Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 578/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2021-09-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6340 Potwierdzenie represji
Hasła tematyczne: Kombatanci
Inne
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1, art. 2 ust. 2, art. 3, art. 4 ust. 1 pkt 1, art. 4 ust. 1 pkt 2, art. 5 ust. 2, art. 5 ust. 5
journal: Dz.U. 2020 poz 319
law: Ustawa z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych - t..j.
article: art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 250 par. 1
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: par. 2 pkt 1, par. 4 ust. 1-3, par. 21 ust. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 68
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej  pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Sędziowie Sędzia WSA Robert Adamczewski Asesor WSA Anna Dębowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 września 2021 r. sprawy ze skargi H.Z. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] roku nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi P.K. prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. A 287 lok. [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu H. Z. z urzędu. dc


UZASADNIENIE

Decyzją z [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 w związku z art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 5 w związku z art. 2 oraz art. 3 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 319 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.d.o.a.", Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z [...], nr [...], odmawiającą H.Z. potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

W uzasadnieniu organ administracji uznając, że wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie stwierdził, że materiał dowodowy znajdujący się aktach sprawy nie potwierdza antykomunistycznej działalności H.Z. określonej przepisami u.d.o.a. Jako tytuły upoważniające do uzyskania wymienionych statusów skarżący wskazał we wniosku prowadzenie działalności opozycyjnej, którą rozpoczął w 1968 r. podczas wydarzeń marcowych. Następnie skarżący wskazał na pełnienie funkcji sekretarza Komisji Zakładowej A, uczestnictwo w strajku w 1981 r., uczestnictwo w spotkaniach przy parafii B. Poza tym skarżący miał prowadzić działalność ulotkową w tym: przechowywać je u siebie w domu oraz rozklejać w miejscach publicznych, wypisywać hasła na murach o treściach antykomunistycznych. Skarżący stwierdził, że jego działalność antykomunistyczna skupiała się na organizacji spotkań poetów opozycyjnych i działalności literackiej. Skarżący wskazał również na liczne represje z powodu inwigilowania go i szykanowania przez SB, pobicie przez funkcjonariuszy MO w trakcie uczestnictwa na wiecu studenckim w 1968 r. oraz zwolnienie z pracy w niejasnych dla niego okolicznościach. Organ administracji zwrócił się do skarżącego o przesłanie szczegółowych informacji na temat prowadzonej działalności antykomunistycznej, doznanych represji oraz nadesłanie wszelkich dowodów potwierdzających spełnianie warunków, o których mowa w art. 2 lub art. 3 u.d.o.a. Mając na uwadze, że materiał dowodowy zebrany w sprawie był niewystarczający do jej rozstrzygnięcia organ administracji wystąpił o zaopiniowanie wniosku przez Wojewódzką Radę Konsultacyjną do Spraw Działaczy Opozycji Antykomunistycznej oraz Osób Represjonowanych z Powodów Politycznych w Ł. W odpowiedzi wpłynęła uchwała Rady o negatywnym zaopiniowaniu wniosku.

W ocenie organu administracji, nie ma podstaw do uznania, że skarżący był przez minimum 12 miesięcy członkiem struktur organizacyjnych, do których przynależność byłaby związana z odpowiedzialnością karną, co jest warunkiem koniecznym dla potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej w rozumieniu u.d.o.a. Zarówno we wniosku o potwierdzenie statusu, jak i we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz w pozostałej korespondencji z organem skarżący nie przedstawił okoliczności prowadzenia działalności spełniającej przesłanki art. 2 u.d.o.a. Skarżący podnosił, że brał udział w wiecu studenckim oraz w strajku. Jednak w materiale dowodowym brak jest dokumentów potwierdzających te okoliczności. W toku prowadzonego postępowania nie pozyskano potwierdzenia na uczestnictwo skarżącego w spotkaniach przy kościele B oraz charakteru i zaangażowania w te spotkania. Nie pozyskano informacji z jakimi strukturami współpracował skarżący, jak często zajmował się kolportażem, rozklejaniem oraz przechowywaniem ulotek. Skarżący w trakcie postępowania administracyjnego przedłożył oświadczenia świadków, jednak z uwagi na bardzo ogólne stwierdzenia, brak konkretnych, rzeczowych informacji o jego działalności, wymienione oświadczenia nie mogły być uznane za dowód istotny w sprawie. Nie umożliwiają bowiem ustalenia na czym polegała działalność skarżącego oraz jaki miała charakter, a także w jakim okresie była prowadzona. Żaden ze świadków nie podaje jakie zakazane pisma miał posiadać skarżący. Tak samo enigmatyczne są stwierdzenia świadków co do tytułów, charakteru i ilości kolportowanych materiałów. Nie wiadomo też czy z uwagi choćby na treść kolportowanych pism, działalność taka była zagrożona odpowiedzialnością karną. Niejasność tych wypowiedzi z równym prawdopodobieństwem pozwala sytuować działalność wnioskodawcy w czasie, który ustawa wyłącza z potwierdzenia statusu. Oświadczenia nie wspominają o treści, formie oraz charakterze drukowanych ulotek i gazet. Nie wiadomo nawet jakie miały tytuły. Podobna sytuacja odnosi się do malowania haseł antykomunistycznych. Wątpliwość wzbudził fakt organizowania przez skarżącego spotkań dla poetów opozycyjnych, ponieważ analizując dołączoną do wniosku teczkę pracy C oraz opinię Członków Rady Konsultacyjnej do Spraw Działaczy Opozycji Antykomunistycznej oraz Osób Represjonowanych z Powodów Politycznych w Ł. nie można uznać, aby spotkania te miały charakter konspiracyjny i podejmowano na nich działania, które mogły być zagrożone odpowiedzialnością karną. Załączone wiersze nie szkalują wprost ustroju komunistycznego i są różnej treści. Nie wiadomo też, czy prace poetów były przekazywane innym osobom mając na celu poinformowanie o złym stanie polityki kraju i nawoływanie do buntu wobec obecnego wtedy ustroju. W opinii organu administracji, nie ma przekonywujących dowodów, że skarżący przez okres co najmniej 12 miesięcy prowadził w sposób zorganizowany (w ramach zorganizowanych struktur lub we współpracy z nimi) oraz spełniającą przesłankę rygoru podlegania odpowiedzialności karnej w ówcześnie obowiązującym porządku prawnym, działalność na rzecz niepodległego bytu państwowego. Organ administracji podniósł, że dokonał sprawdzenia w internetowej bazie danych projektu: [...] informującej o polskiej opozycji antykomunistycznej lat 1976-1989 prezentującej około 4 800 biogramów osób, które prowadziły walkę z systemem komunistycznym, prowadzonego przez IPN, który nie zawiera biogramu ani innych informacji na temat skarżącego. W ocenie organu administracji, zebrany w sprawie materiał dowodowy nie potwierdził również, by skarżący podlegał represjom, o którym mowa w art. 3 u.d.o.a. Na żadnym etapie obu postępowań administracyjnych skarżący nie udowodnił udziału własnego w wystąpieniu wolnościowym w 1968 r., które odbywałoby się na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Materiał dowodowy nie wskazuje by skarżący podlegał ustawowym represjom. Nie pozyskano dokumentów, które potwierdzałyby, że wobec skarżącego podjęto bezprawne działanie polegające na popełnieniu na jego szkodę przestępstwa lub wykroczenia w związku z jego inwigilacją. Skarżący nie przedstawił dowodów, które potwierdzałyby, że zostały pobity i nastąpiło to w związku z udziałem w wystąpieniu wolnościowym oraz że do pobicia doszło na skutek działania organów bezpieczeństwa. Nie udowodniono, że zwolnienie skarżącego z pracy stanowiło formę represji. Świadectwo pracy wskazuje na wypowiedzenie umowy o pracę przez zakład pracy w związku z licznymi spóźnieniami, wobec czego organ nie ma podstaw do stwierdzenia, że nastąpiło ono z powodu wzięcia udziału w wystąpieniu wolnościowym.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi H.Z. nie zgodził się ze stanowiskiem organu. Zakwestionował prawidłowość postępowania i dokonaną przez organ ocenę materiału dowodowego. Zarzucił, że organ nie wyjaśnił licznych niejasności w sprawie. Skarżący stwierdził, że nie został zwolniony z pracy z powodu spóźnień. Wygrał sprawę sądową z D, lecz ograniczył roszczenie i zrezygnował z powrotu do pracy. W aktach sprawy w Instytucie Pamięci Narodowej są tylko donosy agenta C. Był szkalowany w prasie i donoszono na niego. Organ administracji nie zauważył, że w informacji operacyjnej C z 19 października 1984 r. jest informacja o spotkaniu, na którym skarżący odczytał nielegalny periodyk E oraz swoje wiersze o treści antypaństwowej. Organ administracji nie uwzględnił faktu, że uczestniczył w nieudanej prowokacji SB i próbie odebrania mu dowodu osobistego. Wobec nieskuteczności akcji, w ocenie skarżącego, podjęto próbę rejestracji go jako KTW. Odnosząc się do kwestii pobicia w marcu 1968 r. skarżący stwierdził, że nie miał obdukcji, gdyż uciekł. W zaskarżonej decyzji organ administracji powielił częściowo argumentację Wojewódzkiej Rady Konsultacyjnej do Spraw Działaczy Opozycji Antykomunistycznej oraz Osób Represjonowanych z Powodów Politycznych w Ł., z którą się nie zgadza, albowiem Rada popełniła wiele nieścisłości i błędów.

W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

W piśmie wniesionym 19 października 2020 r. pełnomocnik skarżącego podtrzymał wniesioną przez niego skargę oraz wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, oświadczając, że koszty te nie zostały opłacone w całości, ani w części.

W piśmie tym zarzucił, że organ administracji zaniechał przeprowadzenia postępowania dowodowego. Skarżący wskazywał świadków mogących potwierdzić jego działalność i przedłożył ich pisemne oświadczenia (M.S. i G.L.). Złożył także wniosek o dopuszczenie dowodu z przesłuchania A.H., T.S., J.J., E.M., B.C., J. K., G.L., Z.K., J.Ś., E.M. W toku prowadzonej działalności skarżący zorganizował spotkanie w artystami, działaczami i opozycjonistami, w tym z M.S. (skazanym na karę pozbawienia wolności), z B.Z. (skazanym na karę śmierci, autorem korespondencyjnego Klubu Młodych Pisarzy), Z.J. oraz J.U. Gdyby działalność ta nie miała charakteru politycznego, nie byłaby przedmiotem uwagi tajnego współpracownika służb bezpieczeństwa. Z raportów A wynika jednoznacznie, że wiersze odczytywane przez skarżącego na głos na spotkaniach literackich miały charakter "jednoznacznie antypaństwowy".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Na wstępie wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 15 zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 1842 ze zm.), zwanej ustawą covidową, znowelizowanym na mocy art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1090), z dniem 3 lipca 2021 r., w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie zaś z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Na tle tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, wyraził pogląd, że "prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m. in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19 (...). Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). (...) Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego".

Zważywszy na treść powyższej regulacji zarządzeniem Zastępcy Przewodniczącego Wydziału II z 25 sierpnia 2021 r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej, ziściły się bowiem warunki określone w tym przepisie. Rozpoznanie tej sprawy jest konieczne, co znajduje potwierdzenie w zarządzeniu o rozprawie zdalnej z 15 lipca 2021 r., jednakże rozprawy tej, wymaganej przez ustawę, nie można przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku z uwagi na fakt, że organ administracji, nie potwierdził możliwości technicznych w zakresie uczestniczenia w tej rozprawie, mimo wezwania, co skutkowało skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie tego przepisu, o czym strony zostały zawiadomione w wykonaniu zarządzenia z 25 sierpnia 2021 r. (k. 75-76 zwrotne potwierdzenia odbioru).

Wymagany przy tym przywołaną wyżej uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego standard ochrony praw stron w niniejszej sprawie został zachowany, skoro wskazanym powyżej zarządzeniem strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, względnie uzupełnienia dotychczasowej argumentacji.

Stosownie natomiast do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem stosując środki określone w ustawie.

Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (przepis art. 57a nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż dotyczy skarg na pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną w indywidualnej sprawie, opinię zabezpieczającą i odmowę wydania opinii zabezpieczającej). Jednakże zgodnie z art. 134 § 2 p.p.s.a. sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Z kolei stosownie do art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

W myśl art. 145 § 1 p.p.s.a. sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie: 1) uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c); 2) stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach; 3) stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w k.p.a. lub innych przepisach.

Z przepisów tych wynika, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Stwierdzenie istnienia którejkolwiek z powyższych przesłanek skutkuje wyeliminowaniem zaskarżonej decyzji lub postanowienia z obrotu prawnego. Akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z prawem, jeżeli jest zgodny z przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. W razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).

Przeprowadzona przez sąd w ramach tak nakreślonej kognicji kontrola postępowania administracyjnego zakończonego wydaniem zaskarżonej decyzji wykazała, że było ono dotknięte naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W świetle rozwiązań przyjętych w przepisach u.d.o.a., stanowiących materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, bezwzględnym warunkiem przyznania statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych jest stwierdzenie przez właściwy organ (w tym wypadku przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu) spełnienia przesłanki z art. 4 ust. 1 pkt 1 i 2 u.d.o.a., tj. tego, że osoba ta nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, chyba że przedłoży dowody, że przed dniem 31 lipca 1990 r., bez wiedzy przełożonych, czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i co do której w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.

Bezspornie skarżący przesłankę tę spełnia, co wynika z przedłożonej przez niego decyzji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z [...] 2018 r. W decyzji tej stwierdzono, że H.Z. nie był pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa i w archiwum instytutu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez niego lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.

W dalszej kolejności należy wskazać, że status działacza opozycji lub osoby represjonowanej jest kategorią normatywną i przysługuje wyłącznie osobom spełniającym warunki określone wprost przez ustawodawcę odpowiednio w art. 2 i art. 3 u.d.o.a.

Kategorię "działaczy opozycji antykomunistycznej" ustawodawca uregulował w art. 2 ust. 1 u.d.o.a., zgodnie z którym działaczem opozycji antykomunistycznej jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziła, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Przy czym, w myśl art. 2 ust. 2 u.d.o.a., do okresu 12 miesięcy, o którym mowa w ust. 1, nie wlicza się okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r.

Natomiast kategorię "osoby represjonowanej z powodów politycznych" reguluje art. 3 u.d.o.d., stanowiąc, że jest nią osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 31 lipca 1990 r.:

1) przebywała w:

a) więzieniu lub innym miejscu odosobnienia na terytorium Polski na mocy wyroku wydanego w latach 1956-1989 albo bez wyroku jednorazowo przez okres dłuższy niż 48 godzin lub wielokrotnie przez łączny okres dłuższy niż 30 dni, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce;

b) ośrodku odosobnienia na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. poz. 154, z 1982 r. poz. 18, z 1989 r. poz. 178 oraz z 2011r. poz. 342) za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce;

2) przez okres powyżej 30 dni pełniła zasadniczą służbę wojskową lub czynną służbę wojskową w ramach ćwiczeń wojskowych, do której odbycia została powołana z przyczyn politycznych za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce;

3) brała udział w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i w związku z tym:

a) na skutek działania, w tym niejawnego, wojska, milicji lub organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1575 oraz z 2018 r. poz. 5 i 369), zwanych dalej "organami bezpieczeństwa państwa", poniosła śmierć, doznała uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni,

b) była inwigilowana przez organy bezpieczeństwa państwa i podjęto wobec niej bezprawne działanie polegające na popełnieniu na jej szkodę przestępstwa lub wykroczenia,

c) była pozbawiona możliwości wykonywania swojego zawodu,

d) została z nią rozwiązana umowa o pracę,

e) została relegowana z uczelni wyższej lub innej szkoły,

f) była objęta zakazem publikacji przez Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, wojewódzki lub miejski urząd kontroli prasy, publikacji i widowisk albo Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk lub okręgowy urząd kontroli publikacji i widowisk przez okres dłuższy niż jeden rok;

4) była poszukiwana listem gończym, oskarżona lub skazana za popełnienie przestępstwa lub wielokrotnie skazywana za popełnienie wykroczenia, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce.

Niewątpliwie nie są to kategorie rozłączne i osobie zainteresowanej może być przyznany zarówno status "działacza opozycji antykomunistycznej", jak i "osoby represjonowanej z powodów politycznych", co oznacza, że mogą zostać one potwierdzone przez właściwy organ w jednym postępowaniu osobom spełniającym warunki określone wprost przez ustawodawcę odpowiednio w art. 2 oraz art. 3 u.d.o.a. Przy czym status działacza opozycji antykomunistycznej przyznany może zostać wyłącznie osobie, która w okresie co najmniej 12 miesięcy prowadziła działalność w warunkach i celu określonych w art. 2 ust. 1 u.d.o.a. Za osobę represjonowaną może natomiast być uznana jedynie taka osoba, która spotkała się dolegliwościami wymienionymi w art. 3 u.d.o.a. i nastąpiło to z powodów politycznych. Żadne inne zdarzenia nie mogą być uznane za represję w rozumieniu tej ustawy, choćby w subiektywnej ocenie osoby poszkodowanej stanowiły dużą dolegliwość (por. wyroki: WSA w Lublinie z 7 grudnia 2017 r., II SA/Lu 806/17; WSA w Kielcach z 19 października 2017 r., II SA/Ke 540/17; WSA w Poznaniu z 8 lutego 2017 r., II SA/Po 742/16).

Ubieganie się o status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych następuje wyłącznie na wniosek osoby ubiegającej się o taki status (art. 5 ust. 2 u.d.o.a.). Do wniosku dołącza się dowody potwierdzające spełnienie warunków, o których mowa w art. 2 lub art. 3 u.d.o.a. oraz decyzję administracyjną Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4, albo dokument potwierdzający nadanie [...] i [...] (art. 5 ust. 3 pkt 1 i 2 u.d.o.a.).

Postępowanie w tych sprawach toczy się wedle reguł postępowania wynikających z k.p.a. z odpowiednimi modyfikacjami wynikającymi z przepisów u.d.o.a. Chociaż ciężar dowodu został przeniesiony na wnioskodawcę, to nie zwalnia to organu prowadzącego postępowanie w sprawie od obowiązku podejmowania działań zmierzających do wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy.

W ocenie sądu, w rozpoznawanej sprawie przeprowadzone przez organ administracji postępowanie dowodowe oraz ocena zebranego materiału dowodowego budzi uzasadnione wątpliwości. W uzasadnieniu skargi skarżący oraz w piśmie z 19 października 2020 r. z pełnomocnik skarżącego trafnie zwrócili uwagę na niekompletność zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i brak podjęcia czynności zmierzających do wyjaśnienia okoliczności sprawy, a w konsekwencji tego przedwczesne wydanie decyzji o odmowie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

Z art. 7 k.p.a. wynika, że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Z kolei art. 77 § 1 k.p.a. określa, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Ustanowiona w art. 80 k.p.a. zasada swobodnej oceny dowodów zobowiązuje natomiast do oparcia się przez organ na przekonujących podstawach, wskazanych w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a., i z całą pewnością nie polega na formułowaniu ocen w sposób dowolny. Powyższy przepis wyraźnie nakazuje, aby organ podał i omówił w uzasadnieniu decyzji istotne dla rozstrzygnięcia fakty oraz dowody. Niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych oraz nieuzasadnienie decyzji w sposób właściwy narusza zasady postępowania administracyjnego i stanowi podstawę do uchylenia przez sąd zaskarżonej decyzji. Tylko przeprowadzenie postępowania we wskazany sposób stanowi o spełnieniu warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.). Ponadto organ powinien tak prowadzić postępowanie, aby pogłębiać zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.). Podkreślić przy tym należy, że uzasadnienie jest obowiązkowym składnikiem decyzji administracyjnej mającym na celu wyjaśnienie rozstrzygnięcia.

Z uzasadnień wydanych w sprawie decyzji wynika, że organ administracji ograniczył przeprowadzone postępowanie dowodowe do analizy pisemnych oświadczeń skarżącego, ogólnie świadków (których nie wskazał i nie przesłuchał), świadectwa pracy, tomików wierszy (których nie wskazał), uchwały podjętej przez Wojewódzką Radę Konsultacyjną do Spraw Działaczy Opozycji Antykomunistycznej oraz Osób Represjonowanych z Powodów Politycznych w Ł., F oraz materiałów z teczki pracy C. Przy czym oświadczenia skarżącego oraz świadków organ administracji uznał za bardzo ogólne, niezawierające konkretnych, rzeczowych informacji dotyczących działalności prowadzonej przez skarżącego, "enigmatyczne".

Z akt sprawy nie wynika jednak, aby organ administracji podjął jakikolwiek działania w celu wyjaśnienia okoliczności wskazywanych przez skarżącego i świadków, które uznał za ogólne i "enigmatyczne". Co więcej, na podstawie uzasadnień wydanych w sprawie decyzji nie można stwierdzić oświadczenia, których świadków w ten sposób ocenił. Jak zaś wynika z akt sprawy, skarżący złożył oświadczenia 6 osób: R.O., A.D., J.J., A.H., G.L., M.S. W licznych pismach wnosił także o przesłuchanie A.H., T.S., J.J., E.M., B.C., J.K., G.L., Z.K., J.Ś., E.M., E.J.-G., K.T.

W trakcie postępowania jedynie w piśmie z 6 lipca 2018 r. organ administracji zwrócił się do skarżącego o nadesłanie "dalszych dowodów (dokumentów prywatnych lub urzędowych, publikacji naukowych, oświadczeń świadków), które umożliwią potwierdzenie konkretnych ram czasowych i form (...) działalności opozycyjnej". Organ administracji w wezwaniu tym jednak w ogóle nie sprecyzował, jakich konkretnie informacji oczekuje. W trakcie postępowania organ administracji nie przesłuchał wskazywanych przez skarżącego świadków w celu poczynienia na podstawie ich zeznań ustaleń faktycznych i wyjaśnienia okoliczności niezbędnych do prawidłowego załatwienia sprawy. Nie skorzystał z możliwości przesłuchania skarżącego i świadków chociażby w trybie art. 52 k.p.a. Przepis ten stanowi, że w toku postępowania organ administracji publicznej zwraca się do właściwego terenowego organu administracji rządowej lub organu samorządu terytorialnego o wezwanie osoby zamieszkałej lub przebywającej w danej gminie lub mieście do złożenia wyjaśnień lub zeznań albo do dokonania innych czynności, związanych z toczącym się postępowaniem. Organ prowadzący postępowanie oznaczy zarazem okoliczności będące przedmiotem wyjaśnień lub zeznań albo czynności, jakie mają być dokonane. Organ administracji nie zwrócił się też do skarżącego i świadków, których oświadczenia uznał za zbyt ogólne i "enigmatyczne" o wskazanie bardziej szczegółowych informacji o okolicznościach mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Nie podjął starań w celu ustalenia, z jakimi strukturami skarżący współpracował, jakie pisma, ulotki kolportował, rozklejał, przechowywał, kiedy i gdzie malował hasła antykomunistyczne. Tymczasem wysłuchanie odpowiedzi na konkretne pytania, istotne z punktu widzenia rozpatrywanej sprawy, mogłyby przyczynić się do jej wyjaśnienia.

Nie sposób nie zauważyć, że organ administracji nie skorzystał z możliwości zwrócenia się do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu o przekazanie informacji o treści zgromadzonych przez Instytut dokumentów dotyczących warunków, o których mowa w art. 2 i art. 3, oraz o przekazanie uwierzytelnionych kopii tych dokumentów (art. 5 ust. 5 u.d.o.a.). Wprawdzie w piśmie z 17 stycznia 2020 r. stanowiącym odpowiedź na wniosek skarżącego Instytut Pamięci Narodowej stwierdził, że udostępnił wszystkie dokumenty odnalezione w wyniku kwerendy przeprowadzonej w zasobie archiwalnym, lecz nie można wykluczyć, że gdyby organ administracji zwracając się do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej o udzielenie informacji oraz o przekazanie uwierzytelnionych dokumentów w trybie art. 5 ust. 5 u.d.o.a., wskazał dodatkowo informacje uzyskane od skarżącego oraz świadków, to jej wynik byłby inny. Nie można wykluczyć, że w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się dokumenty dotyczące wprawdzie bezpośrednio innych osób (np. wskazanych przez skarżącego w pismach z 4 sierpnia 2018 r., 14 stycznia 2019 r. – B.C., M.M. czy S.M., czy w materiałach zawartych w teczce pracy C, np. Z.J., J. H. W. sprawa o krypt. [...], Jacobsona sprawa o krypt. [...], sprawa o krypt. [...]), ale wynikają z nich także informacje dotyczące skarżącego. Nie można także wykluczyć, że w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się również dokumenty z lat 1980-1982 dotyczące A w zakładach pracy, które jak wskazał w piśmie z 11 lipca 2019 r. Zastępca Przewodniczącego Zarządu Regionu Ziemi [...] A, zostały przejęte przez Służbę Bezpieczeństwa, a które mogą również dotyczyć skarżącego.

Analiza materiałów z teczki pracy C znajdujących się w aktach sprawy na nie pozwala jednoznacznie uznać, że wnioski organu administracji co do charakteru prowadzonej przez skarżącego działalności są prawidłowe. Zwrócić trzeba uwagę, że w informacji operacyjnej z 7 czerwca 1984 r. jako działalność opozycyjną środowiska literackiego, do którego niewątpliwie należał skarżący, zakwalifikowano: bojkot oficjalnych czasopism i imprez, listy i rezolucje protestacyjne, zamknięte spotkania literackie z pisarzami tzw. "drugiego obiegu", współpracę z wydawnictwami bezdebitowymi, imprezy literackie pod "egidą kościoła". Z charakterystyki sporządzonej przez C wynika, że skarżący był stałym bywalcem spotkań literackich organizowanych przez "kościół i G". W informacji operacyjnej z 15 września 1984 r. C zwrócił uwagę, że Grupa Literacka H, której skarżący "przewodzi sposobi się do bojkotu" obchodu jubileuszu J – organizacji twórczej środowiska młodoliterackiego działającego przy ZŁ ZSMP. Z informacji operacyjnej z 19 października 1984 r. z kolei wynika, że podczas spotkania 15 października 1984 r. w Domu Kultury przy ul. K skarżący odczytał nielegalny periodyk E oraz swoje wiersze o treści antypaństwowej. W następstwie tego Kierownik Sekcji VI por. K. K. zgłosił wniosek przekazania informacji o skarżącym do sekcji IV.

W uzasadnieniach wydanych w sprawie decyzji organ administracji nie wyjaśnił, dlaczego nie skorzystał z możliwości przesłuchania skarżącego oraz wskazanych przez niego świadków. Organ administracji nie wyjaśnił także, dlaczego nie skorzystał z określonej w art. 5 ust. 5 u.d.o.a. możliwości uzyskania dowodów i ich przeprowadzenia.

Zauważyć poza tym należy, że unormowania zawarte w przepisach u.d.o.a. nie oznaczają, że dowody i informacje uzyskane w zaświadczeniach Instytutu Pamięci Narodowej są jedynymi środkami dowodowymi, z jakich organ w tego typu postępowaniach może korzystać. Żaden przepis u.d.o.a. nie ogranicza bowiem w ten sposób postępowania dowodowego. Nie zwalnia też organu od przeprowadzenia wyczerpującego postępowania wyjaśniającego z zastosowaniem ogólnych zasad ujętych w art. 7, art. 77 czy art. 80 k.p.a. Ocena materiału dowodowego dokonana przez organ musi być wyczerpująca i powinna odnosić się do wszystkich istotnych okoliczności podnoszonych przez stronę postępowania. Organ powinien wskazać, którym dowodom przyznaje moc dowodową, a którym odmawia wiarygodności i z jakich przyczyn. Jak już wyżej wskazano, art. 77 k.p.a. nakłada na organ administracji obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Oznacza to, że organ administracyjny prowadzący postępowanie jest obowiązany z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy i podjąć wszelkie kroki niezbędne dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania zgodnej z prawem decyzji. Informacja o braku dokumentów nie zwalniała organu z dalszego poszukiwania dowodów mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w tym wystąpienia do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, a w razie uzyskania nowych dowodów i ujawnienia nowych okoliczności do właściwej wojewódzkiej rady konsultacyjnej do spraw działaczy opozycji antykomunistycznej oraz osób represjonowanych w trybie art. 5 ust. 5 i 6 u.d.o.a.

Reasumując powyższe rozważania, należy stwierdzić, że materiały znajdujące się w aktach sprawy świadczą o braku wyczerpującego zbadania wszystkich istotnych okoliczności faktycznych związanych z wnioskiem skarżącego, a tym samym o naruszeniu przepisów postępowania – art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W kontrolowanym postępowaniu w sposób lakoniczny oceniono wskazywane przez skarżącego okoliczności sprawy, przesądzając w istocie gołosłownie i przedwcześnie, że skarżący nie spełnia wymaganych przez u.d.o.a. przesłanek i to zarówno w kwestii posiadania statusu działacza opozycji antykomunistycznej, jak i osoby represjonowanej z powodów politycznych.

W związku z powyższym przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ administracji zobowiązany będzie w należyty sposób wyjaśnić okoliczności sprawy istotne dla jej rozstrzygnięcia, mając przy tym na uwadze powyższe wskazania i dokonaną przez sąd ocenę prawną. Organ uzupełni zatem postępowanie dowodowe w sprawie, zgodnie z wytycznymi sądu, ewentualnie – w razie zaistnienia takiej konieczności – rozważy przeprowadzenie z urzędu bądź na wniosek także innych dowodów oraz dokona ponownej, wszechstronnej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, co pozwoli na podjęcie stosownego rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu decyzji odniesienie się również do argumentacji skarżącego, podnoszonej w toku postępowania w niniejszej sprawie, czyniąc zadość wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Dopiero po przeprowadzeniu wszystkich dowodów, jakie będzie miał do dyspozycji i weryfikacji wyjaśnień skarżącego oraz oświadczeń świadków podejmie decyzję.

Mając na uwadze powyższe sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w związku z § 2 pkt 1, § 4 ust. 1-3 i § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 68).

k.ż.