.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji podkreślił również, że M. M. nie wykonał wezwania i w wyznaczonym siedmiodniowym terminie nie przesłał do Sądu papierowej wersji pisma oraz załączników, które mają dotyczyć sytuacji finansowej jego rodziny. Niewykonanie wezwania powoduje, że złożone na formularzu oświadczenie nie może zostać zakwalifikowane jako zawierające wystarczające dane niezbędne dla oceny rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy. Z powyższych względów skoro M. M. nie uzupełnił złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy, a ponadto informacje ujawnione w formularzu nie dają samodzielnej i miarodajnej podstawy do uznania, że skarżący jako osoba uboga wypełnia przesłanki przewidziane w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zdaniem WSA w Warszawie należało odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Na postanowienie WSA w Warszawie zażalenie wniósł M. M., podnosząc, że w terminie, w którym został wezwany do uzupełnienia braku fiskalnego skargi, nie miał możliwości zbycia mieszkania celem pozyskania środków na uiszczenie wpisu. Podkreślił, że sprzedaż mniejszego mieszkania jest niemożliwa, gdyż jego najem generuje jedyne źródło dochodu. Większe mieszkanie jest zaś "niesprzedawalne". Trudno ponadto jest je wynająć. Odnosząc się do działki wymienionej we wniosku, skarżący wskazywał, że jest ona przedmiotem toczącego się przed Sądem Rejonowym postępowania i gdy zapadnie wyrok zgodny z żądaniem pozwu, straci ona prawdopodobnie charakter budowlany. Ponadto nieprawdą jest, że nie poszukuje pracy, bowiem właśnie za domaganie się ofert czy szkoleń został ukarany przez urząd pracy, a sprawa w tym przedmiocie jest rozpoznawana w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie. W sprawie udziałów żony w spółce z o.o. i zasiadania przez nią w zarządzie tej spółki skarżący wyjaśnił, iż z tego właśnie tytułu toczą się przeciwko niej postępowania egzekucyjne, które dotyczą zobowiązań na łączną kwotę 240 000 zł, co przekracza kapitał zakładowy spółki i będzie stanowiło poważny wyłom w dochodach rodziny skarżącego. Sąd nie wziął również pod uwagę tego, że to z uwagi na bezprawne działania pracowników IPN był zmuszony wnieść kilkaset spraw do sądu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego przepisu jednoznacznie wynika, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przepisy regulujące powyższą instytucję muszą być zatem interpretowane i stosowane ściśle.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając sytuację majątkową wnioskodawcy, Sąd I instancji właściwie uznał, że nie uzasadnia ona przyznania M. M. prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewątpliwie miesięczny dochód (zadeklarowany przez skarżącego) osiągany przez rodzinę skarżącego (głównie przez jego żonę) nie jest znaczny. Skarżący wskazał jednak, że jest posiadaczem trzech nieruchomości: dwóch mieszkań oraz działki budowlanej. Zgodnie z poglądami przyjętymi w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, które obecny skład tego Sądu podziela, posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych (m.in. postanowienie z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, niepublikowane). Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania i do przyznania jej pełnomocnika z urzędu.

Wnioskodawca decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej, powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie w stosownym czasie środki finansowe niezbędne na ten cel. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, prowadząc tak rozległą działalność skargową jak w przypadku skarżącego i przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na prowadzenie tych spraw. Skoro skarżący środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że należy stronie bezwzględnie przyznać prawo pomocy. Zdaniem NSA, skarżący nie wykazał także niemożności podejmowania działalności zarobkowej, choćby dorywczej. Z akt sprawy nie wynika, aby był on całkowicie czy też częściowo niezdolny do pracy. Przyjąć więc trzeba, że ma możliwość podjęcia jakiejkolwiek działalności zarobkowej. Powinien w tym zakresie wykazać się większą aktywnością, poszukując także zatrudnienia "na własną rękę" a nie ograniczać się do czekania na oferty pracy, które może otrzymać z urzędu pracy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania możliwości zarobkowych, jak i niepodejmowania działalności zarobkowej, przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone (postanowienia NSA: z dnia 14 października 2004 r., sygn. akt FZ 464/04, z dnia 8 listopada 2004 r., sygn. akt FZ 465/04 oraz z dnia 19 maja 2005 r., sygn. akt II FZ 211/05 – niepublikowane).

Ponadto - jak słusznie wskazał Sąd I instancji - małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i tego obowiązku nie usuwa pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Taka rozdzielność odnosi się bowiem do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa małżeńska nie zwalnia zatem jednego małżonka z pomocy finansowej na rzecz drugiego także w zakresie kosztów prowadzonego postępowania sądowego, zwłaszcza gdy oddziałuje ono na prawa obojga. Wreszcie to skarżący powinien podejmować takie czynności i przedstawić takie dowody, które wskazywałyby na zasadność przyznania mu prawa pomocy. Sąd nie jest zobowiązany do samodzielnego poszukiwania dokumentów pozwalających na ustalenie sytuacji majątkowej skarżącego, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają ocenę takiego stanu, bo są niepełne lub też są niewiarygodne. Ciężar wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy spoczywa na samym wnioskodawcy.

W tym stanie rzeczy należało uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym postanowieniem zasadnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.