Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2747/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-08-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok w  części i skargę w tym zakresie oddalono
Powołane przepisy: article: art.136 ust.1 , art.229
journal: Dz.U. 2010 nr 102 poz 651
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie : Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Morys (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Joanna Banasiewicz Sędzia WSA del. Czesława Nowak-Kolczyńska Protokolant st. asystent sędziego Rafał Kopania po rozpoznaniu w dniu 20 sierpnia 2015 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej [...] S.A. z siedzibą w O. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 18 lipca 2013 r. sygn. akt II SA/Po 456/13 w sprawie ze skargi K. K. na decyzję Wojewody W. z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości uchyla zaskarżony wyrok w punktach: I, III, IV i w zakresie objętym rozstrzygnięciem zawartym w punkcie I oddala skargę.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 18 lipca 2013 r., sygn. akt II SA/Po 456/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody W. z dnia [...] lutego 2013 r., nr [...], oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty O. z dnia [...] maja 2012 r., nr [...], w części w której odmówiono zwrotu nieruchomości oznaczonej jako działka nr [...] o pow. 0,0586 ha (punkt I sentencji wyroku), a w pozostałej części skargę K. K. oddalił (punkt II), orzekł również o kosztach postępowania (punkt III) i wykonalności zaskarżonej decyzji (punkt IV).

W jego uzasadnieniu Sąd ten podał, że decyzją z dnia [...] kwietnia 1977 r., znak [...], Prezydent Miasta O. W. orzekł o wywłaszczeniu na rzecz Państwa nieruchomości położonej w O. W. przy ul. [...], stanowiącej działki nr [...] o powierzchni 0,0092 ha i nr [...] o powierzchni 0,0655 ha, zapisanej w księdze wieczystej [...], stanowiącej tabularną własność W. K. Za dokonane wywłaszczenie przyznano mu odszkodowanie w wysokości [...] zł, zobowiązując Zarząd Gospodarki Terenami w O. W. do wpłacenia jej do depozytu sądowego do czasu załatwienia formalności związanych z postępowaniem spadkowym po nieżyjącym właścicielu nieruchomości. Decyzją z dnia [...] października 1984 r., znak [...], ten sam organ orzekł o wywłaszczeniu na rzecz Państwa nieruchomości położonej w O. W. przy ul. [...], stanowiącej działkę nr [...] o powierzchni 0,0586 ha z nieruchomości o powierzchni 0,1422 ha, zapisanej w dacie wywłaszczenia w księdze wieczystej KW nr [...], stanowiącej współwłasność zmarłych W. i M. małż. K. Za dokonane wywłaszczenie przyznano spadkobiercom po zmarłych właścicielach nieruchomości odszkodowanie w wysokości 74.349 zł, które postanowiono przekazać do depozytu sądowego do czasu przeprowadzenia postępowania spadkowego po zmarłych współwłaścicielach nieruchomości.

Pismem z dnia [...] maja 2011 r. K. K. wystąpił do Starosty O. z wnioskiem o zwrot wyżej wymienionych nieruchomości. Pismami z dnia [...] maja 2011 r. wnioski o ich zwrot złożyli również J. F. i Z. F. Jak ustalono są oni następcami prawnymi byłych współwłaścicieli wywłaszczonych nieruchomości – W. i M. małż. K. Decyzją z dnia [...] maja 2012 r., nr [...], wydaną po rozpatrzeniu w/w wniosków Starosta O. odmówił zwrotu opisanych wyżej nieruchomości. W podstawie prawnej decyzji powołał przepisy art. 104 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.- dalej: K.p.a.) oraz art. 136 i art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2010 r., Nr 102, poz. 651 ze zm. – dalej u.g.n.). Decyzję wydano po ponownym rozpatrzeniu sprawy w związku z decyzją Wojewody W. z dnia [...] marca 2012 r., znak [...], którą uchylono decyzję Starosty O. z dnia [...] września 2011 r., znak [...], o odmowie zwrotu przedmiotowych nieruchomości. W uzasadnieniu decyzji kasacyjnej Wojewoda zalecił prawidłowe ustalenie kręgu podmiotów, które mają legitymację procesową w postępowaniu poprzez uwzględnienie [...] Spółdzielni Mieszkaniowej oraz Spółki [...]. Dokonując oceny prawnej sprawy Starosta uznał, iż odnośnie działek nr [...] i [...] wypełnione zostały przesłanki z art. 229 u.g.n., co uniemożliwia orzeczenie o ich zwrocie. Działka nr [...] oddana została w użytkowanie wieczyste Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej w O. W. (obecnie [...] Spółdzielnia Mieszkaniowa) i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej przed dniem wejścia w życie u.g.n. Działka nr [...] w dniu wejścia w życie ustawy była własnością osób trzecich – "[...] Sp. z o.o.", a prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej wpisem z dnia [...] września 1997 r. Zdaniem organu nie jest również możliwy zwrot działki nr [...], która zajęta jest pod drogę krajową nr [...]. Orzekając w tym zakresie Starosta powołał się na ustalony na podstawie przeprowadzonych dowodów stan faktyczny oraz orzecznictwo sądów administracyjnych i Sądu Najwyższego. Organ wyjaśnił również, iż rozpoznając ponownie sprawę zastosował się do zaleceń zawartych w decyzji kasacyjnej Wojewody Wlkp. z dnia [...] marca 2012 r. i w sposób prawidłowy ustalił krąg stron postępowania, a nadto, że decyzjami z dnia [...] sierpnia 2011 r. Nr [...] Wojewoda W. odmówił stwierdzenia nieważności decyzji wywłaszczających nieruchomości objęte wnioskiem o ich zwrot. Po rozpoznaniu odwołania od w/w decyzji złożonego przez K. K., w którym zakwestionował on fakt urządzenia drogi na działce nr [...] oraz brak spełnienia przesłanek z art. 229 u.g.n. co do pozostałych działek, Wojewoda W. zaskarżoną decyzją, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał ją w mocy. Poczynił tożsame ustalenia faktyczne i rozważania prawne, co organ I instancji. W szczególności w odniesieniu do działki nr [...] wskazał, iż zgodnie z treścią protokołu z oględzin z dnia [...] lipca 2011 r., jest ona zajęta pod istniejącą drogę krajową - [...]. Na poparcie powyższego przytoczył informację Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad Rejon w K., iż "działka [...] w obrębie [...] arkusz [...] jest w całości położona w pasie drogowym drogi [...] K. – O. W. i stanowi część drugiej jezdni [...] zaliczonej do kategorii GP. Ulica była budowana w latach 1976 -78 przez służby podległe miastu O. W., a GDDKiA O/P. jest administratorem tego odcinka ulicy od dnia 1 stycznia 1999 r." Organ odwoławczy stwierdził, iż w orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, że roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie przysługuje, gdy nieruchomość zajęta jest pod drogę publiczną. Wynika to z art. 2 u.g.n., w myśl którego przepisy tej ustawy nie mogą naruszać przepisów innych ustaw, a zatem i ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych, która w jej art. 2a stanowi, iż drogi mogą być własnością wyłącznie Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego. W odniesieniu do pozostałych działek organ odwoławczy przytoczył brzmienie przepisu art. 229 u.g.n. wskazując, iż w świetle tej regulacji roszczenie, o którym mowa w art. 136 ust. 3 tej ustawy nie przysługuje, jeżeli przed dniem jej wejścia w życie (1 stycznia 1998 r.) nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. Wojewoda wskazał, że aktem notarialnym rep. A nr [...] z dnia [...] grudnia 1996 r. Gmina Miejska O. W. wniosła m.in. działkę nr [...] jako aport do spółki "[...]" Sp. z o.o. oraz przeniosła własność m.in. tej działki na rzecz wymienionej Spółki, co zostało wpisane w księdze wieczystej w dniu [...] września 1997 r. Obecnym właścicielem działki nr [...] 4 są [...] Spółka Akcyjna. Podniesiono, że na podstawie art. 136 ust. 3 u.g.n. możliwy jest zwrot nieruchomości w przypadku, gdy równocześnie zostaną spełnione dwie przesłanki: nieruchomość okazała się zbędna na cel określony w decyzji o jej wywłaszczeniu oraz stan prawny aktualny w chwili orzekania nie stanowi przeszkody do jej zwrotu poprzedniemu właścicielowi. Nie jest natomiast dopuszczalne wydanie decyzji o zwrocie nieruchomości, jeżeli Skarb Państwa lub gmina nie władają nieruchomością. Oznacza to, że fakt zadysponowania przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego wywłaszczoną nieruchomością przez jej zbycie umową cywilnoprawną na rzecz osób trzecich powoduje, że roszczenie o zwrot przysługujące byłemu właścicielowi z art. 136 ust. 3 u.g.n. staje się bezskuteczne i wnioskowana do zwrotu nieruchomość nie może zostać zwrócona. Taka interpretacja tego przepisu odnosi się również do sytuacji, w której nastąpiło przeniesienie w formie aportu nieruchomości na rzecz spółki nawet gminnej. W odniesieniu do działki nr [...] organ odwoławczy wskazał, iż decyzją Wojewody K. z dnia [...] stycznia 1995 r., znak [...], Miasto O. W. nabyło z mocy prawa nieodpłatnie mienie ogólnonarodowe (państwowe), składające się z nieruchomości oznaczonej m.in. jako działka nr [...], a nie jak podaje strona odwołująca Skarb Państwa. Komunalizacja nie stanowi negatywnej przesłanki zwrotu, wszak z akt zgromadzonych w sprawie jednoznacznie wynika, iż aktem notarialnym rep. A nr [...] z dnia [...] września 1978 r., nieruchomość zapisana w księdze wieczystej KW nr [...] (w tym działka nr [...]) została oddana Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej w O. W. w użytkowanie wieczyste, które zostało wpisane w księdze wieczystej w dniu [...] września 1978 r. Zatem oddanie działki nr [...] (obecnie działki nr [...] i nr [...]) w użytkowanie wieczyste przed wejściem w życie u.g.n. oraz sprzedaż działki nr [...] na rzecz "[...]" Sp. z o.o. również przed wejściem w życie ustawy sprzeciwiały się uwzględnieniu żądania strony. Bowiem nie jest dopuszczalny zwrot nieruchomości, która stała się własnością innego podmiotu niż Skarb Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego, jak również z punktu widzenia wymagań prawa nie jest dopuszczalny zwrot nieruchomości na rzecz poprzedniego właściciela, która wprawdzie jest własnością Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego, lecz zostało na niej ustanowione prawo użytkowania wieczystego.

K. K. wniósł na powyższą decyzję ostateczną skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. Zarzucił jej naruszenie art. 229 u.g.n. oraz przepisów postępowania administracyjnego - art. 7, art. 8, art. 77 i art. 80 K.p.a. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że w niniejszej sprawie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki z art. 136 ust. 3 i 137 ust. 1 u.g.n. Zatem istota sporu sprowadzała się wyłącznie do możliwości zastosowania przepisu art. 229 powyższej ustawy w stosunku do nieruchomości objętych wnioskiem o zwrot. Wskazano, iż jego wykładnia dokonana przez organy I i II instancji odnośnie do wniesienia nieruchomości nr [...] w formie aportu do spółki jest chybiona. Podkreślono bowiem, iż sprzedaż w swej istocie jest umową wzajemną, w której świadczenia stron są wobec siebie ekwiwalentne. Zupełnie inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku wnoszenia aportów do spółki. Udziały za wkłady niepieniężne mogą bowiem być obejmowane za znacznie niższą wartość niż nieruchomość będąca przedmiotem wkładu. Jeżeli zaś chodzi o działkę nr [...] (obecnie [...] i [...]) to wywiedziono, że aby przesłanki z art. 229 u.g.n., polegające na istnieniu na dzień 1 stycznia 1998 r. użytkowania wieczystego, zostały wypełnione, konieczne jest, aby ten stan trwał w dniu wejścia w życie ustawy. Tymczasem użytkowanie wieczyste na działce [...] zostało ustanowione dwukrotnie. Pierwszy raz miało to miejsce zgodnie z wpisem do księgi wieczystej w dniu [...] września 1978 r. Jednakże zgodnie z decyzją Wojewody K. z dnia [...] stycznia 1995 r., o nabyciu mienia ogólnonarodowego użytkowanie wieczyste wygasło. Zostało ono ponownie ustanowione dopiero po wydaniu decyzji Prezydenta Miasta O. W. z dnia [...] sierpnia 1999 r. zatwierdzającej podział ww. nieruchomości na działki nr [...] i [...], na rzecz zupełnie innego podmiotu - "[...]". Podkreślono więc, że w okresie od 1995 do 1999 r. na przedmiotowej działce nie było ustanowionego użytkowania wieczystego, a więc nie został spełniony warunek negatywny zwrotu, by na dzień 1 stycznia 1998 r. na nieruchomości było ustanowione użytkowanie wieczyste.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda W. wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Uczestnik postępowania - "[...]" S.A. z siedzibą w O. W. w odpowiedzi na w/w skargę również wniósł o jej oddalenie wskazując, że twierdzenia w niej zawarte są bezzasadne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uznając, iż skarga jest częściowo zasadna zauważył, iż w obrocie prawnym pozostaje umowa zawarta w formie aktu notarialnego rep. A nr [...] z dnia [...] grudnia 1996 r., na podstawie którego Gmina Miejska O. W. wniosła m.in. działkę nr [...] jako aport do spółki "[...]" Sp. z o.o. oraz przeniosła jej własność na rzecz spółki "[...]" Sp. z o.o. (obecnie [...] S.A.), co zostało wpisane w księdze wieczystej w dniu [...] września 1997 r., a więc przed dniem wejścia w życie u.g.n. (1 stycznia 1998 r.). Gmina Miejska O. W. zbyła zatem wywłaszczoną nieruchomość na rzecz osoby trzeciej i nie jest w jej władaniu. Sąd podzielił w tym zakresie stanowisko rozstrzygających sprawę organów administracji, iż nie jest możliwe wydanie decyzji o zwrocie nieruchomości, jeżeli Skarb Państwa lub gmina nie władają tą nieruchomością. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest jednakże pogląd, że w takiej sytuacji wydanie decyzji w przedmiocie zwrotu nieruchomości winno być poprzedzone podjęciem czynności procesowych mających na celu stwierdzenie zgodności z prawem umowy cywilnoprawnej, w wyniku której beneficjent wywłaszczenia utracił władztwo nad nieruchomością (p. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 14 września 2011 r., sygn. I OSK 1548/10, Lex nr 1149194, z 5 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 80/11, Lex nr 1069680, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 8 czerwca 2008 r., sygn. akt II SA/Kr 526/08, Lex nr 566003). Tymczasem rozpatrując sprawę w odniesieniu do działki nr [...] organy administracji obu instancji ograniczyły się do przeprowadzenia oceny prawnej sprawy w aspekcie regulacji przepisu art. 229 u.g.n. Jak wynika z informacji dostępnych na stronach internetowych Ministerstwa Sprawiedliwości - Krajowego Rejestru Sądowego, głównym akcjonariuszem Spółki [...] S.A. jest Spółka [...] S.A., której jedynym akcjonariuszem jest Gmina Miejska O. W. Spółka ta pozostaje zatem pod kontrolą tej Gminy. W takich uwarunkowaniach, w opinii Sądu meriti, organ I instancji winien był ustalić stan zagospodarowania działki nr [...] w aspekcie tego, czy i kiedy zrealizowano na niej cel wywłaszczenia i następnie ocenić, czy realną jest możliwość wystąpienia na drogę postępowania cywilnego dla ewentualnego stwierdzenia nieważności umów, wskutek których Gmina Miejska O. W. utraciła władanie nad tą nieruchomością oraz ewentualnie zawiesić postępowanie administracyjne na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. Z akt sprawy oraz uzasadnień wydanych w sprawie decyzji nie wynika, jaki jest stan zagospodarowania tej działki, w tym czy i kiedy został na niej zrealizowany cel wywłaszczenia. W konsekwencji nie oceniono, czy w odniesieniu do tej działki zachodzą przesłanki określone przepisem art. 136 ust. 3 u.g.n., co ma istotne znaczenie dla wyniku sprawy z uwagi na ewentualną możliwość wzruszenia czynności cywilnoprawnej, w wyniku której działka nr [...] stała się własnością Spółki [...], gdyż w takiej sytuacji doszłoby do przywrócenia władania nią przez wspomnianą Gminę. O możliwości wniesienia powództwa organ zobowiązany był poinformować strony postępowania. Wydanie decyzji z naruszeniem powyższych wymogów oznacza naruszenie zarówno wymienionych wyżej przepisów art. 136 ust. 1 i 3 u.g.n., jak i art. 7 i art. 9 K.p.a. Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd I instancji stwierdził, że decyzja w tym zakresie została wydana przedwcześnie, bez przeprowadzenia należytego postępowania wyjaśniającego i analizy koniecznego dla rozstrzygnięcia materiału dowodowego, co stanowi naruszenie przepisów art. 7 i art. 77 K.p.a. oraz przepisu art. 136 ust. 3 u.g.n. Dlatego, uwzględniając skargę w zakresie, w jakim odmówiono zwrotu działki nr [...] orzekł, na podstawie art. 145 § 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej P.p.s.a., jak w pkt I sentencji tegoż wyroku. W pozostałym zakresie w ocenie Sądu meriti skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, bo rozpatrujące sprawę organy administracji prawidłowo uznały, iż brak jest podstaw do zwrotu działek nr [...] oraz [...] (obecnie działki: nr [...] i nr [...]). Działka nr [...] zajęta jest bowiem pod istniejącą drogę krajową [...], co potwierdza dokumentacja zgromadzona w toku postępowania przez organ I instancji oraz ustalenia poczynione przez organ II instancji w oparciu o wyjaśnienia i dokumentację pozyskaną od Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad Rejon w K. w postępowaniu odwoławczym. Sąd meriti nie podzielił również zarzutów skargi odnoszących się do orzeczenia o odmowie zwrotu działki nr [...], obecnie stanowiącej działki: nr [...] i nr [...], zapisane w księdze wieczystej KW nr [...] jako własność Miasta O. W. w użytkowaniu wieczystym [...] Spółdzielni Mieszkaniowej. Ustanowienie tego prawa zostało ujawnione w Dziale II właściwej księgi wieczystej pod poz. 14 wpisem z dnia [...] września 1978 r. Zatem nie podzielił argumentacji skargi odnoszącej się do skutków późniejszych decyzji komunalizacyjnych obejmujących przedmiotowe działki oraz zmiany nazwy Spółdzielni, które zostały ujawnione w księdze wieczystej. Co do działki nr [...] (obecnie [...] i [...]) ziściły się obie przesłanki pozytywne z art. 229 u.g.n., zarówno podmiotowa jak i przedmiotowa, które stanowią przeszkodę do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Zaistniał zatem wyjątek od zasady, o której mowa w art. 136 ust. 3 ustawy, powodujący iż już ustalenie jego wystąpienia wystarcza do rozstrzygnięcia sprawy, bez konieczności badania przesłanek zbędności na cel wywłaszczenia, wymienionych w art. 137 u.g.n. Rozpatrując skargę w tym zakresie Sąd Wojewódzki miał również na uwadze wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2007 r., IV CSK 81/07 (OSNC-ZD 2008/2/40), w którym przyjęto iż umowa, na podstawie której wywłaszczona nieruchomość została oddana w użytkowanie wieczyste zawarta z naruszeniem obowiązku powiadomienia wywłaszczonego właściciela o możliwości złożenia wniosku o jej zwrot jej zwrotu, nie jest z tego powodu nieważna. Jej zawarcie z naruszeniem tych przepisów może uzasadniać tylko odpowiedzialność odszkodowawczą. Na potrzeby sprawy odszkodowawczej istnienie przesłanek warunkujących wspomniane obowiązki sąd powszechny musi ustalić samodzielnie; decyzja organu administracji wydana na podstawie art. 229 u.g.n., nie jest dla sądu powszechnego w tym zakresie wiążąca (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2001 r., III CKN 20/99). Uwzględniając powyższe Sąd I instancji uznał, iż w odniesieniu do działki nr [...] brak było podstaw do przyjęcia, iż zachodziła konieczność rozważenia przez organ I instancji możliwości zawieszenia postępowania z przyczyn analogicznych do tych, które legły u podstaw rozstrzygnięcia co do działki nr [...]. W jego ocenie nie ma również znaczenia, czy konsekwencją zastosowania przepisu art. 229 u.g.n. winno być umorzenie postępowania administracyjnego czy też odmowa jego zwrotu, gdyż oba wskazane rozstrzygnięcia nie prowadzą do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, a takie rozstrzygnięcie w odniesieniu do działek pozostających w użytkowaniu wieczystym [...] Spółdzielni Mieszkaniowej jest rozstrzygnięciem prawidłowym. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 P.p.s.a., oddalił skargę dotyczącą odmowy zwrotu działek nr [...], [...] (obecnie [...] i [...]), orzekając jak w pkt II sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzekł na podstawie art. 200 P.p.s.a., a o wykonalności zaskarżonej decyzji w zakresie objętym pkt I wyroku na zasadzie art. 152 tej ustawy.

W skardze kasacyjnej "[...]" S.A. z siedzibą w O. W. zaskarżyła powyższy wyrok w punktach I, III i IV w całości zarzucając mu naruszenie prawa materialnego, a to:

1) art. 136 ust. 1 i 3 oraz art. 229 u.g.n. poprzez ich błędną wykładnię, bowiem Sąd I instancji nie zauważył, iż art. 229 u.g.n. stanowi lex specialis wobec art. 136 § 1 i 3 tej ustawy. Przyjął zatem błędną wykładnię art. 136 ust. 1 u.g.n., uznając że badanie okoliczności wskazanych w tym przepisie jest konieczne nawet w sytuacji ziszczenia się przesłanek wskazanych w art. 229 u.g.n., które warunkują nieistnienie roszczenia o zwrot nieruchomości;

2) art. 136 § 1 i 3 u.g.n. w zw. z art. 229 u.g.n., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, gdyż WSA w Poznaniu zastosował ten przepis, pomimo iż słusznie stwierdził spełnienie w niniejszej sprawie przesłanek z art. 229 u.g.n., który wyłącza stosowanie art. 136 ust. 1 i 3 u.g.n. Tym samym, wobec ziszczenia się w niniejszej sprawie przesłanek z art. 229 u.g.n., niedopuszczalne było stosowanie przepisu art. 229 u.g.n.;

3) art. 229 u.g.n., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie (a w zasadzie poprzez jego niezastosowanie), gdyż Sąd meriti nie zastosował go pomimo jednoznacznego i słusznego wywodu zawartego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, z którego wynika, iż w sprawie spełnione zostały przesłanki wskazane w tym przepisie. Tymczasem, spełnienie przesłanek wymienionych w tym przepisie oznacza, że skarżącemu nie przysługiwało roszczenie wskazane w art. 136 ust. 3 u.g.n., niezależnie od tego, czy w sprawie zaistniały, czy też nie zaistniały przesłanki do stosowania art. 136 ust. 1 lub 3 u.g.n. Wobec faktu, że zgodnie z art. 229 u.g.n., skarżącemu w ogóle nie przysługuje roszczenie, na które się powołuje, WSA w Poznaniu winien był oddalić skargę, a nie zwracać się do organów administracji o dokładniejsze zbadanie okoliczności, które w kontekście zaistnienia przesłanek z art. 229 u.g.n., nie mają żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy

Na tej podstawie skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie punktów I, III i IV zaskarżonego wyroku w całości, oddalenie skargi w całości oraz zasądzenie (na podstawie art. 203 pkt. 2 P.p.s.a.) od skarżącego K. K. na rzecz uczestnika "[...]" S.A. z siedzibą w O. W. zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym zwrotu kosztów zastępstwa w tym postępowaniu, według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwioną podstawę. Na wstępie godzi się wyjaśnić, że stosownie do brzmienia art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznawaniu sprawy na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania, która zachodzi w wypadkach określonych w § 2 tego przepisu. Przesłanek nieważnościowych w rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono.

Podstawy, na których można wywieść skargę kasacyjną zostały określone w art. 174 P.p.s.a., a są to: naruszenie prawa materialnego i naruszenie przepisów postępowania. Przepis art. 174 pkt 1 tej ustawy przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć wadliwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie dokonanie nieprawidłowej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. - naruszenie przepisów postępowania - może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w tym wypadku ustawa wymaga, aby skarżący nadto wykazał możliwość istotnego wpływu wytkniętego uchybienia na wynik sprawy.

Rozpoznawana w niniejszej sprawie skarga kasacyjna powołała się wyłącznie na podstawę naruszenia prawa materialnego. Oznacza to po pierwsze, że stan faktyczny ustalony przez Sąd meriti nie jest kwestionowany i wiąże również Naczelny Sąd Administracyjny, po wtóre, że nie ma uchybień procesowych, zatem ewentualna zasadność tej podstawy może prowadzić do rozpoznania skargi przez ten Sąd. Przy czym przedmiotem rozpoznania jest wyłącznie materia dotycząca działki nr [...], gdyż oddalenie skargi od decyzji odmownej co do pozostałych jest prawomocne.

Istotą problemu zarysowanego na tym etapie niniejszej sprawy jest zagadnienie, czy koniecznym jest badanie okoliczności wskazanych w art. 136 ust. 1 u.g.n., prowadzących do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, w sytuacji ziszczenia się przesłanek wskazanych w art. 229 tej ustawy, sprzeciwiających się zwrotowi, a także czy ewentualnie konieczne jest rozważenie zasadności wystąpienia do sądu powszechnego z roszczeniem zmierzającym do przywrócenia władania przedmiotowym gruntem przez właściwą gminę, która wcześniej wyzbyła się jego własności. Bowiem ziszczenie się owych przesłanek negatywnych w odniesieniu do działki nr [...] zostało już przesądzone przez Sąd meriti i dotąd niezakwestionowane. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko zajęte przez Sąd I instancji w tym obszarze, pozytywnie odpowiadające na tak postawione pytania, jest nieprawidłowe. Zaskarżone orzeczenie nie uwzględnia bowiem – oczywiście wiążącej - uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 kwietnia 2015 r., sygn. akt I OPS 3/14, która wyraźnie wskazuje, że w takiej sytuacji faktycznej, jaka została ustalona w tej sprawie, badanie tych okoliczności jest zbędne, bo zwrot nieruchomości nie może nastąpić. Wypada w tym miejscu przypomnieć, że zgodnie z treścią przepisu art. 136 ust. 3 u.g.n. poprzedni właściciel lub jego następca prawny mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli stosownie do art. 137 tej ustawy stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Roszczenie o zwrot jednak nie przysługuje, jeżeli przed 1 stycznia 1998 r. nieruchomość ta została sprzedana osobie trzeciej lub oddana w użytkowanie wieczyste takiej osobie, a prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej - taką regulację zawiera art. 229 powołanej ustawy i przepis ten stanowił podstawę prawną rozstrzygnięcia żądania skarżącego zwrotu wywłaszczonej nieruchomości przyjętą w zaskarżonej decyzji. Jego istotą jest m.in. zapewnienie bezpieczeństwa i pewności obrotu prawnego, które to reguły stanowią składnik konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP). Jeżeli zatem władanie nieruchomości przeniesiono na osobę trzecią przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami i fakt ten ujawniono w księdze wieczystej, to nie ma potrzeby badania przesłanek zwrotu (zbędności wywłaszczonej nieruchomości), bo zwrot nieruchomości nastąpić nie może, poza sytuacją, gdy władającym jest Skarb Państwa albo jednostka samorządu terytorialnego, co jednakże nie miało miejsca w niniejszej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny przesądził tę kwestię w przywołanej uchwale, dowodząc m.in. niewykonalności decyzji zwrotowej w takiej sytuacji. Kwestia odszkodowawcza jest przy tym, w jego ocenie, odrębnym zagadnieniem. W tym stanie rzeczy nie ma znaczenia czy przesłanki zwrotowe występują czy nie, bo w żadnym razie do zwrotu nieruchomości dojść nie może. Niezrealizowanie celu wywłaszczenia nie może prowadzić do wyłączenia ochrony własności nieruchomości podmiotu, który ją nabył od wywłaszczyciela. Co więcej, jest to uzasadnione także i tą okolicznością, którą ów Sąd w składzie siedmiu sędziów zaakcentował, że prezentowany dotąd w orzecznictwie pogląd, zgodnie z którym postępowanie o zwrot nieruchomości winno być zawieszone do czasu cofnięcia skutków zadysponowania wywłaszczoną nieruchomością na rzecz osób trzecich, jest zbyt daleko idący. Nie ma bowiem znaczenia bezpośredniego dla sprawy zwrotowej. Co prawda stwierdził, że zawieszenie byłoby możliwe w razie wszczęcia stosownego postępowania, wszak z taką sytuacją nie mamy do czynienia w tej sprawie. Zatem zawieszenie jest wykluczone, zaś przesłanki odszkodowawcze, w tym ewentualna zbędność nieruchomości na cel wywłaszczenia, mogą być badane samodzielnie przez właściwy sąd. Jeżeli przeto zarówno wówczas, gdy nieruchomość byłaby wykorzystania na cel wywłaszczenia, jak i wówczas gdy byłaby zbędna, nie mogłaby zostać zwrócona, to badanie tej kwestii jest pozbawione sensu.

Z akt sprawy jednoznacznie wynika, iż działka nr [...] została sprzedana spółce z o.o. "[...]" przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, a fakt ten został ujawniony w księdze wieczystej. Te ustalenia mają oparcie zarówno w niewadliwie, jak i wiążąco ustalonym stanie faktycznym. Ubocznie wypada tylko dodać, że w roku 2004 do księgi wieczystej wpisano jedynie nową formę właściciela. W takiej sytuacji, z mocy art. 229 u.g.n., roszczenie o zwrot tej nieruchomości nie przysługuje byłemu właścicielowi (następcy prawnemu) choćby zostały spełnione przesłanki do zwrotu wynikające z art. 136 w związku z art. 137 u.g.n. Przepis art. 229 tej ustawy, jak słusznie wskazano w skardze kasacyjnej, stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 136 ust. 3 i uniemożliwia dochodzenie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części w przypadku, gdy przed 1 stycznia 1998r. sprzedano tę nieruchomość lub ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. W związku z tym stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie zwrot nieruchomości na podstawie art. 136 u.g.n. był wykluczony.

Z tych przyczyn zaskarżony wyrok w zakresie punktu I, III i IV nie mógł się ostać, a z uwagi na dostateczne wyjaśnienie istoty sprawy, Sąd Kasacyjny z mocy art. 188 P.p.s.a. uprawniony był do oceny zasadności wniesionej skargi i w związku z tym, w materii objętej rozstrzygnięciem zawartym w punkcie I sentencji zaskarżonego wyroku, czyli co do odmowy zwrotu działki nr [...], skargę tę oddalił na zasadzie art. 151 P.p.s.a.

-----------------------

12