Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 717/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2016-11-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1, 2, 3, 3a, 3b
journal: Dz.U. 2015 poz 121
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
article: art. 7, art. 77 par. 1
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: par. 3 ust. 1 pkt 1-3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Dnia 29 listopada 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Ewa Cisowska - Sakrajda, Sędzia WSA Monika Krzyżaniak, , Protokolant Pomocnik sekretarza Blanka Kuźniak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2016 roku sprawy ze skargi W.R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy 1. oddala skargę; 2. przyznaje radcy prawnemu B.K. prowadzącemu Kancelarię Radcy Prawnego A w Ł. przy ul. B., kwotę 295,20 ( dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych obejmującą podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącej W.R. i nakazuje wypłacić powyższą kwotę z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23) w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015r., poz. 121 z późn. zm.), Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję nr [...] z dnia [...] o odmowie umorzenia W.R. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy.

W uzasadnieniu organ wskazał, że prowadząc działalność gospodarczą, w myśl obowiązujących przepisów, jako płatnik składek, zobowiązana miała ustawowy obowiązek opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy. Nie wywiązanie się z powyższego obowiązku spowodowało powstanie zadłużenia. Wnioskiem z dnia 9 grudnia 2014 r., zobowiązana wystąpiła o "umorzenie należnych składek ZUS nie objętych abolicją podatkową". Wskazała iż od wielu lat cierpi na zaburzenia psychiczne i z racji nieświadomości swoich poczynań nie wyrejestrowała swojej działalności gospodarczej. Oświadczyła, iż jej najmłodsza córka, która uczęszcza do liceum ogólnokształcącego, mieszka u babci w R. i jest na jej utrzymaniu. Wnioskodawczyni nie utrzymuje żadnych kontaktów z mężem. Z racji pogorszenia się jej stanu zdrowia, została wezwana na Komisję Lekarską ZUS.

Po analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego ZUS I Oddział w Ł. wydał w dniu 27 stycznia 2015r., decyzję o odmowie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. Pismem z dnia 16 lutego 2015 r. skarżąca wystąpiła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podkreśliła, że jest leczona psychiatrycznie z powodu schizofrenii paranoidalnej od 1997 r., także od 2005 r. i nadal. Wymaga ciągłej opieki i dozoru. Powołując się na Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r., określającego szczegółowe zasady umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wskazała, iż wystąpiły przesłanki umorzenia należności z tytułu składek ponieważ ich opłacenie pozbawiłoby ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, z powodu przewlekłej choroby nie ma możliwości uzyskiwania dochodu na ich pokrycie. W jej ocenie, ZUS z urzędu powinien sprawdzić dokumentację będącą w jego posiadaniu, w tym medyczną, orzeczenia lekarzy orzeczników oraz decyzje o wcześniejszym przyznaniu renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, a nie jedynie opierać się na orzeczeniu Lekarza Orzecznika z dnia 09.12.2014r. o całkowitej niezdolności do pracy. Oświadczyła, iż jest leczona psychiatrycznie od 1997r. i ze względu na "ciężką chorobę, wyłączającą świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli oraz działając bez rozeznania i zrozumienia", powstały zaległości wskazane w zaskarżonej decyzji. Ponadto niezrozumiałe oraz bezzasadne pozostaje twierdzenie ZUS, że skoro zamieszkuje wraz z matką, która pobiera emeryturę w wysokości 1.300,00 zł, to powinna opłacić zaległości. Podkreśliła, że matka z otrzymywanej emerytury utrzymuje siebie oraz skarżącą. Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy umorzenia należności z tytułu składek dołączyła zaświadczenie lekarskie z dnia 10.02.2015r. Następnie w dniu 02.03.2015r. do Zakładu wpłynęło pismo skarżącej z dnia 28.02.2015r., w którym wyjaśnia, że we wniosku (o umorzenie) dokładnie przedstawiła swoją trudną sytuację finansową, przedstawiła zaświadczenie lekarskie o okresie leczenia, rodzaju choroby i stanie zdrowia, otrzymuje świadczenie rentowe w wysokości 582,00 zł, opłaca czynsz w wysokości 136,68 zł miesięcznie, ponosi opłaty za prąd w wysokości 105,82 zł., za wodę 22,03 zł, ponosi koszt zakupu węgla w okresie grzewczym w wysokości 800,00 zł., zakupu gazu w butli w wysokości 50,00 zł miesięcznie, ponosi wydatki na zakup leków, koszty codziennego wyżywienia, zakupu ubrań i butów, środków higieny osobistej, pobiera na córkę zasiłek rodzinny w wysokości 165,00 zł, którą to kwotę przekazuje córce.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych w dniu 16.04.2015r., wydał decyzję o utrzymaniu w mocy decyzji z dnia 27.01.2015r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. Na powyższą decyzję wniesiona została skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. Wyrokiem z dnia 07.10.2015r. prawomocnym od dnia 05.01.2016r. (sygn. akt III SA/Łd 593/15), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. W ocenie Sądu, Zakład wydając zaskarżoną decyzję nie przeprowadził prawidłowych rozważań w zakresie ustalenia spełnienia w niniejszej sprawie przesłanek umorzenia wymienionych w art. 28 ustawy z dnia 13.10.1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z § 3 ust 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31.07.2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W ramach przeprowadzonego postępowania organ administracji zebrał materiał dowodowy dotyczący sytuacji majątkowej, zdrowotnej, rodzinnej i życiowej zobowiązanej, jednakże nie dokonał wszechstronnej oceny tego materiału pod kątem przesłanek wynikających w głównej mierze z § 3 ust 1 rozporządzenia. Podkreślono, iż w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności wobec ZUS organ, ustalając sytuację majątkową winien m.in. porównać stwierdzoną sytuację materialną z wysokością zaległej należności i wskazać dochody (rzeczywiste czy też potencjalne), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. Należy ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania. Możliwości majątkowe, płatnicze i zarobkowe nie mogą być przy tym rozpatrywane w oderwaniu od sytuacji zdrowotnej osoby zobowiązanej, która może wpływać bezpośrednio na odpowiednie zmniejszenie tych możliwości, lub nawet ich całkowite wykluczenie (w przypadku trwałej niezdolności do pracy). Sąd podkreślił także, iż przy rozpoznawaniu wniosku o umorzenie należności na podstawie art. 28 ust 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych podstawową kwestią jest ocena, czy w wyniku egzekucji zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla osoby zobowiązanej i jej rodziny. Ponadto organ administracji ominął kwestię możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych przez skarżącą, nie rozważając przy tym zależności pomiędzy stanem zdrowia i wiekiem skarżącej a jej możliwościami zarobkowymi. Tymczasem, jak wynika z akt sprawy, skarżąca nie była w stanie bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i najbliższej rodziny opłacać bieżących zobowiązań. Ocena tych możliwości winna być bowiem dokonywana ze szczególnym uwzględnieniem indywidualnych uwarunkowań osobistych. Reasumując organ nie wyjaśnił należycie podstawy prawnej rozstrzygnięcia w części dotyczącej odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, z przyczyn określonych w art. 28 ust 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust 1 pkt. 1 rozporządzenia. W tym zakresie ZUS ograniczył się w zasadzie jedynie do stwierdzenia, że przepisy te oparte są na konstrukcji tzw. uznania administracyjnego.

W dniu 02.03.2016 r. do Zakładu wpłynęło oświadczenie skarżącej o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej nie prowadzącej działalności gospodarczej. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeprowadził z urzędu dodatkowe postępowanie wyjaśniające, w wyniku którego ustalił, że obowiązek opłacania składek z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej zgłoszono w okresie od 01.01.1999r. do 10.07.2002r. i od 01.07.2003r. do 16.02.2011r. Od dnia 01. 12.2004r. skarżąca jest zgłoszona do ubezpieczeń, jako emeryt lub rencista zamieszkały w RP. Świadczenie rentowe przyznano skarżącej do dnia 31.01.2018r. Świadczenie wynosi 999,72 zł brutto, z uwagi na dokonywane w ramach egzekucji komorniczej potrącenia (w wysokości 249,93 zł) do wypłaty pozostaje kwota 603,82 zł. Skarżąca jest współwłaścicielką nieruchomości (wspólność ustawowa majątkowa małżeńska) - gospodarstwa rolnego, o łącznej powierzchni 5,7200 ha, znajdującego się w miejscowości P., gmina B. - dla której urządzona jest księga wieczysta [...], jest współwłaścicielką nieruchomości (wspólność ustawowa majątkowa małżeńska) - gruntów rolnych o powierzchni 0,3259 ha, znajdujących się w miejscowości R. - dla której urządzona jest księga wieczysta [...], należności z tytułu nieopłaconych składek zostały objęte przymusowym dochodzeniem - postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w P. jest skuteczne. W okresie od 10.2015r. do 12.2015r. do Zakładu wpłynęła kwota 677,70 zł.

Organ wskazał, iż zgodnie z art. 28 ust. 1 i ust. 2, w związku z art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych Zakład może umorzyć należności z tytułu składek w całości lub w części w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Całkowita nieściągalność zgodnie z art. 28 ust. 3 wyżej cytowanej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zachodzi, gdy:

1. dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2015r., poz. 233);

3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2015r., poz. 613, z późno zm.),

4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

4a) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,

5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Natomiast zgodnie z art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych i § 3 ust. l Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z § 3 ust. 1 Rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych;

2. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Organ ponownie opisał sytuację majątkową skarżącej. Stwierdził, że średni miesięczny dochód dwuosobowego gospodarstwa domowego, na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, tj. - zakup żywności, opłaty za media, odzież i obuwie, ochrona zdrowia, higiena osobista, transport i łączność oraz pozostałe wydatki wynosi miesięcznie, po uwzględnieniu dokonywanych potrąceń egzekucyjnych, około 2.003,82 zł. netto, tj. około 1.001,91 zł na osobę i znacznie przekracza minimum socjalne, które na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, przypadające na osobę w dwuosobowym gospodarstwie domowym, wynosi aktualnie 894,12 zł w gospodarstwie emeryckim (łącznie 1.788,24 zł na dwie osoby).

Organ podkreślił, że nie wystarczy jedynie wskazanie przez skarżącą na uciążliwość i trudności w zapłacie narosłych zobowiązań, gdyż jest ona oczywista - odstąpienie od obowiązku dochodzenia składek ma charakter wyjątkowy. Ze świadczenia emerytalnego skarżącej dokonywane są potrącenia w wysokości 25% kwoty świadczenia brutto, tj. w wysokości 249,93 zł, co potwierdza możliwość egzekwowania na drodze przymusowego postępowania egzekucyjnego należności z tytułu nieopłaconych składek, co uprawnia z kolei do stwierdzenia, że uiszczenie należności w tej formie nie wywołuje skutku, o którym mowa w § 3 ust. 1 pkt l Rozporządzenia. W przeciwnym razie byłoby to w sprzeczności z przepisami określającymi wysokość potrąceń jakich można dokonywać ze świadczeń emerytalno - rentowych w oparciu o art. 139 i 140 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015r., poz. 748). Skarżąca nie wykazała również, że poniosła straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodujące, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić Panią możliwości dalszego prowadzenia działalności.

W aktach sprawy znajduje się dokumentacja potwierdzająca problemy ze zdrowiem skarżącej, w tym orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 09.12.2014r. oraz zaświadczenie o jej stanie zdrowia z dnia 10.02.2015 r. Odnosząc się do powyższego Zakład stwierdził, że dolegliwości skarżącej same w sobie nie mogą stanowić przesłanki umorzenia należności, zwłaszcza w sytuacji gdy pobiera ona świadczenie rentowe, które stanowi swoiste zadośćuczynienie za dochody utracone z uwagi na częściową bądź całkowitą niezdolność do pracy.

W ocenie Zakładu spłata należności składkowych nie oznacza konieczności jednorazowego uregulowania długu a wskazuje na możliwość spłaty w formie ustalonej między wierzycielem, a zobowiązanym. Pomiędzy dłużnikiem a wierzycielem może być uzgodniona forma i zasady spłaty zaległości, np. w postaci przewidzianych prawem ulg, na warunkach uwzględniających możliwości płatnicze zobowiązanego. Ponadto taka forma spłaty zadłużenia umożliwia regulowanie zadłużenia w dłuższym okresie czasu, a jej atutem jest nie tylko nienaliczanie odsetek za zwłokę, ale również ograniczenie negatywnych konsekwencji wynikających z przymusowego dochodzenia należności w trybie egzekucyjnym. Zakład rozpatrzył również możliwość umorzenia należności z tytułu składek z uwagi na ich całkowitą nieściągalność, która zachodzi w przypadkach enumeratywnie określonych wart. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W stosunku do skarżącej, prowadzone jest skuteczne postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w P., który prowadzi egzekucję z Pani świadczenia rentowego i w okresie od 10.2015r. do 12.2015r., do Zakładu przekazał kwotę 677,70 zł. Organ nadmienił, iż skarżąca jest współwłaścicielką nieruchomości, na których Zakład może dokonać zabezpieczenia należności z tytułu nieopłaconych składek poprzez ustanowienie hipoteki przymusowej. Ponadto przedmiotowe nieruchomości mogą być przedmiotem prowadzonego postępowania egzekucyjnego, o ile wcześniej zastosowane środki egzekucyjne okażą się bezskuteczne.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych stanął na stanowisku, że umorzenie należności z tytułu składek, w chwili obecnej byłoby przedwczesne, a tym samym naruszałoby interes publiczny.

Organ podkreślił iż może, ale nie musi podjąć decyzji zgodnej z żądaniem wnioskodawcy, także w sytuacji, gdyby zobowiązany wykazał istnienie przesłanki umorzenia. Decyzje w tym zakresie podejmowane są w oparciu o uznanie administracyjne. Nie oznacza to jednak dowolności przy podejmowaniu rozstrzygnięcia, gdyż celem postępowania jest rzetelne ustalenie stanu faktycznego, a następnie skonfrontowanie indywidualnej sytuacji zobowiązanego z interesem ogólnospołecznym. Wybór rozstrzygnięcia musi być poprzedzony prawidłowo poprzedzonym postępowaniem, należytym ustaleniem stany faktycznego, zebraniem wszystkich dowodów w celu ustalenia istnienia bądź nieistnienia ustawowych przesłanek decyzji uznaniowej. Rozstrzygnięcie dokonywane jest w oparciu o kryterium słuszności i celowości. W tym kontekście organ stwierdził, ze dłużnicy Zakładu niejednokrotnie wykazują równie trudne problemy, jednakże opłacają składki bądź przystępują do ulgowych form spłaty należności. Zakład nie może pominąć oceny sytuacji skarżącej na tle ogółu dłużników.

Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do WSA w Łodzi wnosząc o jej uchylenie z uwagi na fakt, iż jest ona krzywdząca i niesprawiedliwa. Wskazała, że nie jest w stanie sobie poradzić, gdyż od wielu lat jest leczona psychiatrycznie na schizofrenię. Nie ma żadnych środków finansowych na fachowego pełnomocnika. Pobiera rentę chorobową w wysokości 600 zł miesięcznie.

Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 26 września 2016 r. przyznano skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 29 listopada 2016 r. pełnomocnik skarżącej poparł skargę i wniósł o zasądzenie kosztów postępowania oświadczając, że koszty świadczonej pomocy prawnej świadczonej z urzędu, nie zostały pokryte w całości, ani w części. Przyznał ponadto, że skarżąca wraz z mężem są właścicielami gospodarstwa rolnego oraz nieruchomości znajdującej się w R.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 1647), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola, o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 art. 1 tej ustawy).

W myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2016r., poz. 718 ze zm., dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.

Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] oraz poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] orzekająca o odmowie uwzględnienia wniosku strony o umorzenie w całości zaległych składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy.

Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz.U. z 2015 r. poz. 121 ze zm.) oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r. Nr 141 poz. 1365).

Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Stosownie zaś do art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność tych składek zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r. - Prawo upadłościowe i naprawcze,

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej,

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.).

Cytowany powyżej art. 28 ust. 1 u.s.u.s., dopuszcza zatem możliwość umorzenia w całości lub w części przez ZUS należności z tytułu składek, z uwzględnieniem ust. 2-4, gdzie wyodrębniono dwie podstawy i odpowiadające im przesłanki umorzenia. Do pierwszej zaliczono sytuacje, w których występuje całkowita nieściągalność należności (ust. 2 i ust. 3), jeżeli w wyniku egzekucji nie uzyska się efektywnych kwot, zmniejszających zobowiązanie dłużnika.

W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. odmiennie unormowano podstawę i przesłanki umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Należności z tytułu składek od takich osób mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W art. 28 ust. 3b u.s.u.s. zawierającym upoważnienie do wydania przez właściwego ministra rozporządzenia do określenia szczegółowych zasad umarzania takich należności z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, sformułowano zalecenie w postaci brania pod uwagę ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacania należności z tytułu składek oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych.

Stosownie do art. 32 u.s.u.s. do składek na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie m. in. stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne.

Szczegółowe zasady umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia zostały uregulowane w powołanym wcześniej rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ( Dz.U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365).

Zgodnie z treścią § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia, zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W § 3 ust. 1 rozporządzenia przewidziano możliwość umarzania składek pod warunkiem wykazania przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, bo pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i rodziny, w szczególności gdy zachodzą określone w pkt 1-3 przypadki, w tym gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Tak więc uwzględniając powyższe regulacje, w orzecznictwie podkreśla się, że przewidziane w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od całkowitej ich nieściągalności nie dotyczy ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek. Do nich zalicza się także przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą zobowiązanych do opłacania składek na swoje ubezpieczenie. Przy ich umarzaniu należy więc zawsze oceniać, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i rodziny przy uwzględnieniu jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej.

Rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, mimo braku ich całkowitej nieściągalności podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyty w powołanym wyżej art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "należności z tytułu składek (...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane". Oznacza to zatem, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, przy czym wybór ten może być swobodny, ale nie dowolny (por. wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, Lex nr 368197, a także wyrok WSA w Łodzi z dnia 3 listopada 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 584/09).

Podkreślić przy tym również należy, że proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, w tym także ubezpieczenie zdrowotne, ma charakter dwuetapowy. Najpierw organ, ustalając istotne okoliczności faktyczne sprawy związane przede wszystkim z sytuacją majątkową, osobistą i rodzinną wnioskodawcy ocenia, czy okoliczności te odpowiadają choćby jednej z przesłanek określonych w art. 28 ust. 2 i 3 "u.s.u.s." lub art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Stwierdzenie, że okoliczności ustalone w sprawie nie odpowiadają żadnej z przesłanek umorzenia zaległości wyklucza możliwość pozytywnego rozstrzygnięcia dla ubezpieczonego. Z kolei drugi etap ma miejsce jedynie wówczas, gdy organ stwierdzi, że przesłanki te przemawiają za umorzeniem ww. należności. Jednak, nawet pozytywna ocena występowania tych przesłanek, nie obliguje organu do skorzystania z instytucji umorzenia należności z tytułu tych składek. Odmawiając w takiej sytuacji umorzenia zaległości organ działa w zakresie przyznanego mu uznania administracyjnego.

W kontekście przesłanek określonych w powołanym powyżej § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia, szczególne znaczenie ma wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. A zatem to strona w treści wniesionego wniosku o umorzenie należności, a następnie w toku postępowania, powinna wskazać takie konkretne okoliczności, które będą przemawiały za zastosowaniem wobec niej instytucji umorzenia. ZUS w toku postępowania, powinien natomiast wnikliwie ustalić istnienie (lub brak) takich okoliczności, podejmując w tym zakresie, o ile jest to możliwe, także działania z urzędu, niezależnie od informacji uzyskanych od wnioskodawcy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 K.p.a. i zasadą zupełności postępowania dowodowego, o której stanowi art. 77 § 1 K.p.a. Oczywisty jest jednak fakt, że w toku takiego postępowania to głównie na stronie spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia, świadczy bowiem o tym użyty przez ustawodawcę w § 3 ust. 1 rozporządzenia zwrot "jeżeli zobowiązany wykaże". Wszakże to wnioskodawca, a nie organ, ma pełną wiedzę o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej, osobistej i o zaistniałych przeszkodach w spłacie zadłużenia.

Ocena zebranego materiału dowodowego należy do organu prowadzącego postępowanie. Stosownie bowiem do treści art. 80 K.p.a., organ swobodnie ocenia dowody, ważne jest jednak, żeby stan faktyczny został oceniony na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego. Swoboda w ocenie dowodów nie oznacza dowolności. Przeprowadzony przez organ sposób rozumowania związany z ustalaniem stanu faktycznego sprawy na podstawie różnych, czasem sprzecznych ze sobą, zebranych w sprawie dowodów, przedstawiony w uzasadnieniu decyzji, powinien być jasny, zrozumiały i oparty o zasady logiki.

Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia nie odnosi się do ustalania przesłanek warunkujących umorzenie należności. W tym zakresie ZUS nie działa na podstawie uznania administracyjnego. Ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie tych należności organ jest związany wskazanymi powyżej zasadami określonymi w K.p.a., oraz regułami logiki. Postępowanie organu w tym zakresie podlega ocenie sądu administracyjnego, który ocenia, czy został w sprawie zebrany kompletny materiał dowodowy, czy w procesie oceny dowodów nie naruszono reguł logiki i czy zastosowano właściwe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Uznanie administracyjne odnosi się natomiast do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić ich umorzenia) w razie prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe, bowiem przemawiają za tym przesłanki wskazane w § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia. Wybór tej konsekwencji prawnej, to właśnie drugi etap postępowania organu w procesie wydawania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 7 października 2015 r., sygn. akt IIII SA/Łd 593/15 uchylił decyzję ZUS z dnia 27 stycznia 2015 r. oraz decyzję ją poprzedzającą dotyczące odmowy umorzenia należności skarżącej z tytułu składek. Wobec powyższego Sąd rozpoznając ponownie wniesioną przez stronę skargę na niekorzystną dla niej decyzję zobowiązany jest odnieść się do treści przepisu art. 153 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność oraz przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

WSA w Łodzi w uzasadnieniu ww. wyroku stwierdził, że organy administracji wydając uchylone przez sąd decyzje zebrały materiał dowodowy dotyczący sytuacji majątkowej, zdrowotnej, rodzinnej i życiowej wnioskodawczyni, nie dokonały wszechstronnej oceny tego materiału pod kątem przesłanek wynikających w głównej mierze z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Zdaniem sądu organ administracji pominął kwestię możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych praz skarżącą, nie rozważając zależności pomiędzy stanem jej zdrowia ( całkowita niezdolność do pracy ze względu na chorobę – schizofrenia paranoidalna) i wiekiem ( 56 lat) a jej możliwościami zarobkowymi. Sąd zwrócił także uwagę na niezasadność wliczania do ogólnego dochodu rodziny skarżącej emerytury jej matki, gdyż matka jedynie w granicach swoich możliwości pomaga chorej córce i wnuczce.

ZUS ponownie rozpoznając wniosek skarżącej, wbrew wskazaniom Sądu zawartym w ww. wyroku, wliczył dochód z emerytury matki skarżącej do dochodu rodziny skarżącej. ZUS postąpił zatem nieprawidłowo, naruszając przepis art. 153 p.p.s.a.

W pozostałym zakresie, w ocenie Sądu rozpoznającego ponownie wniesioną skargę, dokonał ustaleń w sposób prawidłowy, dokładnie określając sytuację rodzinną, zdrowotną i majątkową strony. W szczególności, prowadząc z urzędu postępowanie dowodowe ustalił, że w sprawie występują istotne okoliczności, których strona w toku postępowania nie ujawniła. Okazało się bowiem, iż jest ona współwłaścicielką dwóch nieruchomości w ramach ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej. Jedna z nieruchomości to gospodarstwo rolne o powierzchni 5,7 ha położone w miejscowości P., gmina B. Druga – grunty rolne o powierzchni 0,3259 ha znajdująca się w miejscowości R.

Fakt przysługiwania skarżącej prawa do tych nieruchomości został potwierdzony przez jej pełnomocnika na rozprawie.

ZUS prowadząc poprzednie postępowanie, a także Sąd w dacie wydania wyroku uchylającego decyzję, nie dysponowały wiedzą w zakresie rzeczywistego stanu majątkowego strony, bowiem strona nie wykazała, iż jest właścicielką nieruchomości.

Organ administracji, rozpoznając ponownie wniosek, w przypadku uzyskania informacji o posiadaniu przez skarżącą majątku zobowiązany był tę informację uwzględnić.

Za prawidłowe należy uznać stanowisko ZUS, iż skoro zobowiązana jest współwłaścicielka dwóch nieruchomości, których wartość jest znaczna, to istnieje możliwość dokonania zabezpieczenia należności z tytułu nieopłaconych składek poprzez ustanowienie hipoteki przymusowej. Nieruchomości te mogą być przedmiotem postępowania egzekucyjnego, o ile wcześniej zastosowane środki egzekucyjne okażą się bezskuteczne.

W ocenie Sądu ustanowienie hipoteki na nieruchomościach skarżącej, a następnie prowadzenie egzekucji z tych nieruchomości nie pogorszy sytuacji strony, która dysponuje znacznym majątkiem ( nieruchomości, w tym gospodarstwo rolne), otrzymuje stałe świadczenie rentowe, a także korzysta z pomocy matki. Ponadto skarżąca nadal pozostaje w związku małżeńskim. Zgodnie z art. 23 i art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ( tekst jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 2082) małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy, pod pojęciem której należy rozumieć pomoc w sytuacjach wyjątkowych, jaką jest niewątpliwie choroba skarżącej. Wobec powyższego skarżąca może, w przypadku braku wystarczających środków na utrzymanie, domagać się wsparcia od męża nawet jeśli z nim nie mieszka.

Opłacenie zaległych składek z kwot wyegzekwowanych z zajętych przez komornika nieruchomości nie pozbawi skarżącej możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, tym samym nie dojdzie do naruszenia przepisu § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Opłacenie w tej drodze zaległych składek spowoduje zakończenie egzekucji komorniczej należności wobec ZUS z jej świadczenia rentowego. W konsekwencji miesięczne dochody skarżącej wzrosną o kwotę około 200 zł., obecnie egzekwowaną przez komornika. Określona w decyzji kwota zaległych składek wynosi około 25.000 zł. Wartość należących do skarżącej nieruchomości jest niewątpliwie wyższa od tej kwoty.

W ocenie Sądu nie ma wpływu na wynik sprawy naruszenie przez ZUS wskazań zawartych w wyroku WSA w Łodzi z dnia 7 października 2015 r., w zakresie niezaliczania do dochodów rodziny także emerytury matki skarżącej. ZUS działając z urzędu ustalił faktyczną sytuację majątkową skarżącej, wykazując że jest odmienna od deklarowanej przez nią. Ustalony prawidłowo stan faktyczny sprawy z całą pewnością potwierdza, iż strona z posiadanego majątku jest w stanie opłacić zaległe składki, a ich opłacenie nie pozbawi jej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Biorąc pod uwaga powyższe okoliczności Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a.

D.Cz.