Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 52/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2019-09-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6299 Inne o symbolu podstawowym 629
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. b) i e)
journal: Dz.U. 1946 nr 13 poz 87
law: Dekret z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich.
article: art. 129 ust. 5 pkt 3
journal: Dz.U. 2018 poz 2204
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o  gospodarce nieruchomościami  - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Asesor WSA Jan Szuma Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 września 2019 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Wojewody z dnia [...] grudnia 2018r. Nr [...] w przedmiocie odszkodowania za przymusowo przejęte na własność Państwa nieruchomości oddala skargę


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] grudnia 2018 r. nr [...] Wojewoda po rozpatrzeniu odwołania M. G. od decyzji Starosty [...] (Starosta) z [...] listopada 2018 r. nr [...] odmawiającej przyznania odszkodowania za przymusowo przejęte na własność Państwa nieruchomości położone w [...] przy ul. [...], ul. [...] ul. [...], ul. [...] oraz w [...] k. [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Decyzję tę wydano w następujących okolicznościach.

Decyzją z [...] grudnia 1960 r. znak [...] Prezydium Powiatowej Rady [...] w [...], na mocy art. 7 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 – dekret) oraz § 6 i § 13 rozporządzenia Ministra Skarbu i Ziem Odzyskanych z dnia 23 grudnia 1948 r. o zakresie działania i organizacji urzędów likwidacyjnych (Dz. U. Nr 62, poz. 485 – rozporządzenie) uznało, że [...] całego majątku zmarłych małżonków J. i B. B. stanowi mienie poniemieckie i wobec tego przechodzi ma własność Skarbu Państwa.

Decyzją z [...] sierpnia 2012 r. Wojewoda odmówił stwierdzenia nieważności ww. decyzji z [...] grudnia 1960 r. Minister [...] decyzją z [...] września 2013 r. utrzymał ww. decyzję w mocy, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w [...] wyrokiem z [...] czerwca 2014 r. sygn. I SA/Wa [...] oddalił skargę M. G. na ww. decyzję Ministra (prawomocny od [...].07.2014 r.).

Nadto decyzją z [...] listopada 2015 r. Starosta odmówił zmiany ww. decyzji Prezydium [...] z [...] grudnia 1960 r. Decyzję tę uchylił Wojewoda i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia (decyzja z [...].12.2015 r.). W wyniku tego decyzją z [...] kwietnia 2016 r. Starosta odmówił ponownie zmiany decyzji z [...] grudnia 1960 r., a Wojewoda decyzją z [...] listopada 2016 r. utrzymał tę decyzję w mocy. Wyrokiem z [...] marca 2017 r. sygn. akt II SA/Po [...] Wojewódzki Sąd Administracyjny w [...] oddalił skargę M. G. na tę decyzję.

[...] lipca 2018 r. M. G. wniosła o przyznanie odszkodowania za przymusowo przejęte na własność Państwa bez odszkodowania nieruchomości wymienione na wstępie.

Starosta odmówił przyznania odszkodowania decyzją z [...] lipca 2018 r. Wyjaśnił, że decyzją Prezydium [...] w [...] z [...] grudnia 1960 r. orzeczono o przejęciu na własność Skarbu Państwa jako majątku poniemieckiego [...] części nieruchomości rolnej położonej w [...], stanowiącej byłą własność J. i B. B., przypadającego spadkobiercom: F. K. B., A. M. B., P. M. B., G. B. i H. A. B., każdy po [...] części. Z uzasadnienia decyzji wynika, że tylko H. A. B. pozostał w [...]. F. K. B. i P. M. B. opuścili [...] i zbieli do [...] przed wkroczeniem wojsk radzieckich w 1945 r., a A. M. B. i G. E. B. wyjechały do [...], gdzie nadal zamieszkują. Wszyscy ww. byli obywatelami [...] i cały ich majątek, jak i prawa majątkowe zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. b i e dekretu przeszły na własność Skarbu Państwa. W odpisie decyzji wskazano, że jest ona ostateczna, a uprawomocnienie nastąpiło [...] stycznia 1961 r.

Starosta stwierdził, że ww. decyzja Prezydium [...] została wydana na podstawie obowiązujących wówczas przepisów dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, zgodnie z którymi z mocy samego prawa przechodzi na własność Skarbu Państwa wszelki majątek obywateli [...] i byłego [...], z wyjątkiem osób narodowości polskiej lub innej przez [...] prześladowanej oraz osób zbiegłych do nieprzyjaciela. Przy wydaniu decyzji organ nie miał luzu decyzyjnego, decyzje miały charakter związany i deklaratywny. Stwierdzały przejęcie majątku na rzecz Skarbu Państwa z mocy prawa, a nie z mocy decyzji. Organy administracyjne nie posiadają kompetencji do obalenia praw własnościowych ustalonych w drodze obowiązujących wówczas przepisów. Należą one do ustawodawcy, który podejmuje ustawowe decyzje w przedmiocie ewentualnej restytucji czy kompensacji praw odebranych na mocy przepisów dekretów wydawanych po II wojnie światowej. Ustawodawca wraz uchyleniem z dniem [...] sierpnia 1985 r. dekretu z [...] marca 1946 r. nie przewidział zasad restytucji ani kompensaty związanej z wydanymi na podstawie tego dekretu decyzjami. Uchylenie zaś dekretu nie oznacza braku podstawy prawnej do wydania tych decyzji.

Starosta przywołał też wyrok Sądu Najwyższego (sygn. IV CSK [...]), w którym stwierdzono, że nie można odziedziczyć nieruchomości pozostawionych w Polsce przez osoby, które zrzekły się obywatelstwa polskiego, wyjeżdżając do [...]. Własność takich emigrantów przechodziła bowiem – zgodnie z przepisami ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach z 1961 r. - na Skarb Państwa, albowiem w związku z wyjazdem tracili obywatelstwo polskie. Tracili oni prawo rozporządzania gruntami, czy budynkami z chwilą opuszczenia kraju. O przejściu prawa własności na państwo decydował moment wyjazdu. Według ustawy z 1961 r. nieruchomości stanowiące zgodnie z przepisami o majątkach opuszczonych i poniemieckich z 1946 r. własność należąca do osób, które wyjeżdżając, dobrowolnie traciły obywatelstwo polskie, przechodziła z mocy samego prawa na Skarb Państwa.

W odwołaniu od powyższej decyzji M. G. zarzuciła Staroście, że nie rozpoznał sprawy merytorycznie, ograniczając się do powtórzenia fragmentu uzasadnienia wyroku WSA w [...] z [...] marca 2017 r. sygn. II SA/Po [...]. Starosta nie zwrócił uwagi, że ustalając stan faktyczny sprawy i dokonując oceny błędnie przyjął, że A. M. B. i G. E. B., które wyjechały do [...], dawno temu zmarły, więc w kraju już nie zamieszkują. Trudno uznać, by w sprawie dokładnie wyjaśniono stan faktyczny i podjęto prawidłową decyzję. Organ naruszył słuszny interes strony i zasadę zaufania do działania organów. M. G. wskazała, że od wielu lat ubiega się o zwrot ojcowizny lub uzyskanie odszkodowania za tzw. mienie poniemieckie jako spadkobierczyni po swoim zmarłym ojcu H. A. B., synu J. i B. B..

Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję Wojewoda powołał art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. 2018 r. poz. 2204 – dalej: u.g.n.) i wyjaśnił, że ów przepis, mówiący o wydaniu decyzji o odszkodowaniu za wywłaszczoną nieruchomość, ma charakter procesowy , a nie materialnoprawny. Nie stanowi samoistnej podstawy materialnej do ustalenia odszkodowania. Materialnoprawny obowiązek ustalenia odszkodowania musi wynikać z odrębnych i obowiązujących podstaw prawnych. Wojewoda stanął na stanowisku, że dopuszczalne jest wydanie decyzji ustalającej odszkodowanie na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. za nieruchomości przejęte na rzecz Skarbu Państwa pod rządami ustaw wywłaszczeniowych wcześniejszych niż u.g.n. ze względu na obowiązywanie zasady, zgodnie z którą każda nowa ustawa obejmuje istniejące w chwili wejścia jej w życie stany faktyczne, a więc takie sytuacje, które powstały jeszcze przed wejściem w życie nowej regulacji. Zgodnie zaś z art. 233 u.g.n. sprawy wszczęte, lecz niezakończone decyzją ostateczną przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy prowadzi się na podstawie jej przepisów. Organ odwoławczy powołał następnie przepisy art. 128 u.g.n., art. 21 21 ust. 2 Konstytucji RP traktujące o prawie do odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości. Następnie stwierdził, że rozstrzygnięcie Starosty jest prawidłowe, choć uzasadnienie decyzji budzi zastrzeżenia, bowiem nie wyjaśnia w sposób dostateczny i zrozumiały toku rozumowania organu. W konsekwencji narusza art. 107 § 3 i art. 11 k.p.a.

Konwalidując wady decyzji I-instancyjnej Wojewoda powołał treść art. 2 ust. 1 dekretu, wskazał, że na jego podstawie wydano rozporządzenie Ministra Skarbu i Ziem Odzyskanych z dnia 23 grudnia 1948 r. o zakresie działania i organizacji urzędów likwidacyjnych. Zgodnie z § 13 ust. 1 rozporządzenia do zakresu działania rejonowych urzędów likwidacyjnych należało ustalenie, czy dany majątek jest opuszczony lub poniemiecki. Następowało to w drodze decyzji administracyjnej. Ustalenie to w niniejszej sprawie nastąpiło decyzją Prezydium [...] w [...] z [...] grudnia 1960 r. znak [...] Z uzasadnienia decyzji wynika, że jedynie jeden ze spadkobierców po J. i B. B. – H. A. B. pozostał w [...], natomiast pozostali spadkobiercy (F. K. B., P. M. B., A. M. B. oraz G. E. B. wyjechali bądź zbiegli do [...]. Dodatkowo osoby te były obywatelami [...], w związku z czym orzeczono o przejściu rzeczonego majątku na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b) i e) dekretu. Zdaniem Wojewody spełniona została zatem przesłanka z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. pozbawienia praw do nieruchomości. Spełniła się też przesłanka braku ustalonego odszkodowania. Dekret nie przewidywał możliwości ubiegania się o odszkodowanie za przejęcie na rzecz Skarbu Państwa mienia opuszczonego bądź poniemieckiego. Decyzja Prezydium [...] była zaś zgodna z obowiązującymi wówczas przepisami. Również przepisy przejściowe zawarte w ustawie z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 99) uchylającej dekret, nie przewidywały możliwości ustalenia odszkodowania za utratę prawa własności nieruchomości na podstawie dekretu.

Wojewoda stwierdził, że przyczyną wydania odmownej decyzji jest to, że nie ziściła się ostatnia przesłanka, o której mowa w art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. tj. występowanie w obecnym stanie prawnym przepisu umożliwiającego ustalenie odszkodowania za pozbawienie prawa własności nieruchomości na podstawie dekretu. Obowiązku wypłaty odszkodowania w niniejsze sprawie nie można wyprowadzić z przepisu ogólnego art. 128 ust. 1 u.g.n., gdyż przejęcie nieruchomości przez Skarb Państwa w trybie dekretu nie stanowi wywłaszczenia w rozumieniu tego przepisu, gdyż nastąpiło z mocy prawa (decyzja miała charakter deklaratoryjny) i nie było związane z realizacją celu publicznego.

W skardze na powyższą decyzję M. G. zarzuciła organowi odwoławczemu naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji w sytuacji, gdy Wojewoda wprost stwierdził, że uzasadnienie decyzji Starosty budzi zastrzeżenia przez to, że nie wyjaśnia w sposób dostatecznie zrozumiały toku rozumowania organu I instancji i w konsekwencji nie spełnia wymogów art. 107 § 3 k.p.a. i nie czyni zadość zasadzie przekonywania (art. 11 k.p.a.). Odwołująca zarzuciła też Wojewodzie naruszenie art. 129 ust.5 pkt 3 u.g.n. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także o zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach skargi podniosła argumentację tożsamą do zaprezentowanej w odwołaniu.

W odpowiedzi Wojewoda wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wyznaczony dla skarżącej pełnomocnik z urzędu w piśmie z 6 września br. wniósł o uchylenie wydanych w sprawie decyzji oraz przyznaniu mu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, wg norm przepisanych, gdyż pomoc ta nie została opłacona nawet w części. Podtrzymał stanowisko skarżącej, a nadto wyraził pogląd, że organy orzekającej powinny w świetle art. 129 ust. 5 pkt 4 u.g.n. i jego wykładni dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 19 maja 2011 r. sygn. SK 9/08 dokonać pogłębionej analizy stanu faktycznego i prawnego sprawy, czego zaniechano. W związku z tym istnieje potrzeba ponownego rozpatrzenia sprawy wskutek naruszenia art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skargę M. G. jako bezzasadną należało oddalić.

W ocenie w stanie faktycznym i prawnym niniejszej sprawy brak był podstaw do ustalenia na rzecz skarżącej odszkodowania za majątek (nieruchomości) należący do jej spadkodawców J. i B. B., który przeszedł na własność Skarbu Państwa jako majątek poniemiecki, na mocy przepisów dekretu z dnia [...] marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich.

Istotą prawnego sporu pomiędzy orzekającymi w sprawie organami administracji publicznej a skarżącą jest zagadnienie, czy dopuszczalne jest w świetle aktualnie obowiązujących krajowych przepisów prawa ustalenie odszkodowania skarżącej jako jednej ze spadkobierczyń osób narodowości niemieckiej, których majątek przeszedł na własność Skarbu Państwa na mocy przepisów dekretu z dnia [...] marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 – dekret).

Jak wynika z prawomocnego wyroku [...] Sądu z [...] marca 2017 r. sygn. akt II SA/Po [...], który na podstawie art. 170 ustawy z dnia [...] sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm. – p.p.s.a.) wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, na mocy decyzji Prezydium [...] w [...] z [...] grudnia 1960r. nr [...] orzeczono, że [...] całego majątku zmarłych małżonków J. i B. z d. H. B. przypadające następującym spadkobiercom: [...] – K. B., A.- M. B., P. M. B., G. E. B., stanowi mienie poniemieckie wobec czego przechodzi na rzecz Skarbu Państwa. Decyzję wydano na podstawie art. 2 ust. 1 lit b i lit e i art. 7 powyższego dekretu. W jej uzasadnieniu podano, że nieruchomości użytkowane przez H. A. B. zam. w [...] nie stanowią faktycznie jego własności, gdyż księgi wieczyste figurują na nazwisko jego rodziców J. i B. B.. Na podstawie odpisu postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z [...] listopada 1952r. stwierdzono, że po zmarłych rodzicach J. i B. B. dziedziczyły ich dzieci: F. K. B., A. M. B., P. M. B., G. E. B. i H. A. B., każdy po [...] części. Z w/w tylko H. A. B. pozostał w [...], natomiast F. K. B. i P. M. B. zbiegli do [...] w 1945 r. przed wkroczeniem wojsk radzieckich, a A. M. B. i G. E. B. wyjechały do [...], gdzie nadal (na dzień wydania postanowienia) zamieszkują w [...]. Organ podał, że wszyscy w/w byli obywatelami [...] i cały ich majątek jak również prawa majątkowe zgodnie z art. 2 ust. 1 lit b i lit e dekretu przechodzi na własność Skarbu Państwa. Równocześnie w odpisie decyzji wskazano, że jest ona ostateczną w toku instancji a uprawomocnienie tej decyzji nastąpiło z dniem [...] stycznia 1961r.

M. G. jako spadkobierczyni po zmarłym ojcu H. A. B., synu J. i B. B. zwróciła się wnioskiem z [...] lipca 2018 r. o przyznanie odszkodowania za majątek, który przeszedł z mocy prawa na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu z 1946 r. jako mienie poniemieckie, co zostało stwierdzone deklaratywną decyzją Prezydium [...] w [...] z [...] grudnia 1960 r.

W obowiązującym aktualnie, na dzień wydania zaskarżonej decyzji, stanie prawnym kwestie ustalenia odszkodowania za pozbawienie praw do nieruchomości reguluje przepis art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. Stanowi on, że starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu, gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie.

Zważyć należy, że dekret z 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich przewidywał w art. 2 ust. 1 lit. b) i e) przejście z mocy samego prawa na własność Skarbu Państwa wszelkiego majątku obywateli [...] i byłego Wolnego [...] z wyjątkiem osób narodowości polskiej lub innej przez [...] prześladowanej (lit. b) oraz osób zbiegłych do nieprzyjaciela (lit. e). Ów dekret – jak słusznie wyjaśnił Wojewoda w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji – w żadnym z przepisów nie przewidywał ustalenia prawa do odszkodowania za pozbawienie prawa do nieruchomości – przejście z mocy prawa na własność Skarbu Państwa majątku obywateli [...], czy osób zbiegłych do nieprzyjaciela. Dekret utracił moc obowiązującą z dniem [...] sierpnia 1985 r. na podstawie przepisów art. 100 pkt 1 w zw. z art. 101 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1985 r. Nr 22, poz. 99). Ustawodawca uchylając ów dekret, jak i później nie przewidział zasad restytucji ani kompensaty związanej z wydanymi na podstawie tego dekretu decyzjami.

Zważyć należy, że przepis art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. stanowi jeden z wyjątków od zasady łącznego orzekania, w jednej decyzji, o wywłaszczeniu i odszkodowaniu, wynikającej z art. 129 ust. 1 u.g.n. Wskazana norma prawna stwarza możliwość zrealizowania obowiązku wypłaty odszkodowania, w przypadkach kiedy odszkodowanie nie zostało ustalone, a mamy do czynienia z wywłaszczeniem w rozumieniu obecnej Konstytucji RP oraz obecnie obowiązujących przepisów o wywłaszczaniu. Natomiast termin "pozbawienie praw do nieruchomości" oznacza każde działanie władcze przynoszące skutek w postaci odebrania praw do nieruchomości podmiotom, którym one przysługiwały, a nie tylko takie działania, jakie w ustawie o gospodarce nieruchomościami zostały zakwalifikowane do kategorii wywłaszczania, ewentualnie określone jako ograniczanie praw do nieruchomości lub jako ograniczanie sposobu korzystania z nieruchomości (E. Bończak-Kucharczyk, Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz, LEX/el. 2018).

Przepis ten został wprowadzony do u.g.n. ustawą z dnia 28 listopada 2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2004 r. Nr 141, poz. 1492), która weszła w życie z dniem [...] września 2004 r. W uzasadnieniu do projektu ustawy z dnia [...] listopada 2003 r. wskazano, "że nowa regulacja dotyczy sytuacji, gdy wywłaszczenie już nastąpiło, ale bez ustalenia odszkodowania lub gdy nieruchomość została przejęta na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego bez decyzji o wywłaszczeniu, np. z mocy prawa. W takich sytuacjach będzie wydawana odrębna decyzja tylko w sprawie odszkodowania (wywłaszczenie bowiem już nastąpiło), na co obecnie obowiązujące przepisy nie zezwalają. Propozycja ta pozwoli na rozwiązywanie konkretnych występujących problemów i umożliwi w ww. przypadkach realizację konstytucyjnej zasady słusznego odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości" (zmiana 76 do art. 129) - Sejm RP IV kadencji, Nr druku: 1421.

Sąd podziela wielokrotnie wyrażany w judykaturze pogląd, że przepis art. 129 ust. 5 u.g.n. ma zastosowanie także do stanów faktycznych powstałych przed wejściem w życie u.g.n., czyli do stanów faktycznych polegających na odjęciu, przejęciu lub ograniczeniu prawa własności bez ustalenia należnego odszkodowania. Odmienne stanowisko stałaby poza tym w sprzeczności z konstytucyjną zasadą ochrony własności (art. 64 Konstytucji) a przede wszystkim z zasadą wyrażoną w art. 21 ust. 2 Konstytucji, gwarantującą prawo do odszkodowania w przypadku wywłaszczenia. W orzecznictwie zwracano również uwagę, że brak przyznania odszkodowania za pozbawienie własności pozostawałby w sprzeczności z art. 1 Protokołu Nr 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonego w dniu 20 marca 1952 r. a ratyfikowanego przez [...] w dniu [...] października 1994 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 26, poz. 175), który podkreśla konieczność utrzymywania uzasadnionego prawnie zaufania obywateli do Państwa i prawa pochodzącego od Państwa, jako elementu składającego się na zasadę praworządności i zobowiązującego władze do eliminowania dysfunkcyjnych regulacji z systemu prawnego i naprawiania pozaprawnych praktyk.

Istota problemu leży w tym, czy istnieje w obowiązujący prawie norma prawna, która stanowiłaby podstawę odszkodowania za pozbawienie własności nieruchomości w tożsamej sytuacji do tej, którą przewidziano w hipotezie normy prawnej art. 2 ust. 1 lit. b) i e) dekretu z 1946 r. Takiej podstawy do ustalenia odszkodowania nie dostarcza bowiem – jak słusznie stwierdził Wojewoda - przepis art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., który ma wyłącznie charakter procesowy. Przepis ten określa jednak przesłanki, których wystąpienie umożliwia staroście wydanie odrębnej decyzji o odszkodowaniu. Jest to możliwe w sytuacji pozbawienia praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, gdy obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie. Przepis ten warunkuje zatem możliwość przyznania odszkodowania od wskazania normatywnej podstawy do ustalenia odszkodowania w obowiązującym stanie prawnym. Jeżeli bowiem art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. odnosi się do stanów sprzed wejścia w życie u.g.n., to konsekwentnie należy przyjąć, że ustawodawca zobowiązał się do regulowania roszczeń także w przypadkach, gdy przed 1998 r. nastąpiło wywłaszczenie, a obecne przepisy przewidują ustalenie (i co za tym idzie wypłacenie) odszkodowania. Oznacza to, że prawo do odszkodowania, a także jego wysokość ustalane są na podstawie aktualnych przepisów.

Reasumując, ustalenie odszkodowania może nastąpić, jeżeli obecnie obowiązujące przepisy prawa przewidują przyznanie odszkodowania za określony sposób lub formę pozbawienia praw do nieruchomości, tożsamy ze sposobem pozbawienia własności nieruchomości w przeszłości. W każdym przypadku należy zatem ocenić, czy pozbawienie praw przed wejściem w życie u.g.n. nastąpiło w takiej formie prawnej lub przy zastosowaniu takiej instytucji prawnej, która znajduje odzwierciedlenie w obecnie obowiązującej formie przejmowania praw do nieruchomości. Warunkiem zastosowania instytucji, o której mowa w art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., jest uprzednie stwierdzenie, że doszło do pozbawienia prawa własności. Przy tym podkreślić należy, że z przepisów, na podstawie których następowało przejście nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, nie musiało wynikać, że podmiotowi, który utracił prawo własności nieruchomości, należało się odszkodowanie. Nie ma zatem znaczenia, że przepisy na podstawie, których doszło do przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, nie przewidywały odszkodowania lub wprost stwierdzały bezpłatność przejęcia nieruchomości. Bowiem stosownie do treści art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. istotne jest tylko, czy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy jego ustalenie przewidują (por. wyrok NSA z 25 maja 2017 r., I OSK 2263/15, dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Rację ma organ odwoławczy stwierdzając, że w obecnym stanie prawnym ustawodawca nie przewiduje możliwości ustalenia odszkodowania lub zwrotu nieruchomości (majątku) za tzw. mienie poniemieckie tj. nieruchomości zlokalizowane na terenie Polski po zakończeniu II wojny światowej, które po zakończeniu wojny należało do obywateli [...], czy osób zbiegłych do nieprzyjaciela (czyli do [...]). W kwestii tej stanowczo i precyzyjnie wypowiedział się Europejski Trybunał Praw Człowieka w decyzji z 7 października 2008 r. nr 47550/06, LEX nr 457001) w sprawie Powiernictwa Pruskiego. W tym miejscu ze względu na podobieństwo stanów faktycznych niniejszej sprawy do sprawy zawisłej przed ETPCz warto przedstawić w szerszym zakresie wywód Trybunału.

Trybunał wyjaśnił, że "w sprawie tej skarżący lub ich spadkodawcy utracili swe mienie, w chwili obecnej usytuowane w Polsce, w różnych okolicznościach i w różnych datach, począwszy od stycznia 1945. Mimo, iż skarżący nie przedstawili żadnych informacji co do tego, czy, a jeżeli tak, to w jakich datach zostały przeprowadzone przez organy władzy akty urzędowego wywłaszczenia skutkujące przeniesieniem ich własności na [...], należy wskazać, [...] iż pomiędzy [...] maja 1945 r. a [...] listopada 1946 Polska przyjęła szereg ustaw zmierzających do przejęcia poniemieckiego mienia państwowego i prywatnego na terytoriach na wschód od linii Odry i N. [zob. ustawa z dnia [...] maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych, dekret z [...] marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, dekret z dnia [...] września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego [...], dekret z dnia [...] listopada 1946 r. o zajęciu majątków państw pozostających z Państwem [...] w stanie wojny w latach 1939-45 i majątków osób prawnych i obywateli tych państw oraz o zarządzie przymusowym nad tymi majątkami]. Pierwotnie, na podstawie ustawy z dnia [...] maja 1945 r. [o majątkach opuszczonych i porzuconych], mienie niemieckie zostało przejęte pod zarząd Państwa [...], lecz później, zgodnie z dekretami z 1946 r., mienie wszystkich osób narodowości niemieckiej, włącznie z indywidualnymi skarżącymi, zostało wywłaszczone. Przedmiotowe ustawy zostały przyjęte w wyniku Konferencji w Jałcie, Porozumienia z Poczdamu oraz uzgodnień Trzech Mocarstw w przedmiocie reparacji wojennych dla Polski, które, zgodnie z odnośnymi instrumentami prawnymi, zostały pokryte z mienia będącego wcześnie własnością niemiecką położonego na terytorium Polski, włącznie z regionem na wschód od linii [...] i [...]."

Trybunał stwierdził, że "oczywistym jest więc, iż w niniejszej sprawie akty pozbawienia własności, przypisywane Państwu [...] i przeprowadzone na podstawie ustaw przez to Państwo przyjętych, miały miejsce głównie w 1946 r. oraz, w przypadku jednej ze skarżących, która nie określiła daty wywłaszczenia mienia należącego do jej rodziców, w nieokreślonej dacie przed uchyleniem dekretu z dnia [...] marca 1946 r. [o majątkach opuszczonych i poniemieckich], to jest przed dniem [...] sierpnia 1985 r. Skarżący nie podnosili, by Państwo [...] było odpowiedzialne za jakiekolwiek późniejsze ingerencje w prawa indywidualnych skarżących z Protokołu nr [...] kiedykolwiek później. Jednakże, porównali oni swą sytuację do sytuacji skarżących w sprawie Loizidou [zob. sprawa nr 15318/89, Loizidou przeciwko Turcji, wyrok z dnia 18 grudnia 1996 r.] stwierdzając, iż skonfiskowanie przez [...] mienia należącego do [...] na terytoriach o wcześniejszej przynależności niemieckiej naruszyła prawo międzynarodowe oraz nie miała i w dalszym ciągu nie ma podstawy prawnej, powodując tym samym ciągłe naruszenie praw majątkowych. Trybunał uznał, że "nie można przychylić się do tego poglądu. Przede wszystkim, zarzuty skarżących zostały oparte na konkretnych zdarzeniach, to jest na indywidualnych aktach przemocy, wydalenia, wywłaszczenia mienia oraz zajęcia lub konfiskaty własności, które częściowo nie mogą zostać przypisane Państwu [...] i które, oceniane jako całość, nie mogą być postrzegane jako nic więcej niż działania natychmiastowe. Po drugie, w sprawie Loizidou brak legalności wpisany w środki pozbawiające skarżącej jej praw własności wywodził się z okoliczności, iż przedmiotowym ustawom wywłaszczeniowym nie można było przypisać dla celów Konwencji prawnej mocy obowiązującej, jako że pochodziły one od jednostki, która nie została uznana w prawie międzynarodowym za Państwo, i przejęcie przez którą i zarządzanie odnośnym terytorium nie miało podstawy prawnej w prawie międzynarodowym. Skutkiem tego nie można uznać, by wydane zostały jakiekolwiek urzędowe akty wywłaszczające."

ETPCz zważył, że "w niniejszej sprawie sytuacja jest odmienna. Nie można mieć wątpliwości, iż dawne terytoria niemieckie, na których znajdowała się własność skarżących, zostały prawnie przekazane Państwu [...] na podstawie postanowień Porozumienia z Poczdamu, a następnie polsko-niemiecka granica, wskazana w tymże Porozumieniu, została potwierdzona przez szereg umów dwustronnych zawartych pomiędzy [...] i dwoma dawnymi, oddzielnymi Państwami Niemieckimi, a wreszcie ze zjednoczoną [...] [zob. Układ z dnia [...] lipca 1950 r. wytyczeniu ustalonej i istniejącej polsko-niemieckiej granicy państwowej (Dz.U. 1951.14.106), Układ z dnia [...] grudnia 1970 r. o podstawach normalizacji wzajemnych stosunków (Dz.U. 1972.24.168), Umowa z dnia 22 maja 1989 r. w sprawie rozgraniczenia obszarów morskich w Zatoce Pomorskiej (Dz.U. 1989.43.233), Traktat z dnia 14 listopada 1990 r. o potwierdzeniu istniejącej granicy (Dz.U. 1992.14.54]. W konsekwencji należy odrzucić argumenty skarżących dotyczące istnienia naruszeń prawa międzynarodowego, pociągających za sobą "brak legalności wpisany" w środki wywłaszczające przyjęte przez władze polskie, oraz ciągłych skutków wywoływanych przez te środki po dzień dzisiejszy. Ponadto, po przeprowadzeniu konfiskaty majątku skarżących, Państwo [...] nie przyjęło żadnych dalszych przed- lub po-ratyfikacyjnych ustaw restytucyjnych lub kompensacyjnych przewidujących przywrócenie własności niemieckiej wywłaszczonej w czasie poprzedniego ustroju, które generowałyby nowe prawo własności mogące podlegać ochronie na podstawie Protokołu nr [...]. W tych okolicznościach nie można stwierdzić ciągłego naruszenia Konwencji, które można by przypisać [...], i które miałoby wpływ na temporalną jurysdykcje Trybunału [...].

Trybunał stwierdził mając powyższe na względzie, że "art. 1 Protokołu nr [...] nie może być interpretowany w sposób nakładający jakikolwiek ogólny obowiązek na Układające się Państwa obligujący je do zwrotu własności, która została na Państwa te przeniesiona przed ratyfikacją Konwencji. Przepis ten nie nakłada również żadnych ograniczeń na swobodę określania przez Układające się Państwa zakresu restytucji własności lub ustaw przywracających poprzedni stan prawny. Państwa mogą wybierać warunki, na jakich godzą się na przywrócenie praw majątkowych dawnym właścicielom, a Konwencja nie nakłada na Państwa żadnego szczególnego obowiązku w postaci zapewnienia naprawienia szkody wyrządzonej przed ratyfikacją Konwencji. W związku z tym Państwo [...] nie ma na podstawie art. 1 Protokołu nr [...] obowiązku przyjmowania ustaw przewidujących przywrócenie poprzedniego stanu prawnego, restytucję skonfiskowanej własności lub przyznanie zadośćuczynienia za własność utraconą przez indywidualnych skarżących.

Sąd podzielając w pełni stanowisko Europejskiego Trybunału Praw Człowieka stwierdza, że Państwo [...] nie wprowadziło do swego porządku prawnego regulacji, które przyznawałyby dawnym właścicielom majątków poniemieckich (byłym obywatelom [...]) lub ich spadkobiercom, względnie osobom zbiegłym do [...] u końca II wojny światowej (w latach 1944-1945) lub ich spadkobiercom uprawnienie do ubiegania się o zwrot majątków lub uzyskanie odszkodowania za mienie utracone. Ziemie zachodnie zostały bowiem legalnie włączone do Polski na podstawie traktatu poczdamskiego. Ponadto, przebieg granicy na [...] i [...] został potem potwierdzony kolejno traktatami: zgorzeleckim z 1950 r., W. z 1970 r. i traktatem między [...] a [...] z 1989 r. Brak zaś ustawy reprywatyzacyjnej stał się w sprawie Powiernictwa jeszcze jednym argumentem (choć niedecydującym) przemawiającym na rzecz odrzucenia skargi. ETPCz zauważył, że wobec braku takiej ustawy skarżący nie mogą twierdzić także, iż powstało dla nich jakiekolwiek nowe uprawnienie materialnoprawne do odzyskania własności, czy też uzyskania odszkodowania (glosa M. Krzyżanowskiej-Mierzewskiej, do decyzji ETPC z dnia 7 października 2008 r., 47550/06 w sprawie ze skargi Powiernictwa Pruskiego).

W świetle powyższego Sąd uznał, że prawidłowo organ odwoławczy, po konwalidacji wad uzasadnienia decyzji organu I instancji i rzetelnym wyjaśnieniu stanu faktyczno-prawnego sprawy, utrzymał w mocy rozstrzygnięcie o odmowie ustalenia odszkodowania na rzecz M. G. z tytułu przejścia z mocy prawa – dekretu z 1946 r. - na rzecz Skarbu Państwa majątku należącego do jej poprzedników prawnych. Sąd nie stwierdził, by organ II instancji dopuścił się naruszenia przepisów postępowania (art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a.), ani by naruszył przepis art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. Raz jeszcze należy podkreślić, że ostatnio powołany przepis nie może stanowić samoistnej podstawy prawnej ustalenia odszkodowania, a aktualny polski porządek prawny nie przewiduje możliwości uzyskania odszkodowania za nieruchomości utracone na mocy dekretu z 1946 r.

Wobec tego skargę M. G. należało uznać za niezasadną. Dlatego Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.