Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 1266/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2010-11-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w zw. z art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Grzegorz Saniewski Sędziowie: Sędzia WSA Wojciech Jarzembski Sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Protokolant Elżbieta Brandt po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 25 listopada 2010 r. sprawy ze skargi D. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.


UZASADNIENIE

Wójt Gminy D. reprezentowany przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej decyzją z dnia [...] r. odmówił skarżącej D. L. świadczenia opiekuńczego w formie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką L. L. oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką z uwagi na brak uprawnień do wnioskowanego świadczenia, bowiem matka L. L. pozostaje w związku małżeńskim.

W odwołaniu skarżąca podniosła, iż jest jedyną osobą, która może sprawować opiekę nad chorą mamą, mimo że pozostaje ona w związku małżeńskim. Jednakże od 12 lat nie mieszka ze swoim mężem i nie utrzymuje z nim żadnych kontaktów. Mąż matki jest również osobą schorowaną i sam potrzebuje opieki drugiej osoby.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją nr [...] z dnia [...]r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ II instancji przytoczywszy stan faktyczny sprawy podał, że regulację prawną dla przyznawania świadczeń opiekuńczych stanowi ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1-3 w/w ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce lub ojcu, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności, łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dalej organ podał, że L. L. pozostaje w związku małżeńskim oraz legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS Oddział w B. z dnia [...] r., z którego wynika, że jest niezdolna do samodzielnej egzystencji do października 2010 r. Nie można ustalić daty powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji. Organ odwołał się do tezy oraz uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P 27/07, zgodnie z którym pomimo, że ustawodawca nie posługuje się w stosunku między małżonkami pojęciem obowiązku alimentacyjnego, a ocena charakteru obowiązków małżonków, o których mowa w przepisach art. 23 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie jest jednolicie traktowana w orzecznictwie i doktrynie, przyjąć należy, że również małżonek należy do kręgu osób obciążonych powinnością o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem którego Trybunał Konstytucyjny łączy prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a obowiązek opieki nad członkiem rodziny, jakim jest małżonek, znajduje swoje umocowanie w systemie nie tylko norm moralnych, ale i prawnych (wyrok z dnia 6 listopada 2008 r. sygn. akt II SA/Łd 814/08). Zdaniem organu II instancji zaskarżoną decyzję organu I instancji należało utrzymać w mocy, bowiem w pierwszej kolejności obciążony obowiązkiem zapewnienia opieki małżonce L. L. jest współmałżonek, który zgodnie z prawem pozostaje nim nadal. Z akt sprawy nie wynika bowiem, aby współmałżonek legitymował się orzeczeniem o niepełnosprawności w znacznym stopniu lub zrezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Dalej organ podkreślił, iż powołana w podstawie prawnej decyzji ustawa o świadczeniach rodzinnych określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń, nie pozostawiając organom orzekającym w tych sprawach luzu decyzyjnego.

Od decyzji organu II instancji skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy. W uzasadnieniu skargi strona skarżąca podała, że jej matka wymaga cały czas opieki drugiej osoby oraz że posiada orzeczenie o niepełnosprawności w znacznym stopniu. Jest mężatką, jednakże od 12 lat nie mieszka ze swoim mężem M. L., który również posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga opieki drugiej osoby.

W odpowiedzi na skargę organ, nie znajdując podstaw do jej uwzględnienia, wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu swego stanowiska podkreślił, że składając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca na żadnym etapie postępowania administracyjnego nie przedstawiła orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności jej ojca. Dalej organ zaznaczył, że w przedmiotowej sprawie nie została przez skarżącą spełniona również przesłanka rezygnacji z zatrudnienia, mająca bezpośredni związek z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, albowiem znaczny stopień niepełnosprawności u obojga rodziców został orzeczony: u ojca w 2006 r. a u matki w 2007 r. Ponadto organ ustalił, że skarżąca nie zrezygnowała z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, gdyż rezygnacja z zatrudnienia miała miejsce w 2000 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Wstępnie Sąd zauważa, iż zgodnie z art. 184 Konstytucji RP w związku z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 p.p.s.a., sprawowana jest o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.) lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Skarga zasługuje na uwzględnienie. W niniejszej sprawie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Dlatego też zaskarżoną do Sądu decyzję należało wyeliminować z obrotu prawnego. Przedmiotem decyzji była odmowa przyznania D. L. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy zarobkowej z powodu opieki nad matką L. L., legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności, pozostającą w związku małżeńskim z M.L., legitymującym się także orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W niniejszej sprawie rozważenia przede wszystkim wymaga kwestia wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) tej ustawy wynika, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Literalne odczytywanie tej normy prawa może być podstawą do stwierdzenia, iż w przypadku osoby wymagającej stałej opieki, która zawrze związek małżeński i w nim pozostaje, wyłączone jest prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne dla innej osoby niebędącej małżonkiem, która tę opiekę sprawuje rezygnując z pracy zarobkowej.

Wskazać należy, iż wyrokiem z dnia 18 lipca 2008 r. (sygn. akt P 27/07) Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny wskazał, iż w art. 17 ust. 1 cyt. wyżej ustawy mamy do czynienia z pominięciem legislacyjnym, zawężającym w sposób niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP krąg osób uprawnionych do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż ustawodawca pominął możliwość nabycia prawa do świadczenia przez osoby rezygnujące z aktywności zawodowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, wobec którego obciążone jest obowiązkiem alimentacyjnym. Przypisując ogromne znaczenie usankcjonowanemu prawnie obowiązkowi alimentacyjnemu Trybunał uznał, iż skoro członek rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków zarówno prawnych, jak i moralnych wobec chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego wybranie spośród osób zobowiązanych do alimentacji jedynie rodziców i przyznanie wyłącznie tej grupie prawa do świadczenia narusza konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno - ekonomicznym, lecz odnoszącą się do społecznego poczucia sprawiedliwości, godząc dodatkowo w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną, wyrażone w art. 18 Konstytucji RP. Nadto wskazując na wyrok z dnia 15 listopada 2006 r. (sygn. akt P 23/05) Trybunał zwrócił uwagę, iż świadczenie pielęgnacyjne nie tylko stanowi formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej, ale również zdejmuje z Państwa i jego organów obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w formach zorganizowanych, zinstytucjonalizowanych.

Rozważenia zatem wymaga, dla kręgu jakich osób wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. wywoływać będzie skutki prawne. Niewątpliwie obowiązek opieki nad członkiem rodziny wynika z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) - dalej k.r.o. Obowiązek opieki nad członkiem rodziny wywodzony jest nie tylko z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w powołanym wyżej przepisie k.r.o., ale również z treści art. 23 i art. 27 k.r.o. W świetle tych przepisów małżonkowie są zobowiązani do współdziałania dla dobra rodziny oraz zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli oraz, do wzajemnej pomocy, pod pojęciem której należy rozumieć pomoc w sytuacjach wyjątkowych, jaką stanowi choroba czy niepełnosprawność.

Na powyższą kwestię wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyroku z dnia 6 listopada 2008 r. (sygn. akt II SA/Łd 814/08). Podniósł, iż ustawodawca nie posługuje się w stosunkach między małżonkami pojęciem obowiązku alimentacyjnego. Ocena charakteru obowiązków, o których mowa w przepisach art. 23 i art. 27 k.r.o. nie jest również jednolita w literaturze przedmiotu i orzecznictwie. Należy jednak uznać, iż również małżonek należy do kręgu osób obciążonych powinnością o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem którego Trybunał Konstytucyjny łączy prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślenia przy tym wymaga, że obowiązek opieki nad członkiem rodziny, jakim jest małżonek, znajduje swoje umocowanie w systemie nie tylko norm moralnych, ale i prawnych. Skoro bowiem art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim odmawia prawa do świadczenia pieniężnego osobom innym niż rodzice, to nie może on stanowić podstawy prawnej odmowy przyznania świadczenia osobie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem.

Brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a) musi być odczytywane przez pryzmat przepisu art. 17 ust. 1. Jeżeli bowiem prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego, to literalne odczytywanie normy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych niweczyłoby skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim, nad którymi opiekę sprawują inne osoby zobowiązane do alimentacji w przypadku, gdy drugi małżonek, jak w tej sprawie, nie może takiej opieki świadczyć z uwagi na własny stan zdrowia - gdy posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nieuprawniona jest zatem taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 ustawy, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 k.r.o., traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim.

W niniejszej sprawie wymagający sam opieki M. .L, legitymujący się znacznym stopniem niepełnosprawności, niewątpliwie nie jest w stanie uczynić zadość obowiązkowi opieki nad małżonką. Powstaje zatem obowiązek opieki zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności krewnych w linii prostej, a więc córki D. L.. Ponownie wskazać należy, że Trybunał Konstytucyjny uznał, iż skoro członek rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków zarówno prawnych, jak i moralnych wobec chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. W ocenie Sądu, powyższe kryterium, legitymujące do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką spełnia zobowiązana do alimentacji córka, mimo że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim.

Reasumując, w aktualnym stanie prawnym, powstałym na skutek wyroku w/w Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. stwierdzającego niezgodność art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, okoliczność, iż skarżąca sprawuje opiekę nad pozostającą w związku małżeńskim matką, a nie własnym dzieckiem, w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy, nie stanowi podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok z dnia 11 marca 2009 r., II SA/Ol 61/09 Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, LEX nr 533538).

Kolejną kwestią, którą należało wyjaśnić w przedmiotowej sprawie, jest możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie bezrobotnej. Podzielając pogląd zawarty w wyroku NSA z dnia 2 lipca 2008 r. (I OSK 1364/07, LEX nr 535018) należy uznać, że składając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, osoba bezrobotna, będąc z definicji jedynie "gotową do zatrudnienia", jak stanowi art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. Nr 99, poz. 1001 ze zm.), rezygnuje z tej gotowości, przez co także tylko z potencjalnej pracy, którą dopiero mógłby zaproponować jej organ zatrudnienia. Potencjalne zatrudnienie nie jest jednak tożsame z trwającym zatrudnieniem, z którego - jak wymaga art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych - osoba zainteresowana ma zrezygnować. Z drugiej zaś strony, każda osoba bez pracy, nawet bez faktycznej rejestracji w powiatowym urzędzie pracy, może szukać pracy, może deklarować gotowość do jej podjęcia, co jednak nie wyklucza prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyby osoba taka zwróciła się do organu z odpowiednim wnioskiem z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad dzieckiem. Taki sam pogląd wyraził NSA w wyroku z dnia 24 października 2008 r. (I OSK 1758/07, LEX nr 501328) stwierdzając, że osoba zarejestrowana jako bezrobotna może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a dopiero fakt pobrania takiego świadczenia pozbawia ją statusu bezrobotnego, o którym mowa w art. 2 ust. 1 pkt 2j ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

Organ dokonał zatem błędnej interpretacji przepisów, zatem przy ponownym rozpatrywaniu sprawy powinien kierować się zaleceniami zawartymi w niniejszym uzasadnieniu.

Mając powyższe na uwadze, w oparciu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. Na podstawie art. 152 cyt. ustawy Sąd określił, iż zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.