Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 1142/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-03-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit a i c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 1, ust 1 a, ust. 5 pkt 2 lit a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Hyla, Sędziowie Sędzia WSA Janina Guść, Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 11 marca 2021 r. sprawy ze skargi V. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 28 września 2020 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia 9 czerwca 2020 r., nr [...] 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] na rzecz skarżącej V. R. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 9 czerwca 2020 r. (nr[...]) Prezydent Miasta G. – działając na podstawie art. 2 ust. 2, art. 3, art. 17, art. 20 ust. 1 i 3, art. 23 ust. 1, art. 24, art. 26 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 – dalej zwanej "u.ś.r.") oraz art. 130 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r. poz. 256 – dalej jako: "k.p.a.") orzekł o odmowie przyznania V. R. (zwanej dalej także "stroną", "skarżącą", "wnioskodawczynią") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., wnioskowanego na H. S.

W uzasadnieniu organ wskazał, że strona w dniu 18 listopada 2019 r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem - H. S.

Po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego Prezydent Miasta G. decyzją z dnia 25 listopada 2019 r. (nr[...]) odmówił wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia i opieki nad niepełnosprawnym ojcem. W wyniku złożonego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 21 lutego 2020 r. (nr[...]) uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji wskazując na: brak szczegółowego rodzinnego wywiadu środowiskowego dotyczącego faktycznego sprawowania opieki, obejmującego dokładne ustalenie, jakie czynności opiekuńcze, związane z osobą chorego wykonuje córka, ile czasu czynności te zajmują, na ile chory jest samodzielny; brak dokumentów potwierdzających staż pracy wnioskodawczyni, datę ustania zatrudnienia oraz datę objęcia ojca stałą opieką, a także brak rozważań pozwalających na stwierdzenie istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez stronę a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem.

W toku ponownej analizy sprawy organ I instancji ustalił, że:

1/ H. S. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przyznanym na stałe, wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania Niepełnosprawności w G., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 13.11.2017 r., natomiast daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić;

2/ wnioskodawczyni jest córką H. S., nie jest nigdzie zatrudniona, nie jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna i/lub poszukująca pracy w Powiatowym Urzędzie Pracy, nie pobiera emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. Pobiera natomiast specjalny zasiłek opiekuńczy od dnia 13 listopada 2017 r. do nadal;

3/ wnioskodawczyni dołączyła do wniosku kopie świadectw pracy i zaświadczeń, z których wynika, że ostatnie zatrudnienie ustało w dniu 31.12.2014 r., a ustalony stopień niepełnosprawności H. S. datuje się od 13.11.2017 r.;

4/ na zlecenie organu pracownik MOPS w G. przeprowadził telefoniczny rodzinny wywiad środowiskowy, w którym ustalono, że H. S. nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować w środowisku, wymaga stałej opieki i pomocy przy toalecie ciała, zakładaniu i zdejmowaniu odzieży, podaniu leków, przygotowaniu i podaniu posiłków, pomocy przy ich spożywaniu, wymaga także pomocy przy poruszaniu się po mieszkaniu i dojściu do toalety; ponadto nie może przez kilka godzin pozostawać sam w mieszkaniu. Opiekę nad ojcem sprawuje V. R., a w opinii pracownika socjalnego opieka sprawowana nad ojcem uniemożliwia córce podjęcie zatrudnienia;

Organ na podstawie treści rodzinnego wywiadu środowiskowego, dokumentów potwierdzających okresy zatrudnienia oraz daty powstania stopnia niepełnosprawności uznał, że rozmiar sprawowanej opieki wynikający ze stanu zdrowia ojca jest przyczyną niepodejmowania zatrudnienia przez córkę. Małżonka H. S. - zgodnie z pisemnym oświadczeniem wnioskodawczyni – jest osobą schorowaną, ma 81 lat i nie może zajmować się mężem.

Organ przywołał treść art. 17 ust. 1 i ust. 1b u.ś.r., a następnie stwierdził, że Trybunał Konstytucyjny w dniu 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), w wyroku w sprawie zgodności z Konstytucją art. 16a ust. 2 i art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Jednakże, w uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny wskazał, że wyrok nie oznacza usunięcia tego kryterium z ustawy, nie stanowi również podstawy do uchylenia decyzji, które już przyznały prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, nie kreuje także nowego prawa do żądania świadczenia przez opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych powstała już po okresie dzieciństwa. W związku z powyższym, wykonanie wyroku Trybunału Konstytucyjnego wymaga podjęcia działań ustawodawczych, które mają przywrócić równe traktowanie opiekunów osób dorosłych. Trybunał Konstytucyjny orzekł także, że art. 16a ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (ustalający kryterium dochodowe) jest zgodny z art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 69 Konstytucji, ponieważ nie ma konstytucyjnego uzasadnienia teza, w myśl której wsparcie pochodzące z budżetu państwa powinno przysługiwać wszystkim rezygnującym z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki nad najbliższymi osobami niepełnosprawnymi. Specjalny zasiłek opiekuńczy jest formą pomocy udzielanej przez państwo osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Pomoc ta - dzięki zastosowaniu kryterium dochodu - może być kierowana do osób i rodzin, które nie są w stanie samodzielnie podołać ciążącym na nich obowiązkom. Wynikające stąd zróżnicowanie sytuacji prawnej beneficjentów specjalnego zasiłku opiekuńczego jest uzasadnione choćby w świetle zasady sprawiedliwości społecznej oraz nakazu szczególnego traktowania rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej. Trybunał stwierdził, że osoby, które rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad najbliższą osobą niepełnosprawną, tworzą co do zasady grupę podmiotów podobnych ubiegającym się o świadczenie pielęgnacyjne. W ramach tak wyznaczonej grupy dopuszczalne jest jednak odmienne traktowanie tych osób, które sprawują opiekę nad niepełnosprawnymi dziećmi. Konstytucja zapewnia bowiem szczególną opieką nad dziećmi ze strony władz publicznych (art. 68 ust. 3 w związku z art. 72 ust. 2). Organ zauważył, że pomimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego oraz upływu czasu władza ustawodawcza nadal nie wprowadziła zmian w ustawie o świadczeniach rodzinnych, zrównujących prawa opiekunów dzieci oraz osób dorosłych. W związku z powyższym do momentu wejścia w życie nowych przepisów, mimo uznania przez Trybunał Konstytucyjny niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie ma odpowiedniej regulacji prawnej do przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Po rozpoznaniu odwołania strony Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 28 września 2020 r. (nr[...]) – działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 u.ś.r. – utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy stwierdził, że w niniejszej sprawie organ I instancji odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazując na przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., zgodnie z którym pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przepis ten wyrokiem Trybunatu Konstytucyjnego (sygn. akt K 38/13) z dnia 21 października 2014 r. został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że w dotychczas wydawanych decyzjach Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wskazywało na to, iż powołany wyrok TK nie oznacza usunięcia kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Argumentując to stanowisko Kolegium wskazywało na punkt 8. uzasadnienia przedmiotowego wyroku, omawiający skutki jego wydania. Z tej części uzasadnienia wyroku Trybunału wynika bowiem, że ustawodawca zobowiązany jest precyzyjnie określić przesłanki zróżnicowania i w jednakowy sposób uregulować prawo do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunów osób niepełnosprawnych, które nie są dziećmi albowiem Konstytucja nie stwarza podstaw różnicowania sytuacji prawnej podmiotów należących do tej samej grupy, a takie zróżnicowanie mogłoby być uznane za uzasadnione tylko, gdyby opierało się na obiektywnych kryteriach odnoszących się do oceny całokształtu sytuacji materialnej osoby niepełnosprawnej. To - w ocenie Kolegium - oznaczało, że Trybunał Konstytucyjny orzekł o częściowej niekonstytucyjności wprowadzenia do ustawy o świadczeniach rodzinnych kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki uzależniającej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrok Trybunału nie oznaczał zaś usunięcia tego kryterium z ustawy i nie stanowił również podstawy do uchylenia decyzji, które już przyznały prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie kreował także nowego prawa do żądania świadczenia przez opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych powstała już po okresie dzieciństwa. Wykonanie wyroku Trybunału wymagało podjęcia niezbędnych oraz niezwłocznych działań ustawodawczych prowadzących do przywrócenia równego traktowania opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. W przedmiotowym zakresie Kolegium wskazywało również na to, że ustawodawca ma w tej kwestii pewien margines swobody. Powinien wszakże uwzględnić zarówno możliwości finansowania świadczeń z budżetu państwa, jak również uszanować poprawnie nabyte prawa osób, które korzystają obecnie ze świadczeń w zaufaniu do państwa. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki.

Kolegium wskazało, że pomimo upływu prawie sześciu lat, zalecanych działań ustawodawczych nie podjęto. Jednocześnie zaś utrwaliła się już linia orzecznicza wojewódzkich sądów administracyjnych (por. np. wyroki WSA w Krakowie z dnia 26 lipca 2017 r., sygn. akt III SA/Kr 647/17; WSA w Gliwicach z dnia 27 czerwca 2017 r., sygn. akt IV SA/GI29/17; WSA w Rzeszowie z dnia 6 czerwca 2017 r, sygn. akt II SA/Rz 248/17; WSA w Gdańsku z dnia 7 września 2017 r., sygn. akt III SA/Gd 510/17 i z dnia 11 października 2018 r., sygn. akt III SA/Gd 651/18 ), którą podzielił w swoich orzeczeniach również Naczelny Sąd Administracyjny (por. np. wyroki NSA z dnia 14 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 2920/16; z dnia 2 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 108/12; z dnia 26 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 128/16; z dnia 21 lutego 2018 r., sygn. akt I OSK 2758/17). W orzeczeniach tych Sądy (w tym WSA w Gdańsku) wskazują, że nieprawidłowe jest stanowisko, że skoro Trybunał Konstytucyjny "nie uchylił art. 17 ust. 1b ustawy", to przepis ten winien być stosowany tak, jakby żadnego wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie było. W uzasadnieniu wyroku Trybunał wskazał, że stosowanie w dotychczasowym brzmieniu art. 17 ust. 1b u.ś.r. prowadzi do sytuacji, w której osoba rezygnująca bądź niepodejmująca pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad najbliższą osobą niepełnosprawną może być traktowana w odmienny sposób - z punktu widzenia prawa do świadczeń opiekuńczych - w zależności od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. W ocenie Trybunału stosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako kryterium identyfikacji beneficjentów świadczenia pielęgnacyjnego prowadzi do takiego zróżnicowania w obrębie prawa do świadczeń opiekuńczych, które traci swoje konstytucyjne uzasadnienie. Dzieje się tak wówczas, kiedy osoba wymagająca opieki zmienia status umożliwiający zaliczenie jej do kategorii dzieci w rozumieniu przyjętym przez ustawodawcę. Na gruncie ustawy kryterium wyróżniającym taką kategorię jest ukończenie 18. roku życia, ewentualnie ukończenie 25. roku życia w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej. Przekroczenie tak wyznaczonej granicy wieku sprawia, że od tego momentu można mówić wyłącznie o jednej grupie podmiotów podobnych. Tworzą ją wówczas opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych. Tymczasem brak jest konstytucyjnego uzasadnienia zróżnicowania podmiotów należących do tej kategorii. Trybunał uznał, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. Choć w uzasadnieniu ww. wyroku stwierdzono, że skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa, to jednocześnie Trybunał nie skorzystał z możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej derogowanej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez art. 17 ust. 1b u.ś.r. we wskazanym zakresie domniemania konstytucyjności z dniem publikacji w Dzienniku Ustaw, a okoliczności tej sąd nie może nie brać pod uwagę. Zatem rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej w takim stanie prawnym organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia, określone w art. 17 u.ś.r., z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została uznana za niekonstytucyjną. Stwierdzenie niekonstytucyjności określonego przepisu ustawy ze swej istoty tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Wyrok o sygnaturze K 38/13 został ogłoszony w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie TK weszło w życie. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie.

Kolegium wyjaśniło, że z przyczyn pragmatycznych postanowiło uwzględnić zaprezentowane stanowisko - powszechnie już prezentowane w orzeczeniach sądów administracyjnych - i uznać za zasadny zarzut podniesiony w odwołaniu.

Jednocześnie zaznaczono, że rozpoznając przedmiotową sprawę należy odwołać się również do przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r. zgodnie, z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1/ matce albo ojcu; 2/ opiekunowi faktycznemu dziecka; 3/ osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4/ innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1/ rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2/ nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3/ nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W myśl natomiast art. 17 ust. 5 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Zarejestrowanie w powiatowym urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy lub posiadanie statusu bezrobotnego nie ma wpływu na uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 6 u.ś.r.).

Mając powyższe na uwadze Kolegium stwierdziło, że z przekazanych akt postępowania wynika, że strona jest córką H. S. (ur. [...] 1938 r.), który jest żonaty (wniosek o przyznanie świadczenia - k. 1-2 akt organu I instancji, weryfikacja danych w rejestrze PESEL - k. 3 akt organu I instancji). Orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G. z dnia 6 grudnia 2017 r. H. S. został uznany za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 13 listopada 2017 r., natomiast daty, od której istnieje niepełnosprawność nie dało się ustalić (orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G. - k. 3 akt organu I instancji).

Kolegium stwierdziło, że akta sprawy nie zostały uzupełnione o orzeczenie stwierdzające znaczny stopień niepełnosprawności żony H. S. a z wywiadu środowiskowego wynika, że takim orzeczeniem legitymuje się tylko ojciec strony.

Dalej Kolegium stwierdziło, że strona pozostawała aktywna zawodowo do 31 grudnia 2014 r. Do dnia 13 listopada 2017 r. strona legitymowała się 6-letnim okresem składkowym i 6-letnim okresem składkowym (informacja ZUS; kwestionariusz - k. 15 i16 akt organu I instancji).

Sprawując opiekę nad ojcem strona pomaga mu w codziennej toalecie, przygotowuje posiłki, wychodzi z ojcem na spacer i do lekarza, realizuje recepty, sprząta i robi zakupy (oświadczenie; wywiad środowiskowy - k. 19-28 akt organu I instancji).

Organ odwoławczy stwierdził, że w tak ustalonym stanie faktycznym przedmiotowej sprawy przede wszystkim należy zauważyć, że podstawową przesłanką jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności (zob. np. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r, sygn. akt I OSK 2820/13). Przesłanka nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej musi mieć ścisły związek z koniecznością sprawowania opieki nad członkiem rodziny wymagającym opieki. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską która jej wymaga (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16). Przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego polegająca na "niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny" powinna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas osobie sprawującej opiekę, że nie jest ona w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową (np. wyrok WSA w Białymstoku z dnia 5 grudnia 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 624/12). W związku z tym konieczne jest dokładne ustalenie, jakie czynności opiekuńcze związane z osobą chorego wykonuje wnioskodawca i ile czasu czynności te zajmują. Opieka ta związana musi być wyłącznie z osobą chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego tj. sprzątaniu, gotowaniu, itp., bowiem prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnienia. Istotne jest wobec tego ustalenie, na ile chory jest samodzielny, czy jest osobą leżącą na stałe, czy może się poruszać samodzielnie lub z pomocą sprzętu rehabilitacyjnego, czy wymaga pomocy w czynnościach higienicznych, czy może sam pozostać w domu na kilka godzin, czy jest zdolny do spożywania posiłków, przyjmowania lekarstw, itp. Nie zawsze ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim rozmiarze, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W ocenie Kolegium zakres obowiązków - opisany w wywiadzie środowiskowym - sprowadzający się do prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, pomocy w sprawach urzędowych i przy wizytach u lekarzy oraz zakupu leków i towarzyszenia w czynnościach życia codziennego, nie daje podstaw do uznania, że rozmiar sprawowanej opieki uniemożliwia stronie podjęcie aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Ponadto Kolegium zaznaczyło, że niepełnosprawny w stopniu znacznym H. S. pozostaje w związku małżeńskim, a skoro zaś jego żona - M. S. nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, to w przedmiotowej sprawie mamy również do czynienia z przesłanką negatywną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikającą z przepisów art. 17 ust. 5 u.ś.r.

Jednocześnie Kolegium uznało za wątpliwy i nieudowodniony związek pomiędzy nie podejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem z uwagi na ogólny staż pracy strony oraz to, że skarżąca od 6 lat pozostaje bierna zawodowo podczas gdy znaczny stopień niepełnosprawności H. S. datuje się od 13 listopada 2017 r.

W tym stanie rzeczy Kolegium, pomimo tego, że powodem odmowy przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji było niespełnienie warunków wynikających z art. 17 ust. 1b u.ś.r., uznało, że zaskarżona decyzja, co do zasady jest słuszna. Zważywszy zaś, że strona nie spełnia warunków uprawniających do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej Kolegium postanowiło utrzymać w mocy decyzję organu I instancji.

V. R. zaskarżyła powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, wnosząc o jej uchylenie oraz o uchylenie poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta G., rozpoznanie niniejszej sprawy w trybie uproszczonym oraz zasądzenie od organu zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1/ rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez współmałżonkę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia;

2/ naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r. dokonana przez Kolegium prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Jak trafnie wskazał Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie w wyroku z dnia 7 marca 2019 r. (sygn. akt II SA/Sz 80/19) "w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (k.r.o.). Nie można zatem pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym: "Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami". W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, narusza konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP)".

W przedmiotowej sprawie organ odwoławczy wskazał, że nie zachodzi związek przyczynowo skutkowy pomiędzy opieką skarżącej nad jej niepełnosprawnym ojcem a rezygnacją przez nią z zatrudnienia. Z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przywołanej normy prawa wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Istotą wnioskowanego świadczenia jest jak już zostało to wskazane powyżej rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która takiej opieki wymaga. Skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, która to opieka uniemożliwiała jej podjęcie zatrudnienia

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej w skrócie jako: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Natomiast stosownie do art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej jako: "u.ś.r.") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl natomiast art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Jak wynika z akt sprawy skarżąca – V. R. złożyła w dniu 18 listopada 2019 r. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem - H. S., legitymującym się wydanym w dniu 6 grudnia 2017 r. przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, z którego wynikało, że ustalony stopień niepełnosprawności H. S. datuje się od 13 listopada 2017 r., natomiast nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje. H. S. jest żonaty, przy czym jego małżonka – M. S., zgodnie z pisemnym oświadczeniem skarżącej, jest osobą schorowaną, ma 81 lat i nie może zajmować się mężem. Jak wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego H. S. jest osobą schorowaną (choruje przewlekle na astmę oskrzelową, przerost prostaty, stan po przebytym rozległym zawale serca, choroby wzroku – jest osobą prawie ociemniałą) i w związku z tym nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować w środowisku; wymaga stałej opieki i pomocy przy wszystkich czynnościach codziennych, samoobsługowych (toalecie ciała, zakładaniu i zdejmowaniu odzieży, przygotowywaniu i podaniu leków, przygotowaniu i podaniu posiłków, pomocy przy ich spożywaniu, wymaga także pomocy przy poruszaniu się po mieszkaniu i dojściu do toalety); ponadto nie może przez kilka godzin pozostawać sam w mieszkaniu. Skarżąca opiekuje się rodzicami; nie jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna i/lub poszukująca pracy w Powiatowym Urzędzie Pracy, natomiast ostatnie zatrudnienie skarżącej ustało w dniu 31 grudnia 2014 r.

Mając powyższe na uwadze, w rozpoznawanej sprawie organy odmówiły skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia twierdząc, że nie zostały w sprawie spełnione przesłanki uzyskania świadczenia określone w art. 17 ust. 1 pkt 4 czy też w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ odwoławczy stwierdził bowiem, że wątpliwy jest związek pomiędzy nie podejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad ojcem z uwagi na ogólny staż jej pracy oraz to, że od 6 lat pozostaje bierna zawodowo, podczas gdy znaczny stopień niepełnosprawności jej ojca datuje się od dnia 13 listopada 2017 r., a także z uwagi na rozmiar sprawowanej opieki, który umożliwia skarżącej – w ocenie Kolegium - podjęcie aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, oraz z uwagi na to, że niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim, natomiast jego żona nie jest osoba niepełnosprawną w stopniu znacznym. Z kolei organ I instancji odmawiając skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia wskazał na przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Mając powyższe na uwadze w niniejszej sprawie w pierwszej kolejności należało rozstrzygnąć spór, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi (skarżącej) może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., pomimo, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność jej ojca, zaś ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności nastąpiło później, aniżeli wskazane w art. 17 ust. 1b u.ś.r. "wiekowe kryteria" momentu powstania niepełnosprawności.

Odnosząc się do tej kwestii wskazać należy, że przy jej ocenie konieczne jest uwzględnienie skutków prawnych wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), który w punkcie 2. sentencji orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Wyjaśnić w związku z tym należy, że skoro w powołanym wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją, to nie można tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.

Przedmiotowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. W konsekwencji atrybut konstytucyjności albo niekonstytucyjności nie jest przypisywany całemu aktowi prawnemu albo jego jednostce redakcyjnej (przepisowi), lecz jego fragmentowi, a ściślej rzecz biorąc jakiejś normie (normom) wywiedzionej z tego przepisu. Wyrok zakresowy rozstrzyga o przepisie, którego rozumienie nie jest sporne, lecz zarzut niekonstytucyjności odnosi się do wyraźnego zakresu zastosowania tego przepisu (por.: M. Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006, s. 104).

Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, gdyż - jak zasadnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z dnia 1 czerwca 2015 r. (sygn. akt II SA/Bd 366/15) - możliwe jest odnalezienie w treści art. 17 u.ś.r. i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem przypadek tzw. pominięcia prawodawczego, które polega na wskazaniu przez Trybunał braku pewnych treści normatywnych w kontrolowanym przepisie (por. A. Kustra, Wyroki zakresowe Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy, nr 4/2011, s. 60). Trybunał Konstytucyjny derogował bowiem fragment pełnego i jednoznacznego pod względem zakresowym przepisu, realizując tym samym klasyczną i nie budzącą kontrowersji funkcję "negatywnego prawodawcy" (por. S. Wronkowska, Kilka uwag o "prawodawcy negatywnym", Państwo i Prawo nr 10/2008).

Stanowisko to Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela.

Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności. Innymi słowy, skutkiem wydanego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku.

Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy, tj. art. 17 ust. 1b jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie, nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów.

Zauważyć należy, że Trybunał Konstytucyjny nie może uzasadnieniem swego wyroku przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania. Ani treść uzasadnienia wyroku, ani tym bardziej interpretacja fragmentu uzasadnienia nie może modyfikować treści sentencji wyroku, ani też zmieniać wynikających z przepisów prawa skutków orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny. Zgodnie z dominującym poglądem doktryny uzasadnienia orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego nie wiążą sądów (poza ewentualnie sądem pytającym w przypadku tzw. pytania prawnego), brak jest bowiem przesłanek warunkujących uznanie takiej kompetencji (por. J. Mikołajewicz, Zasady orzecznicze Trybunału Konstytucyjnego. Zagadnienia teoretyczne, Poznań 2008, s. 84).

W przywołanym wyżej wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy stwierdził, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał, m.in. po rozważeniu braku przesłanek do zróżnicowania sytuacji prawnej opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na czas (wiek) powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki wskazał, że skutkiem wyroku jest stwierdzenie w punkcie 8., iż opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych muszą być traktowani przez ustawodawcę jako podmioty należące do tej samej klasy. Stwierdzenie to, podobnie jak następne dwa akapity, odnosi się bezpośrednio do ustawodawcy (tzw. sygnalizacja).

Natomiast w akapicie czwartym punktu 8. uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego znajdują się rozważania dotyczące skutku wyroku dla stanu prawnego i sytuacji prawnej adresatów przepisu art. 17 ust. 1b ustawy – "skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy w ocenie Trybunału wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien dokonać tego bez zbędnej zwłoki".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wskazuje dalej, że fragment ten potwierdza charakterystykę zakresowego typu wyroku. Jeśli zaś chodzi o fragmenty odnoszące się do "uchylenia decyzji przyznających świadczenia" oraz "wykreowania prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych" to dosłownie pojmując treść tego zapisu brak byłoby podstaw do stosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresowo derogowanym brzmieniu, bez ingerencji ustawodawcy. Takie stwierdzenie przeczy natomiast sentencji wyroku i możliwości zrekonstruowania wszystkich konstytutywnych elementów prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po wyłączeniu norm wynikających z derogowanego zakresu przepisu. Zapis zawarty w punkcie 8. uzasadnienia wyroku należy zatem potraktować jako wskazówkę interpretacyjną, nie zaś element rozstrzygający o zakresie derogacji i jej skutku dla obowiązywania prawa.

Podzielając powyższe stanowisko stwierdzić należy, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego odniósł bezpośredni skutek, to zadaniem sądu administracyjnego -realizującego ustrojową funkcję gwaranta praw i wolności obywatelskich - jest ustalenie możliwości jego zastosowania zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. Zawarta w sentencji wyroku Trybunału derogacja nie powoduje bowiem powstania luki konstrukcyjnej, a zmodyfikowany przepis 17 ust. 1b u.ś.r., w dopełnieniu z ust. 1 tego artykułu, może być stosowany.

W świetle poczynionych rozważań nie można więc uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmienił sytuacji prawnej strony. Przeciwnie, wynika z niego, że organy - rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) - mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., jednakże z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W niniejszej sprawie organy z tego obowiązku się nie wywiązały.

Jak już podniesiono, wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś w przedmiotowej sprawie jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Zaistniała zatem w omawianym zakresie podstawa do uwzględnienia skargi, bowiem przedmiotowym wyrokiem Trybunał orzekł o niezgodności z Konstytucją RP przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, który stanowił podstawę orzekania w niniejszej sprawie.

W ocenie Sądu orzekającego należy odkodować podstawę prawną dla rozstrzygnięcia żądania strony z tych przepisów normujących daną instytucję materialnoprawną, które nie utraciły cechy zgodności z Konstytucją. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie dostrzega powodu do zmiany dotychczasowej i aktualnej linii orzecznictwa w tym zakresie, tym bardziej, że także Naczelny Sąd Administracyjny jednolicie ją akceptuje (zob. w tej materii m.in.: wyrok z dnia 5 września 2017 r., sygn. akt I OSK 2370/16 oraz wyrok z dnia 5 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1079/17).

Podsumowując tę część rozważań Sądu należy podkreślić – ma co zresztą słusznie zwrócił uwagę organ odwoławczy - że wadliwym było stanowisko przyjęte przez organ I instancji wskazujące, że skarżąca nie może uzyskać wnioskowanego świadczenia ze względu na brak możliwości ustalenia momentu powstania niepełnosprawności jej ojca, z uwagi na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. i przyjęte tam kryteria wiekowe. W tym zakresie należało zatem stwierdzić, że organ I instancji wydając w sprawie swoją decyzję dopuścił się naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie uwzględniającą skutków prawnych wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2014 r.

Przechodząc natomiast do oceny zasadności przyjętych przez organ odwoławczy podstaw odmowy wnioskowanego przez skarżącą świadczenia, a w pierwszej kolejności zasygnalizowanego braku istnienia związku pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej przez skarżąca a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawnym ojcem z uwagi na "ogólny staż pracy skarżącej i oraz to, że skarżąca od 6 lat pozostaje bierna zawodowo, podczas gdy znaczny stopień niepełnosprawności H. S. datuje się od 13 listopada 2017 r.", stwierdzić należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym zauważa się, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych, co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia (czy też jego niepodejmowania) z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie, dlatego nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 24 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 218/20). Jednocześnie zaznaczenia wymaga, że nie może mieć też decydującego znaczenia czy i ile czasu w przeszłości osoba opiekująca się niepełnosprawnym i wnioskująca o przyznanie z tego tytułu świadczenia pielęgnacyjnego pozostawała w zatrudnieniu, gdyż istotne jest, czy obecnie, z uwagi na stan zdrowia, jest ona zdolna do świadczenia pracy. Zgodnie z art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 53 ze zm.) niezdolną do pracy w rozumieniu ustawy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Orzekanie o niezdolności do pracy następuje, co do zasady, w trybie przewidzianym w art. 14 cytowanej ustawy; niezdolność do pracy wynikać może także z orzeczenia o niepełnosprawności wydawanego w trybie przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (zob. art. 4 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych; t.j.: Dz .U z 2020 r., poz. 426). Z akt sprawy nie wynika, by skarżąca z uwagi na stan zdrowia nie była zdolna do podjęcia zatrudnienia lub wykonywania innej pracy zarobkowej, a zatem takie okoliczności, jak to, że pozostawała aktywna zawodowo – jak stwierdziły organy - do dnia 31 grudnia 2014 r. oraz że posiada udowodnionych okresów składkowych: 6 lat, 1 miesiąc i 20 dni, natomiast okresów nieskładkowych: 6 lat i 4 dni (zob. pismo ZUS z dnia 18 września 2019 r. – k. 15 akt organu I instancji), nie mogą decydować i przesądzać o istnieniu czy też nieistnieniu związku pomiędzy nie podejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W odniesieniu kwestii rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad ojcem i – jak przyjął to organ odwoławczy - możliwości podjęcia przez skarżącą aktywności zawodowej (choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy), w ocenie Sądu, prezentowane stanowisko – w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a w szczególności oceny sytuacji rodzinnej dokonanej przez pracownika socjalnego w trakcie wywiadu środowiskowego – jest co najmniej przedwczesne. Jak wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego skarżąca mieszka wspólnie z rodzicami, którzy są osobami schorowanymi i w podeszłym wieku (82 i 81 lat). Szczególnej troski wymaga ojciec skarżącej – H. S., który z trudem porusza się po mieszkaniu (jest osobą m.in. prawie ociemniałą) i wymaga pomocy innej osoby przy wszystkich czynnościach codziennych (samoobsługowych). Wszystkie czynności związane z opieką i pielęgnacją nad ojcem (tj. toaleta ciała, ubieranie, przygotowywanie i podanie leków oraz posiłków, a także pomoc przy ich spożywaniu, pomoc przy poruszaniu się po mieszkaniu i dojściu do toalety), o charakterze gospodarczym (tj. pranie, sprzątanie, zakupy) oraz związane z załatwianiem spraw urzędowych, kontaktem z lekarzem, realizacją recept, a także dbaniem o podtrzymywanie zainteresowań ojca (tj. czytaniem mu książek i prasy), wykonuje osobiście skarżąca. Pracownik socjalny zwrócił uwagę, że sytuacja rodzinna, zakres i ilość obowiązków przy sprawowaniu opieki nad niepełnosprawnym ojcem uniemożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia.

W świetle powyższych wyjaśnień, odnosząc się do konstatacji organu odwoławczego - polegającej na stwierdzeniu że "zakres obowiązków sprowadzający się do prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, pomocy w sprawach urzędowych i przy wizytach u lekarzy oraz zakupu leków i towarzyszenia w czynnościach życia codziennego, nie daje podstaw do uznania, że rozmiar sprawowanej opieki uniemożliwia stronie podjęcie aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy" - należy stwierdzić, że jest ona co najmniej przedwczesna. Organ odwoławczy dokonując takiego stwierdzenia w ogóle nie uzasadnił swojego stanowiska. Trudno bowiem stwierdzić, dlaczego np. towarzyszenie przez skarżącą ojcu w "czynnościach życia codziennego" – przy jednoczesnym i kategorycznym stwierdzeniu w wywiadzie środowiskowym, że ojciec skarżącej "nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować w środowisku i wymaga stałej opieki i pomocy innej osoby przy wszystkich czynnościach codziennych (samoobsługowych)" – nie daje podstaw do uznania, że "rozmiar sprawowanej opieki uniemożliwia skarżącej podjęcie aktywności zawodowej", tym bardziej, że w sprawie nie poczyniono żadnych ustaleń wskazujących choćby na to, ile te czynności skarżącej codziennie zajmują, co mogłoby dopiero dać możliwość realnej oceny, czy skarżąca faktycznie ma możliwość podjęcia zatrudnienia i ewentualnie w jakimkolwiek wymiarze czasu pracy.

Z kwestią tą wiąże się także konieczność ustalenia i rozważenia, czy żona H. S. jest w stanie sprawować jakąkolwiek opiekę nad mężem. Organ odwoławczy stwierdził bowiem, że "skoro zaś żona – M. S. nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, to w przedmiotowej sprawie mamy również do czynienia z przesłanką negatywną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikającą z przepisów art. 17 ust. 5".

Po pierwsze, z akt sprawy nie wynika, by organy prowadziły postępowanie wyjaśniające mające na celu stwierdzenie, czy M. S. jest osobą niepełnosprawną, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, bowiem fakt, że w aktach sprawy brak jest takiego dokumentu nie oznacza sam w sobie, że M. S. nie została uznana za osobę niepełnosprawną w znacznym stopniu (i legitymuje się stosownym orzeczeniem w tym przedmiocie).

Po wtóre jednak, Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, stoi na stanowisku, że choć z językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. wynika, że w przypadku pozostawania w związku małżeńskim osoby wymagającej opieki wyłącznie posiadanie przez współmałżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności "zwalnia" go niejako ze sprawowania w pierwszej kolejności – wynikającej z obowiązku alimentacyjnego – opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, to jednak tak ograniczony zakresowo zabieg interpretacyjny uznać należy za niewystarczający dla zrekonstruowania normy prawnej wyrażonej treścią powyższego przepisu. Jakkolwiek proces wykładni prawa zaczyna się najczęściej od dyrektyw językowych, to jednak nie powinien się do nich ograniczać. Normę prawną rekonstruuje się bowiem z całokształtu obowiązujących przepisów prawnych, a wykładnia prawa - będąc operacją myślową dokonywaną przy wykorzystaniu wszystkich trzech grup dyrektyw interpretacyjnych (językowych, systemowych, funkcjonalnych) - nie może ograniczać się do wykładni językowej jednego przepisu. Zastosowanie systemowych i funkcjonalnych reguły wykładni winno prowadzić do skonstruowania wzorca kontrolnego, który będzie pozostawał w zgodności z normami konstytucyjnymi, jako nadrzędnymi (art. 8 ust. 1 Konstytucji RP). Tym samym koniecznym elementem procesu wykładni określonego przepisu jest poznanie jego treści m.in. w kontekście norm konstytucyjnych odnoszących się do kwestii uregulowanych interpretowanym przepisem. Powyższe zakłada konieczność zbadania czy ustalone znaczenie przepisu prawnego nie stoi w sprzeczności z wartościami konstytucyjnymi, w tym wypadku art. 18, art. 69 i art. 71 Konstytucji RP. Uwzględniając powyższe przy rekonstrukcji normy prawnej wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. należy zatem dojść do przekonania, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tegoż świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tę - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. winien być zatem rozumiany w ten sposób, że normuje sytuację, w której o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim, ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w art. 17 ust. 1 lub ust. 1a u.ś.r., niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji. Nie eliminuje to konieczności wykładania tego przepisu zgodnie z Konstytucją RP również w stosunku do osób spełniających kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. 1a), niebędących małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji (zob. wyroki NSA: z dnia 18 lipca 2012 r., sygn. akt I OSK 190/12; z dnia 9 stycznia 2013 r., sygn. akt I OSK 1196/12 oraz z dnia 25 stycznia 2013 r. sygn. akt I OSK 1899/12).

W konsekwencji literalne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki sprawowanej nad osobą pozostająca w związku małżeńskim, od tego czy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, uznać należy za zabieg niedostateczny w procesie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. Nie można bowiem zgodzić się z takim zapatrywaniem, że w sytuacji gdy oboje małżonkowie, z uwagi na obiektywnie istniejące przeszkody, nie mogą być dla siebie wzajemnie oparciem, to pozostali członkowie rodziny, którzy także mają obowiązek sprawowania nad nimi opieki, nie mogą uzyskać tegoż świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby oboje małżonkowie posiadali ustalony znaczny stopień niepełnosprawności. Niedopuszczalne jest także dyskryminujące traktowanie osób pozostających w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi obiektywne okoliczności nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, względem osób, które w związku małżeńskim nie pozostają. Wyniki wykładni językowej pomijają także cel regulacji zawartej w art. 17 u.ś.r., którym pozostaje przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom rzeczywiście sprawującym opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi, wymagającymi z tego powodu szczególnego wsparcia. Wykładnia językowa nie dostrzega także kontekstu systemowego, który nakazuje uwzględnienie wartości konstytucyjnych, o których mowa była powyżej. Wyniki wykładni językowej prowadzą w szczególności do wykluczenia z grona uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego tych, którzy spełniają przesłanki z art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. i sprawują opiekę nad osobą pozostająca w związku małżeńskim, w sytuacji gdy współmałżonek tej osoby nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, choć sprawowanie opieki przez współmałżonka jest obiektywnie niemożliwe (zob. wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2103/20).

Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że zarówno kwestia sprawowanej przez skarżącą opieki nad ojcem w zakresie ustalenia, czy istotnie jej rozmiar nie uniemożliwia podjęcia przez nią jakiejkolwiek aktywności zawodowej, jak również okoliczność zdolności do sprawowania opieki nad H. S. przez jego żonę – M. S., nie zostały należycie wyjaśnione w niniejszym postępowaniu, a zatem odmowa przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia w oparciu o zaprezentowaną przez organ odwoławczy ocenę materiału dowodowego i przedstawioną argumentację, jest przedwczesna.

Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Z kolei stosownie do art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku stwierdził, że decyzje obu organów orzekających zostały wydane z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego oraz z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji Sąd - działając podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ w zw. z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, o czym orzeczono w punkcie 1. sentencji wyroku.

O kosztach postępowania (punkt 2. sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od organu odwoławczego na rzecz skarżącej 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, na które składa się wynagrodzenie reprezentującego skarżącą adwokata ustalone zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.).

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań oraz oceny prawnej i wiążą organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 p.p.s.a.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).