Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 997/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-10-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 października 2022 r. sprawy ze skargi M. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2022 r.

nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, z późn. zm.), zwanej dalej k.p.a. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2022 r.,

nr [...] o odmowie przyznania M. D. emerytury w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504),

Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w powołanym przepisie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ zaznaczył, że art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej może być zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu.

Organ wskazał, że z akt sprawy wynika, że wnioskodawca w wieku 77 lat życia udowodnił jedynie 14 lat, 5 miesięcy, 25 dni okresów składkowych i nieskładkowych (okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych). Wiek emerytalny wnioskodawca osiągnął [...].01.2010 r.

Prezes ZUS podniósł, że świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku wnioskodawcy, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok NSA z 20.12.2005 r., sygn. akt I OSK 764/05, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Organ podał, że z akt sprawy wynika, że od [...].01.1963 r. do [...].09.1971 r., od [...].10.1975 r. do [...].11.1978 r., od [...].06.1985 r. do [...].06.1995 r. i od [...].11.1996 r. do [...].01.2010 r. wnioskodawca nie udokumentował zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Zaznaczył, że wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok WSA z 21.10.2009r., sygn. akt II SA/WA 714/09).

Prezes ZUS stwierdził, że w wymienionych wyżej okresach wobec wnioskodawcy nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Podniósł, że wspomniane przez wnioskodawcę problemy zdrowotne mogły jedynie ograniczać wykonywanie zatrudnienia, natomiast go nie uniemożliwiały. Organ wskazał, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia (por. wyrok WSA w Warszawie z 19.12.2007 r., sygn. akt II SA/Wa 1317/07). Organ wskazał, że przyczyną braku uprawnień do emerytury w trybie zwykłym nie był zatem stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane przez wnioskodawcę inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli wnioskodawcy, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec.

W związku z powyższym, organ stwierdził, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia przez wnioskodawcę warunków do świadczenia na zasadach ogólnych.

Prezes ZUS wskazał jednocześnie, że przy rozpatrywaniu wniosku o emeryturę w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna w jakiej wnioskodawca się znajduje z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Organ podkreślił, że świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2022 r.

nr [...] stała się przedmiotem skargi M. D. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpatrzenia zarzucił naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i odmowę przyznania świadczenia w drodze wyjątku w sytuacji, gdy skarżący spełnia przesłanki do jego uzyskania.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, reprezentowany przez radcę prawnego, w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Pełnomocnik wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Pełnomocnik skarżącego pismem z dnia 12 lipca 2022 r. podtrzymał skargę i wyraził zgodę na rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Podniósł nadto, że organ w odpowiedzi na skargę przyznaje, że art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia. Zatem powstaje uzasadniona wątpliwość co do odmowy przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku. W ocenie pełnomocnika świadczenie w drodze wyjątku stanowi możliwość otrzymania wsparcia finansowego (stałego lub okresowego) nawet wtedy, gdy wnioskodawca nie spełnia warunków do otrzymania świadczenia w normalnym trybie. I tak właśnie jest, jak wskazano, w przypadku skarżącego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie podlegała uwzględnieniu.

W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej Prezes ZUS nie naruszył przepisów postępowania, w tym art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Organ nie naruszył również przepisu prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia przez skarżącego łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania emerytury w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS. Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie.

Nadto, podkreślenia wymaga, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie.

W sprawie niniejszej sytuacja taka jednak nie zachodzi, albowiem organ stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez skarżącego uprawnień w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa i została w sposób wystarczający, dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, uzasadniona, a tym samym ocena materiału dowodowego nie była dowolna. Organ nie naruszył przy tym art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.

Jak wskazano w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie

z dnia 15 maja 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2176/13 (orzeczenia.nsa.gov.pl), za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Sama trudna sytuacja materialna nie może stanowić wyłącznej przyczyny uzasadniającej przyznanie świadczenia. Świadczenie, o którym mowa w ww. przepisie nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione.

Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

W sprawie niniejszej jest bezsporne, że skarżący na przestrzeni 77 lat życia udokumentował jedynie 14 lat, 5 miesięcy, 25 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy składkowe to 10 lat, 10 miesięcy, 11 dni. Wiek emerytalny wnioskodawca osiągnął 31 stycznia 2010 r.

Przed osiągnięciem wieku emerytalnego m.in. od [...].11.1996 r. do [...].01.2010 r. skarżący nie udokumentował zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne lub emerytalne i rentowe. Zatrudnienie lub działalność poparta opłacaniem składek nie zostało też udokumentowane m.in. od [...].06.1985 r. do [...].06.1995 r.

Organ prawidłowo stwierdził w zaskarżonej decyzji, że wobec skarżącego nie była orzeczona m.in. w tych wymienionych okresach całkowita niezdolność do pracy. Zatem to nie stan zdrowia stanowił przeszkodę w wypracowaniu świadczenia w trybie zwykłym.

Organ prawidłowo stwierdził, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Trafne jest twierdzenie organu, że za okoliczność szczególną uznać należy wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00).

Trwała częściowa niezdolność do pracy stwierdzona orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...].09.2016 r., której daty powstania nie udało się Komisji ustalić, nie stanowi okoliczności szczególnej na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, albowiem częściowa niezdolność do pracy nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia. Nadto, zauważyć należy, że częściowa niezdolność do pracy została stwierdzona w 2016 r., zaś wiek emerytalny skarżący osiągnął [...].01.2010 r. Jeśli nawet przyjąć, że częściowa niezdolność do pracy istniała przed 2016 r., to – w stanie faktycznym tej sprawy – nie ma podstaw do przyjęcia, że wykluczała ona wykonywanie pracy przed 2010 r. i wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Z akt administracyjnych (karta nr 22) wynika, że skarżący jeszcze od [...].08.2017 r. do [...].08.2018 r. prowadził działalność gospodarczą, a od [...].09.2018 r. do [...].08.2020 r. pozostawał w zatrudnieniu, co potwierdza, że to nie stan zdrowia był we wcześniejszym okresie okolicznością, która uniemożliwiała wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Okoliczność, że skarżący od [...].09.2021 r. jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...].11.2021) nie daje sama w sobie podstaw do stwierdzenia, że w sprawie zaistniały niezależne od woli wnioskodawcy okoliczności, które uniemożliwiły wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym.

Także wszystkie podnoszone przez stronę w toku postępowania administracyjnego przed Prezesem ZUS okoliczności, w tym wskazywane problemy zdrowotne (wynikające z wypadku na terenie [...] w dniu [...].06.1984 r.) i życiowe, w tym fakt zamieszkania w [...] od 2006 r., kwestie rozwodu, założenia rodziny w [...], nie dają podstaw do zakwalifikowania ich na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jako szczególnych. Sam skarżący we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując na okoliczności, które jego zdaniem uniemożliwiły wypracowanie świadczenia, podnosił, że przebywając w Syrii rozwinął swój biznes, co potwierdza stanowisko organu, że to nie stan zdrowia był przyczyną niewypracowania świadczenia w trybie zwykłym.

W sprawie tej brak podstaw do uznania, że to z powodu szczególnej, niemożliwej do przezwyciężenia przeszkody, skarżący nie spełnił warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Decyzja Prezesa ZUS choć nie przytacza poszczególnych wymienianych przez stronę w toku postępowania zdarzeń, które w ocenie strony były szczególnymi okolicznościami, zawiera podstawowe ustalenia i stwierdzenia, odnoszące się do stanu faktycznego tej sprawy, pozwalające na kontrolę zaskarżonej decyzji i postępowania, w ramach którego rozstrzygnięcie zostało podjęte. Uzasadnienie decyzji spełnia wymogi art. 107 § 3 k.p.a. Kwestia aktualnego stanu zdrowia skarżącego, co także było podnoszone w postępowaniu przed Prezesem ZUS, nie jest okolicznością szczególną na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Trafnie organ wskazał, że nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli strony, których nie można było przewidzieć i które uniemożliwiły wypracowanie świadczenia.

Podkreślić trzeba, że długotrwały okres pozostawania poza ubezpieczeniem przed osiągnięciem wieku emerytalnego, bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza przyjęcie przesłanki szczególnych okoliczności, od której uzależnione jest przyznanie świadczenia w drodze wyjątku (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r. sygn. akt I OSK 2/06, publ. ONSAiWSA 2007/2/44).

W wyroku z 14 maja 2001 r., sygn. II SA 249/01 (Lex nr 55035) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że: "Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości."

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia (v. wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 1257/19, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Biorąc pod uwagę powyższe wskazać należy, że sama, nawet najtrudniejsza, aktualna sytuacja zdrowotna i materialna danej osoby nie jest podstawą przyznania świadczeń w drodze wyjątku (v. wyrok NSA z 25 lipca 2012 r., I OSK 878/12, LEX nr 1225540). Świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (v. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 sygn. akt I OSK 2148/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy.

Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy istnieją podstawy do przyjęcia, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Okoliczności takie, jak prawidłowo stwierdził Prezes ZUS, nie zaszły w niniejszej sprawie. Decyzja organu nie jest dowolna i nie narusza art. 80 k.p.a.

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 w zw. z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), orzekł jak w wyroku.