Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 48/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-10-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anita Wielopolska (spr.), Sędziowie sędzia WSA Alina Balicka, sędzia WSA Katarzyna Golat, , po rozpoznaniu w dniu 22 października 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi Gminy [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] października 2019 r. znak: [...] wydaną na skutek rozpatrzenia wniosku Gminy [...] o ponowne rozpatrzenie sprawy, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił swoją decyzję z dnia [...] grudnia 2017r. znak: [...] i stwierdził nieważność decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej (dalej PWRN) w [...] z dnia [...] lipca 1964 r. znak: [...] oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej (dalej PPRN) w [...] z dnia [...] kwietnia 1964 roku znak: [...] .

W sprawie ustalono następujący stan faktyczny.

Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] decyzją z dnia [...] lipca 1964 r. znak: [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] kwietnia 1964 r. znak: [...] w przedmiocie przejęcia na własność Państwa opuszczonego gospodarstwa rolnego o pow. 14,9770 ha położonego we wsi [...], zapisanego w księdze wieczystej pod nazwą: część dóbr [...] "[...] " stanowiącej własność W. R.. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, iż przedmiotowa nieruchomość opuszczona zostałą przez właściciela w czasie wojny 1939-1945 i od tego czasu ani właściciel ani też nikt z członków jego rodziny, nie objął tej nieruchomości we władanie. Organ ówcześnie orzekający ustalił, iż istnieją spadkobiercy W. R. tj. żona W.. M. zamieszkała w [...] i brat W. R. zamieszkały w [...] , którzy w ocenie organu, pomimo iż przeprowadzili postępowanie spadkowe to jednak gospodarstwa rolnego do dnia przejęcia jego własności przez Państwo nie objęli w swoje posiadanie jak i w żaden sposób nie interesowali się nieruchomością. Prezydium stwierdziło także, iż spadkobiercy nie regulowali wobec Państwa nałożonego na tę nieruchomość podatku gruntowego a także i innych należności.

W dniu 16 września 2020 roku E. G. - spadkobierczyni ówczesnej współwłaścicielki – W. M. (postanowienie Sądu Powiatowego w [...] z dnia [...] marca 1959 r. sygn. akt [...], postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] z dnia [...] czerwca 1993 r. sygn. akt [...] ) wystąpiła z wnioskiem o stwierdzenie nieważności obu ww decyzji.

W toku prowadzonego postępowania administracyjnego ustalono, iż gospodarstwo rolne pod nazwą część dóbr [...] zostało przejęte na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust.1 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174 z późn. zm.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198). Przed wydaniem decyzji PPRN z dnia [...] kwietnia 1964 r. część nieruchomości należących do gospodarstwa rolnego "[...] " o pow. ok 10 ha została objęta we władanie przez miejscowe władze administracyjne. W 1952 r. w czasie akcji zalesiania nieużytków i odłogów część nieruchomości o pow. 6,55 ha została zalesiona na koszt państwa. W 1960 r. Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w [...] wydzierżawiło ok 3 ha łąk i pastwisk dwunastu rolnikom, a w 1963 r. wraz z Klubem Sportowym "[...]" zagospodarowano ok 0,5 ha terenu nad rzeką na cele wypoczynkowe.

W sprawie podejmowane były kilkukrotnie decyzje a także, na skutek ich zaskarżania, zapadały kilkukrotnie wyroki sądów administracyjnych, w tym wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2008 r. o sygn. akt II OSK 505/07 oraz z dnia 12 maja 2016 r. w sprawie o sygn. akt I OSK 1906/14.

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 12 maja 2016 r. (ostatni) uchylił wyrok WSA w Warszawie z dnia [...] listopada 2013 r. oraz decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2013 r. i utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] maja 2012 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi pominął ocenę prawną NSA zawartą w wyroku z dnia 17 kwietnia 2008 r. oraz w wyroku WSA w Gliwicach z dnia 8 października 2009 r.

NSA w przedstawionych w powyższym wyroku rozważaniach przypomniał, iż zgodnie ze stanowiskiem NSA zawartym w wyroku z dnia 17 kwietnia 2008 r., w sprawie istniały okoliczności, które uniemożliwiały uznanie przedmiotowego gospodarstwa jako opuszczonego. NSA dokonał wówczas wykładni § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych wskazując m.in., że: cyt. "Gospodarstwa nie można było uznać za opuszczone, jeśli jego właściciele pozbawieni byli nad tymże gospodarstwem władztwa z przyczyn fizycznych, czy też ze względu na ograniczenia wynikające z uwarunkowań psychicznych, bowiem właściciel musiał mieć możliwość swobody działania, a na taką nie pozwalała mu sytuacja, gdy z powodu działań administracji publicznej nie mógł dysponować nieruchomością, mimo że formalnie pozostawał jej właścicielem". NSA wówczas zaznaczył, że W. M. w czasie wojny brała udział w Powstaniu Warszawskim, została aresztowana i następnie przebywała w obozach koncentracyjnych Ravensbruck i Sachsenhausen. Mogło to mieć wpływ na jej stan zdrowotny, co z kolei uniemożliwiło zagospodarowanie nieruchomości. Potwierdza to książka inwalidy wojenno-wojskowego nr [...] , z której wynika, że W. M została zaliczona do drugiej grupy inwalidów z powodu uszkodzeń zdrowia powstałych w związku z pobytem w obozie koncentracyjnym. Okoliczności te - zgodnie z oceną NSA - dowodzą, że właściciele gospodarstwa rolnego "[...]" pozbawieni byli możliwości swobodnego dysponowania swoim gruntem. Dodatkowo, jak wskazał NSA, W. M miała utrudnione możliwości podejmowania działań mających na celu odzyskanie swej własności.

W obliczu powyższego, rozpoznając po raz kolejny przedmiotowy wniosek Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, w wykonaniu zaleceń Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach w wyroku z dnia 8 października 2009 r., sygn. akt II SA/GI 465/09 oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyroku z dnia 12 maja 2016 r. sygn. akt I OSK 1906/14, zwrócił się do Urzędu Gminy w [...] oraz do Starostwa Powiatowego w [...] o zbadanie dostępnych informacji dotyczących opłat za należny podatek gruntowy w latach 1945-55 od nieruchomości stanowiącej byłe gospodarstwo rolne "[...]". Z udzielonych przez Starostwo Powiatowe w [...] i Archiwum Państwowe w [...] informacji wynika, że takich dokumentów nie odnaleziono.

Ostatecznie w tych okolicznościach, po rozpoznaniu całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, decyzją z dnia [...] grudnia 2017 r., Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził nieważność decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] lipca 1964 r. oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] kwietnia 1964 r. wskazując, iż ustalone w sprawie a poddane, zgodnie z wytycznymi ww Sądów, analizie okoliczności uniemożliwiały uznanie przejętego gospodarstwa za gospodarstwo opuszczone.

Rozpoznając ponownie sprawę na skutek wniosku Gminy [...] o ponowne rozpatrzenie sprawy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, zasakrżoną decyzją orzekł w sposób tożsamy co do meritum. Jak jednak wyjaśnił, był zobligowany do uchylenia własnej decyzji z dnia [...] grudnia 2017 r., gdyż została ona skierowana do osoby zmarłej – T. G. (strony postępowania). Stąd koniecznym było jej uchylenie gdyż status strony przysługujący osobie fizycznej wygasa z chwilą jej śmierci, co oznacza, że w stosunku do osoby zmarłej nie można prowadzić postępowania i wydać decyzji. Natomiast, orzekając co do istoty sprawy, uznając, iż w powyższych okolicznościach brak jest przeszkód do rozpoznania ww wniosku Gminy, a także mając na uwadze wiążące go stanowisko NSA zaprezentowane w powołanym wyżej wyroku z dnia 12 maja 2016 r., sygn. akt I OSK 1906/14, w ocenie Ministra koniecznym było stwierdzenie nieważności obu podważanych decyzji z uwagi na wystąpienie okoliczności, które uniemożliwiały uznanie przejętego gospodarstwa rolnego za opuszczone.

Skargę na powyższe rozstrzygnięcie do tut. Sądu wniosła Gmina [...] zarzucając naruszenie:

- art. 10 k.p.a. poprzez brak ustalenia i wezwania do udziału w sprawie wszystkich stron postępowania, tj. następców prawnych W. R. ;

- art. 7, art. 77 ust. 1, art. 80 i art.107 § 3 k.p.a. poprzez dowolną ocenę stanu faktycznego ustalonego w niniejszej sprawie oraz błędne ustalenia faktyczne nie mające potwierdzenia w materiale dowodowym sprawy;

- art. 156 § 1 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania dowodowego na nowo i czynienie nowych ustaleń faktycznych, co jest niedopuszczalne w postępowaniu nieważnościowym, tym bardziej, iż stan faktyczny sprawy został już ustalony. Dalsze procedowanie, wskutek upływu czasu, w tym zakresie jest zatem zbędne.

Wobec powyższego skarżąca Gmina wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi min. podniosła, iż nie ustalenie następców prawnych zmarłego uczestnika postępowania W. R. - ówczesnego współwłaściciela przedmiotowego gospodarstwa rolnego, jest nie do zaakceptowania. Śmierć strony postępowania skutkuje zawieszeniem postępowania a obowiązkiem organu administracyjnego jest podjęcie kroków dla ustalenia następców prawnych zmarłego. W tym zakresie, Minister nie wyjaśnił, co należy rozumieć przez "brak możliwości" w ustaleniu spadkobierców zmarłego W. R.. Odnosząc się natomiast do kwestii merytorycznych, w ocenie skarżącej, przesłanki wynikające z ww ówcześnie obowiązujących przepisów prawa, uprawniających do przejęcia gospodarstwa na rzecz Skarbu Państwa jako opuszczonego, były spełnione. Gospodarstwo nie było bowiem ani zamieszkałe ani uprawiane. Właściciel gospodarstwa ani jego następcy nie czynili żadnych kroków celem objęcia gospodarstwa i rozpoczęcia jego prowadzenia osobiście bądź przez zarządcę lub dzierżawcę. Pomimo wezwania z dnia 12 grudnia 1949 r., które Zarząd Gminy [...] skierował do W. M., o wypowiedzenie się czy zamierza objąć gospodarstwo w posiadanie, współwłaściciele nie podjęli żadnych kroków zmierzających do zagospodarowania swojej własności. Gmina podniosła, iż dla oceny czy W. M. działała w sposób wolny i swobodny tj. pozbawiony ograniczeń co do wykorzystania swoich praw istotnym jest, że właścicielka przejętego gospodarstwa, była w pełni świadoma swoich praw do nieruchomości i potrafiła korzystać z przysługujących jej środków prawnych. O powyższym świadczy fakt, iż we wrześniu 1949 r. wystąpiła do Sądu Grodzkiego w [...] wnosząc zastrzeżenia do [...] a w 1959 r. wystąpiła do Sądu w [...] o potwierdzenie swoich praw do nieruchomości. Jednocześnie zaś nie odpowiadała na wezwanie Zarządu Gminy [...]o złożenie oświadczenia o objęciu gospodarstwa. Skarżąca wskazała, że właśnie brak zainteresowania właścicielki objęciem ww gospodarstwa w posiadanie wpłynął na działania Prezydium o częściowym wydzierżawieniu łąk okolicznym rolnikom i zagospodarowaniu zalewu "[...]". Po 1963 r. nadal pozostawało do zagospodarowania 5 ha przedmiotowej nieruchomości, co do której żaden ze współwłaścicieli, w tym W. R. , który był właścicielem w 3/4 części, nie podjął próby jego zagospodarowania. Te okoliczności, zdaniem skarżącej Gminy, niezbicie świadczą o barku podstaw do uznania aby kwestionowane decyzje były wydane z rażącym naruszeniem prawa.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. W uzasadnieniu ww pisma w pierwszej kolejności podniósł, iż wbrew stanowisku skarżącej, pomimo wnikliwego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia następców prawnych zmarłego W. R., organom administracji nie udało się ich ustalić, co jednak nie stanowi żadnej przeszkody do dalszego procedowania, a może stanowić jedynie podstawę do wznowienia niniejszego postępowania (art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a.). Natomiast odnosząc się do zasadniczej kwestii wskazał na stanowisko NSA wyrażone w wiążącym organ ww wyroku z dnia 12 maja 2016 r., w którym Sąd ten min. wskazał na konieczność ustalenia przyczyn braku zainteresowania ze strony współwłaścicieli ich nieruchomością, czy miały one przyczyny w sferze od nich niezależnej, w tym także uwzględnienie, iż przeżycia wojenne i powojenne W. M. (udział w powstaniu warszawskim, aresztowanie i następnie przebywanie w obozach koncentracyjnych Ravensbriick i Sachsenhausen) mogły mieć wpływ na jej stan zdrowotny i brak możliwości swobodnego dysponowania swoim gruntem. Zatem, mając na uwadze art. 153 p.p.s.a., Minister uznał, iż ponownie rozpoznając wniosek prawidłowo dokonał analizy zgromadzonych w sprawie dokumentów i ostatecznie stwierdził, że w ustalonych okolicznościach badanej sprawy, właściciele pozbawieni byli możliwości swobodnego dysponowania swoim gruntem. Wbrew twierdzeniu skarżącej, ocena ta, dotycząca stanu faktycznego niniejszej sprawy, nie była dowolna, lecz przeprowadzona zgodnie z oceną prawną i wskazaniami orzekającego w sprawie sądu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Rozpoczynając rozważania nad niniejszą sprawą przede wszystkim zauważenia wymaga, że prowadzona ona była w trybie nadzwyczajnym dotyczącym stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej, którego celem jest ustalenie istnienia bądź braku istnienia przesłanek wskazujących na to, że kontrolowana w tym postępowaniu decyzja dotknięta jest wadami określonymi w art. 156 § 1 k.p.a. W tym miejscu przypomnieć należy, iż organ wszczynający postępowanie w sprawie nieważności decyzji ostatecznej, uruchamia postępowanie w nowej sprawie, nigdy zaś nie orzeka co do istoty sprawy rozstrzygniętej w kwestionowanej decyzji. Skoro zatem, istotą postępowania administracyjnego o stwierdzenie nieważności decyzji jest ustalenie, czy zachodzi którakolwiek z przesłanek nieważności, nie zaś merytoryczna kontrola podjętego w postępowaniu zwykłym rozstrzygnięcia z 1964 r., również Sąd pierwszej instancji nie może prowadzić postępowania zmierzającego do skontrolowania legalności merytorycznej decyzji ostatecznej Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] kwietnia 1964 r. i z dnia [...] lipca 1964 r., a jedynie winien ocenić, czy Minister prawidłowo przyjął, że w sprawie wystąpiły bądź nie wystąpiły przesłanki wymienione w art. 156 § 1 k.p.a. Przy czym podkreślić należy, że istotą stwierdzenia nieważności jest to, że przesłanka będąca przyczyną stwierdzenia nieważności istniała już w dacie wydania tej decyzji. Oznacza to, że zarówno organy administracyjne jak i Sąd pierwszej instancji powinny brać pod uwagę przepisy prawa materialnego i przepisy postępowania, które obowiązywały w dacie wydania decyzji, której stwierdzenia nieważności strona się domaga, czyli w niniejszej sprawie, w dacie wydania decyzji przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] kwietnia 1964 r.

W kontekście zatem powyższego, ponownie rozpoznając niniejszą sprawę Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd w pełni aprobuje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności badanej sprawy wskazać należy, iż weryfikowana w postępowaniu nieważnościowym decyzja z dnia [...] kwietnia 1964 r. wydana została na podstawie art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 15 lipca 1961 r. zmieniającą ustawę z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu (...) - (Dz. U. Nr 32, poz. 161), oraz na podstawie § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198).

Stosownie do powołanego przepisu art. 2 ust. 1 gospodarstwa rolne i działki określone w art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu 28 kwietnia 1955 r., oraz wszelkie inne gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogły być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostało za niezbędne. O przejęciu gospodarstwa rolnego lub działki na własność Państwa oraz o utrzymaniu ciążących na tym gospodarstwie rolnym lub działce służebności gruntowych orzekał właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej (rady narodowej miasta stanowiącego powiat miejski, dzielnicowej rady narodowej miasta wyłączonego z województwa) – art. 2 ust. 2 powołanej ustawy.

Ww. przepis art. 2 ust. 1 stanowił więc podstawę do przejmowania mienia dwojakiego rodzaju: 1) gospodarstw rolnych i działek określonych w art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu 28 kwietnia 1955 r., oraz 2) wszelkich innych gospodarstw rolnych opuszczonych przez właścicieli. Powołana ustawa z dnia 13 lipca 1957 r. nie zawierała jednak definicji ustawowej gospodarstwa rolnego, zaś w Kodeksie cywilnym definicja gospodarstwa rolnego została przyjęta dopiero w 1990 r. (art. 55(3) Kodeksu cywilnego). W konsekwencji, dla ustalenia pojęcia opuszczonego gospodarstwa rolnego należało posiłkować się przepisami ww. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych. I tak, w § 6 ust. 1 wyraźnie wskazano, że Ilekroć w rozporządzeniu jest mowa o gospodarstwie rolnym, rozumie się przez to również działkę pracowniczą, rzemieślniczą itp. Oznacza to, iż przepisy rozporządzenia miały zastosowanie do wszystkich rodzajów działek (nieruchomości), wskazujących na cechy opuszczenia w rozumieniu § 1 ust. 1 rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1961 r. - a w sprawie niniejszej do przedmiotowej nieruchomości rolnej.

W konsekwencji, w przedmiotowej sprawie wymagało ustalenia, na podstawie materiału dokumentacyjnego sprawy, czy przejęta na własność Państwa nieruchomość ta, spełniała na dzień wydania decyzji z dnia [...] kwietnia 1964 r. cechy nieruchomości rolnej opuszczonej. I tak, za gospodarstwo rolne opuszczone - w myśl § 1 ust. 1 ww. rozporządzenia - uważano gospodarstwo, na którym: 1) nie zamieszkiwał właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, 2) a przy tym gospodarstwo to nie było w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę. Przesłanki wskazane w tym przepisie musiały być spełnione łącznie.

Podkreślenia jednak w tym miejscu wymaga, iż sprawa była już uprzednio przedmiotem dwukrotnego orzekania w Naczelnym Sądzie Administracyjnym. W sprawie znajduje zatem zastosowanie art. 190 p.p.s.a., co oznacza, że Wojewódzki Sąd Administracyjny ponownie rozpoznając sprawę związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez NSA. Przy czym przez ocenę prawną, o której mowa w tym przepisie, należy rozumieć osąd odnośnie prawnej wartości sprawy, ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa, tak materialnego jak i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak też kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania takiej, a nie innej decyzji (por. wyrok NSA z dnia 17.01.2012r., sygn. akt l OSK 158/11).

Także, należy mieć na uwadze treść przepisu art. 153 p.p.s.a., zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Z przepisu tego wynika, że organ (sąd) rozpatrując sprawę ponownie, obowiązany jest zastosować się do oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania zawartych w uzasadnieniu wyroku.

W tym kontekście, Sąd ponownie rozpoznając niniejszą sprawę, mając na uwadze stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w wyroku z dnia 12 maja 2016 r., poddał wnikliwej kontroli wskazane w nim zagadnienia. Dotyczyło to w szczególności zarzutu, iż Minister ówcześnie rozpoznając sprawę min. nie podjął jakichkolwiek czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym czy w drugiej połowie lat 40 i w latach 50 za nieruchomość - "[...] " - były płacone podatki, gdyż jak wskazał NSA, niespornym jest, co wynika z pisma Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia 5 czerwca 1964 r., iż w 1958 r. Wydział Finansowy zabezpieczył, poprzez wpis w hipotece, należność Skarbu Państwa tytułem zaległych podatków od wzbogacenia wojennego za 1951 r. Naczelny Sąd wskazał, iż powyższe nie wyklucza jednak możliwości wnoszenia opłat podatku gruntowego za ww nieruchomość. W realiach niniejszej sprawy upływ czasu może jednak skutecznie uniemożliwić organowi nadzorczemu potwierdzenie lub zaprzeczenie powyższym okolicznościom. Jednakże powyższe powinno zostać zbadane, tym bardziej w sytuacji, kiedy W. R. w odwołaniu od decyzji Prezydium Rady Narodowej z dnia [...] kwietnia 1964 r. podał, iż "podatki od gospodarstwa spadkowego do 1955 roku płacił dzierżawca Ob. K. od całego areału". Także, z pisma W. M z dnia 9 czerwca 1964 r. skierowanego do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] wynika, iż Ww wystąpiła o zwrot 6000 zł. zapłaconego podatku od wzbogacenia wojennego za nieruchomość "Część dóbr [...] , ref. [...] ". Natomiast nie badając powyższych okoliczności Minister nie wykonał zaleceń WSA w Gliwicach zawartych w wyroku z dnia 8 paź∂ziernika 2009 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Gl 465/09.

Zdaniem NSA organ nie poczynił także w dostatecznym stopniu rozważań, czy powojenni właściciele nieruchomości dysponowali swobodą działania i mogli decydować o swojej nieruchomości, a także dodatkowo, zdaniem Naczelnego Sądu, organ nie badał, czy istotne w sprawie okoliczności faktyczne mogły być przeszkodą w wykonywaniu uprawnień właścicielskich tj. okoliczność, że większość przedmiotowej nieruchomości pozostawała we władaniu administracji publicznej jeszcze przed podjęciem decyzji wywłaszczeniowej z dnia [...] kwietnia 1964 r. Ale także, czy osobista sytuacja W. M. , żony W. R. , który zmarł w wieku 43 lat w dniu [...] marca 1942 r., a która brała udział w powstaniu warszawskim, została aresztowana i następnie przebywała w obozach koncentracyjnych Ravensbruck i Sachsenhausen, miała wpływ na podjęcie prób lub ich brak w objęciu we władanie przedmiotowego gospodarstwa rolnego.

Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszym składzie, powyższemu obowiązkowi Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi sprostał. Mając bowiem na względzie wskazania sądu co do dalszego postępowania, zwrócił się do Urzędu Gminy w [...] oraz do Starostwa Powiatowego w [...] o zbadanie dostępnych informacji w sprawie opłat za należny podatek gruntowy w latach 1945-55 od nieruchomości stanowiącej byłe gospodarstwo "[...]". I jak finalnie ustalono, ani w Starostwie Powiatowym w [...] ani w Archiwum Państwowym w [...] nie odnaleziono takich dokumentów. Trzeba mieć jednak na uwadze znaczny upływ czasu tj. ponad pięćdziesiąt lat od daty wydania kwestionowanych rozstrzygnięć, a od ww "okresu podatkowego" ponad siedemdziesiąt, a także, co niemniej istotne, zmiany ustrojowe w R.P. i związane z nimi przeorganizowania administracji państwowej, które niewątpliwie mogły się przyczynić do zaginięcia wielu dokumentów, nie koniecznie tylko związanych z niniejsza sprawą. Taka sytuacja, w ocenie Sądu, nie powoduje jednak negatywnych konsekwencji dla rozstrzygnięcia w sprawie, tym bardziej dodatkowo w kontekście wskazanej powyżej wykładni NSA dotyczącej § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198) poczynionej przez NSA w wyroku z dnia 17 kwietnia 2008 r. Zgodnie ze stanowiskiem NSA wyrażonym w tej materii zawarta w § 1 ust. 1 rozporządzenia regulacja definiująca gospodarstwo rolne opuszczone wskazywała, iż za takie uważano gospodarstwo, na "którym nie zamieszkiwał właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, a przy tym gospodarstwo to nie było w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę." Treść powyższej normy nie pozwala na ograniczenie się tylko do oceny czy na przedmiotowym gospodarstwie zamieszkiwał właściciel, bądź jego bliscy i czy to oni gospodarstwo to uprawiali. Przepis powyższy wymagał bowiem kumulatywnego spełnienia się wymagań w tej normie wskazanych, a więc nie tylko zamieszkiwania właściciela, ale i tego, aby gospodarstwo nie było uprawiane w całości bądź większej części, przy czym mogło być ono w dyspozycji bądź właściciela, bądź użytkownika, bądź dzierżawcy. Także, Sąd zauważa, iż wskazane w ust. 2 § 1 rozporządzenia podmioty zostały wymienione pod kątem ich możliwości co do swobodnego wyrażania woli, tak przy uwzględnieniu warunków fizycznych (osoby pozbawione wolności), jak i przy uwzględnieniu predyspozycji psychicznych (osoby nieletnie, ubezwłasnowolnione, czy posiadające inne problemy natury psychicznej). Tak więc uwzględniając wskazania zawarte z kolei w tej normie należałoby stwierdzić, iż nie można było gospodarstwa uznać za opuszczone, jeśli jego właściciele pozbawieni byli nad tymże gospodarstwem władztwa z przyczyn fizycznych, czy też ze względu na ograniczenia wynikające z uwarunkowań psychicznych, bowiem właściciel musiał mieć możliwość swobody działania, a na taką nie pozwalała mu sytuacja, gdy z powodu działań administracji publicznej nie mógł dysponować nieruchomością, mimo że formalnie pozostawał jej właścicielem. Przepisy rozporządzenia dotyczyły sytuacji, gdy właściciele działali w sposób wolny, nie pozbawiony ograniczeń co do wykonywania swych praw. Konkludując, jak podniósł w ww wyroku NSA, za takim rozumieniem § 1 ust.1 przemawia ust. 2 tego przepisu ustanawiającym zasadę, że w przypadku, gdy właściciele nie mogli swobodnie dysponować gospodarstwem, nie mogło być ono uznane za opuszczone. Taką też linię wykładni wytyczył NSA w wyroku z dnia 2 lipca 1998r. ( sygn. akt IV S.A. 1335/96).

Mając powyższe względy na uwadze jak i okoliczności badanej sprawy stwierdzić należy, iż pomimo tego, że gospodarstwo mogło wykazywać cechy opuszczonego, nie można było w omawianej sprawie uznać je za opuszczone. W aktach sprawy znajdują się bowiem dokumenty świadczące, że właściciele pozbawieni byli możliwości swobodnego dysponowania swoim gruntem. A ocena powołanych dokumentów, analiza całości materiału dowodowego, także w kontekście uwarunkowań polityczno-społecznych panujących w latach 50-tych w Polsce, wbrew twierdzeniu skarżącej, nie była dowolna, lecz przeprowadzona zgodnie za zasadami logiki jak i zgodnie z oceną prawną i wskazaniami orzekających w sprawie sądów. Zatem, stanowisko skarżącej zawarte w skardze, w przedmiocie uznania pełnej swobody w działaniu ówczesnej właścicielki przy odzyskaniu władztwa nad nieruchomością, ze wskazaniem na podjęcie przez nią poszczególnych czynności, nie znajduje uzasadnienia w stanie faktycznym sprawy. Ale także, co istotne, o tyle nie znajduje uzasadnienia, gdyż podnoszone w skardze okoliczności były orzekającym w niniejszej sprawie Sądom, w tym dwukrotnie NSA, znane. Tym samym ponowne powoływanie się na nie w sytuacji już raz poddanej przez Ww Sądy wnikliwej analizie wskazanej przez skarżącą materii (z wywiedzeniem innej konkluzji), na gruncie ww przepisów postępowania przed sądami administracyjnymi (art. 153, art. 190 p.p.s.a.) nie może zostać uwzględnione.

Niezasadnym jest także zarzut skarżącej Gminy o braku podstaw do przeprowadzania postępowania dowodowego w postępowaniu nadzwyczajnym, jakim jest niewątpliwie postępowanie o stwierdzenie nieważności ww aktów prawnych. Działania organu bowiem przeprowadzone zostały w zakresie wynikającym z wytycznych, zawartych w wiążących Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wyrokach, orzekających w niniejszej sprawie sądów administracyjnych.

Także, wbrew stanowisku Gminy podkreślić należy, iż stosownie do orzecznictwa sądowoadministracyjnego. uniemożliwienie jednej ze stron postępowania udziału w postępowaniu może być rozpatrywane wyłącznie jako naruszenie stanowiące podstawę wznowienia postępowania (por. wyrok NSA z dnia 29 stycznia 2019 r. sygn. akt II OSK 2040/17). Przy czym wskazać należy, iż przesłanka wznowienia postępowania, wynikająca z art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a., może stanowić podstawę uchylenia decyzji tylko wówczas, gdy powołuje się na nią podmiot uprawniony do skorzystania z tej przesłanki, to jest ten, który bez własnej winy nie został dopuszczony do udziału w postępowaniu. Inne podmioty nie mogą się skutecznie na tę okoliczność powoływać. Sąd zauważa, iż w niniejszej sprawie żaden następca prawny W. R. nie zgłosił swojego udziału w postępowaniu, a tym samym nie powołał się na uniemożliwienie mu udziału w postępowaniu. Pominięcie zatem przez Ministra potencjalnych następców prawnych W. R. nie może skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji.

Z powyższych względów Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Natomiast mając na uwadze treść przepisu art. 119 ust. 4 ww ustawy, Sąd jej rozpoznanie skierował do trybu uproszczonego.