Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 497/17
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2019-01-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6053 Obywatelstwo
Hasła tematyczne: Cudzoziemcy
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 4 pkt 1, 5, 4 pkt 2, 6
journal: Dz.U. 1920 nr 7 poz 44
law: Ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.

SENTENCJA

Dnia 23 stycznia 2019 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Anna Łuczaj Sędziowie: sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak (spr.) sędzia del. WSA Piotr Korzeniowski Protokolant: starszy asystent sędziego Hubert Sęczkowski po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2019 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 października 2016 r. sygn. akt IV SA/Wa 1016/16 w sprawie ze skargi E. L. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] marca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowa stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2015 r. nr [...]; 3. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz E. L. kwotę 600 (sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 12 października 2016 r., sygn. akt IV SA/Wa 1016/16, oddalił skargę E. L. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] marca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.

Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia [...] marca 2016 r. wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. w związku z art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 161 ze zm.), utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2015 r., nr [...] o odmowie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez E. L. Minister uznał, że brak dokumentu potwierdzającego zawarcie związku małżeńskiego przez rodziców wnioskodawcy na terytorium ZSRR, uniemożliwia uznanie, że jego rodzice zachowali przy tej czynności formę wymaganą przez obowiązujące wówczas w ZSRR prawo, a co za tym idzie, że ślub wywołał skutki prawne w polskim prawie rodzinnym.

W postępowaniu administracyjnym pełnomocnik strony przedłożył zaświadczenie wydane przez UDSC w [...] o treści: "(...) niniejszy wpis w księdze urodzeń zaświadczą, że jest Pan ślubnym dzieckiem rodziców A. L. L. i I. L. z d. Z." W tej sytuacji Minister wystąpił, za pośrednictwem Konsulatu Generalnego RP w [...], do USC w [...] z zapytaniem, czy rejestrując urodzenie wnioskodawcy, jego rodzice przedłożyli dokument potwierdzający zawarcie związku małżeńskiego, na podstawie jakich informacji stwierdzono pochodzenie małżeńskie wnioskodawcy. Konsulat Generalny RP w [...] przedłożył odpowiedź, z której wynika, że przy sporządzaniu aktu urodzenia skarżącego, akt małżeństwa rodziców nie został przedłożony. Wskazuje na to użyte sfomułowanie: "zawarcie małżeństwa przypuszczalnie". Ówczesny urzędnik stanu cywilnego uznał dane odnośnie zawarcia związku małżeńskiego - biorąc pod uwagę zdarzenia historyczne – również bez przedłożenia aktu małżeństwa bądź innego urzędowego dokumentu potwierdzającego fakt zawarcia małżeństwa, jako prawdziwe i uznał dziecko jako pochodzące z małżeństwa". Jednocześnie USC w [...] przesłał zgłoszenie urodzenia strony dokonane przez ówczesną Klinikę Obozową [...]. Zdaniem Ministra z odpisu aktu urodzenia skarżącego, jak również wyjaśnień USC w [...] nie wnika, aby jego rodzice przedłożyli dokument dowodzący wcześniejszego zawarcia przez nich związku małżeńskiego w ZSRR w okresie II wojny światowej. Z dokumentu tego wynika jedynie, że wg władz niemieckich, matka strony nosi nazwisko ojca dziecka, przy czym nie podano, o jakie dowody oparł się niemiecki USC w [...] ustalając tę okoliczność na potrzeby ujawnienia tego zapisu w akcie urodzenia wnioskodawcy, a w szczególności, że źródłem tej informacji był przedłożony przez jego rodziców odpis ich radzieckiego aktu małżeństwa z okresu II wojny światowej.

Minister stwierdził, że zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego stanem cywilnym jest sytuacja prawna osoby wyrażona przez cechy indywidualizujące osobę, kształtowana przez zdarzenia naturalne, czynności prawne lub orzeczenia sądów, lub decyzje organów, stwierdzona w akcie stanu cywilnego. Natomiast zgodnie z art. 3 tej ustawy akta stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nim stwierdzonych; ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. Tym samym akt urodzenia zainteresowanego może dowodzić faktu jego urodzenia się w określonej dacie i miejscowości z rodziców wskazanych w tym akcie. Nie jest on jednak dowodem na zawarcie związku małżeńskiego przez jego rodziców.

Minister wskazał, że pełnomocnik wnioskodawcy przedłożył poświadczenie małżeństwa dokonane przez Okręgowy Sąd [...] w [...] z dnia [...] czerwca 2015 r., nr akt: [...] o treści: "Pani J. L. nr tożsamości [...] pozostawała w związku małżeńskim z bł. pamięci panem L. L. nr tożsamości [...]. Małżeństwo zostało zawarte w [...] w [...] dnia [...].2.1945 (...)". Organ wyjaśnił, że w podawanej dacie zawarcia związku małżeńskiego (luty 1945 r.) obowiązywała ustawa z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawe właściwym, dla stosunków prywatnych międzynarodowych (Dz. U. nr 101, poz. 581 ze zm.). Zgodnie z art. 18 tej ustawy o ślubnym pochodzeniu dziecka rozstrzyga prawo ojczyste męża matki z czasu urodzenia się dziecka. Zebrany materiał dowodowy jednoznaczne wskazuje, że ojciec wnioskodawcy nabył i posiadał obywatelstwo polskie w dacie jego narodzin. Zatem o ślubnym pochodzeniu strony, a w konsekwencji o ważności zawarcia związku małżeńskiego przez jego rodziców decydowało prawo polskie, przy czym wedle art. 13 ust. 1 i 2 cyt. wyżej ustawy forma zawarcia małżeństwa podlegała prawu obowiązującemu w miejscu zawarcia związku małżeńskiego. W ocenie Ministra przedmiotowe orzeczenie Okręgowego Sądu [...] w [...] dowodzi zawarcia przez rodziców religijnego związku małżeńskiego. Minister wskazał, że zainteresowany nie udowodnił stosownym dokumentem, że informacja o zawarciu związku małżeńskiego przez jego rodziców w ZSRR w okresie II wojny światowej jest prawdziwa, a w szczególności, że zawarli oni związek małżeński zgodnie z prawem radzieckim (czyli miejsca ślubu), nadając tym samym skuteczność ich małżeństwu w prawie polskim. Zdaniem organu, w tym stanie rzeczy skarżący, nie przedkładając odpisu aktu małżeństwa swoich rodziców, nie udowodnił, że urodził się jako dziecko ślubne obywatela polskiego, nabywając po nim w ten sposób obywatelstwo polskie. Tym samym wnioskodawca jako dziecko nieślubne mógł nabyć obywatelstwo polskie wyłącznie po swojej matce.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie E. L., zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1) art. 4 pkt 1 w zw. z art. 5 ustawy z dnia 20 lutego 1920 r. o Obywatelstwie Państwa Polskiego przez przyjęcie, iż skarżący nie nabył z chwilą urodzenia obywatelstwa polskiego; 2) art. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego, art. 76 § 1 oraz art. 1138 k.p.c. poprzez dokonanie ustaleń sprzecznych z treścią niemieckiego aktu urodzenia w zakresie "ślubnego" pochodzenia skarżącego; 3) art. 1145 k.p.c. w zw. z art. 1146 k.p.c. w zw. z art. 1147 k.p.c. w zw. z art. 7, 76 § 1, 77, 80 poprzez nie uznanie mocy dowodowej orzeczeniu Okręgowego Sądu [...] w [...] z dnia [...] czerwca 2015 r. wraz z zaświadczeniem z Dyrekcji Sądów [...] z dnia [...] sierpnia 2015 r. dla wykazania jego ślubnego pochodzenia i nabycia przez niego z chwilą urodzenia obywatelstwa polskiego po ojcu; 4) art. 7, 76 § 1, 77, 80, 107 § 3 K.p.a. oraz art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 55 w zw. z art. 66 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim poprzez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego spowodowaną nieuwzględnieniem treści dokumentów urzędowych wskazujących bezpośrednio na ślubne jego pochodzenie, co skutkowało utrzymaniem zaskarżonej decyzji w mocy zamiast jej uchylenie i potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podnosząc te same argumenty co w zaskarżonej decyzji.

W wyroku oddalającym skargę Sąd pierwszej instancji podkreślił, że specyfika spraw z zakresu obywatelstwa polskiego polega tym, iż wniosek strony rozpoznawany jest w świetle przepisów obowiązujących w dacie jego złożenia i orzekania przez organy, ale z uwzględnieniem stanu prawnego w chwili zdarzenia mającego wpływ czy też mogącego mieć wpływ na status obywatelstwa. W rozpoznawanej sprawie nie jest sporne, że skarżący urodził się w dniu [...] lipca 1948 r. w [...] w [...], jako syn A. L. L. i I. z d. Z. Skarżący swojego ojca wskazał, jako osobę, po której wywodzi obywatelstwo polskie. W dacie urodzenia skarżącego obowiązywała ustawa z dna 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, zatem - jak słuszne stwierdził organ odwoławczy – w świetle przepisów tej ustawy należało rozważyć, czy strona posiada obywatelstwo polskie. Stosowne do art. 4 tej ustawy obywatelstwo polskie nabywało się m.in. przez urodzenie. Zgodne z jej art. 5 przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne obywatelstwo matki. Wobec tego zachodziła konieczność ustalenia w pierwszej kolejności, czy w dacie urodzenia się skarżącego jego rodzice pozostawali w związku małżeńskim. Na tę okoliczność strona przedstawiła dowód w postaci orzeczenia Okręgowego Sądu [...] w [...] z dnia [...] czerwca 2015 r. stwierdzające, że matka skarżącego pozostawała w związku małżeńskim z jego ojcem. Małżeństwo zostało zawarte w [...] w [...] dnia [...] lutego 1945 r. Sąd pierwszej instancji zgodził się ze stanowiskiem organu, że powyższe orzeczenie nie daje podstawy do uznania, że rodzice strony zachowali przy tej czynności formę wymaganą przez obowiązujące wówczas prawo, a zatem, że zawarty przez nich wyznaniowy związek małżeński wywołał skutki prawne w polskim prawe rodzinnym. W dacie zawarcia małżeństwa przez rodziców skarżącego obowiązywała bowiem ustawa z dna 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków międzynarodowych, stanowiąca w art. 13 ust. 1 i 2, że forma zawarcia małżeństwa podlega prawu obowiązującemu w miejscu jego zawarcia. Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że obowiązujący w okresie II wojny światowej na terenie b. ZSRR Kodeks małżeński, rodzinny i opiekuńczy z dnia 19 styczna 1926 r., określał świecką formę zawarcia małżeństwa i jego rejestrację w organach radzieckich stanu cywilnego. Wynika z tego, że dla wykazania zawarcia związku małżeńskiego skutecznego wobec obowiązującego wówczas prawa polskiego konieczny jest dowód w postaci w odpisu aktu małżeństwa stwierdzającego zawarcie małżeństwa przed ówczesnym radzieckim organem stanu cywilnego w miejscowości w [...]. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący nie przedstawił odpisu takiego aktu małżeństwa, ani też innego wiarygodnego dowodu, z którego by wynikało, że związek małżeński jego rodziców został zawarty w dniu [...] lutego 1945 r. w [...] w [...] zgodne obowiązującymi tam wówczas przepisami prawa rodzinnego. Kwestia stanu cywilnego rodziców ma w sprawie kluczowe znaczenie i ustalenie danych dotyczących stanu cywilnego na podstawie aktów stanu cywilnego oznaczać musi, że fakt urodzenia, czy pochodzenie ze związku małżeńskiego powinno zostać udowodnione stosownym odpisem aktu stanu cywilnego.

Istota instytucji uznania za skuteczne na terytorium RP orzeczenia sądu [...] wywołuje ten skutek, że zachodzi podstawa do przyjęcia, że wskazanym stronom udzielono ślubu wyznaniowego. Ustalenie to jednak nie przesądza, że ślub ten wywołał skutki prawne. Ocena tych skutków powinna nastąpić na podstawie przepisów prawnych obowiązujących w miejscu udzielenia ślubu.

Sąd pierwszej instancji podzielił także stanowisko organu, że z przedłożonego aktu urodzenia skarżącego nie można wywieźć ślubnego pochodzenia skarżącego. Na podstawie tego dokumentu można jedynie stwierdzić datę i miejsce urodzenia skarżącego oraz jego rodziców. Natomiast nie można ustalić, że wskazani w nim rodzice skarżącego w dacie jego narodzin byli w związku małżeńskim zawartym w rozumieniu prawa rodzinnego. Fakt, że w akcie urodzenia nazwisko matki skarżącego jest tożsame z nazwiskiem jego ojca, nie dowodzi tego, że w dacie jego narodzić byli oni w świetle prawa małżeństwem. Z informacji z Konsulatu Generalnego RP w [...] wynika, że USC w [...] w związku ze zgłoszeniem urodzenia oraz aktem urodzenia przedstawionym przez skarżącego wyjaśnił, że przy jego sporządzeniu nie został przedstawiony akt małżeństwa, a wskazuje na to sformułowanie: "zawarcie małżeństwa przypuszczalne".

W ocenie Sądu Wojewódzkiego organ odwoławczy dokonał prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, że nie daje on podstaw do stwierdzenia, że skarżący nabył i posiada obywatelstwo polskie. Zaskarżona decyzja została wydana po przeprowadzeniu wyczerpującego postępowania wyjaśniającego, w tym również podjętego przez organ administracji we własnym zakresie. Wbrew zarzutom skargi kwestionowana decyzja została wydana przy uwzględnieniu zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zawartych w art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł E. L., zaskarżając go w całości i domagając się uchylenia w całości zaskarżonego wyroku oraz zaskarżonej decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] marca 2016 r., a także zasądzenia kosztów postępowania według norm prawem przepisanych. Nadto wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, z późn. zm.) – dalej: "P.p.s.a.", zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1) niewłaściwe zastosowanie art. 4 pkt 1 w zw. z art. 5 względnie art. 4 pkt 2 w zw. z art. 6 ustawy z dnia 20 lutego 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego poprzez przyjęcie, że skarżący nie nabył z chwilą urodzenia obywatelstwa polskiego po ojcu,

2) niewłaściwe zastosowanie art. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 2014, poz. 1741 ze zm. ), art, 76 § 1 K.p.a. oraz art. 1138 K.p.c. poprzez zanegowanie wiarygodności i dokonanie ustaleń sprzecznych z treścią niemieckiego aktu urodzenia w zakresie "ślubnego" pochodzenia skarżącego,

3) art. 1145 K.p.c. w zw. z art. 1146 K.p.c. w zw. z 1147 K.p.c. w zw. z art. 7, art. 76 § 1, art. 77, art. 80 K.p.a. poprzez uznanie, że orzeczenie Okręgowego Sądu [...] w [...] z dnia [...] czerwca 2015 r. nie wywołało skutków prawnych,

4) niewłaściwe zastosowanie art. 13 ust. 1 i 2 oraz niezastosowanie art. 18 ust, 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prawnych międzynarodowych poprzez uznanie, iż ocena skutków prawnych orzeczenia Okręgowego Sądu [...] w [...] z dnia [...] czerwca 2015 r. winna nastąpić tylko na podstawie przepisów prawnych obowiązujących w miejscu udzielenia ślubu,

5) naruszenie art. 141 § 4, art. 134, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. art. 151 P.p.s.a. oraz art. 7, art. 16 § 1, art. 76 § 1, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. oraz art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 10 ust. 3 w zw. z art. 55 w zw. z art. 66 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim poprzez dokonanie błędnych ustaleń w zakresie ustalenia pochodzenia skarżącego spowodowane zanegowaniem wiarygodności zgromadzonych w sprawie dokumentów urzędowych wskazujących bezpośrednio bądź pośrednio na "ślubne" jego pochodzenie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że rozważania dotyczące skuteczności zawarcia związku małżeńskiego przez rodziców skarżącego przed jego urodzeniem nie miały przesądzającego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy wobec jednoznacznej treści jego aktu urodzenia. Niemiecki akt urodzenia stanowi bowiem samodzielną i wystarczającą podstawę do ustalenia nabycia przez skarżącego obywatelstwa polskiego po ojcu, na podstawie art. 4 pkt 1 w zw. z art. 5 ustawy z dnia 20 lutego 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego. Okoliczność posiadania przez ojca skarżącego obywatelstwa polskiego została już uprzednio potwierdzona decyzją Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2015 r.

Skarżący podnosi, że w chwili urodzenia jego ojciec posiadał polskie obywatelstwo. Prawo polskie przewidywało podobne przesłanki uznania jak prawo niemieckie. Zatem nawet w przypadku nieuznania skuteczności małżeństwa zawartego w dniu [...] lutego 1945 r. przez rodziców skarżącego, w chwili urodzenia skarżącego doszło do jego uznania przez ojca, a tym samym do nabycia obywatelstwa polskiego zgodnie z art. 4 pkt 2 w zw. z art. 6 ustawy z dnia 20 lutego 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § P.p.s.a., rozpoznaje sprawę w jej granicach, z urzędu zaś bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zaistniała, wobec czego kontrola Naczelnego Sądu Administracyjnego ograniczyć się musiała wyłącznie do zbadania zawartych w skardze zarzutów sformułowanych w granicach podstaw kasacyjnych.

Skarżący podnosi zarzuty naruszenia prawa materialnego, jak też naruszenia przepisów postępowania. Przedmiot obu rodzajów zarzutów, jak i kierunek argumentacji pozostaje jednak w ścisłym związku treściowym, koncentrując się zasadniczo wokół postanowień art. 4 pkt 1 w zw. z art. 5 oraz art. 4 pkt 2 w zw. z art. 6 ustawy z dnia 20 lutego 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, których niewłaściwe zastosowanie doprowadziło do nieprawidłowej oceny przez Sąd pierwszej instancji zaskarżonej decyzji. Biorąc pod uwagę powyższy związek treściowy, zarzuty skargi poddane zostaną kontroli kasacyjnej łącznie, w kontekście naruszenia prawa materialnego. Dopiero wynik tego aspektu kontroli kasacyjnej może zostać nałożony na ocenę zarzutu naruszenia przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy.

Należy zgodzić się ze skarżącym kasacyjnie, że Sąd Wojewódzki nieprawidłowo przeprowadził kontrolę wydanej w sprawie decyzji, dochodząc do wniosku o zasadności rozstrzygnięcia w przedmiocie odmowy potwierdzenia obywatelstwa polskiego. Analiza materiału dowodowego zebranego w sprawie i stanu faktycznego ustalonego w decyzjach organów obu instancji wskazuje, że postępowanie dowodowe nie zostało przeprowadzone zgodnie z regułami wynikającymi z art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Na gruncie reguł i norm procesowych organ wyprowadził nieuprawnione logicznie i nietrafne merytorycznie wnioski. Podkreślenia wymaga, że zasadnicze ustalenia faktyczne stanowiące podstawę wydanego w sprawie orzeczenia zostały skutecznie podważone w skardze kasacyjnej.

W kwestii ustaleń walidacyjnych trzeba podzielić stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że wniosek strony powinien być rozpoznawany w świetle przepisów obowiązujących w dacie jego złożenia i orzekania przez organ, ale z uwzględnieniem stanu prawnego obowiązującego w chwili zdarzenia mającego wpływ, czy też mogącego mieć wpływ na status obywatelstwa. Skarżący urodził się w dniu [...] lipca 1948 r., w [...] w [...], jako syn A. L. L. i I. z d. Z. Skarżący swojego ojca wskazał, jako osobę, po której wywodzi obywatelstwo polskie. Podkreślić trzeba, że w dacie urodzenia skarżącego obowiązywała ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, zatem na gruncie przepisów tej ustawy należało rozważyć czy skarżący posiada obywatelstwo polskie. Zgodnie z art. 5 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne obywatelstwo matki. Wobec tego zachodziła konieczność ustalenia w pierwszej kolejności, czy w dacie urodzenia się skarżącego jego rodzice pozostawali w związku małżeńskim.

W przedmiotowej sprawie bezspornym było posiadanie przez ojca skarżącego obywatelstwa polskiego, sporne zaś jest nabycie przez skarżącego obywatelstwa polskiego po ojcu. Ustawa z 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego nie wymaga, aby fakt zawarcia małżeństwa przez rodziców skarżącego mógł być udowodniony aktem stanu cywilnego. Należy, więc stosować, dla udowodnienia tego faktu, ogólne reguły dowodowe określone w przepisach K.p.a. Trafnie podnosi skarżący, że przy braku formalnego dokumentu należało, więc mieć na względzie czas zawarcia małżeństwa rodziców, tj. luty 1945 r., trudności z rejestracją małżeństw ze względu na ograniczone możliwości działania władz administracyjnych i niekompletność ksiąg stanu cywilnego spowodowaną działaniami wojennymi. Istotne znaczenie dla ustalenia ślubnego pochodzenia skarżącego powinna mieć informacja zawarta w niemieckim akcie urodzenia. Zaświadczenie wydane przez UDSC w [...] o treści: "(...) niniejszy wpis w księdze urodzeń zaświadczą, że jest Pan ślubnym dzieckiem rodziców A. L. L. i I. L. z d. Z." Trzeba mieć na uwadze, że ówczesny urzędnik stanu cywilnego uznał dane odnośnie zawarcia związku małżeńskiego rodziców - biorąc pod uwagę zdarzenia historyczne – również bez przedłożenia aktu małżeństwa, bądź innego urzędowego dokumentu potwierdzającego fakt zawarcia małżeństwa, jako prawdziwe i uznał dziecko jako pochodzące z małżeństwa. Opierając się na zasadach doświadczenia życiowego i logicznego myślenia, przyjąć należy, że wskazane dokumenty stanowią podstawę ustalenia, że w dacie narodzin skarżącego jego matka pozostawała w związku małżeńskim z jego ojcem, a co za tym idzie skarżący był dzieckiem ślubnym. Wskazać bowiem należy na treść art. 1138 K.p.c., który zrównuje zagraniczne dokumenty urzędowe z polskimi dokumentami urzędowymi pod względem ich mocy dowodowej, co do zasady nie wymagając ich legalizacji. Zagranicznym dokumentem urzędowym jest dokument sporządzony przez organ państwa obcego, w ramach powierzonych mu kompetencji, we właściwej formie, przy czym miejsce wystawienia dokumentu nie jest istotne. Zagranicznym dokumentem urzędowym jest nie tylko jego oryginał, lecz również jego odpis bądź uwierzytelniony wyciąg (zob. wyrok SN z dnia 31 stycznia 2007 r., sygn. II CSK 379/06, LEX nr 457825). Ponadto, zgodnie z przepisem art. 76 § 1 K.p.a. dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone. Zaistnienie określonych zdarzeń nie musi być na gruncie K.p.a. w każdym przypadku wykazane za pomocą dowodów wskazujących na te zdarzenia bezpośrednio. Okoliczności te mogą wynikać z innych ustalonych faktów na podstawie wnioskowań (por. wyrok NSA z dnia 26 stycznia 2011 r., sygn. akt II OSK 633/10, LEX nr 1071290).

W kontekście ratione temporis, uwzględniając, że rodzice skarżącego zawarli związek małżeński przed wejściem w życie dekretu z dnia 25 września 1945 r. Prawo o aktach stanu cywilnego, w okresie obowiązywania na ziemiach polskich rozproszonych przepisów dotyczących stanu cywilnego uchylonych dekretem z dnia 25 września 1945 r. Przepisy wprowadzające prawo o aktach stanu cywilnego, a także sytuacją osobistą osób pochodzenia żydowskiego w okresie wojny i tuż po jej zakończeniu oraz organizowanie administracji polskiej po zakończeniu wojny, należało przyjąć, że brak aktu małżeństwa nie stoi na przeszkodzie dowodzenia, że rodzice skarżącego zawarli małżeństwo, innymi dowodami niż akt małżeństwa. Wykładnia systemowa i celowościowa dopuszcza, w realiach konkretnej sprawy dotyczącej potwierdzenia obywatelstwa polskiego, odejście od reguły zakładającej bezwzględny obowiązek przedłożenia aktów stanu cywilnego. Również w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że w wyjątkowych okolicznościach stan cywilny może być dowodzony także za pomocą innych dowodów niż akty stanu cywilnego (zob. np. wyrok NSA z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. II OSK 1927/14, LEX nr 2111123).

Skarżący, nie dysponując z powodów obiektywnych dokumentem źródłowym w postaci aktu małżeństwa rodziców, przedstawił dokumenty urzędowe potwierdzające jego "ślubne" pochodzenie i w konsekwencji nabycie obywatelstwa polskiego po ojcu. Na tę okoliczność skarżący przedstawił dowód w postaci orzeczenia z dnia [...] czerwca 2015 r. Okręgowego Sądu [...] w [...], stwierdzające, że J. L. pozostawała w związku małżeńskim z L. L. Małżeństwo zostało zawarte w A. w [...] dnia [...] lutego 1945 r. Z treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, aby Sąd Wojewódzki zajął stanowisko w kwestii skuteczności orzeczenia Okręgowego Sądu [...] i ustalenia na jego podstawie "ślubnego" pochodzenia skarżącego. Jedynie z treści rozstrzygnięcia wynika, że dokument ten nie został uznany za dowód zawarcia małżeństwa przez rodziców skarżącego.

Warunkiem dla skutecznego uznania orzeczenia sądu zagranicznego jest zgodnie z art. 1147 § 1 K.p.c. przedłożenie przez stronę: 1) urzędowego odpisu orzeczenia; 2) dokumentu stwierdzającego, że orzeczenie jest prawomocne, chyba że prawomocność orzeczenia wynika z jego treści; 3) uwierzytelniony przekład na język polski dokumentów wymienionych w pkt 1 i 2 oraz brak okoliczności (przesłanek negatywnych) wymienionych w art. 1146 § 1 K.p.c. Organ stosujący prawo był jedynie uprawniony do badania aspektów formalnych orzeczenia. W żadnym razie nie było możliwe kwestionowanie podstawy prawnej jego wydania, kwestii merytorycznych z niego wynikających i jego znaczenia. W wyroku z dnia 6 maja 2015 r., sygn. akt II OSK 2419/13 (LEX nr 1780337) NSA stwierdził: "W świetle art. 1145 k.p.c. zasadą jest, że orzeczenia sądów państw obcych wydawane w sprawach cywilnych podlegają uznaniu w Polsce z mocy prawa (uznanie ex lege), chyba te istnieją przeszkody określone w art. 1146 k.p.c. Istota instytucji uznania zagranicznych orzeczeń sprowadza się do przeniesienia skutków prawnych orzeczenia wydanego w jednym państwie, na obszar innego państwa. System automatycznego uznania zagranicznego orzeczenia oznacza, że nie jest konieczne przeprowadzanie odrębnego postępowania i wydanie władczego aktu przez polski organ państwowy, aby zagraniczne orzeczenie wywołało skutki prawne na terytorium Polski.". Zatem orzeczenie Okręgowego Sądu [...] stwierdzające zawarcie związku małżeńskiego rodziców skarżącego, podlega na mocy art. 1145 K.p.c. automatycznemu uznaniu na terytorium RP. Orzecznie sądu [...] jest bezpośrednio skuteczne na terytorium Polski i ma moc obowiązującą na równi z orzeczeniem sądów krajowych. Natomiast odmawiając skuteczności na terytorium RP temu orzeczeniu, organ powinien wskazać konkretną przesłankę wymienioną w art. 1146 § 1 K.p.c. W innym wypadku organ administracji nie jest władny kwestionować, wydanego przez sąd [...] orzeczenia i zaprzestać ustaleniom tego sądu, że rodzice skarżącego zawarli związek małżeński w [...] w [...], w dniu [...] lutego 1945 r. Zgodzić się należy ze skarżącym kasacyjnie, że powyższe orzeczenie daje podstawy do uznania, że rodzice strony zachowali przy tej czynności formę wymaganą przez obowiązujące wówczas prawo, a zatem, że zawarty przez nich wyznaniowy związek małżeński wywołał skutki prawne w polskim prawie rodzinnym. Warto przy tym odnotować, że zgodnie z izraelską Ustawą Zasadniczą z 1984 r. o sądownictwie, trybunały religijne (sądy [...]), jako sądy szczególne, sprawują wraz z sądami powszechnymi władzę sądowniczą w Izraelu (art. 1 ust. b pkt 1 Ustawy Zasadniczej). Co istotne w sprawach małżeńskich są one wyłącznie właściwe. Sądy [...] działają na podstawie ustaw i podlegają nadzorowi judykacyjnemu Sądu Najwyższego Izraela (zob. Konstytucja Państwa Izrael, tłumaczenie i wstęp K. Wojtyczek, Wydawnictwo Sejmowe Warszawa 2001 r., s. 25-26).

Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prawnych międzynarodowych: "forma zawarcia małżeństwa podlega prawu obowiązującemu w miejscu zawarcia związku małżeńskiego". Natomiast zgodnie z art. 13 ust. 2 tej ustawy: "do ważności małżeństwa zawartego poza granicami Polski, wystarczy zachowanie formy, przepisanej przez prawa ojczyste obojga małżonków. Przy czym w literaturze przyjmuje się, że do ważności małżeństwa wystarczy zachowanie formy przepisanej przez prawo ojczyste tylko jednego z małżonków". Na marginesie należy zauważyć, że matka skarżącego także pochodzi z Polski - jak wynika bowiem z jego aktu urodzenia urodziła się w [...].

Na gruncie normatywnym prawa prywatnego międzynarodowego, prawo ojczyste osoby fizycznej to prawo państwa, którego jest ona obywatelem. Przyjmuje się, że w przypadku osoby posiadającej więcej niż jedno obywatelstwo za prawo ojczyste uważa się prawo właściwe dla miejsca zamieszkania bądź też prawo państwa z którym osoba jest najsilniej związana. Z ustaleń Wojewody [...] dokonanych w postępowaniu zakończonym decyzją z dnia [...] lipca 2015 r. wynika, że ojciec skarżącego A. L. L. urodzony w dniu [...] marca 1915 r. w [...] i tam zamieszkały do rozpoczęcia wojny, posiadał obywatelstwo polskie w dniu zawarcia małżeństwa tj. w dniu [...] lutego 1945 r. Trzeba mieć na uwadze, że do dnia dnia 1 stycznia 1946 r. tj. do wejścia w życie dekretu PKWN z dnia 25 września 1945 r. Prawo małżeńskie (Dz. U. nr 40, poz. 223), na ziemiach polskich obowiązywały rozproszone przepisy dotyczące stanu cywilnego. W szczególności na terytorium miejscowości [...] oraz byłego Królestwa Polskiego, w obrębie którego niegdyś znajdował się [...], uznawano skuteczność zawieranych małżeństw w formie wyznaniowej - związki wyznaniowe miały prawo regulowania spraw osobowych małżeńskich (przepisy Zwodu Praw Cesarstwa Rosyjskiego od 1825 r.; analogiczne przepisy wprowadzono w Królestwie Polskim prawem o małżeństwie z 1836 r.), a formalne jego sporządzenie i rejestracja nie miała znaczenia dla jego ważności. Zgodnie z art. 179 Prawa o małżeństwie: "małżeństwa osób, należących do różnych wyznań chrześcijańskich, poprzedniemi rozdziałami nie objętych, i małżeństwa osób, należących do różnych wyznań niechrześcijańskich, małżeństwa starozakonnych i mahometan podlegają, co do wszelkich szczegółów przepisom ich religii właściwej" (J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia państwa i prawa, Warszawa 1976, s. 426).

Zgodnie z uchwałą połączonych izb cywilnych Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 1929 r., sygn. akt I.N. 7/29, (OSP z 1931 r., poz. 300): "małżeństwo obywatela polskiego, podlegającemu prawu, obowiązującemu w okręgu apelacyjnym warszawskim, lubelskim i wileńskim, zawarte zagranicą jedynie w formie cywilnej, obowiązującej w miejscu zawarcia małżeństwa, należy w Polsce uznać za ważnie zawarte w obliczu prawa cywilnego". W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Najwyższy stwierdził, że: "ustawa z 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prawnych międzynarodowych opiera się przeważnie na zasadach konwencji haskich prawa prywatnego, miedzy innymi na konwencji dotyczącej uregulowania kolizji ustawodawstw w zakresie małżeństwa, podpisanej w Hadze 12 czerwca 1902 r. Z zestawienia tych postanowień wynika, że konwencja haska za formę zawarcia małżeństwa poczytuje zarówno formę świecką, jak i kościelną. Brzmienie art. 13 ustawy z 2 sierpnia 1926 r. i jego źródło usuwają wszelkie wątpliwości, że takież jest stanowisko naszego prawa". Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że orzeczenie Okręgowego Sądu [...] w [...] z dnia [...] czerwca 2015 r. stanowiło samodzielny i wystarczający dowód na wykazanie "ślubnego" pochodzenia skarżącego i nabycie przez niego obywatelstwa polskiego po ojcu na podstawie art. 4 w zw. z art. 5 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego.

Z treści pisma z Urzędu Miasta w [...] z dnia [...] listopada 2015 r. wynikało, że: "wpis w księdze urodzeń zaświadcza, że skarżący urodzony w dniu [...] lutego 1948 r. jest ślubnym dzieckiem rodziców A. L. L. i I. L. z domu Z. Również z informacji uzyskanej przez MSWiA z Konsulatu Generalnego RP w [...] wynikało, że skarżący pochodzi z małżeństwa. Minister przytoczył tylko część pisma z dnia [...] stycznia 2016 r. Warto przytoczyć pominięty fragment, w którym wskazano "(...) ówczesny urzędnik urzędu stanu cywilnego przy sporządzaniu aktu urodzenia uznał dziecko jako pochodzące z małżeństwa. W przeciwnym razie nie mogło by być wpisane w rubryce odnośnie matki L. rodowe Z. Również ojciec byłby wpisany w skutek uznania ojcostwa w przypiskach na marginesie aktu urodzenia a nie w głównej treści dokumentu. Również część dotycząca uwag z podaniem o możliwym zawarciu związku małżeńskiego wskazuje na to, że dziecko pochodziło z małżeństwa".

Akt urodzenia skarżącego jest dokumentem urzędowym określającym datę i miejsce urodzenia osoby oraz pochodzenie. Należy zatem przyjąć, że dokonano rejestracji dziecka "ślubnego". Przesądza o tym treść aktu, w którym wymienieni zostali oboje rodzice dziecka jako małżonkowie, nazwisko dziecka tożsame z nazwiskiem ojca, wymienienie nazwiska rodowego matki oraz informacja o zawartym przez rodziców związku małżeńskim w ZSRR. Brak jest podstaw prawnych do kwestionowania prawidłowości sporządzenia aktu urodzenia skarżącego i dodatkowej informacji pochodzącej z Urzędu Miasta z [...]. Zaznaczyć trzeba, że w Niemczech, tak i w Polsce można dokonać sporządzenia, ustalenia treści bądź odtworzenia aktu urodzenia na podstawie różnych źródeł dowodowych. Sporządzając akt urodzenia skarżącego niemiecki USC takimi dowodami dysponował i uznał, że są one wystarczające do ustalenia "ślubnego" pochodzenia skarżącego.

Zakwestionowanie wartości dowodowej aktu urodzenia skarżącego stanowi naruszenie art. 76 § 1 K.p.a. oraz art. 1138 K.p.c. Jak już to zostało wskazane zagraniczny akt stanu cywilnego stanowi wyłączny dowód zdarzeń w nim stwierdzonych, a jego niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. Szczególna moc dowodowa tego dokumentu nie jest przy tym uzależniona od wpisania go do polskich ksiąg stanu cywilnego (transkrypcji). W wyroku z dnia 6 maja 2015 r., sygn. akt II OSK 2407/13 (LEX nr 1780440) NSA przeprowadził analizę prawa niemieckiego odnośnie znaczenia (treści) wpisów do niemieckiego aktu urodzenia ustalając, że: "wpisanie osoby w rubryce "ojciec" oznacza, że spełnione zostały warunki § 1591 BGB, czyli istniało domniemanie ojcostwa, ojcostwo zostało ustalone lub sądownie stwierdzone. W przypadku braku domniemania ojcostwa oraz braku uznania lub sądowego stwierdzenia ojcostwa rubryka "ojciec" pozostaje pusta. Niemieckie prawo nie przewiduje możliwości wpisania kryjących danych ojca. W Niemczech znana jest instytucja uznania ojcostwa. Zgodnie z § 1592 BGB ojcem dziecka jest mężczyzna, który: w chwili urodzenia dziecka był w związku małżeńskim z matką dziecka; uznał ojcostwo; którego ojcostwo zostało stwierdzone zgodnie z § 1600 d BGB lub §182 ust 1 ustawy o postępowaniu w sprawach rodzinnych. W przypadku kobiety posiadającej dziecko, co do którego brak jest ustalenia ojcostwa (brak wpisanego ojca w akcie urodzenia dziecka) zawarcie małżeństwa nie prowadzi automatycznie do ustalenia ojcostwa męża matki dziecka. Do ustalenia ojcostwa konieczne jest uznanie ojcostwa. Domniemanie ojcostwa dotyczy jedynie dzieci urodzonych w trakcie związku małżeńskiego (...). Należy pamiętać, że akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych, ich niezgodność z prawdą może być udowodniona wyłącznie w postępowaniu sądowym".

Zgodnie z art. 17 dekretu z dnia 22 stycznia 1946 r. Prawo rodzinne "dzieci małżeńskie noszą nazwisko ojca", zaś zgodnie z art. 52 dekretu "dziecko pozamałżeńskie nosi nazwisko rodowe matki". W świetle tych ustaleń nie powinno budzić wątpliwości w niniejszej sprawie, że dokonano rejestracji dziecka pochodzącego od mężczyzny, który w chwili jego urodzenia był w związku małżeńskim z matką dziecka lub uznał dziecko. Istotnym zatem było ustalenie uznania skarżącego przez jego ojca bądź pozostawania przez jego rodziców w chwili jej urodzenia w związku małżeńskim. Oba te zdarzenia powodowały, że dziecko było traktowane jako "ślubne". Zgodnie bowiem z art. 68 Dekretu Prawo rodzinne z dnia 22 stycznia 1946 r.: "dziecko uznane przez ojca ma stanowisko prawne dziecka z małżeństwa". Zatem niemiecki akt urodzenia stanowił samodzielną i wystarczającą podstawę do ustalenia nabycia przez skarżącego na podstawie art. 4 pkt 1 w zw. z art. 5 ustawy z dnia 20 lutego 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego obywatelstwa polskiego po ojcu. Okoliczność posiadania przez ojca skarżącego obywatelstwa polskiego została potwierdzona decyzją Wojewody [...].

W przedmiotowej sprawie, dokonana przez Sąd Wojewódzki ocena prawna materiału dowodowego, po pierwsze narusza domniemanie wynikające z treści dokumentów urzędowych. Zgodnie z art. 76 § 1 K.p.a. "dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone." Dotyczy to zarówno polskich jak i zagranicznych dokumentów urzędowych. Po drugie wykracza poza zakres swobodnej oceny dowodów. Kwestionuje bowiem nie tylko treść wzmianki w akcie małżeństwa, ale również odrzuca stanowisko przedstawione przez Konsula Generalnego w [...] o zawartym małżeństwie przez rodziców skarżącego. Sąd Wojewódzki poddaje pod wątpliwość wiarygodność oświadczeń rodziców skarżącego o zawartym uprzednio związku małżeńskim. Nie dostrzega przy tym, że polskie akty stanu cywilnego po wojnie także sporządzono, odtwarzano na podstawie oświadczeń i nikt w chwili obecnej nie kwestionuje ich treści i to nie tylko z powodu wynikającego z ustawy domniemania ich prawdziwości.

W tym stanie rzeczy, ponieważ istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona do rozpoznania skargi, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 P.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę. Mając na uwadze przedstawione wyżej rozważania Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że decyzje zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego (art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a.), ponieważ nie dokonano należytej oceny całokształtu materiału dowodowego. Uzasadnia to, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i art. 135 P.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W toku ponownego rozpoznania sprawy organ dokona ustaleń na podstawie całokształtu materiału dowodowego, oceniając łącznie wszystkie zgromadzone w sprawie dowody. Konieczne jest w pierwszej kolejności ustalenie rzeczywistej treści pisma z Urzędu Miasta w [...] z dnia 18 listopada 2015 r. oraz orzeczenia Okręgowego Sądu [...], ale także skonfrontowanie tych aktów z innymi dowodami i wyjaśnieniami skarżącego. Okoliczności wynikające z poszczególnych dokumentów, w tym orzeczenia Okręgowego Sądu [...] i ich łączne rozważenie powinny być podstawą oceny, czy rodzice skarżącego zawarli małżeństwo przed jego urodzeniem i skarżący, jako dziecko ślubne nabył obywatelstwo ojca na podstawie art. 5 ustawy z dnia 20 lutego o obywatelstwie Państwa Polskiego, jeżeli jego ojciec posiadał obywatelstwo polskie w dniu jej narodzin.

O kosztach postępowania sądowego NSA orzekł na podstawie art 203 pkt 1 P.p.s.a.