Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 582/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-10-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 104 ust. 4
journal: Dz.U. 2019 poz 1507
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - teskt jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędziowie sędzia NSA Maciej Dybowski sędzia NSA Marek Stojanowski po rozpoznaniu w dniu 5 października 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 3 listopada 2020 r., sygn. akt II SA/Lu 312/20 w sprawie ze skargi P. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia [...] marca 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej oddala skargę kasacyjną .


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 3 listopada 2020 r., sygn. akt II SA/Lu 312/20 oddalił skargę P. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia [...] marca 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wójt Gminy Ł. decyzją z [...] grudnia 2010 r., znak: [...] przyznał skarżącemu bezzwrotny zasiłek celowy w kwocie 133 740,48 zł w związku z poniesieniem strat w budynku mieszkalnym na skutek powodzi w 2010 r. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z [...] lutego 2011 r., znak: [...].

Następnie decyzją z [...] kwietnia 2013 r., znak: [...], organ pierwszej instancji orzekł o uchyleniu ww. decyzji własnej z [...] grudnia 2010 r. Organ podkreślił, że strona nie rozliczyła prawidłowo I oraz II raty wypłaconego zasiłku w łącznej kwocie 80 244,28 zł i przez okres 2 lat nie przystąpiła do prac związanych z odbudową budynku mieszkalnego. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Kolegium z [...] maja 2013 r. nr [...], a skarga złożona przez P. M. na tę decyzję Kolegium została oddalona prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 3 października 2013 r., sygn. akt II SA/Lu 646/13.

W konsekwencji powyższych rozstrzygnięć organ pierwszej instancji decyzją z [...] kwietnia 2014 r., znak: [...], uznał wypłacony skarżącemu bezzwrotny zasiłek celowy w związku z poniesieniem strat w budynku mieszkalnym na skutek powodzi w 2010 r. w kwocie 80.244,28 zł za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązał go do zwrotu tego świadczenia w terminie 14 dni od dnia, w którym ta decyzja stanie się ostateczna. Od decyzji tej strona nie wniosła odwołania, w związku z czym stała się ona ostateczna i prawomocna.

Wnioskiem z 20 września 2019 r. (wpływ do organu 15 października 2019 r.) skarżący wystąpił o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej.

Wójt Gminy Ł. decyzją z dnia [...] grudnia 2019 r. odmówił skarżącemu umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej w wysokości 80.244,28 zł.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z [...] marca 2020 r., znak: [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 104 ust. 4, art. 2 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1507 ze zm.; dalej: u.p.s.), po rozpoznaniu odwołania P. M. utrzymało w mocy tę decyzję.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że skarżący (lat 45) prowadził wspólne gospodarstwo domowe z matką do czasu podjęcia pracy w C. Skarżący, będący z zawodu rolnikiem – sadownikiem, jest właścicielem użytków rolnych o pow. 1,4625 ha przeliczeniowych położonych w gminie Ł., o pow. 0,7225 ha przeliczeniowych położonych w gminie W. oraz dzierżawi gospodarstwo rolne o pow. 2,52 ha fizycznych, co stanowi 1,7925 ha przeliczeniowych w gminie K. i o pow. 2,45 ha fizycznych, co stanowi 2,8995 ha przeliczeniowych w gminie Ł. Łącznie posiada użytki rolne o pow. 6,877 ha przeliczeniowych przynoszące w rozumieniu ustawy przeciętny miesięczny dochód w kwocie 2118,12 zł. Przeciętny miesięczny dochód rodziny we wrześniu 2019 r. zamykał się kwotą 3695,46 zł (dochód z gospodarstwa rolnego - 2118.12 zł oraz emerytura netto matki skarżącego -1577,34 zł).

Kolegium, mając na uwadze sytuację zawodową, zdrowotną i dochodową skarżącego, w tym uwzględniając jego wydatki, stwierdziło, że nie sposób uznać jego sytuacji za szczególną. Przedłożona dokumentacja medyczna dotyczy leczenia z 2015 r. i z 2016 r. a także pobieranej renty do dnia 31 lipca 2017 r., dlatego nie może stanowić dowodu na potwierdzenie aktualnego stanu zdrowia odwołującego, że aktualnie leczy się lub jest niezdolny do pracy. Fakt podjęcia pracy przez odwołującego w C. przesądza o tym, że odwołujący jest zdolny do świadczenia pracy i uzyskał z tego tytułu dodatkowy dochód. Dokumentacja medyczna matki też nie potwierdza aktualnego stanu zdrowia matki, lecz z 2016 r. Strona nie przedłożyła wiarygodnych dowodów na potwierdzenie aktualnej sytuacji zdrowotnej matki, jedynie udokumentowała poniesione wydatki na leczenie w kwocie 76,53 zł. Odnosząc się do wydatków gospodarstwa domowego strona wskazała, że obejmują one: prąd 100 zł, woda 25 zł, gaz 50 zł, wywóz szamba 15 zł, telefon 30 zł, internet 30 zł, podatek od nieruchomości 10 zł, wyżywienie 400 zł, leki 300 zł, składka KRUS 130 zł, środki czystości 50 zł, telefon 140,82 zł, Cyfrowy Polsat -TV w kwocie 32,99 zł oraz 700 zł II raty za 2019 r. z tytułu prowadzenia gospodarstwa ekologicznego na rzecz Spółki [...] Sp. z o.o. w D., spłata kredytu w ratach.

W ocenie Kolegium żądanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie niweczy skutków udzielonej pomocy, ponieważ odwołujący nie wykonał prac budowlanych chociaż w latach 2010 - 2013 otrzymał znaczącą pomoc na zniszczone siedlisko przez powódź nie tylko od gminy, ale również od [...] Lubelskiego Oddziału Regionalnego w E. z przeznaczeniem na zakup nowych maszyn rolniczych i modernizację budynku gospodarczego w łącznej kwocie 167 535,00 zł. Ponadto skarżący otrzymał znaczne sumy pieniężne jako zaliczkę na poczet płatności bezpośrednich oraz I transzę pomocy na restrukturyzację małych gospodarstw. Skarżący posiada nieruchomości, ruchomości, może pracować w gospodarstwie rolnym lub poza nim, a więc jego sytuacja odbiega od sytuacji majątkowych i życiowych podopiecznych pomocy społecznej.

Z tych względów Kolegium uznając, że opisana na wstępie decyzja Wójta mieści się w granicach uznania administracyjnego, nie uwzględniło odwołania i utrzymało tę decyzję w mocy.

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wniósł P. M.

Skarżący zarzucił, że organy administracji wadliwie ustaliły, iż ostatecznie rozebrał dom w 2014 r., podczas gdy nastąpiło to w 2013 r. oraz że użytkuje gospodarstwo rolne o pow. 6, 93 ha, gdy w rzeczywistości uprawia tylko 1,57 ha i nie osiąga z niego dochodu w kwocie 2 118, 12 zł miesięcznie, gdyż znaczna część gruntów leży ugorem ze względu na jego ciężką sytuację zdrowotną uniemożliwiającą mu pracę w gospodarstwie. Skarżący podniósł ponadto, że jego matka pobiera emeryturę w wysokości 1577,34 zł brutto (a nie netto). Wyjaśnił, że środki otrzymane z tytułu dotacji z [...] są inwestowane w gospodarstwo i nie przynoszą wymiernych dochodów, zaś to OPS najpierw nakazał mu remont budynku gospodarczego, a dopiero potem nakazał rozbiórkę domu. Podniósł, że nieprawdą jest, że uniemożliwił pracownikom OPS przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, gdyż żaden z pracowników nie chciał wejść do mieszkania, które otworzyła i udostępniła kontrolującym matka skarżącego. W jego ocenie bezzasadnie Kolegium stwierdziło, że skarżący zaniża wartość zakupionych sprzętów rolniczych, tj. ciągnika i kosiarko- rozdrabniacza z 2011 r. w sytuacji, gdy wskazane przez organ kwoty dotyczą nowych sprzętów, a nie wyeksploatowanych, dziesięcioletnich. Jego zdaniem błędnie też organy przyjęły, że skarżący dopuścił się czynu karalnego, choć jest on osobą niewinną, a postępowanie przygotowawcze zostało prawomocnie zakończone.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie powołanym na wstępie wyrokiem skargę oddalił.

Sąd podkreślił, że instytucja umorzenia należności nienależnie pobranych jest wyjątkowa, co oznacza, że w sytuacji życiowej osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Stan taki powinien być bowiem efektem czynników obiektywnych, na które strona nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń rodzinnych.

W ocenie Sądu, organy obu instancji orzekające w sprawie wyczerpująco zebrały i oceniły materiał dowodowy dotyczący stanu majątkowego skarżącego w całym okresie poprzedzającym wydanie kontrolowanych w niniejszej sprawie decyzji. Z ustaleń tych wynika, że skarżący uzyskiwał w tym okresie dochody w znacznej wysokości, które niewątpliwie wielokrotnie przewyższały pomoc udzielaną ogromnej większości beneficjentów organów pomocy społecznej, którzy dla uzyskania wsparcia muszą spełnić ustawowe kryterium dochodowe. Jedynie tytułem przykładu Sąd wskazał, że decyzją organu pierwszej instancji z [...] lipca 2010 r., znak: [...], skarżący otrzymał dodatkową pomoc w formie bezzwrotnego zasiłku celowego w wysokości 34 796,52 zł w związku z poniesieniem strat w budynku mieszkalnym na skutek powodzi w 2010 r. Decyzją z [...] września 2010 r. przyznano skarżącemu specjalny zasiłek celowy na pokrycie kosztów podłączenia wody w kwocie 700 zł. Skarżący uzyskał również bardzo wysoką sumę pieniężną na modernizację budynku, w którym mieszka, to jest 94.050,00 zł, co potwierdza pismo [...] Lubelskiego Oddziału Regionalnego w E. z [...] lutego 2013 r. Ponadto, co wynika z tego samego pisma, skarżący otrzymał pomoc na zakup nowych maszyn rolniczych: ciągnik rolniczy i kosiarko-rozdrabniacz w wysokości 73.485,00 zł. Łącznie uzyskana pomoc z tych dwóch źródeł wyniosła blisko 170.000 zł. W 2017 r. skarżący otrzymał płatności z [...] z powierzchni deklarowanej 6,53 ha w łącznej wysokości 6.464,47 zł, w 2018 r. z powierzchni deklarowanej 5,91 ha w wysokości 8.127,63 zł, a w 2019 r. otrzymał zaliczkę na poczet płatności bezpośrednich w wysokości 3.637,50 zł z powierzchni deklarowanej 5,91 ha oraz wypłacono mu I transzę pomocy w wysokości 48.000,00 zł na restrukturyzację małych gospodarstw. Oceniając aktualną sytuację finansową strony, organy ustaliły nadto, że skarżący prowadził wspólne gospodarstwo domowe z matką do momentu podjęcia przez niego pracy w C., co ujawnione zostało przez organ pierwszej instancji podczas próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Skarżący ma ukończone 45 lat, a zawodu jest rolnikiem, sadownikiem. Źródłem dochodu gospodarstwa domowego był dochód z gospodarstwa rolnego i emerytura matki. W toku postępowania odwoławczego oraz w skardze kwestionował wysokość dochodu uzyskanego z gospodarstwa rolnego, którego powierzchnia jest mniejsza od przyjętej przez organ i zarzucił błędne przyjęcie wysokość emerytury matki w kwocie brutto zamiast netto.

Odnosząc się do pierwszej z tych kwestii Sąd wskazał, iż w myśl art. 8 ust. 9 u.p.s., przyjmuje się, że z 1 ha przeliczeniowego uzyskuje się od 1 października 2018 r. dochód miesięczny w wysokości 308 zł. Dochodu z powierzchni użytków rolnych poniżej 1 ha przeliczeniowego nie wlicza się do dochodu (art. 8 ust. 3 pkt 6). Zgodnie z art. 8 ust. 10 tej ustawy, dochody z pozarolniczej działalności gospodarczej i z hektarów przeliczeniowych oraz z innych źródeł sumuje się. Zatem argumentacja strony skarżącej dotycząca niskiej kultury rolnej prowadzonego gospodarstwa nie może mieć żadnego wpływu na wynik sprawy. W świetle powyższych przepisów jest to okoliczność prawnie obojętna. Dla ustalenia dochodu na potrzeby postępowania w sprawie świadczeń z pomocy społecznej nie ma znaczenia, jakie dochody z posiadanych gruntów rolnych rzeczywiście są uzyskiwane. Określony w art. 8 ust. 9 u.p.s. dochód ma charakter ryczałtowy i jest ustalany niezależnie od faktycznych dochodów, jakie przynosi dane gospodarstwo. Nie ma więc podstaw, aby uznać, że zastosowanie tego przepisu było uzależnione od ustaleń dotyczących sytuacji osobistej i zdrowotnej właściciela gospodarstwa. Bez znaczenia jest to, czy gospodarstwo rolne jest uprawiane, czy też nie i z jakiego powodu oraz czy faktycznie przynosi stronie dochody. Regulacja ta opiera się bowiem na fikcji prawnej, która przyjmuje ryczałtowy dochód z gospodarstwa rolnego należącego do strony. Stąd powody nieuprawiania gospodarstwa rolnego nie mają w tym zakresie znaczenia prawnego. Bez względu na to, czy gospodarstwo rolne jest faktycznie prowadzone w wysokiej kulturze rolnej przez właściciela, czy przeciwnie grunty wchodzące w jego skład są ugorowane, dochód ustala się na tych samych zasadach, uwzględniając jedynie wielkość gospodarstwa rolnego. Z akt administracyjnych wynika, że skarżący jest właścicielem użytków rolnych o powierzchni 1,4625 ha przeliczeniowych położonych w gminie Ł., o powierzchni 0,7225 ha przeliczeniowych położonych w gminie W. oraz dzierżawi gospodarstwo rolne o powierzchni 2,52 ha fiz. co stanowi 1,7925 ha przeliczeniowych w gminie K. i o powierzchni 2,45 ha fiz., co stanowi 2,8995 ha przeliczeniowych w gminie Ł. (k. [...] akt adm. I inst.). Łącznie posiada użytki rolne o powierzchni 6,877 ha przeliczeniowych przynoszące - w rozumieniu art. 8 ust. 9 u.p.s.- przeciętny miesięczny dochód w kwocie 2 118,12 zł. Przeciętny miesięczny dochód rodziny we wrześniu 2019 r. zamykał się więc kwotą 3 695,46 zł (dochód z gospodarstwa rolnego - 2 118,12 zł powiększony o emeryturę netto matki skarżącego - 1577,34 zł). Mając na względzie zarzuty strony Sąd I instancji wskazał, że emerytura matki skarżącego brutto wynosi 1895,98 zł, podatek 148,00 zł, składka zdrowotna 170,64 zł – co w sposób jednoznaczny potwierdza znajdujące się w aktach sprawy pismo ZUS z 30 października 2019 r. (k. 25 akt adm. I inst.). Zarzuty strony skarżącej w tym zakresie są więc niewątpliwie gołosłowne.

Z prawidłowych ustaleń organów wynika też, że w zakresie wydatków gospodarstwa domowego strona skarżąca wskazała, że wynoszą one odpowiednio: 260 zł – z tytułu opłat za prąd, woda, gaz, wywóz szamba, telefon, internet oraz podatek od nieruchomości, 400 zł – z tytułu zakupu żywności, 300 zł – z tytułu zakupu leków, 130 zł – z tytułu składka KRUS, 50 zł – z tytułu zakupu środków czystości, 173,81 zł – z tytułu opłat za telefon i telewizję cyfrową oraz 700 zł – z tytułu II raty za 2019 r. za prowadzenie gospodarstwa ekologicznego na rzecz Spółki [...] Sp. z o.o. w D. (spłata kredytu w ratach). Przy tym, zdaniem Sądu, nie nosi cech dowolności stanowisko Kolegium, które nie dokonało oceny oświadczenia strony o stanie majątkowym z 26 listopada 2019 r., ponieważ podjęło wątpliwości co do tego, czy faktyczne oświadczenie to zostało złożone przez stronę. Niewątpliwie bowiem oświadczenie skarżącego datowane na 26 listopada 2019 r. zostało złożone przez matkę w organie w tym samym dniu, przy czym jak wynika z jej wyjaśnień zostało jej przesłane za pośrednictwem poczty z miejsca aktualnego pobytu skarżącego, pracującego w C., co z oczywistych względów byłoby trudne do zrealizowania w jednym dniu.

Według Sądu I instancji, w świetle powyższych ustaleń, odmowa umorzenia należności nie spowoduje zagrożenia dla możliwości dalszej egzystencji strony skarżącej i jego rodziny, w tym nie uniemożliwi jej zaspokajania podstawowych potrzeb bytowych.

W ocenie Sądu Wojewódzkiego trafnie również organy obu instancji orzekające w sprawie oceniły sytuację zdrowotną skarżącego, uznając, że także w tym zakresie skarżący nie wykazał że w rozpoznawanej sprawie zachodzi taki "szczególnie uzasadniony przypadek". Jak zauważyło prawidłowo Kolegium, przedłożona dokumentacja medyczna dotyczy leczenia z 2015 r. i z 2016 r. a także pobieranej renty do 31 lipca 2017 r. i dlatego nie może stanowić dowodu na potwierdzenie aktualnego stanu zdrowia odwołującego, w tym nie potwierdza faktu, że skarżący aktualnie leczy się bądź jest niezdolny do pracy. Co więcej podnoszony wyżej, niekwestionowany w sprawie fakt podjęcia zatrudnienia przez skarżącego w C. dowodzi tego, że jest on zdolny do świadczenia pracy i uzyskał z tego tytułu dodatkowy dochód. Dokumentacja medyczna matki również nie potwierdza aktualnego stanu zdrowia matki, lecz jej stan zdrowia w 2016 r. Skarżący nie przedłożył wiarygodnych dowodów na potwierdzenie aktualnej sytuacji zdrowotnej matki, jedynie udokumentował poniesione wydatki na leczenie w wysokości 76,53 zł.

Ponadto Sąd dopuścił zgłoszone w piśmie procesowym pełnomocnika skarżącego dowody z dokumentacji lekarskiej dotyczącej stanu zdrowia skarżącego i jego matki. Większość zgłoszonych dowodów dokumentuje stan zdrowia tych osób już po wydaniu zaskarżonej decyzji, kończącej postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie. Treść orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z 14 lutego 2014 r. dotyczącego matki skarżącego była znana organom obu instancji, rozpoznającym sprawę (zob. k. [...] akt adm. I inst.). Jednak utraciło ono ważność w dniu 28 lutego 2016 r. Przedłożone orzeczenie Komisji Lekarskiej KRUS z 26 stycznia 2017 r. również nie stwierdza stanu zdrowia skarżącego aktualnego na datę orzekania przez organy obu instancji, albowiem dotyczy ono okresu do 31 lipca 2017 r. Nie ulega zaś wątpliwości, że po tej dacie skarżącemu nie przysługiwała renta rolnicza (zob. pismo KRUS z 30 października 2019 r. – k. [...] akt adm. I inst.). Również pozostałe złożone przez pełnomocnika dokumenty nie mogły mieć istotnego wpływu na wynik sprawy, skoro oczywiste jest, że należności prywatne skarżącego, w tym wynikające ze spłaty umowy kredytu obrotowego, nie mogą mieć pierwszeństwa w zaspokajaniu przed należnościami z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, tym bardziej, że powyższą umowę zawarł skarżący 30 października 2017 r., a więc już po wydaniu decyzji nakazującej zwrot tych świadczeń. Natomiast dotyczące matki skarżącego, urodzonej w 1953 r., dokumenty lekarskie: skierowanie do szpitalnego ośrodka rehabilitacji dziennej z 6 lutego 2020 r. oraz "informacja dla lekarza kierującego" z 13 lutego 2020 r. stwierdzająca schorzenia tarczycy oraz wskazujące na potrzebę dalszego leczenia w poradni specjalistycznej, w kontekście całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie prowadzą do odmiennej jego oceny i stwierdzenia, że z uwagi na stan zdrowia matki strony zasadnym było uwzględnienie wniosku strony o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń.

Z powyższego Sąd wywiódł, że okoliczności zawarte w przedłożonej dokumentacji medycznej nie istniały w dacie orzekania przez organy obu instancji. Okoliczności te nie mogą mieć więc wpływu na ocenę legalności decyzji organów, gdyż Sąd kontrolując ich zgodność z prawem bierze pod uwagę stan prawny i faktyczny istniejący w dniu ich wydania. Sąd stwierdził, że nic nie stoi natomiast na przeszkodzie, by ewentualnie w przyszłości, o ile skarżący zwróciłby się z kolejnym wnioskiem w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s. dokumenty te były przedmiotem oceny organów w odrębnym postępowaniu administracyjnym. Również pozostałe dowody nie miały wpływu na wynik sprawy.

W ocenie Sądu wniosek skarżącego został rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Organ administracji poczynił zatem ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.). Z akt sprawy nie wynika, aby takie szczególne okoliczności miały miejsce. Organy administracji prawidłowo ustaliły stan majątkowy i osobisty strony skarżącej, a wywiedzione przez te organy wnioski zasługują na akceptację. Sam skarżący nie powołał żadnych nowych okoliczności, które miałyby wpływ na wynik sprawy, a nie zostały uwzględnione przez organy.

Sąd podkreślił ponadto, że decyzja uznająca opisane wyżej świadczenie z pomocy społecznej za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązująca skarżącego do zwrotu tego świadczenia została wydana już w 2014 r. Oczywiste jest więc, że skarżący powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu omawianej sumy pieniężnej co najmniej od daty wydania tej decyzji. Od tego momentu bezsprzecznie skarżący winien doskonale zdawać sobie sprawę z konieczności takiego pokierowania swym postępowaniem, by zwrócić organowi nienależnie pobraną sumę pieniężną.

Sąd zaznaczył, że jak wynika z akt sprawy, skarżący w dniu 5 marca 2018 r. nabył nieruchomość rolną o powierzchni 0,95 ha za cenę 10.000 zł w celu powiększenia prowadzonego rodzinnego gospodarstwa rolnego (k. [...] akt adm. I inst.). Ponadto w dniu 20 października 2014 r., a więc także po wydaniu decyzji nakazującej zwrot świadczeń nienależnie pobranych, skarżący nabył nieruchomość stanowiącą gospodarstwo rolne o powierzchni 1,01 ha za cenę 10.000 zł (k. [...] akt adm. I inst.). Mając to na uwadze, a także opisane wyżej wsparcie udzielone stronie przez [...], wbrew twierdzeniom skarżącego, trudno uznać za gołosłowne stanowisko organu pierwszej instancji, iż "skarżący wiedząc o tym, że ma do zwrotu nienależnie pobrane świadczenie, nie spłaca go nawet w ratach, cały czas inwestuje w posiadane gospodarstwo rolne, powiększa powierzchnię gospodarstwa rolnego, zakupuje nowe sprzęty rolnicze do gospodarstwa rolnego, modernizuje swój budynek gospodarczy i zarazem mieszkalny i nadal nie zwraca nienależnie pobranego świadczenia" (k. [...] akt adm. I inst.).

Z tych powodów, zważywszy także na opisaną wyżej znaczną pomoc, jaką otrzymał skarżący już po ostatecznym rozstrzygnięciu o obowiązku zwrotu opisanych świadczeń nienależnie pobranych, a także uwzględniając fakt, że skarżący posiada nieruchomości, ruchomości, może pracować w gospodarstwie rolnym, a także poza nim, Sąd I instancji uznał, że udzielenie mu żądanej formy wsparcia, to jest umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, zaprzeczałoby zarówno celom pomocy społecznej, jak i zasadzie subsydiarności wynikającej z art. 2 ust. 1 u.p.s., mającej nadrzędny dla tego aktu charakter.

Od powyższego wyroku skarżący reprezentowany przez adwokata złożył skargę kasacyjną i zaskarżając wyrok w zakresie punktu I zarzucił:

na podstawie art.176 §1 pkt 2 p.p.s.a w zw. z art.174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego:

1. art. 104 ust.4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej ( Dz.U. Nr 64, poz. 593 ze zm.) poprzez jego niewłaściwą wykładnię i w rezultacie oddalenie skargi z uwagi na niezasadne przyjęcie, że sytuacja skarżącego nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku i żądanie zwrotu kwoty nienależnie pobranego zasiłku nie stanowi dla niego nadmiernego obciążenia i nie niweczy skutków udzielonej pomocy socjalnej, pomimo że materiał dowodowy w postaci złożonej przez skarżącego dokumentacji wskazuje, że kwota 80 244,28 zł stanowi dla niego nadmierne obciążenie i niweczy skutki udzielonej pomocy socjalnej. P. M. praktycznie utrzymuje się z 1,57 sadu jabłoni, który w ostatnich latach ze względu na złe warunki atmosferyczne nie wygenerował żadnych dochodów, otrzymał z urzędu Gminy jednorazowe odszkodowanie jedynie w kwocie 1800 zł na cały rok, z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa rocznie otrzymuje kwotę dopłat bezpośrednich 11 000 zł. Kwotę tę musi wydać na środki ochrony roślin, nawozy, paliwo do ciągnika, cięcie wiosenne sadu. Leczy się na zespół bólowo korzeniowo lędźwiowo - krzyżowy, dyskopatię lędźwiową, guza nerki, dolegliwości psychiatryczne. Skarżący wymaga oszczędnego trybu życia, utrzymuje go chora onkologicznie matka po udarze mózgu z niewielkiej emerytury. Środki, które zarabia dorywczo nie przekraczają 250 zł miesięcznie, łączny dochód rodziny nie wystarcza na pokrycie bieżących potrzeb życiowych, nawet na skromnym poziomie.

Na podstawie art.176 §1 pkt 2 p.p.s.a w zw. z art.174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy:

1. art. 1 §1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. z 2014 r., Nr 1647 ze zm.) w zw. z art. 3 §1 p.p.s.a. poprzez nienależyte wykonanie obowiązku kontroli w zw. z art.141 §4 p.p.s.a. poprzez wadliwie uzasadnienie zaskarżonego wyroku, nieodpowiadające wymogom kodeksowym, polegające na szczątkowym rozpoznaniu i dokonaniu oceny prawnej podniesionych przez skarżącego w skardze zarzutów naruszenia przepisów postępowania, co skutkowało wadliwym przeprowadzeniem kontroli decyzji organów administracji,

2. art. 141 §4 p.p.s.a. w zw. z art.145 §1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 8, 75§1, 77, 107 § 3 k.p.a. polegające na oddaleniu skargi, pomimo że podniesione w niej zarzuty wskazywały obiektywnie na uchybienia organu administracji, które skutkowały wywołaniem przez organ szkody w majątku skarżącego i załatwieniem sprawy z rażącym naruszeniem słusznego interesu obywatela oraz w sposób podważający zaufanie do władzy publicznej.

Powołując się na powyższe zarzuty wniesiono o:

1. uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie pkt I i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie,

2. na podstawie art.250 § 1 p.p.s.a. zasądzenie na rzecz pełnomocnika wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną z urzędu według norm prawem przepisanych, które to koszty nie zostały uiszczone w całości ani w części,

3. zasądzenie na rzecz skarżącego od organu kosztów postępowania kasacyjnego według norm prawem przepisanych,

4. na podstawie art.176 § 2 p.p.s.a. oświadczono o zrzeczeniu się rozprawy i wniesiono o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie wpłynęła.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o przeprowadzenie rozprawy, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

Skargę kasacyjną oparto na obu podstawach, o których mowa w art.174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. W pierwszej kolejności należy zatem odnieść się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania. W skardze kasacyjnej jej autor zarzucając Sądowi I instancji naruszenie przepisów postępowania wskazywał na ogólnikowe i skrótowe odniesienie się przez ten Sąd do zarzutów skargi, w szczególności dotyczących błędów w zakresie ustaleń faktycznych. Ze stanowiskiem prezentowanym przez autora skargi kasacyjnej nie sposób się zgodzić, gdyż przeczy temu treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku. W uzasadnieniu tym Sąd I instancji w sposób wnikliwy i szczegółowy odniósł się do zarzutów skargi, czemu dał wyraz na 16 stronach uzasadnienia. W skardze kasacyjnej nie sprecyzowano natomiast do których konkretnie zarzutów, poza wskazaniem przepisów, nie odniósł się Sąd I instancji.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Wojewódzki dokonał szczegółowej analizy sytuacji majątkowej, osobistej i życiowej skarżącego, wyjaśnił sposób wyliczenia dochodu z gospodarstwa rolnego i wydatków skarżącego a także wyjaśnił, że dopuścił dowód ze zgłoszonych w piśmie procesowym pełnomocnika skarżącego dowodów z dokumentacji lekarskiej dotyczącej stanu zdrowia skarżącego i jego matki. Jednakże większość zgłoszonych dowodów dokumentuje stan zdrowia tych osób, ale nie w dacie wydania zaskarżonej decyzji, kończącej postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie. Sąd Wojewódzki poddał szczegółowej analizie przedstawione przez stronę dokumenty i obecnie nie zachodzi potrzeba ponownego przytaczania tej argumentacji.

Nie można także podzielić zarzutu naruszenia art.141 § 4 p.p.s.a., gdyż uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wszystkie wymogi wskazane w tym przepisie, a z jego treści można odczytać kryteria, którymi kierował się Sąd wydając wyrok. Treść sporządzonego w sprawie uzasadnienia prowadzi do oceny, że Sąd I instancji w prawidłowy sposób przeprowadził kontrolę legalności wydanych w sprawie decyzji, nie uchybiając wskazanemu w skardze kasacyjnej art.3 § 1 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego - art. 104 ust.4 ustawy o pomocy społecznej przez jego błędną wykładnię. Ze sposobu sformułowania zarzutu naruszenia tego przepisu i uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że według autora skargi kasacyjnej Sąd I instancji błędnie przyjął, że sytuacja skarżącego nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku, o którym mowa w tym przepisie i żądanie zwrotu kwoty nienależnie pobranego zasiłku nie stanowi dla niego nadmiernego obciążenia i nie niweczy skutków udzielonej pomocy socjalnej. W tej sytuacji autorowi skargi kasacyjnej zdaje się chodziło o niewłaściwe zastosowanie wskazanego przepisu i ocenę szczególnie uzasadnionego przypadku w okolicznościach tej konkretnej sprawy. Przy czym, jak wynika z treści zarzutu i uzasadnienia skargi kasacyjnej jej autor nawiązuje do aktualnej sytuacji skarżącego, podczas gdy kontrola legalności przez sąd administracyjny decyzji wydanych przez organy administracji dokonywana jest według stanu z daty wydania decyzji. Jeśli zaś chodzi o szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 104 ust.4 ustawy o pomocy społecznej, to ustawodawca nie wprowadził definicji legalnej powyższego zwrotu, pozostawiając to wykładni orzecznictwa i doktryny. Zgodnie z ugruntowanym już stanowiskiem judykatury "szczególnie uzasadniony przypadek" to przede wszystkim taka sytuacja osoby lub rodziny, która ponad wszelką wątpliwość pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczaj drastyczna, dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe, a wynika ze zdarzeń niecodziennych, nadzwyczajnych. Należą do nich zdarzenia występujące zupełnie okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów. W orzecznictwie podnosi się także, że nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Przepis art. 98 u.p.s. stanowi, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio ( por. wyroki NSA z 25 czerwca 2019 r., sygn. I OSK 3531/18, sygn. I OSK 3577/18, publ.www.nsa.gov.pl)

Jak trafnie wywiódł Sąd I instancji przesłanki określone w art.104 ust.4 u.p.s. interpretować należy zgodnie z założeniami i celami ustawy o pomocy społecznej, w szczególności mając na względzie cele pomocy społecznej określone w jej art. 2 ust. 1, a więc uwzględniając subsydiarny (pomocniczy) charakter pomocy społecznej, która jest instytucją polityki państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Tę dyrektywę interpretacyjną zawiera również w istocie art. 3 u.p.s., zgodnie z którym zadaniem pomocy społecznej jest wspieranie osób i rodzin w podejmowanych przez nie wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. To oznacza, że instytucja pomocy społecznej nie została powołana do zastąpienia jej beneficjentów w kompleksowym staraniu się o zaspokojenie potrzeb życiowych. Pomoc społeczna jedynie wspiera, a nie wyręcza, zainteresowane osoby i rodziny w podejmowaniu samodzielnych starań zmierzających do rozwiązania ich trudnej sytuacji życiowej.

Nie można też tracić z pola widzenia, że decyzja w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych należy do decyzji uznaniowych, co oznacza, że przy wydawaniu tej decyzji organowi administracji pozostawiono luz decyzyjny co do wyboru treści rozstrzygnięcia oraz skutku prawnego. Takie rozstrzygnięcia organów administracji charakteryzują się tym, że po dokonaniu ustalenia, iż strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania instytucji z art. 104 ust. 4 u.p.s., organ nie ma obowiązku orzekać zgodnie z wnioskiem strony. Nawet zatem trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Z kolei sądowa kontrola takiej decyzji ogranicza się do zbadania, czy w toku postępowania organy należycie przeprowadziły postępowanie, a w szczególności, czy podjęły wszelkie czynności niezbędne do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego i wszelkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, a także czy dokonana przez te organy ocena prawna tych ustaleń została wyczerpująco uzasadniona. O ile więc organy administracji przeprowadzą prawidłowo postępowanie wyjaśniające i uargumentują w sposób przekonywujący swoją decyzję wydaną w granicach przysługującego im uznania, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności.

Materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, iż wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. Wniosek skarżącego został rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne.

W skardze kasacyjnej jej autor wskazuje, że P. M. utrzymuje się z 1,57 sadu jabłoni, gdy tymczasem dochód osiągany z gospodarstwa rolnego organy wyliczyły podając m.in. deklarowane przez skarżącego powierzchnie nieruchomości, które wskazywał celem uzyskania dopłat z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Z pisma z dnia 5 listopada 2019 r. Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wynika, że P. M. ubiegając się o płatności obszarowe deklarował w latach 2017 - 2019 określone w tym piśmie powierzchnie użytkowanych działek ( k. [...]). Ponadto w aktach sprawy znajdują się zaświadczenia z Urzędu Gminy w K. oraz W. (k. [...]), a także zaświadczenie dla celów podatku rolnego wystawione przez Wójta Gminy Ł. (k.[...]), które to dokumenty potwierdzają prawidłowość ustaleń poczynionych przez organy administracji orzekające w sprawie. Jeszcze raz bowiem należy podkreślić, że sąd administracyjny dokonuje kontroli legalności decyzji według stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie jej wydania.

Nie sposób też pominąć, na co zasadnie zwrócił uwagę Sąd I instancji, że decyzja uznająca świadczenie z pomocy społecznej za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązująca skarżącego do zwrotu tego świadczenia została wydana już w 2014 r. Oczywiste jest więc, że skarżący powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu omawianej sumy pieniężnej co najmniej od daty wydania tej decyzji i starać się zwracać choćby w ratach nienależnie pobraną należność.

W tych okolicznościach sprawy prawidłowo Sąd I instancji uznał, że organy administracji należycie zbadały i oceniły sytuację materialną i osobistą skarżącego, a wyprowadzone przez nie wnioski nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i uzasadniały podjęte rozstrzygnięcia.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 w zw. z art.182 §2 i § 3 p.p.s.a. orzekł, jak w wyroku. Odnośnie do zawartego w skardze kasacyjnej wniosku o orzeczenie o kosztach pomocy prawnej świadczonej w ramach prawa pomocy wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 254 § 1 p.p.s.a., rozpoznawanie wniosków o przyznanie prawa pomocy i wynagrodzenia z tego tytułu należy do wojewódzkiego sądu administracyjnego.