Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 944/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2016-03-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a.
journal: Dz.U. 2015 poz 114
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz Sędziowie WSA Józef Maleszewski (spr.) WSA Anna Jarosz Protokolant st.sekr.sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 marca 2016 r. sprawy ze skargi I. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] Burmistrz [...] odmówił przyznania I. P. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką W. S. P.

Po pierwsze, organ I instancji decyzję odmowną uzasadnił tym (akapit 3 i 5 uzasadnienia decyzji), że W. S. P. pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec tego brak jest podstaw prawnych do przyznania I. P. prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem organu taka sytuacja wypełnienia znamiona przesłanki negatywnej określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2015 r., poz. 114 ze zm. – dalej u.ś.r.)

Po drugie, Burmistrz wskazał - w akapicie 4 i 6 uzasadnienia decyzji - że nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ niepełnosprawność W. S. P. nie powstała przed ukończeniem 18 roku życia jak również do ukończenia 25 roku życia w trakcie nauki w szkole wyższej. W. S. P. uzyskała orzeczenie w dniu 12 marca 2003 r. Tym samym jej niepełnosprawność powstała w wieku 51 lat.

Po trzecie, w akapicie 7 i 8 decyzji organ I instancji przywołał treść art. 24 ust. 2a u.ś.r., zgodnie z którym, jeżeli w okresie 3 miesięcy licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności prawo to ustala się począwszy od miesiąca w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Tymczasem wniosek o świadczenie pielęgnacyjne złożony został w dniu 20 maja 2015 r. Do wniosku załączono wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 4 lutego 2015 r., sygn. [...], w którym uznano W. S. P. za niezdolną do samodzielnej egzystencji na okres 2 lat począwszy od daty złożenia wniosku, tj. od [...] grudnia 2012 r. W związku z tym uznać należy, że wniosek wraz z wyrokiem sądu z dnia 4 lutego 2015r. został złożony w dniu 20 maja 2015 r. po upływie terminu z art. 24 ust. 2a u.ś.r.

W dniu [...] czerwca 2015 r. I. P. złożyła odwołanie od powyższej decyzji. W odwołaniu wskazała, że jej matka posiada orzeczenie lekarskie wydane w dniu [...] marca 2003 r. o niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym na stałe oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w [...] z dnia 4 lutego 2015 r., sygn. akt [...], w którym została uznana za niezdolną do samodzielnej egzystencji. Skarżąca wskazała, że ze względu na ciężki stan zdrowia jej matki, zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym, gdzie jest ubezpieczona jako domownik. Skarżąca zajmuje się matką 24 godziny na dobę. W związku ze sprawowaną opieką udała się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (dalej MOPS w [...]). Tam otrzymała informację, że o dodatek pielęgnacyjny będzie mogła starać się, gdy uzyska dokument świadczący o niezdolności swojej matki do samodzielnej egzystencji. Skarżąca podkreśliła, że w dniu 4 lutego 2015 r. – czyli od razu po zakończeniu sprawy w Sądzie Apelacyjnym w [...] – zadzwoniła do MOPS w [...], informując o wydaniu wyroku. Skarżąca otrzymała informację, że do MOPS w [...] ma zgłosić się wtedy, gdy otrzyma dokument potwierdzający wydanie tego wyroku. Dnia następnego, tj. 5 lutego 2015 r. skarżąca wysłała do Sądu Apelacyjnego w [...] wniosek swojej matki o przesłanie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem. Żądane dokumenty doręczono dopiero w dniu 15 maja 2015 r. (data wysłania dokumentów to 13 maja 2015 r.). W tym samym dniu skarżąca udała się do MOPS w [...]. Urzędnicy w MOPS nie potrafili jednak wskazać skarżącej formularza wniosku, jaki powinna wypełnić, aby ubiegać się o dodatek. Równocześnie poinformowali skarżącą, że w ich ocenie jej ewentualny wniosek, nawet jeśli go złoży, najprawdopodobniej nie zostanie rozpatrzony pozytywnie, ponieważ byłby on obecnie spóźniony. W związku z tym skarżąca zrezygnowała ze złożenia wniosku. W dniu 18 maja 2015 r. podjęła jednak decyzję, że będzie starać się o świadczenie pielęgnacyjne i pobrała w tym dniu niezbędne formularze w MOPS w [...]. Odpowiedni wniosek złożyła po zgromadzeniu niezbędnych dokumentów w dniu 20 maja 2015 r. W związku z powyższym skarżąca podniosła, że trzymiesięczny termin został przekroczony bez jej winy.

Skarżąca w odwołaniu podkreśliła również, że J. P. , który jest mężem jej matki, jest bardzo chory – leczy się psychiatrycznie. Trzykrotnie hospitalizowano go w szpitalu [...]. J. P. sam ma problemy z tym, aby zadbać o zaspokojenie swoich podstawowych potrzeb i nie pomaga skarżącej przy żadnych czynnościach związanych z opieką nad jej matką.

Następnie I. P. uzupełniła odwołanie pismem z dnia [...] lipca 2015 r. Do pisma załączyła zaświadczenia o stanie zdrowa W. P., w których jest informacja o problemie alkoholowym i przemocy J. P. oraz zaświadczenie lekarskie od specjalisty psychiatry, w którym wskazano, że J. P. ze względu na swój stan zdrowia nie jest w stanie opiekować się swoją żoną. Równocześnie powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, który orzekł w pkt 2 wyroku, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Decyzją z dnia [...] września 2015r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r. ponieważ w dacie wydawania orzeczenia z dnia [...] marca 2003 r. o zaliczeniu p. W. S. P. do znacznego stopnia niepełnosprawności miała ona 51 lat. Organ II instancji wskazał, że zgodnie z uzasadnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego, na który powoływała się skarżąca, skutkiem wejścia w życie tego wyroku nie jest uchylenie art. 17ust. 1 b u.ś.r. Odnosząc się do kwestii wystąpienia negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., stwierdzonej przez burmistrza, organ stwierdził, że w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych sam fakt pozostawania w związku małżeńskim nie stanowi negatywnej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Pismem z dnia 25 stycznia 2016 r. Rzecznik Praw Obywatelskich zgłosił udział w postępowaniu ze skargi I. P. oraz wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego a także poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] czerwca 2015 r. w całości z uwagi na naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich brak jest uzasadnienia dla dokonywania przez organy takiej wykładni tego przepisu, która prowadziłaby do sytuacji, w której mimo uznania jego niekonstytucyjności, sytuacja prawna skarżącej nie uległaby zmianie do momentu uporządkowania przez ustawodawcę systemu świadczeń dla opiekunów osób niepełnosprawnych. Rzecznik Praw Obywatelskich zaznaczył, że wiążąca jest jedynie sentencja wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014, sygn. K 38/13, a nie jego uzasadnienie. Przywołał w tym zakresie pogląd wyrażony w doktrynie, który neguje moc powszechnie obowiązującą uzasadnieniu wyroków Trybunału Konstytucyjnego. W związku z tym, zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, świadczenie pielęgnacyjne będzie przysługiwać także wtedy, gdy niepełnosprawność osoby podlegającej opiece powstała po uzyskaniu pełnoletniości lub po ukończeniu nauki w szkole lub szkole wyższej po ukończeniu 25 roku życia. Na poparcie swojego stanowiska powołał wykształconą w tym przedmiocie linię orzeczniczą wojewódzkich sądów administracyjnych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Obie wydane w sprawie decyzje nie mogą się ostać.

Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.; dalej w skrócie: "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Kontrola sądu nie obejmuje natomiast zasadniczo oceny wypełniania przez organy administracji tzw. pozasystemowych kryteriów słusznościowych, w szczególności kierowania się zasadami współżycia społecznego, ani kryteriów celowościowych, takich jak realizacja określonej polityki stosowania prawa administracyjnego (por. wyrok NSA z 25.09.2009 r., I OSK 1403/08, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, w skrócie: "CBOSA").

Oceniając legalność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, Sąd zaznacza w pierwszej kolejności, że wbrew twierdzeniom Rzecznika Praw Obywatelskich istota sporu nie sprowadza się tylko do problemu wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. (na którym oparł się organ II instancji), ale także dwóch innych przepisów, a mianowicie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. i art. 24 ust. 2a u.ś.r. Każdy z tych trzech przepisów (na których swoje rozstrzygnięcie oparł organ I instancji), ze względu na specyficzny układ okoliczności w niniejszej sprawie, stwarzał zasadnicze problemy interpretacyjne.

Materialną podstawę odmowy przyznania skarżącej I. P. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką W. P. stanowił przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Do dnia 23 października 2014 r. art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 (opublikowanym 23 października 2014 r. w Dz.U.2014.1443, dalej jako "wyrok TK") stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W uzasadnieniu wyroku TK zastrzeżono jednak, że: "Skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki."

Po ogłoszeniu ww. wyroku TK powstał problem interpretacyjny w zakresie jego skutków. Z sentencji wyroku TK wynika bowiem, że art. 17 ust 1b u.ś.r traci moc obowiązującą. Z uzasadnienia z kolei wynika, że skutkiem orzeczenia TK nie jest uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Trudności w zrozumieniu stanowiska wyrażonego w uzasadnieniu TK wiążą się z tym, że prima facie wydaje się ono nie do pogodzenia z sentencją samego wyroku. Istotą normy wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest bowiem zróżnicowanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W tym właśnie zakresie Trybunał Konstytucyjny stwierdził niekonstytucyjność tego przepisu. Zdaniem Sądu, nawet jeżeli akt derogacji Trybunału Konstytucyjnego nie doprowadził do uchylenia całego przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., to te elementy tego przepisu, których Trybunał Konstytucyjny nie uchylił, nie nadają się do zdekodowania normy prawnej.

Sąd stanął zatem na stanowisku, że obecnie art. 17 ust. 1b u.ś.r. istnieje jako jednostka redakcyjna, jest to jednak przepis normatywnie pusty. Kategoria tzw. "przepisów pustych" – jako możliwego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego - nie jest obca polskiemu prawu. Na ten problem zwracano chociażby uwagę w piśmiennictwie po ogłoszeniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 kwietnia 2009 r., sygn. akt P 11/08, dotyczącego zakresu utraty mocy prawnej art. 148 § 2 k.k. sygn. (zob. W. Wróbel i S. Zabłocki, Glosa do ww. wyroku, "Palestra" 2009 r., nr 7–8, s. 290–308, J. Błaszczyk, Glosa do ww. wyroku, Prokuratura i Prawo 2010 r., nr 5, s. 153). Zdaniem Sądu odwołanie się do kategorii "przepisu pustego" pozwala na wytłumaczenie związków uzasadnienia wyroku TK z jego sentencją.

Oczywiście w takiej sytuacji pozostaje wciąż problem znaczenia tezy postawionej przez Trybunał Konstytucyjny odnośnie tego, że wyrok nie skutkuje wykreowaniem prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Sąd nie widzi jednak potrzeby zajmowania stanowiska w przedmiocie spornego w doktrynie zagadnienia, czy i w jakim zakresie uzasadnienie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego ma moc obowiązującą. Nie przesądzając tej kwestii, Sąd dostrzega natomiast, że ze względu na treść art. 188 pkt 1 w zw. z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, uzasadnienie mogłoby potencjalnie mieć moc obowiązującą jedynie w zakresie utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego, przepisu lub ewentualnie jego części. To, czy przepisy prawa po wydaniu wyroku przez Trybunał Konstytucyjny przewidują konkretne uprawnienia lub obowiązki dla obywateli, stanowi już interpretację porządku prawnego powstałego po akcie derogacji. Należy podkreślić, że czym innym jest dokonywanie interpretacji przepisów prawa w związku z oceną konstytucyjności danego rozwiązania, a czym innym jest interpretacja stanu prawnego powstałego w związku z aktem derogacji, a więc już po ocenie konstytucyjności. W tym kontekście stanowisko Trybunału Konstytucyjnego mogło stanowić jedynie pogląd prawny tego organu, mający na celu ułatwienie innym organom stosowanie prawa po ogłoszeniu wyroku TK. Stanowisko takie nie może być jednak wiążące dla innych organów, ponieważ brak przepisów, które by takie związanie kreowały. Warto przy tym zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny wyraził powyższy pogląd zakładając, że ustawodawca bez zbędnej zwłoki ureguluje w prawidłowy sposób materię normowaną przez art. 17 ust.1b u.ś.r. Tak się jednak nie stało. Mimo upływu roku i sześciu miesięcy do chwili obecnej ustawodawca nie przyjął stosownych regulacji.

Na podobnym stanowisku stanęły także wojewódzkie sądy administracyjne (por. wyroki WSA w Bydgoszczy z dnia 24 czerwca 2015r. II SA/Bd 327/15, WSA w Gdańsku z dnia 17 września 2015 r. sygn. akt III SA/Gd 577/15, WSA w Olsztynie z dnia 27 sierpnia 2015 r. sygn. II SA/Ol 623/15, WSA w Rzeszowie z dnia 21 stycznia 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 1507/14, WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 10 grudnia |2014 r. sygn. akt II SA/Go 818/14, WSA w Poznaniu z 23 października 2014 r., sygn. akt IV SA/Po 969/14, WSA w Białymstoku z 2 grudnia|2014 r., sygn. akt II SA/Bk 1022/14, WSA w Łodzi z 10 grudnia 2014 r., sygn. akt II SA/Łd 1034/14 i II SA/Łd 424/15 z dnia 29 lipca 2015, wyrok WSA w Gliwicach z dnia 25 października 2015 r. IV SA/Gl 200/15, opubl. w "CBOSA") oraz. W wyrokach tych w sposób bezpośredni lub pośredni ww. Sądy stanęły na stanowisku, że jednoznaczna sentencja wyroku TK nie może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia, w szczególności zaś nie jest modyfikowana stwierdzeniem zawartym w uzasadnieniu odnośnie uprawnień, jakie po ogłoszeniu wyroku TK będą przysługiwały dorosłym opiekunom osobom niepełnosprawnym, w sytuacji gdy niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarysowała się w tej materii rozbieżność. Początkowo Sąd ten stanął na stanowisku, że orzeczenie o niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie zmienia sytuacji osób ubiegających się o świadczenie i muszą one oczekiwać na rozwiązanie ustawowe (wyroki z dnia 10 lutego 2015 r., sygn. akt I OSK 2926/14, z dnia 1 października 2015 r., sygn. akt I OSK 519/14 "CBOSA"). W najnowszym wyroku Naczelny Sąd Administracyjny zajął jednak stanowisko przeciwne – wyrok z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. I OSK 1668/14, "CBOSA".

Sąd orzekający w niniejszej sprawie zajmuje stanowisko, że organy I i II instancji odmawiając prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. P. na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. dokonały błędnej wykładni tego przepisu. W chwili obecnej z przepisu tego nie można wyinterpretować żadnej normy prawnej, która ograniczałaby przyznawanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ na skutek wyroku TK przepis ten jest normatywnie pusty. Należy pamiętać, że Trybunał Konstytucyjny jest tzw. "prawodawcą negatywnym". Stwierdzenie, że norma prawna obowiązuje mimo utraty mocy obowiązującej jej istotnej treści prowadziłoby do sytuacji, w której skutkiem wyroku TK byłaby nie utrata mocy obowiązującej normy prawnej, ale zmiana jej treści. W takiej sytuacji rola Trybunału Konstytucyjnego uległaby zmianie na funkcję "prawodawcy pozytywnego", co zdaniem Sądu jest nie do pogodzenia z obowiązującą Konstytucją RP.

Art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. stanowi, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W orzecznictwie wskazuje się, że z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie można wykluczyć dziecka osoby wymagającej stałej opieki w związku z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, jeżeli opieki takiej nie może sprawować współmałżonek tej osoby, mimo iż sam jest osobą niepełnosprawną jedynie w stopniu umiarkowanym. Uprawnienie dziecka do świadczenia pielęgnacyjnego powinno w takiej sytuacji zależeć od tego, czy ze względu na swój stan zdrowia oraz na zakres obowiązków opiekuńczych niepełnosprawny współmałżonek jest w stanie im podołać. W przeciwnym razie pozbawienie dziecka świadczenia pielęgnacyjnego naruszałoby konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji RP). Przesłanka zawarta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., rozumiana w sposób bezwzględny, wywoływałaby daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. W istocie bowiem, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie mają również obowiązek - sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby gdyby taki związek małżeński nie istniał. Takie rozumienie przepisu oznaczałoby pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim nie znajdującą uzasadnienia w świetle art. 18 Konstytucji RP.

Powyższe stanowisko zajął m.in. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 17 grudnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Po 1208/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 17 maja 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 438/12 i w końcu Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 20 września 2013 r., sygn. I OSK 46/13, opubl. w "CBOSA". Stanowisko to prezentuje również Sąd w niniejszej sprawie. Do powyższych argumentów opartych na wykładni prokonstytucyjnej należy dodać, że ratio legis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r opiera się na naczelnej zasadzie subsydiarności prawa pomocy społecznej. Z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm., dalej k.r.o.) wynika szczególny, odrębnie uregulowany obowiązek alimentacyjny małżonków, który obejmuje również obowiązek opieki na chorym czy niepełnosprawnym małżonkiem. W takiej sytuacji ustawodawca racjonalnie założył, że świadczenie pielęgnacyjne nie powinno być wypłacane innej osobie, skoro to na małżonku spoczywa obowiązek w tym zakresie. Konstrukcja zastosowana w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r jest jednak oparta na możliwym do obalenia domniemaniu, że małżonek jest w stanie wykonać swój obowiązek opieki względem drugiego małżonka. Art. 27 k.r.o. stanowi bowiem, że obowiązek alimentacyjny małżonków jest ograniczony m.in., siłami małżonków. Skoro obowiązek stanowiący uzasadnienie obowiązywania normy prawnej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a) u.ś.r. nie ma bezwzględnego i nieograniczonego charakteru, to tym samym zasada określona w tym przepisie nie może w swoim stosowaniu nie podlegać żadnym wyjątkom ani ograniczeniom.

W związku z powyższym Samorządowe Kolegium Odwoławcze prawidłowo wskazało – powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych – że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. został błędnie zastosowany przez organ I instancji. W realiach niniejszej sprawy należało bowiem ustalić, czy J. P. jest w stanie udzielić efektywnej pomocy swojej żonie W. P. Negatywnie należy jednak ocenić to, że organ II instancji nie odniósł się w żaden sposób to kwestii zastosowania art. 24 ust. 2a u.ś.r. i podniesionego przez organ I instancji uchybienia przez skarżącą terminu wskazanego w tym przepisie.

Przepis art. 24 ust. 1 u.ś.r. formułuje ogólną zasadę ustalania prawa do świadczeń rodzinnych na okres zasiłkowy. Zasadą jest, że ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych następuje począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami (art. 24 ust. 2 u.ś.r.).

Ustawodawca dopuścił również możliwość nabycia prawa do świadczenia za okres wsteczny. Zgodnie z art. 24 ust. 2a u.ś.r. jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie precyzuje, co należy rozumieć pod pojęciem orzeczenia, o którym mowa w art. 24 ust. 2a u.ś.r. Zdaniem Sądu przyjąć należy, że są to wszystkie rozstrzygnięcia właściwych organów, które w sposób stanowczy i w oparciu o wiedzę specjalną rozstrzygają o niepełnosprawności danej osoby. Orzeczeniem takim jest wyrok Sądu Apelacyjnego w [...] z dnia 4 lutego 2015 r. wraz z uzasadnieniem, sygn. akt [...], w którym zmieniono zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w [...] oraz poprzedzającą go decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego [...] i przyznano wnioskodawczyni W. P. prawo do dodatku pielęgnacyjnego od dnia 17 grudnia 2012 r. na okres 2 lat. Wydając rozstrzygnięcie, Sąd Apelacyjny oparł się bowiem na badaniach przeprowadzonych przez biegłych. W uzasadnieniu ww. wyroku Sąd Apelacyjny wskazał, że w celu wyjaśnienia, czy W. P. jest zdolna do samodzielnej egzystencji postanowił uzupełnić postępowanie dowodowe i powołał biegłych [...]. Biegli w opinii z dnia [...] października 2014 r. rozpoznali u W. P. [...].

Biegły psycholog wskazał, że w ocenie psychologicznej W. P. jest niezdolna do samodzielnej egzystencji od daty złożenia wniosku na okres dwóch lat.

Biegła neurolog nie stwierdziła naruszenia sprawności organizmu w stopniu uzasadniającym uznanie niezdolności do samodzielnej egzystencji z powodu schorzeń układu nerwowego.

W ocenie psychiatry opinia biegłej psycholog została oparta na powierzchownym badaniu i błędnej ocenie potencjalnych możliwości sprawnego funkcjonowania W. P. W opinii psychiatry brak podstaw do stwierdzenia psychicznej niezdolności W. P. do samodzielnej egzystencji.

W ocenie Sądu Apelacyjnego za przekonującą należało uznać opinię psychologa, który uznał niezdolność odwołującej do samodzielnej egzystencji na okres dwóch lat od daty wniosku.

Z materiałów zgromadzonych w sprawie wynika, że wyrok Sądu Apelacyjnego został wydany w dniu 4 lutego 2015 r., zaś wniosek I. P. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został złożony w dniu 20 maja 2015 r., a więc po upływie 3 miesięcy od dnia wydania tego orzeczenia. Doręczenie wyroku wraz z uzasadnieniem W. P. nastąpiło w dniu 15 maja 2015 r. - przesyłkę z Sądu Apelacyjnego wysłano natomiast w dniu 13 maja 2015 r.

W orzecznictwie wyrażono pogląd, że termin wskazany w art. 24 ust. 2a u.ś.r. nie podlega przywróceniu, gdyż jest terminem prawa materialnego, które nie są przywracalne. Terminy materialnoprawne ustanawiane są dla zapewnienia stabilności stosunków prawnych. Wobec tego w razie niezachowania terminu, o którym mowa w art. 24 ust. 2a u.ś.r., strona nie może żądać przyznania świadczenia wstecz, powołując się na brak możliwości wcześniejszego złożenia wniosku. Okoliczności i przyczyny niezłożenia takiego wniosku, w tym ewentualny brak winy strony, nie mają znaczenia dla ustalenia początkowej daty przyznania świadczenia, jaki związany jest z datą złożenia wniosku. Na takim stanowisku stanął Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 9 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 1197/12, "CBOSA". Podzielając ww. stanowisko co do zasady, pogląd o całkowitej nieistotności braku winy strony dla ustalenia początkowej daty przyznania świadczenia i to niezależnie od jakichkolwiek okoliczności uznać należy za zbyt kategoryczny. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie w sytuacji, w której 3 miesięczny termin od dnia wydania orzeczenia nie mógł zostać przez skarżącą zachowany wyłącznie na skutek okoliczności leżących po stronie organu państwa, termin określony w art. 24 ust. 2a u.ś.r. należy liczyć dopiero od momentu, w którym skarżąca uzyskała możliwość działania. Taka wykładnia jest konieczna biorąc pod uwagę przepisy art. 2 i art. 7 Konstytucji RP.

Według oświadczenia zawartego w odwołaniu wniosek o odpis wyroku wraz z uzasadnieniem do Sądu Apelacyjnego w [...] wysłany został w dniu 5 lutego 2015 r. Data doręczenia tego wniosku do Sądu Apelacyjnego nie jest znana, ale z pewnością do doręczenia wniosku musiało dojść w tym samym miesiącu. W każdym razie przyjąć należy, że wniosek o doręczenie wyroku z uzasadnieniem złożony został w ustawowym terminie, bowiem dokument ten został W. P. przez Sąd Apelacyjny w [...] doręczony.

Zgodnie z art. 329 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U.2014.101 ze zm., dalej k.p.c.) pisemne uzasadnienie wyroku albo transkrypcję wygłoszonego uzasadnienia sporządza się w terminie dwutygodniowym od dnia zgłoszenia wniosku o doręczenie wyroku z uzasadnieniem. W sprawie zawiłej, w razie niemożności sporządzenia pisemnego uzasadnienia w terminie, prezes sądu może przedłużyć ten termin na czas oznaczony, nie dłuższy niż trzydzieści dni. Z kolei zgodnie z art. 331 §1 k.p.c. wyrok doręcza się stronie wraz z uzasadnieniem

W świetle powyższego, skarżąca mogła pozostawać w uzasadnionym przekonaniu, że jej matka, którą się opiekuje i tym samym ona sama otrzymają wyrok Sądu Apelacyjnego wraz z uzasadnieniem w terminie krótszym niż 3 miesiące licząc od daty wydania wyroku. Trudno odmówić takim oczekiwaniom obywateli ochrony. Ochrona ta musi zostać udzielona również podczas interpretacji przepisów prawa, w tym rozpatrywanego w niniejszej sprawie art. 24 ust. 2a u.ś.r.

Naruszenie prawa materialnego miało wpływ na wynik sprawy. Na skutek błędnej interpretacji trzech przepisów, tj. art. art. 17 ust. 1b, 17 ust. 5 pkt 2a i 24 ust. 2a u.ś.r. organy nie przeprowadziły wszystkich dowodów niezbędnych do ustalenia istotnych okoliczności sprawy, przyjmując niezasadnie, że wystąpienie pewnych okoliczności z góry przesądza o odmowie przyznania świadczenia. Rozpoznając sprawę ponownie organ, będzie miał na uwadze zaprezentowaną przez Sąd wykładnię powołanych wyżej przepisów.

Aby rozstrzygnięcie w sprawie z wniosku I. P. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką, nie naruszało art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, organ powinien ustalić czy stan zdrowia J. P., ojca wnioskodawczyni pozwala na sprawowanie pełnej i efektywnej opieki nad żoną – W. P. Okoliczności te organ może ustalić w drodze wywiadu środowiskowego (art. 23 ust. 4aa u.ś.r.) lub w razie konieczności także przy pomocy innych środków dowodowych, w tym zgromadzonej w sprawie dokumentacji (art. 75 § 1 k.p.a.).

Gdyby okazało się, że realnej i efektywnej opieki nad W. P. nie może sprawować jej mąż, organ powinien mieć na względzie, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. do momentu stosownej interwencji ustawodawcy jest normatywne pusty i tym samym jego treść nie będzie w żaden sposób ograniczać przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Wreszcie przy ocenie przesłanek określonych w art. 24 ust. 2a u.ś.r. organ powinien uwzględnić okoliczność wydania wyroku przez Sąd Apelacyjny w [...] dnia 4 lutego 2015 r., sygn. akt [...] oraz uwzględnić fakt, że ze względu na okoliczności sprawy termin określony w art. 24 ust. 2a u.ś.r. rozpoczął swój bieg dopiero od momentu doręczenia stronie wyroku wraz z uzasadnieniem.

Mając powyższe na uwadze, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił obie wydane w sprawie decyzje.