Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 381/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2020-07-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Zasądzono zwrot kosztów postępowania
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Dnia 10 lipca 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędzia WSA Elwira Brychcy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 lipca 2020 roku sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2020 roku Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy B. z dnia [...] sierpnia 2019 roku nr [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę [...]- zł ([...] złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wójt Gminy B., decyzją z [...] sierpnia 2019 r. o nr [...] odmówił przyznania A. B. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym stopniu znacznym ojcem W. A..

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wyjaśniono, iż W. A. na mocy Orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia [...] lutego 2018 r. znak [...] został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, a małżonka jego B. A. posiada orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia [...] lutego 2018 r. znak [...] o uznaniu ją za osobę niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Organ zauważył, iż zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Dalej organ przytoczył treść art. 17 ust. 1 i 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i zauważył, że zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z przedstawionego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] lutego 2018 r. wynika iż nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawności u W. A.. Natomiast znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od [...] grudnia 2017 r. W związku z powyższym trudno jest stwierdzić, czy niepełnosprawność powstała przed 18 rokiem życia lub w trakcie nauki. Dalej organ wskazał, że jak wynika z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. syg. akt K 38/13( Dz. U. poz. 1443) wyżej cytowany art. 17 ust. 1b utracił moc w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, gdyż jest on niezgodny z Konstytucją. Mimo, to artykuł ten do chwili obecnej nie został zmieniony ani uchylony przez ustawodawcę. Niespełnienie jednego z kryterium określonego w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, stanowi podstawę do odmówienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą posiadającą znaczny stopień niepełnosprawności. Mając na względzie okoliczności faktyczne i prawne orzeczono jak w sentencji decyzji.

W odwołaniu od powyższego rozstrzygnięcia, pełnomocnik A. B. zarzucił:

1) naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP,

2) naruszenie prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez zastosowanie normy prawnej w nim wyrażonej w sposób literalny, czego nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości,

3) błędne zastosowanie art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki ma inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu podczas gdy nie może on mieć zastosowania w przedmiotowej sprawie.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej w skrócie: SKO" lub "Kolegium") decyzją z [...] lutego 2020 r. o nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu wyjaśniono, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych był badany przez Trybunał Konstytucyjny, który w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt 38/13) orzekł o niezgodności tego przepisu w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności - z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zdaniem Trybunału, przesłanka wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, stanowiąca warunek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, powoduje zróżnicowanie sytuacji prawnej w gronie opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Takie zróżnicowanie w wersji przyjętej przez ustawodawcę nie ma konstytucyjnego uzasadnienia. Ustawodawca powinien w jednakowy sposób uregulować prawo do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunów osób niepełnosprawnych, które nie są dziećmi. Konstytucja nie stwarza bowiem podstaw zróżnicowania sytuacji prawnej podmiotów należących do tej grupy. Takie zróżnicowanie mogłoby być uznane za uzasadnione tylko wtedy, gdyby opierało się na obiektywnych kryteriach odnoszących się do oceny całokształtu sytuacji materialnej osoby niepełnosprawnej. Trybunał Konstytucyjny nie skorzystał z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, co oznacza, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis - we wskazanym w wyroku zakresie - domniemania konstytucyjności i to od momentu wejścia w życie tego przepisu. Kolegium zważyło, że w orzecznictwie sądów administracyjnych wywarzone jest stanowisko, że skutkiem ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest zmiana zakresu zastosowania art. 17 ust. 1b ustawy odnośnie treści w nim ujętej, ponieważ zakwestionowana norma została ostatecznie wyeliminowana z systemu prawnego. Zatem, według Kolegium, okoliczność, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność W. A. nie może ważyć na prawie A. B. do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, które powinno być badane bez uwzględnienia zapisu art. 17 ust. 1b ustawy.

Niemniej istotną okolicznością jest pozostawanie przez W. A. w związku małżeńskim. SKO zauważyło, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a powoływanej ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt sprawy wynika, że W. A. jest mężem B. A., zatem świadczenie pielęgnacyjne ich córce przysługiwałoby tylko w sytuacji, gdyby i B. A. legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W aktach sprawy znajduje się orzeczenie o stopniu niepełnosprawności B. A. z dnia [...] lutego 2018 r. zaliczające ją do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności do dnia [...] lutego 2023 r. Zatem skoro żona osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, córka W. A. - ani A. B. nie ma prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Ideą bowiem ustawodawcy było zapewnienie osobie wymagającej opieki wsparcia najpierw ze strony współmałżonka, co wynika z charakteru instytucji małżeństwa, a dopiero w razie braku współmałżonka lub niemożności ze względu na stan zdrowia sprawowania tej opieki (stan zdrowia potwierdzony orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), ze strony innych osób zobowiązanych do alimentacji. Nie można zgodzić się z twierdzeniami pełnomocnika odwołującej się jakoby taka interpretacja przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy prowadziła do sytuacji, w której osoba wymagająca opieki zostaje tej opieki pozbawiona. W. A. ma żonę, która może sprawować nad nim opiekę, a brak prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie pozbawia obojga rodziców prawa do opieki ze strony córki. Jednak skoro jest osoba, która może opiekować się W. A., nie ma, zdaniem organu odwoławczego, potrzeby rezygnowania przez A. B. z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, którego utraty rekompensatą jest świadczenie pielęgnacyjne. Odnosząc się do dalszych zarzutów odwołania wskazano, że w przedmiotowej sprawie nie znalazł zastosowania przepis art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Skargę na powyższa decyzję A. B., reprezentowana przez adwokata, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, zarzucając rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy ojciec skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonek nie legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W ocenie strony skarżącej wykładnia językowa art. 17 ust 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonana przez organ II prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi, który sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli takiemu, który faktycznej opieki nie może sprawować z uwagi na swoją własną niepełnosprawność.

Poprzestanie na wykładni językowej i nie zastosowanie wykładni systemowej i celowościowej tego przepisu w ocenie skarżącego jest niewystarczające. Wykładnia celowościowa i systemowa uwzględnia konstytucyjne zasady równości wobec prawa i ochrony rodziny, a także nakazy zapewnienia rodzinie w uzasadnionych wypadkach prawa do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych oraz pomocy osobom niepełnosprawnym w zabezpieczeniu egzystencji. Powołano się na wyrok NSA z dnia 18 listopada 2015 r. ,wydany w sprawie sygn. akt I OSK 1200/14 w którym stwierdzono, że osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich.

Odpowiadając na skargę SKO w P. wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępne wyjaśnić należy, iż sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 poz. 374 ze zm.). Zgodne z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Dalej wskazać należy, iż stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2167) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 – w dalej zwana w skrócie jako: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej do Sądu decyzji SKO w P. stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych (t.jDz.U. z 2020 poz. 111 ) – dalej w skrócie: "u.ś.r.".

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu 2) opiekunowi faktycznemu dziecka 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jak stanowi art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie to przysługuje jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Ponadto zauważyć należy, iż zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Istotą sporu pomiędzy rozstrzygającymi sprawę organami a skarżącą jest zagadnienie, czy dopuszczalna była w świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce (skarżąca) z tytułu rezygnacji z pracy w związku z opieką nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu ojcem, w sytuacji, gdy wymagający opieki ojciec skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie dokonując wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie można poprzestać na jego literalnym brzmieniu. Należy opowiedzieć się za funkcjonalną wykładnią powyższego przepisu i dopuścić – w niektórych przypadkach obiektywnej niezdolności małżonka do alimentacji (w formie zapewnienia opieki) drugiego znacząco niepełnosprawnego małżonka – możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, z kręgu osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Trzeba bowiem podzielić te poglądy orzecznictwa sądów administracyjnych, zgodnie z którymi "w procesie wykładni prawa (...) sądowi nie wolno ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy skonfrontujemy go z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej." (zob. wyrok NSA z dnia 10 stycznia 2014 r. sygn. II FSK 381/12).

Z unormowań zawartych w art. 17 ust. 1, 1a u.ś.r. wynika, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie są to jednak warunki jedyne. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Zatem wyjaśnić należy, że stosownie do art. 128 ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeksu rodzinny i opiekuńy (dalej: K.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. K.r.o. ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Przy czym nie można pomijać, że w świetle przepisów K.r.o., obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) jest pierwszoplanowy i wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 23, art. 27 art. 60 § 1-3, art. 61, art. 130 K.r.o. Podsumowując więc, obowiązek alimentacyjny obciąża najpierw małżonka, a następnie krewnych w linii prostej i rodzeństwo. Przy tym, wobec wszystkich działa zasada, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

W ocenie Sądu nie powinno budzić wątpliwości, że w sytuacji, gdy małżonek , w szczególności w podeszłym wieku i schorowany, nie jest w stanie opiekować się drugim znacząco niepełnosprawnym, niezdolnym do samodzielnej egzystencji małżonkiem, to zgodnie z K.r.o. obowiązek opieki prawnie, a nie tylko na zasadzie słuszności, przechodzi na krewnych, w szczególności dzieci (zstępnych) osób starszych. Skoro tak, to oznacza, że można zidentyfikować taką grupę osób, które są prawnie zobowiązane do alimentacji względem innych bliskich niepełnosprawnych, zwłaszcza rodziców w podeszłym wieku, i jest tak mimo, że rodzice, w tym jeden znacząco niepełnosprawny, nie są w stanie sobie pomagać i zapewniać sobie opieki.

Przenosząc powyższe na proces wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., a także na realia niniejszej sprawy należy stwierdzić, iż przepis ten uchybia konstytucyjnej zasadzie równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji) w zakresie, w jakim wyklucza z kręgu uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego te osoby rezygnujące z aktywności zawodowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad znacząco niepełnosprawnym członkiem rodziny pozostającym w związku małżeńskim, gdy małżonek niepełnosprawnego obiektywnie nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi opieki. Dochodzi bowiem wówczas do sytuacji, że na opiekuna przechodzi – w rozumieniu art. 132 K.r.o. – prawny obowiązek alimentacyjny, jednak ten, chociażby rezygnował z zatrudnienia w celu opieki (np. nad rodzicem), pomocy od Państwa nie otrzymałby.

Stąd też w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntował się pogląd, iż pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności (zob. wyrok NSA z 19 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1622/15, wyrok NSA z 11 stycznia 2017r o sygn. akt I OSK 1113/15, , wyrok WSA w Rzeszowie z 24 czerwca 2019 r., sygn. II SA/Rz 522/19, wyrok WSA w Białymstoku z 11 października 2012 r., sygn. II SA/Bk 642/12 i z 4 kwietnia 2013 r. sygn. II SA/Bk 987/12; wyrok WSA we Wrocławiu z 8 marca 2012 r., sygn. IV SA/Wr 848/11; wyrok WSA w Poznaniu z 13 czerwca 2012 r., sygn. II SA/Po 242/12, wyrok WSA w Olsztynie z 22 stycznia 2013 r., sygn. II SA/Ol 1391/12 – dostępne na: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Pogląd ten jest o tyle usprawiedliwiony, gdyż niepełnosprawność i jej stopnie dotyczą sprawności organizmu osoby badanej, a nie jej zdolności do opieki nad innymi. Trudno więc zaprzeczyć, że jest wiele takich osób-małżonków, zwłaszcza posiadających lekkie lub umiarkowane stopnie niepełnosprawności, które z trudnością same są w stanie funkcjonować, a w sposób jednoznaczny nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi opieki nad drugim znacząco niepełnosprawnym, czyli niezdolnym do samodzielnej egzystencji, małżonkiem. Wówczas obowiązek opieki nad znacząco niepełnosprawnym przechodzi na kolejnego członka rodziny zgodnie z art. 132 K.r.o. i ten – jeżeli wywiązuje się ze swego obowiązku, a w tym celu rezygnuje z zatrudnienia – powinien mieć dostęp do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z akt sprawy B. A. – małżonka niepełnosprawnego w stopniu znacznym W. A. - posiada orzeczenie z [...] lutego 2018 r. stwierdzające jej niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym. W orzeczeniu tym wskazano jednocześnie, że wymaga ona korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki. Warto zwrócić uwagę, że definicja znacznego stopnia niepełnosprawności różni się od definicji stopnia umiarkowanego zdolnością do samodzielnej egzystencji. Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. 2020.426) do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Zgodnie zaś z art. 4 ust. 2 cyt ustawy do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagającą czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych. Wskazanie w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności żony niepełnosprawnego W. A. wymagania przez nią korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, w kontekście rodzaju koniecznych czynności opiekuńczych przy mężu i rodzaju jego schorzeń wymagało dokonania ustaleń, czy w takiej sytuacji obiektywnie jest ona w stanie sprawować opiekę nad mężem.

Sąd podziela prezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny stanowisko (por. wyrok z dnia 21 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 829/16, czy z dnia 13 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1230/14) z którego wynika, iż brak rzeczywistych możliwości sprawowania opieki, w braku orzeczenia o niepełnosprawności, wykazany być może również innymi dowodami. Okoliczności obiektywnej możliwości sprawowania opieki nad mężem przez B. A. ustalone mogą być przykładowo na podstawie wywiadu środowiskowego, zaświadczeń lekarskich, zeznań. Skarżąca winna być zobowiązana do przedłożenia stosownych dowodów, dokumentacji, nie jest bowiem wystarczające ustalenie, że faktycznie ona opiekuje się ojcem. Jak wyżej wskazano konieczne jest wyjaśnienie czy obiektywnie, z uwagi na stan zdrowia jej matki nie może ona sprawować opieki nad niepełnosprawnym mężem.

Powyższe oznacza, iż w niniejszej sprawie organy orzekające dopuściły się naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 79a § 1 i 2, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., albowiem nie ustalono i nie dano stronie możliwości wykazania, czy faktycznie matka skarżącej, pozostająca w związku małżeńskim z W. A. jest w stanie opiekować się mężem. W świetle aktualnie zgromadzonego materiału dowodowego istnieją uzasadnione wątpliwości co do tego, czy faktycznie B. A. jest w stanie sprawować opiekę nad swoim mężem, ewentualnie obowiązek ten realizować poprzez świadczenia pieniężne. Kwestia ta powinna być przedmiotem analizy w ponownie prowadzonym postępowaniu. Nie można bowiem z góry założyć, że tylko współmałżonek niepełnosprawny w stopniu znacznym, nie jest zdolny do sprawowania opieki nad małżonkiem tego wymagającym (por. wyrok WSA w Poznaniu z 14 maja 2020 r. o sygn. akt II SA/Po 25/20 - dostępny na: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) .

Odnotować należy, iż organ I instancji wskazał nadto, że w świetle art. 17 ust. 1b u.ś.r. przyczyną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej jest brak informacji, że niepełnosprawność ojca skarżącej powstała przed ukończeniem 25 roku życia. Kolegium trafnie nie podzieliło tego stanowiska.

Jak trafnie zauważyło organ odwoławczy Trybunał Konstytucyjny wyrokiem zakresowym z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 uznał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa, ze swej istoty, tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie, chyba, że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. W odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. Trybunał nie skorzystał z tej możliwości. Wyrok w sprawie sygn. K 38/13 ogłoszono w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie to weszło w życie. Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem ww. wyroku jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. (w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności) począwszy od dnia jego ogłoszenia tj. od [...] października 2014 r. Treść sentencji wyroku TK w sprawie sygn. akt K 38/13 z 21 października 2014 r. jest jasna i nie budzi wątpliwości. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jest w ocenie Sądu sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają bowiem uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów. W związku z powyższym brak informacji, iż niepełnosprawności ojca skarżącej zaistniała po ukończeniu 25 roku życia, nie mógł stanowić, jak trafnie stwierdziło Kolegium, przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając na uwadze przepis art. 153 P.p.s.a przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy winny uwzględnić ocenę prawną Sądu wyrażoną w niniejszym wyroku i dokonają oceny, czy żona niepełnosprawnego W. A. może obiektywnie sprawować opiekę nad mężem i czy zachodzą przesłanki do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia .

W świetle powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności adwokacie (Dz.U. 2015.1800)