Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 2428/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-03-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6170 Adwokaci i aplikanci adwokaccy
Hasła tematyczne: Aplikacje prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 75e ust. 12, art. 75i ust. 1
journal: Dz.U. 2009 nr 146 poz 1188
law: Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze - tekst jednolity.
article: § 11 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2009 nr 91 poz 748
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 czerwca 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji adwokackiej oraz  przeprowadzania egzaminu wstępnego
article: art. 2
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Kisielewicz Sędzia NSA Maria Jagielska Sędzia del. WSA Ireneusz Fornalik (spr.) Protokolant Piotr Suchoń po rozpoznaniu w dniu 19 marca 2013 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. Ł. (obecnie A. K.) od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 25 maja 2011 r. sygn. akt VI SA/Wa 319/11 w sprawie ze skargi A. Ł. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od A. Ł. (obecnie A. K.) na rzecz Ministra Sprawiedliwości 180 (sto osiemdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z 25 maja 2011 r., sygn. akt VI SA/Wa 319/11, oddalił skargę A. Ł. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z [...] grudnia 2010 r. w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką, z następującym uzasadnieniem.

W dniu [...] września 2010 r. A. Ł. (dalej: skarżąca) przystąpiła do egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką. Praca egzaminacyjna skarżącej oceniona została na 99 punktów, w związku z czym uchwałą z [...] września 2010 r. Komisja Egzaminacyjna do spraw aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w L. ustaliła negatywny wynik egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką skarżącej. Komisja wskazała na treść art. 75i ust. 3 ustawy z 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (j.t.: Dz. U. z 2009 r., Nr 146, poz. 1188, dalej: Prawo o adwokaturze), zgodnie z którym pozytywny wynik z egzaminu wstępnego uzyskuje kandydat, który otrzymał z testu co najmniej 100 punktów.

Od powyższej uchwały skarżąca złożyła odwołanie, w którym zakwestionowała prawidłowość pytania nr 2, wnosząc o stwierdzenie jego wadliwości, jak również uznanie, że nie zmieniła zakreślonej odpowiedzi "A" w pytaniu nr 109 .

Pytanie nr 2 brzmiało: "Zgodnie z Kodeksem karnym, sąd stosuje (obligatoryjnie) nadzwyczajne obostrzenie kary:

A. skazując sprawcę za występek o charakterze chuligańskim,

B. jeżeli sprawca skazany za przestępstwo umyślne na karę pozbawienia wolności popełnia w ciągu 5 lat po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary umyślne przestępstwo podobne do przestępstwa, za które był skazany,

C. jeżeli sprawca dopuszcza się przestępstwa, podejmując dwa lub więcej zachowań, w krótkich odstępach czasu i w wykonaniu z góry powziętego zamiaru."

Skarżąca zakreśliła na karcie odpowiedzi jako poprawną odpowiedź "B" przy poprawnej wg klucza odpowiedzi "A", podnosząc, że pojęcie "nadzwyczajnego obostrzenia kary" nie jest pojęciem kodeksowym i zostało sformułowane na potrzeby doktryny, a "zagadnienie wymiaru kary z nadzwyczajnym jej obostrzeniem" pozostawiono na gruncie Kodeksu karnego poszczególnym przepisom określającym podstawy tej instytucji". W ocenie skarżącej jedynie odpowiedź "B" niewątpliwie dotyczyła instytucji nadzwyczajnego obostrzenia kary.

Odnośnie do pytania nr 109 skarżąca podniosła, że na karcie odpowiedzi zakreśliła prawidłową odpowiedź "A", na co wskazuje także odpowiedź zakreślona w zestawie pytań testowych. Odpowiadając jednak na następne pytanie nr 110 omyłkowo wpisała odpowiedź "B" w rubryce przeznaczonej dla pytania nr 109. Gdy uświadomiła sobie ów błąd, "zamazała" odpowiedź "B" i zakreśliła ją ponownie już we właściwej rubryce przeznaczonej dla pytania nr 110. Zdaniem skarżącej zakreślenie odpowiedzi "B" w rubryce przeznaczonej dla pytania nr 109 nie stanowiło zmiany zakreślonej wcześniej odpowiedzi "A", gdyż nie było to świadome działanie skarżącej, nastawione na zmianę wcześniej udzielonej odpowiedzi na pytanie nr 109.

W wyniku rozpatrzenia odwołania skarżącej Minister Sprawiedliwości decyzją z [...] grudnia 2010 r. utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę Komisji Egzaminacyjnej. Minister Sprawiedliwości wskazał, że wszystkie pytania egzaminacyjne były sformułowane jednoznacznie i zgodnie z art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze, tylko jedna ze wskazanych odpowiedzi była prawidłowa.

W odniesieniu do wadliwego sformułowania treści pytania nr 2 Minister Sprawiedliwości wskazał, że prawidłową odpowiedzią na to pytanie jest odpowiedź "A", oparta na treści art. 57a § 1 k.k. Według organu obecnie obowiązujący przepis art. 57a k.k. zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie, jest rozumiany jednolicie, jako nakładający na sąd obowiązek nadzwyczajnego obostrzenia kary.

Ustosunkowując się do drugiego z zarzutów strony skarżącej, Minister Sprawiedliwości powołał się na dyspozycję przepisu art. 75i ust. 1 zd. 2 Prawa o adwokaturze, który stanowi, że: "kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi" oraz na § 11 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 9 czerwca 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji adwokackiej oraz przeprowadzania egzaminu wstępnego (Dz. U. Nr 91, poz. 748, dalej: rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości), zgodnie z którym wybór odpowiedzi polega na zakreśleniu na karcie odpowiedzi jednej z trzech propozycji odpowiedzi (A albo B, albo C), a zmiana zakreślonej odpowiedzi jest niedozwolona. Zaznaczenie przez skarżącą więcej niż jednej odpowiedzi w rubryce poświęconej pytaniu nr 109 uniemożliwiło przyznanie jej punktu za to pytanie. Minister Sprawiedliwości podkreślił, że zgodnie z § 12 rozporządzenia, wyłączną podstawą ustalenia wyniku kandydata stanowią odpowiedzi zakreślone na karcie odpowiedzi, w związku z czym zestaw pytań testowych nie może mieć żadnej wartości dowodowej w sprawie.

A. Ł. złożyła skargę na powyższą decyzję Ministra Sprawiedliwości wnosząc o uchylenie jej i poprzedzającej ją uchwały Komisji Egzaminacyjnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalając skargę wskazał, że postępowanie od strony formalnej prowadzone przez Komisję Egzaminacyjną było zgodne z obowiązującymi przepisami Prawa o adwokaturze. Sąd podkreślił, że zgodnie z pouczeniem zawartym w pkt 4 arkusza testu zdającemu nie wolno było dokonywać dodatkowych założeń, wykraczających poza treść pytania. Sąd nie podzielił zarzutu skarżącej, że pytania testowe miały charakter kazusów. Nie były to pytania problemowe, gdyż zawsze odwoływały się do konkretnego aktu normatywnego wskazując w odpowiedziach do jakich sytuacji zawartych w tych aktach się odnosiły.

Sąd nie jest kolejną komisją weryfikującą prawidłowość udzielenia odpowiedzi na poszczególne pytania przez skarżącą, gdyż bada jedynie, czy w toku postępowania administracyjnego nie doszło do naruszenia prawa, w tym przepisów Prawa o adwokaturze.

W ocenie Sądu poprawność odpowiedzi na zakwestionowane przez skarżącą pytanie nr 2 oparto na przepisie art. 57a § 1 k.k., zgodnie z którym "skazując za występek o charakterze chuligańskim, sąd wymierza karę przewidzianą za przypisane sprawcy przestępstwo w wysokości nie niższej od dolnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę".

Zdaniem Sądu, użycie zwrotu "nadzwyczajne obostrzenie kary" przy jednoczesnym podaniu w pytaniu, że "sąd stosuje (obligatoryjnie)" owo "nadzwyczajne obostrzenie kary" nie czyniło pytania niejasnym, a w szczególności wadliwym. Minister Sprawiedliwości szczegółowo uzasadnił, dlaczego odpowiedź "A" na to pytanie była wyłącznie poprawna. Obowiązek nałożony na sąd przepisem art. 57a § 1 k.k. wymierzenia kary za występek chuligański został wyraźnie sprecyzowany w kierunku obostrzenia (podniesienia) jej wysokości. Zatem odpowiedź na to pytanie wprost odwoływała się do wymienionego przepisu określającego obowiązek sądu w zakresie surowości orzekania. Wskazana przez skarżącą odpowiedź "B" odnosiła się do sytuacji regulowanej art. 64 § 1 k.k. ("Jeżeli sprawca skazany za przestępstwo umyślne na karę pozbawienia wolności popełnia w ciągu 5 lat po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary za umyślne przestępstwo podobne do przestępstwa, za które był już skazany, sąd może wymierzyć karę przewidzianą za przypisane sprawcy przestępstwo w wysokości do górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę"), w której sąd może, a nie jest obowiązany, jak przy występkach o charakterze chuligańskim (art. 57a § 1 k.k.), do zaostrzenia wymiaru kary. Ponieważ pytanie wprost odnosiło się do obowiązku zastosowania przez sąd odpowiedzialności surowszej, wskazana przez zdającą odpowiedź "B" nie mogła być poprawna.

Odnośnie do kwestii zaliczenia skarżącej odpowiedzi na pytanie nr 109, to w sposób jednoznaczny w decyzji wyjaśnione zostało zagadnienie zaznaczania poprawnych odpowiedzi w trakcie egzaminu. Problematyka ta jest w sposób precyzyjny opisana w przywołanych w uzasadnieniu decyzji przepisach prawnych zarówno Prawa o adwokaturze (art. 75i ust. 1), jak i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości i brak jest możliwości rozpoznania w tym zakresie odwołania na korzyść skarżącej.

Sąd I instancji wskazał, że odpowiednie pouczenia zostały zawarte w teście egzaminacyjnym na egzaminie wstępnym dla kandydatów na aplikantów adwokackich. Odpowiednio pkt 5 pouczenia stanowi, że: "Odpowiedzi prawidłowe należy zaznaczyć wyłącznie na karcie odpowiedzi. Odpowiedzi zaznaczone w zestawie pytań testowych nie będą uwzględniane". Z kolei pkt 6 tego pouczenia stanowi, że "niedozwolona jest zmiana odpowiedzi zaznaczonej na karcie odpowiedzi". W ocenie Sądu nie można zatem czynić żadnych poprawek na karcie odpowiedzi, aby uniknąć dwuznaczności w zakreślaniu poprawnych odpowiedzi.

W ocenie Sądu, nie sposób zatem zgodzić się ze skarżącą, że Minister Sprawiedliwości bezpodstawnie pominął dowód z zestawu pytań testowych. Takie stanowisko nie znajduje oparcia w obowiązujących przepisach prawa, gdyż bez względu na przyczynę omyłki, nie można było zaliczyć udzielonej przez skarżącą odpowiedzi na pytanie nr 109 jako prawidłowej, bowiem na karcie odpowiedzi zaznaczyła ona znakiem "X" dwie odpowiedzi (pomimo prób "zamazania" jednej z nich), co czyniło niemożliwym przyznanie jej za nie punktu, gdyż art. 75i ust. 1 zdanie 2 Prawa o adwokaturze stanowi wprost, że kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi. Z uwagi na kategoryczną treść tego przepisu, wyłączną podstawą ustalania wyników egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką są odpowiedzi zdającej naniesione na kartę odpowiedzi, które są dla Komisji Egzaminacyjnej oraz Ministra Sprawiedliwości wiążące.

Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że organowi nie można postawić zarzutu, że załatwił sprawę z naruszeniem norm procesowych. Minister swoje stanowisko szczegółowo uzasadnił, wyjaśnił przesłanki działania, a przytoczona w tym zakresie argumentacja nie nasuwa istotnych zastrzeżeń. Zdaniem Sądu, Minister Sprawiedliwości zastosował się więc do przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego – j.t.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.: dalej k.p.a.) uzasadniając swoje stanowisko zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Również argumenty organu II instancji, dotyczące wątpliwości uznania poprawności odpowiedzi na pytanie nr 109, Sąd uznał za wyczerpujące.

W skardze kasacyjnej A. Ł. zaskarżyła powyższy wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do Sądu I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm obowiązujących.

Zaskarżonemu wyrokowi wnosząca skargę kasacyjną zarzuciła na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270, dalej: p.p.s.a.) naruszenie:

1. prawa materialnego, tj. art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze poprzez błędną wykładnię polegającą na wadliwym przyjęciu, że pytanie nr 2 egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką zostało sformułowane w sposób prawidłowy, podczas gdy wskazane pytanie było określone w sposób niejednoznaczny, ponieważ użyto w nim pojęcia instytucji nadzwyczajnego obostrzenia kary, budzącego w doktrynie wątpliwości, co do zastosowania ww. instytucji w wypadku występku o charakterze chuligańskim, co miało wpływ na poprawność udzielenia odpowiedzi przez skarżącą, dlatego też pytanie nr 2 testu wstępnego na aplikację adwokacką, w świetle standardów formułowania zadań testowych przyjętych w art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze, nie może zostać uznane za poprawne;

2. przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a., poprzez nieuwzględnienie skargi i jej niezasadne oddalenie, co wynika z wadliwego przyjęcia, że Minister Sprawiedliwości rozpoznając odwołanie od uchwały komisji egzaminacyjnej nie naruszył przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności art. 7, art. 8, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. i wskazał okoliczności przekonujące o trafności swojego rozstrzygnięcia w zakresie uznania poprawności pytania testowego nr 2 oraz ustosunkował się do przedstawionych w odwołaniu poglądów doktryny innych aniżeli przyjęte za podstawę decyzji;

3. przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a., poprzez nieuwzględnienie skargi i jej niezasadne oddalenie, co wynika z wadliwego przyjęcia, że Minister Sprawiedliwości rozpoznając odwołanie od uchwały komisji egzaminacyjnej nie naruszył przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności art. 7, art. 8, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. i prawidłowo ocenił stan faktyczny dotyczący udzielonej przez skarżącą odpowiedzi na pytanie 109, przyjmując wbrew dowodowi z zestawu pytań testowych, że na wskazane pytanie udzieliła więcej niż jednej odpowiedzi;

4. prawa materialnego, tj. § 11 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że w ramach pojęcia zmiany zakreślonej odpowiedzi mieści się także popełnienie oczywistej omyłki pisarskiej, która to wykładnia narusza zasady interpretacji prawa, w tym także wyrażone w art. 2 Konstytucji reguły ochrony zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz proporcjonalności poprzez przyjęcie, że osiągnięcie celu, jakim jest prawidłowe ustalenie wyniku egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką nie pozwala na użycie środków zwykłych lecz bardziej uciążliwych dla kandydata, co w wypadku odpowiedzi na pytanie 109 oznacza wykluczenie dopuszczalności popełnienia oczywistej omyłki pisarskiej, co nastąpiło także z niedostrzeżeniem przez Sąd możliwości zaistnienia niekonstytucyjności (naruszenie art. 92 ust. 1 Konstytucji) przepisu § 11 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, bowiem przyjęte w nim rozwiązanie dotyczące niedozwoloności zmiany odpowiedzi przekracza delegację zawartą w art. 75e ust. 12 Prawa o adwokaturze.

W ocenie skarżącej Sąd I instancji nie odniósł się z należytą wnikliwością do kwestii istnienia sporu w doktrynie odnośnie do instytucji "nadzwyczajnego obostrzenia kary". Prezentowane przez skarżącą stanowisko oparte jest na założeniu, że każdy spór doktrynalny polega na wyrażaniu przez przedstawicieli nauki odmiennych poglądów, dotyczących tego samego zagadnienia – w tym przypadku z zakresu prawa karnego materialnego.

Zarzut naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 151 p.p.s.a. w kontekście problematyki udzielenia przez skarżącą odpowiedzi na pytanie nr 109 wywodzi się z wadliwości oceny i wniosków wyprowadzanych przez organ II instancji z okoliczności sprawy oraz bezpodstawnego pominięcia przy podjęciu decyzji dowodu z zestawu pytań testowych, co powielił w wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w W.

Z okoliczności sprawy wynika bezspornie, że na pytanie nr 109 właściwa była odpowiedź "A", zaś na pytanie nr 110 odpowiedź "B". Z niekwestionowanych ustaleń wynika także, że w zestawie pytań testowych skarżąca zaznaczyła prawidłowe odpowiedzi na te pytania – odpowiednio "A" i "B". Natomiast po "przeniesieniu" z zestawu odpowiedzi "A" na pytanie 109, przystąpiła do "przeniesienia" odpowiedzi "B" na pytanie nr 110, zgodnie z zaznaczeniem w zestawie pytań testowych. W tym momencie zaczęła zakreślać omyłkowo tę odpowiedź w rubryce pytania nr 109 i kiedy się w tym zorientowała "zamazała" tę odpowiedź i "przeniosła" ją na właściwe pytanie nr 110.

W realiach tej sprawy nastąpiła oczywista omyłka, polegająca na błędnym "przeniesieniu" odpowiedzi z zestawu pytań testowych do karty odpowiedzi. Z przedstawionych okoliczności sprawy bezspornie wynika, że wolą zdającej było udzielenie jednej odpowiedzi w pytaniu nr 109, a mianowicie odpowiedzi "A". Nastąpiło tutaj zatem sprostowanie (usunięcie) oczywistej omyłki w sposób jedynie – w tym wypadku – możliwy, tj. przez "zamazanie".

Wbrew twierdzeniu Ministra Sprawiedliwości zestaw pytań testowych stanowi w realiach niniejszej sprawy przydatny (wartościowy) dowód, bowiem służy on do udowodnienia tezy dowodowej, że miało miejsce sprostowanie oczywistej omyłki i w rezultacie udzielenie jednej odpowiedzi, a nie więcej niż jednej, jak to niesłusznie przyjęto w uzasadnieniu decyzji.

W ocenie skarżącej w sprawie interpretacja przepisu § 11 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości przeprowadzona Sąd I instancji jest wadliwa. Nie jest bowiem zgodna z normą art. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483), tj. zasadami demokratycznego państwa prawnego, sprawiedliwości społecznej oraz proporcjonalności, które gwarantują ochronę zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa, w tym dostatecznej określoności przepisów prawa.

Również w ocenie skarżącej należy rozważyć, czy przepis § 11 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości nie przekracza delegacji ustawowej z art. 75e ust. 12 Prawa o adwokaturze do określenia trybu i sposobu przeprowadzenia egzaminu, a przez to – czy rozwiązanie w nim zawarte nie jest niewspółmierne do zapewnienia celu egzaminu w postaci prawidłowego ustalenia jego wyniku, a tym samym czy nie jest sprzeczny z zasadą proporcjonalności wywodzącą się z art. 2 Konstytucji. Wspomniany przepis nie służy bowiem, w ocenie skarżącej, zabezpieczeniu prawidłowego, terminowego, czy też efektywnego przeprowadzenia naboru na aplikację i przebiegu egzaminu wstępnego oraz zapewnienia zachowania bezstronności pracy komisji kwalifikacyjnej (art. 75e ust. 12 Prawa o adwokaturze). Ponadto nie służy, przy szeregu innych obwarowań, poprawnemu ustaleniu wyniku egzaminu. Staje się on tym samym restrykcyjny dla kandydata, a przez to nieproporcjonalny do zapewnienia prawidłowości wyniku egzaminu, w szczególności w sytuacji, która miała miejsce w wypadku skarżącej (tj. opisanego wyżej przenoszenia odpowiedzi na kartę odpowiedzi).

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Sprawiedliwości wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nieważność postępowania w ujęciu art. 183 § 2 p.p.s.a. nie występowała. Wynik postępowania kasacyjnego był zatem rezultatem oceny zarzutów zgłoszonych w rozpoznawanym środku odwoławczym.

Zarzuty postawione w obrębie obydwu podstaw kasacyjnych, o których mowa w art. 174 p.p.s.a., sprowadzają się do zakwestionowania prawidłowości pytania nr 2 testu egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką oraz omyłkowego zamieszczenia przy pytaniu nr 109 dwóch odpowiedzi przy skreśleniu jednej z nich przez zamazanie znaku "X". Wzorzec kontroli tak postawionego zagadnienia określony został w art. 75i ust.1 zdanie pierwsze Prawa o adwokaturze.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej podziela pogląd Sądu I instancji, że zakwestionowane pytanie testu egzaminacyjnego nr 2 pozostaje w zgodzie z art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze.

Należy przypomnieć, że art. 75i ust. 1 zdanie 1 powołanej ustawy (w stanie prawnym obowiązującym w dacie przystąpienia skarżącej do egzaminu konkursowego na aplikację adwokacją) stanowił, iż: egzamin wstępny polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa oraz z karty odpowiedzi. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi stanowiącą integralną część testu. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt. Z kolei art. 75i ust. 3 tejże ustawy stanowił, że pozytywny wynik otrzymuje kandydat, który uzyskał co najmniej 100 punktów. Z powołanego przepisu art. 75i ust. 1 i ust. 3 Prawa o adwokaturze wynika wprost, że konsekwencją wprowadzenia reguły testu jednokrotnego wyboru jest wykluczenie pytań zawierających propozycje odpowiedzi, z których więcej niż jedną należałoby uznać za prawidłową. Wprowadzając takie rozwiązanie prawne ustawodawca przesądził, że test egzaminacyjny, sprawdzający wiedzę w zakresie niezbędnym do skutecznego ubiegania się o przyjęcie na aplikację adwokacką, nie może zawierać pytań obejmujących kwestie sporne w doktrynie i orzecznictwie, jak też pytań, na które udzielenie jednej prawidłowej odpowiedzi uzależnione jest od przyjęcia dodatkowych założeń, niewynikających z treści pytania, ani też pytań obejmujących zagadnienia prawne, na które więcej niż jedna odpowiedź może zostać uznana za prawidłową.

Przy ocenie czy konkretne pytanie testowe spełnia wymagania określone w art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze, należy także mieć na uwadze art. 75a ust. 3 powołanej ustawy, z treści którego wynika, że egzamin wstępny polega na sprawdzeniu wiedzy kandydata na aplikanta adwokackiego z zakresu: materialnego i procesowego prawa karnego, materialnego i procesowego prawa wykroczeń, prawa karnego skarbowego, materialnego i procesowego prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa gospodarczego, spółek prawa handlowego, prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, materialnego i procesowego prawa administracyjnego, postępowania sądowoadministracyjnego, prawa Unii Europejskiej, prawa konstytucyjnego oraz prawa o ustroju sądów i prokuratur, samorządu adwokackiego, radcowskiego i innych organów ochrony prawnej działających w Rzeczypospolitej Polskiej. Z przepisu tego wynika, że celem egzaminu wstępnego jest sprawdzenie wiedzy kandydata z zakresu wskazanych dziedzin prawa.

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut, w którym skarżąca kwestionuje poprawność pytania nr 2 (pkt 1 petitum skargi kasacyjnej). Skarżąca zarzuca, że pytanie nr 2 zostało sformułowane wadliwie ze względu na użycie w jego treści określenia "nadzwyczajne obostrzenie kary". Zdaniem skarżącej odpowiedź "A" uznana przez Sąd I instancji za prawidłową, nie mogła wprost odwoływać się do przepisu art. 57a § 1 k.k., gdyż zawiera on niejednoznaczne określenia. Ponadto jest spór w doktrynie, czy na gruncie art. 57a § 1 k.k. można w ogóle mówić o nadzwyczajnym obostrzeniu kary.

Odnosząc się do tak określonych zarzutów wobec pytania nr 2, stwierdzić na wstępie należy, że użycie w pytaniu sformułowania "nadzwyczajne obostrzenie kary", które nie jest wprost zawarte w treści art. 57a § 1 k.k., na którym oparta została, uznana za prawidłową, odpowiedź "A" – nie może oznaczać naruszenia art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze. Powołany ostatnio przepis nie wyklucza używania w treści pytań nazw i pojęć instytucji prawnych, które nie są zawarte w treści przepisu, na którym co do zasady jest oparta prawidłowa odpowiedź. Istotne jest tylko to, czy treść normy prawnej związana jest z danym pojęciem prawnym. Sformułowanie "nadzwyczajne obostrzenie kary" podobnie jak tzw. nadzwyczajne złagodzenie kary zostało użyte przez ustawodawcę w art. 57 k.k. Podobnie pojęciem tym operuje ustawodawca w art. 38 k.k.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska autora skargi kasacyjnej, że pojęcie "nadzwyczajne obostrzenie kary" funkcjonuje wyłącznie w doktrynie. Instytucja nadzwyczajnego obostrzenia kary, podobnie jak instytucja nadzwyczajnego złagodzenia kary należy do zasadniczych instytucji uregulowanych w kodeksie karnym i zagadnienia te są omawiane w ramach zdobywania wiedzy akademickiej w dziedzinie materialnego prawa karnego. Z kolei treść art. 57a § 1 k.k. stanowi, że skazując za występek o charakterze chuligańskim, sąd wymierza karę przewidzianą za przypisane sprawcy przestępstwo w wysokości nie niższej od dolnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę. Nie sposób zatem nie uznać, że art. 57a § 1 k.k. przewiduje obligatoryjne zaostrzenie sankcji, tj. podniesienie wysokości kary, za występki o charakterze chuligańskim. Tego rodzaju regulacja ustanowiła zatem dyrektywę nadzwyczajnego obostrzenia (zaostrzenia) kary. Wbrew zatem zarzutom skarżącej analiza treści art. 57a § 1 k.k. nie wymagała dokonywania systemowej wykładni przepisów zawartych w kodeksie karnym. Nie można też uznać, że pytanie nr 2 dotyczyło kwestii spornych w doktrynie, tj. że istnieje aktualnie spór doktrynalny, czy na gruncie art. 57a § 1 k.k. można mówić o nadzwyczajnym obostrzeniu kary. Jak trafnie wskazano w uzasadnieniu zaskarżonej do Sądu decyzji, którego to stanowiska Sąd I instancji nie zakwestionował, spór tego rodzaju istniał na gruncie art. 59 § 1 kodeksu karnego z roku 1969, przy czym już wówczas przeważało stanowisko, że przepis ten, na którym wzorowano art. 57a § 1 k.k., ustanawia jedynie dyrektywę nadzwyczajnego zaostrzenia kary (por. A. Marek "Kodeks karny. Komentarz", lex 2010, komentarz do art. 57a k.k.). Także wśród innych publikacji już bez wątpliwości wskazuje się, że przepis art. 57a § 1 k.k. określa podstawę nadzwyczajnego obostrzenia kary (por. G. Łabuda [w:] "Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz", J. Giezek, N. Kłączyńska, G. Łabuda, lex 2012).

Aktualnie nie można uznać, że nadal istnieje tego rodzaju spór, w sytuacji gdy wobec powszechnie aprobowanego poglądu, wyrażone jest pojedynczo odmienne stanowisko. Trafnie zauważa organ w uzasadnieniu decyzji, że doktryna jest pojęciem znaczącym, na które składa się przedstawianie naukowo ugruntowanych teorii największych autorytetów. Samo prezentowanie własnych odosobnionych poglądów przez osoby zajmujące się problematyką prawniczą, nie oznacza jeszcze sporu doktrynalnego.

Stwierdzić należy, że w przypadku pytania nr 2 odpowiedź "A" odnosiła się wprost do treści art. 57a § 1 k.k., w myśl którego skazując za występek o charakterze chuligańskim, sąd wymierza karę przewidzianą za przypisane sprawcy przestępstwo w wysokości nieniższej od dolnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę. Trafnie więc uznał Sąd I instancji, że odpowiedź "A" na to pytanie była wyłącznie poprawna, gdyż obowiązek nałożony na sąd przepisem art. 57a § 1 k.k. wymierzenia kary za występek chuligański został wyraźnie sprecyzowany w kierunku obostrzenia (podniesienia) jej wysokości. Podzielić też należy argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że wskazana przez skarżącą odpowiedź "B" odnosiła się do sytuacji regulowanej art. 64 § 1 k.k. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli sprawca skazany za przestępstwo umyślne na karę pozbawienia wolności popełnia w ciągu 5 lat po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary umyślne przestępstwo podobne do przestępstwa, za które był już skazany, sąd może wymierzyć karę przewidzianą za przypisane sprawcy przestępstwo w wysokości do górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę. Nie może budzić wątpliwości, że w sytuacji o której stanowi art. 64 § 1 k.k. sąd może (fakultatywnie), a nie musi (obligatoryjnie) obostrzyć karę. Pytanie nr 2 w swej treści wprost odnosiło się do obowiązku (obligatoryjnego) zastosowania przez sąd surowszej kary. Zatem wskazana przez skarżącą odpowiedź "B" nie mogła być uznana za poprawną. Nie mogła też wzbudzać wątpliwości co do braku jej poprawności odpowiedź "C", gdyż w swej treści odnosiła się do tzw. czynu ciągłego (art. 12 k.k.), który nie przewiduje nadzwyczajnego obostrzenia kary. W tym stanie rzeczy brak było podstaw do uznania, że konstrukcja pytania nr 2 nie spełniała wymogów z art. 75i ust. 1 Prawa o adwokaturze. Zarzut ten należało uznać za bezzasadny.

Odnosząc się natomiast do kwestii zaliczenia skarżącej odpowiedzi na pytanie nr 109, to w sposób jednoznaczny w decyzji wyjaśnione zostało zagadnienie zaznaczania poprawnych odpowiedzi w trakcie egzaminu. Zasadnie Sąd I instancji wskazał, że problematyka ta jest w sposób precyzyjny opisana w przywołanych w uzasadnieniu decyzji przepisach prawnych zarówno Prawa o adwokaturze (art. 75i ust. 1), jak i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 czerwca 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji adwokackiej oraz przeprowadzania egzaminu wstępnego i brak jest w sposób oczywisty możliwości rozpoznania w tym zakresie odwołania na korzyść skarżącej.

Zgodnie z § 11 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, wybór odpowiedzi polega na zakreśleniu na karcie odpowiedzi jednej z trzech propozycji odpowiedzi (A albo B, albo C), a zmiana zakreślonej odpowiedzi jest niedozwolona (pkt 2). Jednocześnie wyłączną podstawę ustalenia wyniku kandydata stanowią odpowiedzi zakreślone na karcie odpowiedzi (§ 12 rozporządzenia).

Nadto należy wskazać, że odpowiednie pouczenia, oparte na ww. przepisach, zostały zawarte w teście egzaminacyjnym na egzaminie wstępnym dla kandydatów na aplikantów adwokackich. Odpowiednio pkt 5 pouczenia stanowi, że: "Odpowiedzi prawidłowe należy zaznaczyć wyłącznie na karcie odpowiedzi. Odpowiedzi zaznaczone w zestawie pytań testowych nie będą uwzględniane". Z kolei pkt 6 tego pouczenia stanowi, że "niedozwolona jest zmiana odpowiedzi zaznaczonej na karcie odpowiedzi". Oznacza to, że nie można czynić żadnych poprawek na karcie odpowiedzi, aby uniknąć dwuznaczności w zakreślaniu poprawnych odpowiedzi. Decyzja dotycząca wyniku egzaminu wstępnego nie nosi charakteru decyzji uznaniowej w której Minister Sprawiedliwości miałby możliwość wyboru i swobodnej oceny, jaki wynik kandydata można uznać za pozytywny.

Skarżąca zarzuciła naruszenie § 11 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że w ramach pojęcia zmiany zakreślonej odpowiedzi mieści się także popełnienie oczywistej omyłki pisarskiej, która to wykładnia narusza zasady interpretacji prawa, w tym wyrażone w art. 2 Konstytucji, a w szczególności zasadą proporcjonalności.

Do naruszenia przez cytowany wyżej przepis rozporządzenia zasady proporcjonalności dochodzi w przypadku, gdy rozwiązanie przyjęte w nim narusza uprawnienia poszczególnych obywateli, zagwarantowane przez ustawy, w sposób nadmierny w stosunku do realizowanego przez niego celu.

Wprowadzenie zakazu dokonywania zmian na karcie odpowiedzi wyklucza możliwość ingerencji osób trzecich, które mogłyby w sposób nieuprawniony takich zmian dokonywać już po egzaminie, a tym samym wpłynąć na zmianę wyniku egzaminu.

Brak było zatem podstaw do przyznania skarżącej punktów za odpowiedź na pytanie 109.

Sąd I instancji trafnie stwierdził, że brak jest również podstaw do uznania za zasługujący na uwzględnienie zarzutu naruszenia przepisów postępowania, poprzez niewskazanie okoliczności przekonujących o trafności rozstrzygnięcia w zakresie poprawności pytania testowego nr 2, jak też nieustosunkowania się do poglądów doktryny, oraz wadliwej oceny stanu faktycznego udzielonej odpowiedzi na pytanie nr 109 oraz pominięciu przy podjęciu decyzji w tej części dowodu z zestawu pytań testowych.

Należy zgodzić się z Sądem I instancji, że zaskarżona decyzja została wydana po dokonaniu prawidłowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego. Podkreślić również należy, że prowadzone przez organ postępowanie doprowadziło do wyczerpującego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, kierując się zasadami wyrażonymi w art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Minister Sprawiedliwości zastosował się więc do przepisów postępowania uzasadniając swoje stanowisko zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a.

Z przyczyn wyżej wskazanych Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw na podstawie art. 184 p.p.s.a. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 204 § 1 p.p.s.a.