Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 800/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2023-01-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 2 pkt 1 i 2, art. 25 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Roleder, Sędziowie asesor sądowy WSA Marta Joanna Czubkowska, sędzia WSA Elżbieta Lemańska (spr.), Protokolant st. sekretarz sądowy Katarzyna Derewońko, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] września 2022 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] lipca 2022 roku [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] września 2022 r. znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta B. z [...] lipca 2022 r. znak [...]w przedmiocie stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego przez M. K. (dalej: skarżący) na córkę A. K. (ur. [...] października 2002 r.), za okres od [...] października 2019 r. do [...] października 2020 r. i zobowiązania do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Rozstrzygnięcia wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Informacją z [...] października 2019 r. nr [...] przyznano M. K.świadczenia wychowawcze na córkę U. K. za okres od dnia [...] października 2019 r. do dnia [...] maja 2021 r. i córkę A. K., na okres od dnia [...] października 2019 r. do dnia [...] października 2020 r., w wysokości po 500 zł miesięcznie na każde z dzieci.

W dniu [...] maja 2022 r. pracownik socjalny MOPR został poinformowany przez nieznaną z nazwiska osobę, że od 20 lat A. K. wychowywana jest przez babcię W. K. Natomiast ojciec A., pobierający na nią świadczenia opiekuńcze, nie pomaga swojej matce w opiece nad własną córką.

Po otrzymaniu ww. informacji Prezydent Miasta B. jako organ I instancji podjął czynności zmierzające do jej zweryfikowania.

Z przeprowadzonego w dniu [...] czerwca 2022 r. wywiadu środowiskowego ze skarżącym wynika, że mieszka on razem z żoną i córką U., natomiast córka A. od 2 lat mieszka u babci. Powodem tego stanu rzeczy jest trudna sytuacja zdrowotna w rodzinie – niepełnosprawność żony skarżącego, która jest niewidoma oraz niepełnosprawność córki U., która choruje na tę samą jednostkę chorobową, co jej matka i zaczyna tracić wzrok. Córka U. jest leczona w szpitalach na terenie Polski, co powoduje konieczność częstych wyjazdów, nawet kilkudniowych. W tym czasie córką A. opiekuje się matka skarżącego. Do wywiadu dołączono pisemne oświadczenie skarżącego, z którego wynika, że opieka babci nad córką A. nie jest opieką stałą, a jest jedynie pomocą w czasie wyjazdów skarżącego. A. zabierana jest przez skarżącego na weekendy. Opieka nad nią polega na podawaniu leków rano i wieczorem, karmieniu, sadzaniu na nocnik, myciu i ubieraniu. Pomocy skarżącego wymaga także druga córka. Oświadczył on, że sprawuje stałą opiekę nad A. i nie jest w stanie z tego powodu podjąć pracy. Zaprzecza całkowicie donosowi z [...] maja 2022 r.

Organ I instancji wystąpił też o udostępnienie danych do Niepublicznej Specjalnej Szkoły Podstawowej nr [...] "J." w B. w sprawie uczennicy A. K. W odpowiedzi na wniosek Dyrektor Szkoły w piśmie z [...] czerwca 2022 r. poinformował, że A. K. od [...] września 2019 r. jest uczennicą ww. Szkoły. Z posiadanych przez Szkołę informacji wynika, że faktyczną opiekę nad A. sprawuje babcia W. K., z którą uczennica zamieszkuje pod adresem ul. S. [...], B. z tego adresu uczennica dowożona jest codziennie do Szkoły transportem organizowanym przez Miasto B. Transport przywozi ją do Szkoły około godziny 8.30 i odwozi około godz. 14.30 pod podany wyżej adres. Ojciec uczennicy w szkole zaczął pojawiać się od roku szkolnego 2021/2022. Jego aktywność ogranicza się do wizyty raz w miesiącu w celu uzupełnienia lub podpisania dokumentacji. To babcia jest w stałym kontakcie z wychowawczynią uczennicy, na bieżąco informuje o potrzebach dnia codziennego, zapewnia jej niezbędne rzeczy do funkcjonowania w Szkole.

W dniu [...] czerwca 2022 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy z babcią . K., W. K. Oświadczyła ona, że wnuczka A. zamieszkuje z nią i jest pod jej opieką od 4 roku życia, czyli już 16 lat. Według jej oświadczenia wnuczka otrzymuje rentę socjalną, którą pobiera babcia. Natomiast zasiłek pielęgnacyjny przysługujący A. K. oraz świadczenie pielęgnacyjne i świadczenie wychowawcze pobierał skarżący. W. K. wyjaśniła, że do 18 roku życia wnuczki syn przekazywał jej kwotę 1150,00 zł, natomiast obecnie nie przekazuje żadnych pieniędzy. Oświadczyła również, że sprawuje opiekę nad wnuczką 24 godziny na dobę przez 7 dni w tygodniu, a syn nie sprawuje stałej opieki nad A., jedynie sporadycznie i tylko na prośbę swojej matki zajmuje się niepełnosprawną córką. Zakres czynności opiekuńczych jaki wykonuje babcia to pomoc w życiu codziennym niepełnosprawnej wnuczki, pomoc w ubieraniu się, zadbaniu o codzienną higienę osobistą, przygotowywanie specjalnych zmiksowanych posiłków, karmienie, systematyczne podawanie leków, umawianie wizyt lekarskich i transportowanie do lekarza.

Na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego pracownik socjalny wskazał również, że w grudniu 2019 r. A. K. figurowała w strukturze rodziny W. K. w czasie kiedy ubiegała się ona o wsparcie w opiece wytchnieniowej nad chorym mężem.

Skarżący w dniu [...] czerwca 2022 r. złożył dodatkowe oświadczenie, w którym stwierdził, że córka A. nie jest pod stałą opieką babci od 4 roku życia. W tym okresie skarżący z rodziną mieszkali wspólnie w domu babci W. K. Skarżący przyznał, że córka A. mieszka z babcią od końca 2020 r.

Decyzją z [...] lipca 2022 r. Prezydent Miasta B. stwierdził, że świadczenie wychowawcze pobrane przez M. K. na córkę A. za okres od [...] października 2019 r. do [...] października 2020 r. w kwocie 6161,30 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał ww. do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie wynoszącymi w dniu wydania decyzji 922,13 zł. Organ powołał się na art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm., dalej: U.p.p.w.d.), zgodnie z którym warunkiem pobierania świadczenia wychowawczego przez rodzica jest wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem i pozostawanie dziecka na utrzymaniu rodzica. Zdaniem Prezydenta Miasta, ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że A. K. od [...] września 2019 r. nie zamieszkiwała z ojcem i nie pozostawała na jego utrzymaniu, a mieszkała u babci (matki ojca), która się nią opiekowała i ją utrzymywała. O fakcie zaprzestania wspólnego zamieszkania z dzieckiem i powierzenia opieki nad nim matce skarżący nie poinformował organu wypłacającego świadczenie wychowawcze, mimo zawartego w decyzji przyznającej pouczenia o takim obowiązku. Dlatego organ przyjął, że za okres od [...] października 2019 r. do [...] października 2020 r. skarżący pobrał świadczenie wychowawcze mimo braku prawa do niego.

Odwołanie od powyższej decyzji złożył M. K. Powołał się na art. 25 ust. 6 U.p.p.w.d. Wywiódł, że decyzja dotyczy świadczenia pobranego za okres [...] października 2019 r. do [...] października 2020 r., a więc 10 z 12 świadczeń z okresu zasiłkowego wypłaconych zostało ponad dwa lata przed wydaniem decyzji, podczas gdy zgodnie z tym przepisem decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż dwa lata.

Zaskarżoną decyzją z [...] września 2022 r. SKO utrzymało rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne w mocy. Oceniło jako prawidłowe ustalenia organu I instancji, że A. K. mieszka u swojej babci co najmniej od [...] września 2019 r. Wobec sprzecznych informacji dotyczących daty, od której dziecko zamieszkuje u babci, pochodzących od ojca dziecka i jego babci, dla SKO rozstrzygającym dowodem stały się informacje uzyskane od Dyrektora Szkoły, z których wynika, że A. K. jest uczennicą Szkoły Podstawowej "J." od [...] września 2019 r. Zdaniem SKO fakt, że uczennica w dni nauki szkolnej odbierana jest rano z miejsca zamieszkania babci i tam odwożona po zajęciach szkolnych, świadczy jednoznacznie o jej zamieszkiwaniu u babci. Zaś to, że bieżący kontakt z wychowawczynią utrzymuje babcia a nie ojciec uczennicy, zdaniem SKO wskazuje, że pozostaje ona pod opieką babci.

SKO powołało przepisy art. 25 ust. 1, art. 25 ust. 2 pkt 6 oraz ust. 3 U.p.p.w.d. i wywiodło, że pobrane przez skarżącego świadczenie wychowawcze na córkę A. w kwocie 500 zł miesięcznie za okres od [...] października 2019 r. do [...] września 2020 r. oraz w kwocie 161,30 okresie od 1 do [...] października 2020 r., jest nienależnie pobranym świadczeniem, bowiem zostało wypłacone mimo braku prawa skarżącego do tego świadczenia. Kwota ta podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia, do dnia spłaty.

Kolegium nie zgodziło się z twierdzeniem skarżącego, że doszło do przedawnienia orzekania o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym na podstawie art. 25 ust. 6 U.p.p.w.d. Przepis ten, przewidujący obecnie dwuletnie (a poprzednio dziesięcioletnie) przedawnienie uzyskał to brzmienie aktualne, wskazywane w odwołaniu brzmienie na mocy art. 1 pkt 26 lit. d ustawy nowelizującej, zmieniającej ustawę o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci z dniem 1 stycznia 2022 r. Nie ma on jednak zastosowania w niniejszej sprawie z uwagi na treść przepisu przejściowego, tj. art. 20 ust. 2 ustawy nowelizującej.

Skargę na decyzję SKO wywiódł M. K. Zarzucił:

1) naruszenie art. 77 § 1 w związku z art. 80 w związku z art. 7 K.p.a. - przez jego niezastosowanie, co przejawiło się w niepodjęciu przez organ I instancji wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, niedostatecznym zebraniu i rozważeniu materiału dowodowego, co poskutkowało bezzasadnym, niepopartym materiałem dowodowym przyjęciem, jakoby świadczenie wychowawcze przysługujące na córkę A., zostało pobrane nienależnie;

2) błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na wynik sprawy, polegający bezzasadnym przyjęciu, iż świadczenie wychowawcze na córkę A. było pobierane nienależnie ze względu na fakt, iż rzekomo nie było ono przeznaczane przez skarżącego na utrzymanie córki oraz że pozostawił opiekę nad córką wyłącznie swojej matce, podczas gdy świadczenie każdorazowo było przeznaczane na zaspokojenie wszelkich możliwych potrzeb córki skarżącego. Natomiast w kwestii opieki, mimo trudnej sytuacji rodzinnej i majątkowej spowodowanej niepełnosprawnością żony i drugiej córki, skarżący zaznaczył, że dokłada wszelkich starań, aby zająć się córką i pomóc jej w codziennych sprawach;

3) błędną wykładnię art. 1 pkt 26 lit. d ustawy nowelizującej, zmieniającej U.p.p.w.d. z dniem 1 stycznia 2022 r. w związku z art. 25 ust. 6 oraz art. 25 ust. 2 U.p.p.w.d. przez błędne przyjęcie, iż okres na wydanie decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wynosi 10 lat, a nie 2 lata oraz, że przepis ten odnosi się do przesłanek przyznania świadczenia wychowawczego.

Skarżący wskazał, że środki otrzymywane w ramach świadczenia wychowawczego na córkę A. zostały w całości przeznaczone na pokrycie wydatków związanych z jej wychowaniem oraz opieką i zaspokojeniem potrzeb życiowych dziecka, łącznie ze środkami udzielonymi w okresie, za który MOPS domaga się zwrotu. Skarżący zarzucił SKO, że opiera się w głównej mierze na informacji ze Szkoły i nie podjęło trudu, aby w jakikolwiek sposób zbadać, na co przeznaczane były pieniądze ze świadczenia wychowawczego. Wskazał, że decyzja o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane nie może zapaść w oderwaniu od faktycznego przeznaczenia tych środków. Wskazał orzecznictwo sądów administracyjnych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko z uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Stwierdził, że w sprawie nie ma znaczenia czy skarżący przyczynia się ewentualnie częściowo do zaspokajania potrzeb materialnych dziecka, skoro kwota przekazywana przez skarżącego W. K. była wyraźnie niższa od otrzymywanego na to dziecko wsparcia finansowego w ramach świadczeń rodzinnych oraz świadczenia wychowawczego. Skarżący w okresie objętym decyzją pobierał świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad córką A., zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego, zasiłek pielęgnacyjny przysługujący dziecku oraz świadczenie wychowawcze. Łączna kwota świadczeń pobranych w tym okresie wynosiła 2501,42 zł, natomiast od [...] stycznia 2020r., po podwyższeniu kwoty świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku pielęgnacyjnego, skarżący otrzymywał 2779,84 zł miesięcznie.

W trakcie rozprawy w dniu [...] stycznia 2023 r. pełnomocnik skarżącego podniósł zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji RP, a także niezgodność wydania decyzji z ratio legis U.p.p.w.d. Wskazał, że kwota 1150 zł przekazywana W. K. do ukończenia przez córkę skarżącego 18 roku życia była nawet wyższa niż kwota świadczenia wychowawczego. Pełnomocnik skarżącego zakwestionował także sposób zastosowania przez organ przepisu art. 20 ust. 2 ustawy nowelizującej wskazując, że interpretacja organów narusza zasadę równości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Sądowoadministracyjna kontrola działalności administracji publicznej jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeśli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.). Zgodnie zaś z art. 134 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej: P.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.

Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji i decyzji pierwszoinstancyjnej wykazało, że są one dotknięte uchybieniami uzasadniającymi ich wzruszenie. Naruszają bowiem przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" P.p.s.a. skutkuje koniecznością ich uchylenia.

Przedmiotem niniejszego postępowania jest ocena zgodności z prawem decyzji w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.

Podstawę materialnoprawną wydanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm., dalej jako: U.p.p.w.d.). Stosownie do treści art. 4 ust. 2 pkt 1 i 2 U.p.p.w.d.: "Świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a albo opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego". Według art. 5 ust. 1 U.p.p.w.d., świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko. Z regulacji tych wynika, że dla uzyskania uprawnienia do świadczenia wychowawczego niezbędne jest ustalenie dwóch przesłanek: wspólnego zamieszkiwania i pozostawania dziecka na utrzymaniu matki, ojca lub opiekuna faktycznego, z którą to osobą dziecko zamieszkuje.

W sprawie niniejszej, w ocenie sądu, prawidłowo ustaliły organy, że od września 2019 r. (a więc i w spornym okresie od [...] października 2019 r. do [...] października 2020 r.) A. K. zamieszkiwała z babcią a matką skarżącego W. K. Istotnie, wyjaśnienia skarżącego i jego matki odnośnie tej okoliczności były rozbieżne. Skarżący twierdził, że dziecko we wrześniu 2019 r. mieszkało z nim, natomiast po uzyskaniu pełnoletniości zamieszkało z babcią. W. K. oświadczyła, że wnuczka A. od 4. roku życia mieszka z nią i pozostaje pod jej opieką. Wobec tych sprzecznych oświadczeń trafnie organy za rozstrzygający uznały dowód pochodzący ze źródła bezstronnego, a więc ze Szkoły Podstawowej "J." w B., do której uczęszcza A. K. W piśmie z [...] czerwca 2022 r. Dyrektor Szkoły wskazał, że przez cały okres nauki w tej Szkole, tj. od [...] września 2019 r., dziecko jest dowożone do Szkoły w ten sposób, że odbierane jest rano z miejsca zamieszkania babci i tam odwożone po południu, poza tym to babcia pozostaje w stałym kontakcie z wychowawczynią oraz zapewnia dziecku rzeczy niezbędne do funkcjonowania w szkole; ojciec dziecka zaczął pojawiać się w szkole dopiero od roku szkolnego 2021/2022, przy czym jego aktywność ogranicza się do wizyt raz w miesiącu celem podpisania dokumentacji. Trudno w tych okolicznościach podważyć fakt zamieszkiwania A. K. co najmniej od [...] września 2019 r. u babci, a nie u ojca oraz sprawowanie bezpośredniej nad nią opieki przez babcię a nie ojca, który – co z kolei jest bezsporne – pobrał za okres październik 2019 – październik 2020 r. świadczenie wychowawcze na córkę.

Sprawa kontrolowana nie jest jednak sprawą o przyznanie świadczenia wychowawczego, ale sprawą o nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze. Sprawa o przyznanie świadczenia wychowawczego (art. 4, art. 5 ust. 1 tej ustawy) nie jest tożsama ze sprawą o nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze (art. 25 ust. 1 i ust. 2 U.p.p.w.d.). O ile w tej pierwszej bada się czy o świadczenie wystąpiła osoba z kręgu uprawnionych, sprawująca opiekę nad dzieckiem i ponosząca z tego tytułu wydatki oraz wspólnie z dzieckiem zamieszkująca (jak wyżej wskazano, wszystkie te okoliczności łącznie co najmniej od [...] września 2019 r. nie były już spełnione, bowiem nie było wspólnego zamieszkiwania), o tyle w sprawie o świadczenie nienależnie pobrane bada się w jakich okolicznościach doszło do pobrania świadczenia wychowawczego i czy spełniają te okoliczności cechy świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 1-6 U.p.p.w.d. Może się bowiem zdarzyć sytuacja, w której w trakcie pobierania świadczenia dojdzie do odpadnięcia którejś z przesłanek przyznania świadczenia wychowawczego, a mimo to dalsze jego pobieranie nie będzie spełniało warunków "świadczenia nienależnie pobranego" w rozumieniu art. 25 ust. 1 U.p.p.w.d.

Zgodnie z art. 25 ust. 1 U.p.p.w.d., osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Stosownie zaś do treści art. 25 ust. 2 pkt 6 U.p.p.w.d., który stanowił podstawę rozstrzygnięcia organów w sprawie niniejszej, za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Kluczowe zatem w sprawie niniejszej jest dokonanie prawidłowej wykładni pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego" uznanego za takie z uwagi na "brak prawa do świadczenia wychowawczego".

W tej kwestii wskazać trzeba, że w orzecznictwie sądowym rozróżnia się pojęcie "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". Pojęcia te nie są jednorodne. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. "Świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Innymi słowy, dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane decydujące znaczenie miała w dotychczasowym orzecznictwie nie tylko przesłanka obiektywna, powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek obciążał tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy. Innymi słowy, o świadczeniu nienależnie pobranym można było mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje.

Jak wskazał jednak NSA w sprawie I OSK 1929/21 (wyrok z 12 maja 2022 r., dostępny na orzeczenia.nsa.gov.pl), "Taka była generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego i przez jej pryzmat należało rozważać każdą z podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Należy jednak zauważyć, że po nowelizacji U.p.p.w.d. pojęcie świadczenia nienależnie pobranego, w większości przypadków, nie odnosi się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Ustawodawca z dniem 1 lipca 2019 r. wprowadził nową przesłankę warunkującą powstanie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. Za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6 U.p.p.w.d.)". Precyzyjniej rzecz ujmując można stwierdzić, zdaniem sądu w sprawie niniejszej, że przesłanka ta ma - wyłącznie literalnie rzecz ujmując - charakter tylko obiektywny, tzn. jest niezależna od stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie wychowawcze co do braku bądź utraty prawa do niego. Taki rygorystyczny wydźwięk tej przesłanki łagodzi jednak w pewien sposób, w ocenie NSA, analiza zmian legislacyjnych i treści uzasadnienia projektu ustawy nowelizującej jakie towarzyszyły wprowadzeniu art. 25 ust. 2 pkt 6 U.p.p.w.d. (uchylenie art. 25 ust. 2 pkt 1, 1a i 4 oraz zmiana treści pkt 5 – na podstawie art. 1 pkt 23 lit. a tiret pierwsze ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r.; Dz.U. poz. 924, zmieniającej U.p.p.w.d. z dniem 1 lipca 2019 r.). Wnioski z tej analizy płynące nakazują bowiem przyjąć, że obecnie "w szeroko ujętej podstawie "braku prawa do tego świadczenia" mieści się również treść dotychczasowych przesłanek zawartych w pkt 1 i 4". O ile bowiem w przypadku regulacji zamieszczonej w uchylonym art. 25 ust. 2 pkt 4 U.p.p.w.d. nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ponieważ nie przewiduje ona w ogóle takich przesłanek (podstawa ta przewidywała konieczność uznania za świadczenie nienależnie pobrane także takiego świadczenia, które zostało wypłacone na podstawie decyzji następnie wyeliminowanej z obrotu prawnego w postępowaniu nadzwyczajnym), o tyle w przypadku uchylonej regulacji art. 25 ust. 2 pkt 1 ("świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania") istotne jest nie tylko, że doszło do wypłaty świadczenia mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale także musi wystąpić świadomość osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje. Innymi słowy, analiza zmian legislacyjnych i uzasadnienia projektu nowelizacji U.p.p.w.d. wymaga przyjęcia, że przesłanka nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w postaci "braku prawa do tego świadczenia" zawiera w sobie – mimo jej literalnego brzmienia wskazującego na wyłącznie obiektywny charakter - i elementy obiektywne, i subiektywne.

Z uwagi na powyższe argumenty NSA w sprawie I OSK 1929/21 przyjął, że przesłanka z art. 25 ust. 2 pkt 6 U.p.p.w.d. ma charakter nieostry i niejednorodny, bowiem "będzie obejmowała wszystkie przypadki, kiedy osobie nieuprawnionej przyznano lub wypłacono świadczenie wychowawcze, a więc osobie, która nie miała prawa do świadczenia wychowawczego ubiegając się o nie albo to prawo utraciła w trakcie pobierania świadczenia wychowawczego. Językowe brzmienie przesłanki wynikającej z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. pozwala wręcz na uwagę, że przesłanka ta została ukształtowana w taki sposób, że pojemnością w istocie obejmuje także sytuacje wynikające z art. 25 ust. 2 pkt 2, 3 i 5 u.p.p.w.d. Wszystkie wiążą się bowiem z pierwotnym albo wtórnym brakiem prawa do świadczenia wychowawczego na skutek okoliczności wymienionych w tych przepisach". A jeśli tak, to należy konsekwentnie przyjąć, że nie ma podstaw do automatycznego przyjęcia, iż "w każdej sytuacji zakwalifikowanej przez organ jako podpadającej pod ten przepis, nie będzie on odnosił się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze co do tego, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia".

Zdaniem sądu obszerne przedstawienie argumentacji sądu kasacyjnego w sprawie I OSK 1929/21, które należy podzielić i przyjąć za własne, było niezbędne dla wykazania w sprawie niniejszej, że określenie "braku prawa do świadczenia wychowawczego" z art. 25 ust. 2 pkt 6 U.p.p.w.d. nie może być rozumiane wyłącznie literalnie, ale jest zagadnieniem bardziej złożonym. W konsekwencji, nie zawsze dla ustalenia wystąpienia przesłanki "nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego" z uwagi na "brak prawa do świadczenia" wystarczające będzie udowodnienie, że obiektywnie odpadła jedna z podstaw przyznania świadczenia z art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy (np. wspólne zamieszkiwanie i pozostawanie na utrzymaniu), niezależnie od świadomości osoby pobierającej świadczenie co do obowiązku poinformowania o tym organu. Prawidłowa wykładnia przesłanki "braku prawa do świadczenia" z art. 25 ust. 2 pkt 6 U.p.p.w.d. domaga się bowiem uwzględnienia jeszcze dwóch kwestii: po pierwsze, na co wyżej sąd zwracał uwagę, tego że sprawa o nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze nie jest stricte sprawą o przyznanie świadczenia wychowawczego, po drugie, celu regulacji ustawy o świadczeniach wychowawczych, jakim jest udzielenie przez Państwo pomocy rodzicom (opiekunom) w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (świadczenie wychowawcze). Jak wynika bowiem z uzasadnienia projektu U.p.p.w.d., świadczenie wychowawcze kierowane jest do rodzin mających na utrzymaniu dzieci, a jego celem jest przede wszystkim częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowywaniem dzieci. Wykształcenie i przygotowanie do życia dzieci wiąże się z dużym obciążeniem finansowym dla osób, u których pozostają one na utrzymaniu, w szczególności w rodzinach wieloosobowych. W związku z powyższym, rodziny często napotykają bariery ekonomiczne związane z wielkością dochodu. Nacisk ustawodawcy położony jest więc na powiązanie pomocy z pokryciem wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci (por. także powoływaną już sprawę I OSK 1929/21). A jeśli tak, to kluczowe w sprawie o ustalenie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, w której tak jak w sprawie niniejszej wynika z materiału dowodowego, iż skarżący przestał (co najmniej okresowo, od [...] września 2019 r.) zamieszkiwać z córką A. i wyłącznie przyczyniać się do jej utrzymania – jest to, czy świadczenie wychowawcze za okres [...]października 2019 r. – [...] października 2020 r. przekazywane było faktycznie na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem córki A. Jak wskazał bowiem NSA w wyroku z 19 października 2021 r. (I OSK 540/21), ustawowe wskazanie celu świadczenia jest wyraźną deklaracją intencji prawodawcy i wskazówką interpretacyjną co do całości ustawy, a konsekwencją tak ukształtowanego normatywnego określenia celu świadczenia jest konieczność ustalenia w sprawie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, czy świadczenia wychowawcze w spornym okresie były w istocie przekazywane na częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci. Sąd kasacyjny w ww. sprawie podkreślił, że choć przepisy U.p.p.w.d. w interesie wszystkich świadczeniobiorców muszą być interpretowane ściśle, jednak nie może to oznaczać, że ich wykładnia i stosowanie mają być automatyczne, restrykcyjne czy wręcz formalistyczne. Wolą ustawodawcy było skierowanie świadczeń wychowawczych - jako należnych osobie małoletniej - do rąk jej rzeczywistego opiekuna. Jednakże w kontekście instytucji świadczenia nienależnie pobranego konieczne wydaje się powiązanie tego aspektu świadczenia osobistego, z czerpaniem korzyści z tych środków i pobraniem świadczeń niezgodnie z celem ustawy. Oznacza to więc, że tylko w razie ustalenia, iż środki pobrane przez rodzica niezamieszkującego z dzieckiem (jak w sprawie niniejszej) nie zostały przeznaczone na pokrycie wydatków związanych z jego wychowaniem – możliwe byłoby uznanie, że są one nienależnie pobrane w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 U.p.p.w.d., tzn., że wystąpił oczywisty "brak prawa do tego świadczenia". Dlatego też w orzecznictwie przyjmuje się, że "(...) żądanie zwrotu świadczeń, spożytkowanych na zaspokojenie potrzeb dziecka, na które zostało przyznane, byłoby nie do pogodzenia z ratio legis przepisów ustawy z 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci" (np. wyrok WSA w Gliwicach z 17 lutego 2022 r., II SA/Gl 1398/21 i podane tam orzecznictwo).

Analiza uzasadnień wydanych w sprawie niniejszej rozstrzygnięć niewątpliwie wskazuje, że organy pominęły ww. kluczowe okoliczności z punktu widzenia oceny, czy zaistniała podstawa do uznania, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącemu było nienależnie pobrane. W szczególności nie dostrzegły tego, że matka skarżącego (a babcia A. K.) przyznawała nie tylko własne sprawowanie opieki nad wnuczką, co znalazło potwierdzenie w informacji ze Szkoły Podstawowej, ale i oświadczyła w wywiadzie środowiskowym z [...] czerwca 2022 r., że do ukończenia przez wnuczkę 18 roku życia M. K. przekazywał jej kwotę 1150 zł, co przestał czynić dopiero z ukończeniem przez córkę ww. wieku. Innymi słowy, w toku postępowania udowodnione zostało, że to babcia sprawowała faktyczną opiekę nad niepełnosprawną wnuczką A. w okresie od [...] października 2019 r. do [...] października 2020 r., ale i (co potwierdził zarówno skarżący w trakcie rozprawy [...] stycznia 2023 r., jak i jego matka w oświadczeniu z dnia [...] czerwca 2022 r.), że do ukończenia przez wnuczkę 18 roku życia (tj. do [...] października 2020 r., czyli de facto do zakończenia okresu świadczeniowego w sprawie niniejszej, w której organy uznały świadczenie wychowawcze za nienależnie pobrane) skarżący przekazywał na jej utrzymanie 1150 zł miesięcznie. Wobec takiego przyznania przez W. K. okoliczności mającej kluczowe znaczenie w sprawie związanej z otrzymywaniem pomocy finansowej na wnuczkę w spornym okresie [...] października 2019 r. – 20 października 2020 r., a także wobec dowiedzionego zaangażowania babci w opiekę nad wnuczką nie sposób nie przyjąć, że babcia działając jako opiekun faktyczny dziecka, przekazane przez skarżącego pieniądze spożytkowała na częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem niepełnosprawnej wnuczki. A zatem sporne świadczenie wychowawcze za okres od [...] października 2019 r. do [...] października 2020 r. zostało wydatkowane zgodnie z celem ustawy. Inne ustalenie i ocena prawna w okolicznościach sprawy prowadziłyby do sytuacji, w której za ww. okres w ogóle (nikomu z rodziny niepełnosprawnego dziecka, tzn. ani ojcu, ani babci jako opiekunowi faktycznemu) nie przysługiwałoby świadczenie wychowawcze na A. K. Skarżący musiałby je bowiem zwrócić (mimo potwierdzenia przez babcię otrzymywania na wnuczkę kwoty 1150 zł w spornym okresie), a babcia A. K. nie byłaby do niego uprawniona, jako że nie złożyła wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego za ten okres. Takie ustalenia i zastosowanie przepisu art. 25 ust. 2 pkt 6 U.p.p.w.d. w sprawie niniejszej szkodziłyby sytuacji dziecka (por. np. wyrok w sprawie II SA/Gl 325/22).

Zdaniem sądu, nie podważa powyższego rozumowania wskazanie przez SKO w odpowiedzi na skargę, że skarżący przekazując W. K. na niepełnosprawną córkę kwotę 1150 zł tylko częściowo przyczyniał się do pokrywania wydatków ponoszonych na utrzymanie córki, nadto przekazywana kwota była wyraźnie niższa od otrzymywanej przez skarżącego sumy wszystkich świadczeń pobieranych na córkę w spornym okresie, która wyniosła 2 501,42 zł, a od [...] stycznia 2 779, 84 zł. Sąd bowiem zwraca uwagę, że w sprawie niniejszej spór nie dotyczy sumy wszystkich świadczeń otrzymywanych przez skarżącego na niepełnosprawną córkę miesięcznie w spornym okresie, ale wyłącznie kwoty 500 zł świadczenia wychowawczego otrzymywanego miesięcznie w tym okresie. Przekazywana w tym czasie W. K. miesięcznie kwota 1150 zł była natomiast dwukrotnie wyższa od wysokości świadczenia wychowawczego, a nadto stanowiła znaczny ułamek sumy świadczeń otrzymanych przez skarżącego na córkę w tym czasie. Poza tym, wobec zbieżności oświadczeń skarżącego i jego matki co do przekazywania kwoty 1150 zł na niepełnosprawną małoletnią, nie można na niekorzyść skarżącego przyjąć, iż nie przyczyniał się w ten sposób częściowo do utrzymania córki (w zakresie wysokości świadczenia wychowawczego). To natomiast, że przyczyniał się do jej utrzymania "zaledwie częściowo", a więc ewentualnie z wyłączeniem całości bądź części kwot pozostałych pobieranych świadczeń opiekuńczych i rodzinnych, będzie mogło zostać ocenione w odrębnych postępowaniach dotyczących innych świadczeń.

Reasumując, uprawniony jest w okolicznościach sprawy wniosek, że sporne świadczenie wychowawcze za wrzesień 2019 r., mimo niezamieszkiwania przez skarżącego z dzieckiem, przekazywane było na dziecko, co dezaktualizuje przesłankę z art. 25 ust. 2 pkt 6 U.p.p.w.d. Zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja okazały się zatem wadliwe. Zgromadzony materiał dowodowy nie uprawniał organu do automatycznego uznania świadczeń za nienależnie pobrane w danym okresie, z pominięciem oceny, czy środki przyznane i wypłacone na podstawie przyznanego uprzednio prawa do świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane zgodnie z celem, jaki został przez ustawodawcę określony dla tego rodzaju świadczeń.

Reasumując jeszcze raz należy wskazać, że nie można przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów niedających się pogodzić z ratio legis ustawy. Celem tego świadczenia jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczania środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowaniem. Skoro świadczenie wychowawcze jest wypłacane na potrzeby dziecka, to ustalenie, że rodzic dziecka, któremu świadczenia przyznano, - faktycznie w tym okresie nie zamieszkiwał wspólnie z dzieckiem, ale świadczenie wychowawcze było przekazywane opiekunowi faktycznemu dziecka, z którym dziecko wspólnie zamieszkuje - oznacza brak podstaw do żądania zwrotu świadczenia skonsumowanego na potrzeby dziecka jako świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 U.p.p.w.d.

Nie zasługiwał natomiast na uwzględnienie zarzut dotyczący naruszenia art. 25 ust. 6 U.p.p.w.d. Przepis ten uzyskał wskazane w skardze brzmienie (wykluczające możliwość wydania decyzji o ustaleniu i zwrocie świadczenia wychowawczego jako nienależnie pobranego, jeśli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 2 lata, gdy wcześniej termin ten wynosił "więcej niż 10 lat") na mocy art. 1 pkt 26 lit. d ustawy z dnia 17 września 2021 r. (Dz. U. 2021 poz. 1981) zmieniającej U.p.p.w.d. z dniem 1 stycznia 2022 r. Obowiązywał on zatem w znowelizowanym brzmieniu w dacie orzekania przez organ odwoławczy, niemniej jednak prawidłowo organy przyjęły, że nie miał zastosowanie w niniejszej sprawie z uwagi na treść przepisu przejściowego. Zgodnie bowiem z art. 20 ww. ustawy nowelizującej: odwołania, zażalenia, ponaglenia, skargi na bezczynność dotyczące wydanych na podstawie przepisów dotychczasowych przez wójtów, burmistrzów, prezydentów miast, starostów i wojewodów rozstrzygnięć w sprawie ustalenia prawa odpowiednio do świadczenia wychowawczego lub dodatków, o których mowa w art. 80 ust. 1a, art. 113a albo art. 115 ust. 2a ustawy zmienianej w art. 15 w brzmieniu dotychczasowym, są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych. Interpretacja przepisu przejściowego zaprezentowana przez organy znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych (vide np. wyrok w sprawie II SA/Sz 283/22). Podziela ją również sąd w sprawie niniejszej.

Mając wszystkie wyżej wskazane okoliczności na uwadze sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" w związku z art. 135 P.p.s.a., orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku.

W punkcie 2 wyroku na podstawie art. 145 § 3 P.p.s.a. w związku z art. 105 §1 K.p.a. sąd umorzył postępowanie administracyjne w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za okres [...] października 2019 r. – [...] października 2020 r. jako bezprzedmiotowe.

Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego rozumiana jest jako brak jego przedmiotu. Tym przedmiotem jest zaś konkretna sprawa, w której organ administracji publicznej jest władny i jednocześnie zobowiązany rozstrzygnąć na podstawie przepisów prawa materialnego o uprawnieniach lub obowiązkach indywidualnego podmiotu. W niniejszej sprawie przedmiotem sprawy było nienależnie pobrane świadczenie. Skoro jednak sąd stwierdził, że nie ziściły się przesłanki do przypisania skarżącemu pobrania świadczenia nienależnie, to nie było podstaw do wydania decyzji na zasadzie art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 U.p.p.w.d. Innymi słowy, nie istnieje więc w sprawie kwestia wymagająca rozstrzygnięcia decyzją administracyjną, wobec braku podstaw materialno-prawnych do wydania takiej decyzji.

Sąd nie orzekł o zwrocie kosztów postępowania sądowego. Po pierwsze, sprawa niniejsza korzysta ze zwolnienia ustawowego w zakresie wpisu od skargi (art. 239 § 1 pkt 1 lit. "a" P.p.s.a.). Po drugie, co prawda skarżący był reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, jednak w zakresie zwrotu kosztów postępowania (w części obejmującej wynagrodzenie pełnomocnika) brak było wniosku w skardze oraz wniosku o zasądzenie takich kosztów nie złożył ww. pełnomocnik reprezentujący skarżącego na rozprawie.