Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 670/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-02-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Masternak – Kubiak Sędziowie Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak (spr.) Sędzia del. WSA Czesława Nowak – Kolczyńska Protokolant starszy sekretarz sądowy Andżelika Nycz po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 21 listopada 2012 r. sygn. akt II SA/Sz 680/12 w sprawie ze skargi H.L. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia pieniężnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 21 listopada 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, po rozpoznaniu skargi H.L. (dalej jako "skarżąca") uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z [...] kwietnia 2012 r. w przedmiocie przyznania świadczenia pieniężnego, a także poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z [...] marca 2012 r.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że skarżąca wystąpiła do organu administracji o przyznanie świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm. – dalej jako "ustawa o świadczeniu pieniężnym").

Decyzją z [...] marca 2012 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie odmówił skarżącej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji.

Skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Decyzją z [...] kwietnia 2012 r. organ utrzymał w mocy decyzję własną z [...] marca 2012 r.

Organ ustalił, że skarżąca ubiegała się o przyznanie świadczenia z tytułu pracy przymusowej wykonywanej w miejscowości Błędowo w okresie od października 1939 r. do maja 1945 r. Na dowód doznanych represji przedłożyła między innymi zeznania B.G. i E.G. z 8 kwietnia 1992 r., zaświadczenie ZUS Oddziału w Koszalinie o zaliczeniu okresu pracy przymusowej wykonywanej w gospodarstwie Karola Schteih do wymiaru emerytury oraz zaświadczenie Starostwa Powiatowego w Nowym Dworze Mazowieckim o przejęciu gospodarstwa rolnego należącego do Waldemara Stőcka na rzecz Skarbu Państwa. W trakcie przeprowadzonego postępowania uzyskano dodatkowe dokumenty: ankietę strony kierowaną w dniu 3 maja 1952 r. do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych w Drawsku i kartę osobową z 13 lipca 1951 r. Organ dopuścił także dowód z przesłuchania strony.

W ocenie organu, dokumenty te potwierdzają, że skarżąca do października 1939 r. zamieszkiwała w miejscowości Cieksyn skąd została skierowana do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym należącym do Waldemara Stőcka lub Karola Schteiha (według dokumentów z lat 90-tych), znajdującego się w odległej o ponad 5 km wsi Błędówek (według mapy i informacji zawartych w zeznaniu B.G.). W chwili skierowania do pracy skarżąca miała 16 lat. Rodzina skarżącej została deportowana do pracy na terytorium Niemiec. Skarżąca zajmowała się dojeniem krów, oporządzaniem zwierząt, pracą w polu, sprzątaniem domu i obejścia pracodawcy.

Zdaniem organu, miejscowość Błędówek nie była dla skarżącej obcym miejscem. Organ zauważył przy tym, że we wniosku z 27 lutego 2012 r. skarżąca wskazała, że miejscem jej zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. był właśnie Błędówek. Skarżąca przez cały czas pracy utrzymywała kontakt z mieszkańcami swojej rodzinnej wsi Cieksyn. Organ wskazał, że podczas przesłuchania skarżąca stwierdziła, że nikogo nie odwiedzała i nikt jej nie odwiedzał, jednak w zeznaniach z 1992 r. świadkowie wskazali wyraźnie, że w czasie okupacji utrzymywali ze stroną kontakt "przez odwiedziny w jej mieszkaniu".

Skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie.

Skarżąca wyjaśniła, że w zakresie ubrania dostawała jedynie stare, zniszczone rzeczy po swoich gospodarzach. W zachowaniu gospodarzy nie była ukrywana wrogość i pogarda wobec skarżącej. Szczególnie złe traktowanie skarżąca odczuwała ze strony syna gospodarzy, który ją opluwał, popychał i wyzywał. Za swoją pracę skarżąca nie otrzymywała żadnego wynagrodzenia. Skarżąca nie utrzymywała żadnych kontaktów ze swoją rodziną, nie wiedziała też jakie są ich losy od chwili wywozu do pracy na teren III Rzeszy. Nie mogła odwiedzać także swojego domu rodzinnego. Skarżąca odnalazła swoich rodziców i rodzeństwa dopiero po zakończeniu wojny w 1946 r. lub 1947 r. W okresie pobytu w gospodarstwie ze skarżącą sporadycznie kontaktowali się B. i E.G., którzy znali ją i jej rodzinę i przed wojną mieszkali w jednej miejscowości. Z uwagi na wprowadzony przez gospodarzy rygor, spotkania były krótkie, sporadyczne, najczęściej w okresie świątecznym w celu złożenia życzeń. Skarżąca nie dostawała przepustek, nie miała dni wolnych, nie pozwalano jej również chodzić do kościoła. Pracę w gospodarstwie zakończyła w maju 1945 r., gdy do wsi, w której przebywała wkroczyło wojsko rosyjskie.

Uchylając zaskarżoną decyzję oraz decyzją ją poprzedzającą Sąd I instancji nie podzielił stanowiska organu, zgodnie z którym deportacja musi być powiązana z egzystencją w znacznym oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Ustawa o świadczeniu pieniężnym nie uzależnia deportacji od takich okoliczności, jak odległość na jaką skarżąca została wywieziona do prac przymusowej, wiek czy rozdzielenie z rodziną. Kryterium pozostaje natomiast wywiezienie na okres co najmniej 6 miesięcy. W niniejszej sprawie organ nie kwestionował faktu wywiezienia skarżącej z jej rodzinnej miejscowości oraz umieszczenie jej w niemieckiej rodzinie prowadzącej gospodarstwo rolne w celu wykonywania pracy przymusowej w tym gospodarstwie. Okres deportacji trwał od 1 października 1939 r. do 9 maja 1945 r.

W ocenie Sądu I instancji, organ dokonał błędnej interpretacji art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, przez stwierdzenie, że deportacja nie miała miejsca ze względu na zbyt niewielką odległość od miejsca zamieszkania i odwiedziny skarżącej przez jej znajomych.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł organ.

Zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, polegającą na przyjęciu, że represje doznane przez stronę stanowią represję w rozumieniu cytowanego przepisu. W ocenie organu, skarżąca doznała innego rodzaju represji niż określone w ustawie o świadczeniu pieniężnym.

Organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie, a także zasądzenie, na podstawie art. 203 pkt 2 w związku z art. 205 p.p.s.a. od skarżącego kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa prawnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżąca wniosła o jej oddalenie, a także zasądzenie na rzecz pełnomocnika skarżącej kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, oświadczając, że koszty te nie zostały uiszczone w całości ani w części.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

W świetle art. 174 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej zwanej p.p.s.a.) – skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny zakwestionował nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych, uzależniających prawo do tych świadczeń od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczających możliwość ich otrzymania przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie miał jednak zastrzeżeń co do zasady, że świadczenie przysługuje tylko tym osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, że wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał Konstytucyjny wymienił przykładowo niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży, czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej, czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. Trybunał zaznaczył, że okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi.

Użyty w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym zwrot "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć więc należy nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu związaną z wywiezieniem do pracy przymusowej, ale jako przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego i językowego, egzystencją w trudnych warunkach bytowych i w izolacji od dotychczasowego środowiska. W warunkach indywidualnej sprawy istotne jest więc ustalenie nie tylko samej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania do miejsca, do której dana osoba została wywieziona, ale również gdzie przebywała jej najbliższa rodzina, czy mogła się z nią kontaktować, w jakich warunkach żyła po wywiezieniu do pracy przymusowej, jakiego rodzaju pracę wykonywała, jakie było wobec niej nastawienie nowego otoczenia. Wszystkie te czynniki łącznie, przy uwzględnieniu również wieku osoby wywiezionej, mogą bowiem w okolicznościach konkretnej sprawy przesądzić o zaistnieniu przesłanki deportacji w przedstawionym wyżej rozumieniu.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji trafnie uznał, że w niniejszej sprawie organ dokonał błędnej interpretacji art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w sposób zbyt wąski wykładając pojęcie deportacji. Skarżąca pracowała w gospodarstwie rolnym w miejscowości odległej od dotychczasowego miejsca zamieszkania o około 5 km. Ponadto utrzymywała kontakty z dawnymi sąsiadami. W istocie, tylko te dwa stwierdzenia stanowiły dla organu wystarczającą przesłankę do wydania wobec skarżącej decyzji odmownej. Taka interpretacja art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym nie jest prawidłowa w świetle wykładni tego przepisu ustalonej przez Trybunał Konstytucyjny. Trybunał zmierzał bowiem niewątpliwie do zaakcentowania, że spełnienie przesłanki deportacji w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym należy zawsze oceniać wnikliwie i ze szczególnym uwzględnieniem charakteru indywidualnej sprawy. Dlatego też Trybunał zwrócił uwagę na szereg różnych okoliczności, które mogą przemawiać za uznaniem, czy strona została deportowana do pracy przymusowej. Takiej oceny w niniejszej sprawie zabrakło. Organ dysponując materiałem dowodowym ograniczył się do jego pobieżnej oceny w kontekście przesłanek przyznania przedmiotowego świadczenia. Nie uwzględnił wieku skarżącej, który oczywiście nie stanowi przesłanki przyznania świadczenia, ale z pewnością pozwala ocenić dotkliwość wykonywanej pracy przymusowej. Nie ocenił również należycie, czy charakter kontaktów skarżącej z dawnymi sąsiadami pozwalał na przyjęcie, że skarżąca została wyrwana z dotychczasowego środowiska czy też, że zachowała z nim więzi wykluczające uznanie wykonywanej pracy za pracę w warunkach deportacji. Samo stwierdzenie, że do takich kontaktów dochodziło jest niewystarczające, pomija bowiem ich charakter, częstotliwość oraz wpływ na utrzymanie więzi z dotychczasowym środowiskiem. Ocena dokonana przez organ była więc oparta na nieprawidłowej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, która pomijała takie kwestie jak zerwanie związków kulturowych, językowych, dolegliwość warunków związanych ze świadczoną pracą oraz (co niewątpliwie miało miejsce w niniejszej sprawie) całkowicie przerwane związki rodzinne.

Zarówno Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie jak i Naczelny Sąd Administracyjny nie przesądziły kwestii zasadności przyznania skarżącej przedmiotowego świadczenia. Zarzuty stawiane przez Sąd I instancji decyzjom Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych dotyczą przede wszystkim błędnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w kontekście zebranego w sprawie materiału dowodowego. Interpretacja dokonana przez organ nie pozwala jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, czy praca przymusowa skarżącej odbywała się w warunkach represji, przy uwzględnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07. Organ nie uwzględnił bowiem wszystkich przesłanek deportacji, do których odwołał się Trybunał Konstytucyjny, poprzestając tylko na wykonywaniu przez skarżącą pracy w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania i sporadycznych kontaktach z dawnymi sąsiadami. Stąd też nie można skutecznie postawić Sądowi I instancji zarzutu błędnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Przeciwnie, wykładnia tego przepisu przedstawiona przez Sąd I instancji jest prawidłowa i uwzględnia zarówno brzmienie cytowanego przepisu, jak i rozważania zawarte we wskazanym wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Oczywistym jest, że każda sprawa administracyjna powinna być traktowana indywidualnie, stąd żeby uniknąć zarzutów w tym zakresie konieczne jest między innymi dokonanie przez organ pełnej i rzetelnej oceny materiału dowodowego, z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sprawy, a następnie przedstawienie tej oceny w uzasadnieniu decyzji przy zastosowaniu prawidłowej wykładni obowiązujących przepisów prawa materialnego. Jak już wyżej wskazano interpretacja przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym przeprowadzona przez organ była nieprawidłowa. Oznacza to, że Sąd I instancji trafnie uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą.

Z powyższych względów i na podstawie art. 184 ustawy p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekał w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, bowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a. Stosownie do § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 490) pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.

-----------------------

2

3