Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2732/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2013-12-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność zaskarżonej decyzji
Powołane przepisy: article: art. 119 pkt 1 w zw. z art. 120
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 28, art. 30 par. 1, art. 156 par. 1 pkt 2, art. 145 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Szmydt (spr.) po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi Agencji Nieruchomości Rolnych w [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej Agencji Nieruchomości Rolnych w [...] kwotę 200 (dwieście) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] września 2013 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania W. C., uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] oraz stwierdził, że nieruchomość położona w [...] o powierzchni [...] ha, stanowiąca dawną własność M. G., zapisana w księdze wieczystej [...] oraz nieruchomość położona w [...] o powierzchni [...] ha, stanowiąca dawną współwłasność M. G. i Z. G., zapisana w księdze wieczystej [...], nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydana została w następującym stanie faktycznym sprawy.

Pismem z dnia [...] marca 2005 r. W. C. wystąpiła do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, iż majątek ziemski położony w [...], zapisany w księgach wieczystych [...] i [...] nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51, ze zm.).

Po rozpatrzeniu powyższego podania Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...] stwierdził, że nieruchomość ziemska (rolna) o powierzchni [...] ha położona w [...] stanowiąca własność M. G., o oznaczeniu w księdze wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy w [...] Tom [...] oraz nieruchomość ziemska (rolna) o powierzchni [...] ha położona w [...] stanowiąca współwłasność małż. M. G. i Z. G. o oznaczeniu w księdze wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy w [...] Tom [...] podpadały łącznie pod działanie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W wyniku rozpoznania odwołania W. C. - spadkobierczyni byłych właścicieli nieruchomości, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] października 2007 r. nr [...], utrzymał powyższą decyzję w mocy.

W dalszym toku postępowania Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 28 lutego 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 76/08 uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2007 r. oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2006 r.

W związku z powyższym Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] września 2008 r. nr [...] ponownie orzekł, że nieruchomości położone w [...] o powierzchni [...] ha i o powierzchni [...] ha podpadają pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, którą Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] uchylił i umorzył postępowanie przed organem pierwszej instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ powołał się na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 2010 r. sygn. akt P 107/08. Następnie w wyniku uwzględnienia skargi W. C., wniesionej na ww. decyzję, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, działając na podstawie art. 54 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił w całości zaskarżoną decyzję z dnia [...] grudnia 2010 r. i decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2008 r. oraz przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi stopnia wojewódzkiego.

W związku z powyższym Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] ponownie orzekł, że majątek ziemski położony w [...], obejmujący nieruchomości zapisane w księgach wieczystych [...] i [...] podpadają pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu organ podniósł, że uprawnienia właścicielskie M. G. obejmowały nieruchomości w [...] o powierzchni [...] ha, bowiem współwłasność małżonków w odniesieniu do nieruchomości o powierzchni [...] ha miała charakter współwłasności łącznej. Ponadto powołując się na art. 10 i 172 matrykuły gromady [...] stwierdził, że przedmiotowa nieruchomość obejmowała w całości użytki rolne, poza powierzchnią [...] ha, stanowiącą las.

Niezgadzając się z powyższą decyzją W. C. złożyła odwołanie, zarzucając naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., oraz art. 1 w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Jednocześnie zakwestionowała pogląd organu, zgodnie z którym M. G. był właścicielem nieruchomości o powierzchni [...] ha oraz wskazała, że organ nie zbadał ziemskiego charakteru nieruchomości.

Po rozpatrzeniu powyższego odwołania Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] września 2013 r. nr [...] uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2012 r. oraz stwierdził, że nieruchomość położona w [...] o powierzchni [...] ha, stanowiąca dawną własność M. G., zapisana w księdze wieczystej [...] oraz nieruchomość położona w [...] o powierzchni [...] ha, stanowiąca dawną współwłasność M. G. i Z. G., zapisana w księdze wieczystej [...], nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu decyzji stwierdził, że w przypadku gdy dana nieruchomość spełniała przewidziane w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN wymogi obszarowe z dniem 13 września 1944 r. przechodziła z mocy prawa, bez wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa oraz była obejmowana niezwłocznym zarządem państwowym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Wskazał, że na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, strona mogła ubiegać się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust.1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Jednocześnie Minister podniósł, że z uwagi na okoliczność, iż przedmiotowa sprawa była przedmiotem rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 28 lutego 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 76/08, w którym Sąd stanął na stanowisku, iż w niniejszej sprawie konieczne jest dokonanie oceny, czy możliwym było na gruncie dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, przejęcie własności jednego z małżonków i majątku, którego jest on współwłaścicielem w częściach ułamkowych z drugim małżonkiem. Organ wskazał, że w związku z powyższym, stosownie do art. 153 p.p.s.a., jest on związany oceną prawną i wskazaniami, co do dalszego postępowania wyrażonymi w orzeczeniu sądu.

Organ stwierdził, że w niniejszej sprawie bezspornym jest, iż M. G. był wyłącznym właścicielem nieruchomości położonej w [...] o powierzchni [...] ha, uregulowanej w księdze wieczystej [...]. Ponadto M. G. wraz ze swoją żoną Z. G. byli współwłaścicielami nieruchomości położonej w [...] o powierzchni [...] ha, uregulowanej w księdze wieczystej [...]. W zaświadczeniu z dnia [...] lipca 1946 r. nr [...] Wojewódzki Urząd Ziemski w [...] stwierdził, że nieruchomość ziemska w [...] o powierzchni [...] ha, zapisana w księdze wieczystej [...] i [...], stanowiąca własność M. G., została przejęta na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zaznaczył również, że przejęte na własność Państwa, nieruchomości zlokalizowane były w [...], gminie [...], na terenie byłego województwa [...]. Zatem zdaniem Ministra oznaczało to, że kwestią zasadniczą, decydującą o podpadaniu nieruchomości pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN było określenie jej łącznego rozmiaru powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Wskazał, że w ww. zaświadczeniu z dnia [...] lipca 1946 r. Wojewódzki Urząd Ziemski w [...] stwierdził, że obszar przejętych nieruchomości wynosi [...] ha ogólnej powierzchni, co zdaniem tego organu stanowiło wypełnienie dyspozycji zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przejęte nieruchomości potraktowane zostały jako nierozłączna całość, przy czym elementem je łączącym była osoba właściciela – M. G. Z powyższego, w ocenie organu, wynika, że dokonano zsumowania powierzchni nieruchomości ziemskich należących na zasadzie współwłasności do M. i Z. G. z powierzchnią innych nieruchomości ziemskich, której wyłącznym właścicielem był M. G., w rezultacie czego uznano, że łączny obszar powierzchni ogólnej przekracza 100 ha i tym samym spełnione zostały warunki wymienione w przepisie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, kwalifikujące do przejęcia ww. nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Uwzględniając powyższe Minister wskazał, że na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu przejęciu podlegały te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, które stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych. Zatem, zdaniem organu, podstawowym wyznacznikiem określonej nieruchomości ziemskiej, której powierzchnia brana jest pod uwagę w kontekście art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, jest osoba właściciela. Jedna nieruchomość ziemska może być własnością jednej osoby, może być własnością kilku osób - ale nie może być własnością jednocześnie jednej oraz kilku osób. Podniósł, że badanie normy obszarowej ustalonej ww. przepisem może dotyczyć tylko takiej części powierzchni ziemi, której status właścicielski jest jednolity. W ocenie Ministra niedopuszczalnym jest łączenie powierzchni dowolnych nieruchomości tylko na tej podstawie, że jednym ze współwłaścicieli jest osoba będąca równocześnie właścicielem "podstawowej" nieruchomości, której dotyczy postępowanie.

Jednocześnie organ wskazał, że literalne brzmienie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, warunkujące dokonanie przejęcia od posiadania tytułu własności albo współwłasności przez osoby fizyczne lub prawne, przesądza o rozłącznym oraz wykluczającym się traktowaniu pojęcia własności oraz współwłasności. Przepis ten jednoznacznie wzajemne wyklucza pojęcie "własności" i "współwłasności" oraz brak możliwości jego zastosowania do obu tytułów jednocześnie, jeśli przysługują one różnym podmiotom.

Minister podniósł, że ta niedopuszczalna metodologia została zastosowana na gruncie przedmiotowej sprawy, na co wskazuje wniosek Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] lipca 1946 r., skierowany do Sądu Grodzkiego w [...] o przepisanie na rzecz Skarbu Państwa tytułu własności nieruchomości zapisanych w księdze wieczystej [...] i [...], który to dowodzi, że dokonano "połączenia" nieruchomości o różnym statusie właścicielskim (współwłasność M. i Z. G.).

Konkludując organ uznał, że żadna z przejmowanych nieruchomości nie przekraczała 100 ha powierzchni ogólnej i tym samym nie podpadała pod działanie przepisu dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Tym samym w jego ocenie rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji, stwierdzające, iż nieruchomość położona w [...] o powierzchni [...] ha, stanowiąca dawną własność M. G., zapisana w księdze wieczystej [...] oraz nieruchomość położona w [...] o powierzchni [...] ha, stanowiąca dawną współwłasność M. G. i Z. G., zapisana w księdze wieczystej [...], podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r., jest nieprawidłowe.

Decyzję z dnia [...] września 2013 r. organ skierował do: Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w [...] z s. w [...], Starosty [...], Wójta Gminy [...] oraz pełnomocnika W. C. - adw. R. N.

Na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi Agencja Nieruchomości Rolnych w [...] wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając jej naruszenie zasady słuszności oraz zasady prawdy obiektywnej w postaci naruszenia normy przepisu art. 7 k.p.a. oraz przepisów art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego zebranego w sprawie oraz nieprzestrzeganie wymogów uzasadnienia decyzji – faktycznego i prawnego. W oparciu o tak sformułowane zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał swoje stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Pismem z dnia [...] listopada 2013 r. adw. R. N. poinformował, że w postępowaniu administracyjnym występował jako pełnomocnik W. C., jednocześnie wskazał, że w rozmowie telefonicznej z członkiem jej rodziny uzyskał informację o śmierci W. C. Do niniejszego pisma załączony został potwierdzony za zgodność z oryginałem odpis skrócony aktu zgonu, z którego wynika, że ww. uczestniczka postępowania zmarła w dniu [...] sierpnia 2012 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, jednakże z innych przyczyn niż w niej wskazane.

Zgodnie bowiem z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) powołana dalej: "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Kierując się tą regułą Sąd uznał, że decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2013 r. nr [...] została wydana z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Ze znajdującego się w aktach sądowych sprawy odpisu skróconego aktu zgonu nr [...] wynika, że W. C. zmarła w dniu [...] sierpnia 2012 r., a więc przed wydaniem w niniejszej sprawie przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzji z dnia [...] września 2013 r. Oznacza to, że rozstrzygnięcie wydane w postępowaniu drugoinstancyjnym, którego adresatem była m.in. W. C. (działająca przez pełnomocnika adw. R. N.), zostało skierowane do osoby zmarłej, a więc takiej, która nie mogła mieć statusu strony w rozumieniu art. 28 k.p.a.

Kodeks postępowania administracyjnego wprawdzie nie zawiera normy, która by wprost regulowała kwestię skutków prawnych skierowania postanowienia do osoby zmarłej. Niemniej w orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje pogląd, że skutkiem traktowania przez organy publiczne osób zmarłych jako stron postępowania jest uznanie podjętych w takiej sytuacji decyzji za wydane z rażącym naruszeniem prawa (por. wyrok NSA z dnia 11 marca 2008 r. sygn. akt I OSK 1959/06, Lex nr 505429; wyrok NSA z dnia 20 września 2002 r. sygn. akt I SA 428/01, OSP 2004/3/33). Zważyć bowiem należy, że status strony, w rozumieniu art. 28 k.p.a., przysługujący osobie fizycznej wygasa z chwilą jej śmierci. Jak stanowi art. 30 § 1 k.p.a. zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych ocenia się według przepisów prawa cywilnego, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Stosownie zaś do art. 8 kodeksu cywilnego zdolność prawną ma każdy człowiek od chwili urodzenia. Z chwilą śmierci zdolność prawna wygasa. W związku z powyższym nie ulega wątpliwości Sądu, że zmarła W. C., jako osoba niemająca zdolności prawnej nie mogła być podmiotem praw i obowiązków z zakresu prawa administracyjnego, a skoro tak to w stosunku do niej nie można było prowadzić postępowania, ani skierować do niej podjętego rozstrzygnięcia. Powyższego nie zmienia również okoliczność, że zaskarżona decyzja została doręczona pełnomocnikowi, gdyż zgodnie z art. 101 § 2 kodeksu cywilnego pełnomocnictwo wygasa z chwilą śmierci mocodawcy.

Skoro zatem w przedmiotowej sprawie doszło do wydania decyzji w stosunku do osoby zmarłej, to należy przyjąć, że rozstrzygnięcie to obarczone jest od dnia wydania wadą, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. co skutkować musi stwierdzeniem nieważności na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Przy czym dla oceny legalności zaskarżonej decyzji bez znaczenia jest fakt czy organ o śmierci ww. osoby w dacie rozstrzygania sprawy wiedział, czy też nie.

Tego rodzaju uchybienie wypełnia jednocześnie przesłankę upoważniającą Sąd zgodnie z art. 119 pkt 1 p.p.s.a. do rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym.

Jednocześnie wyjaśnić należy, iż stwierdzenie wystąpienia ww. wady prawnej podjętego przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi rozstrzygnięcia powoduje, że Sąd zwolniony był z obowiązku merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji. Bowiem już w chwili jej wydania była ona obciążona kwalifikowaną wadą prawną skutkującą stwierdzeniem jej nieważności. Nie badał w związku z tym sprawy pod kątem wystąpienia innych naruszeń przepisów prawa procesowego i materialnego, jak również nie oceniał zasadności podniesionych w skardze zarzutów, uznając to za przedwczesne.

Rozpoznając ponownie sprawę organ weźmie pod uwagę powyższe ustalenia, których treść ma istotne znaczenie dla przedmiotowej sprawy i określi właściwe strony postępowania, do których należy skierować podjęte w sprawie rozstrzygnięcia.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 w związku z art. 119 pkt 1 i art. 120 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania postanowiono na podstawie art. 210 § 2 powołanej ustawy.