Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 3765/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-12-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 6 pkt 16, art. 98, art. 104 ust. 1 i 4
journal: Dz.U. 2018 poz 1508
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka sędzia NSA Tamara Dziełakowska sędzia del. WSA Jolanta Górska (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Małgorzata Ziniewicz po rozpoznaniu w dniu 12 grudnia 2018 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2018 r. sygn. akt II SA/Ke 124/18 w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie uznania zasiłku stałego za nienależnie pobrany oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wyrokiem z dnia 13 czerwca 2018 r., sygn. akt II SA/Ke 124/18, oddalił skargę M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] listopada 2017 r., nr [...] w przedmiocie uznania zasiłku stałego za nienależnie pobrany, a nadto orzekł o przyznaniu na rzecz pełnomocnika skarżącego z urzędu kwoty [...] zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Decyzją z dnia [...] lipca 2017 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 6 pkt 16, art. 7, art. 8, art. 9 ust. 8, art. 37 ust. 1 pkt 1, ust. 2 pkt 1, art. 98, art. 104 ust. 1, ust. 3, art. 109 ustawy z dnia 12 marca 2004 o pomocy społecznej (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 1508 ze zm.) – dalej: u.p.s., Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w K., działając z upoważnienia Prezydenta Miasta K., stwierdził, że zasiłek stały - przyznany skarżącemu decyzją z dnia [...] stycznia 2010 r., nr [...], na okres od [...] sierpnia 2008 r. do [...] września 2009 r. oraz od [...] listopada 2009 r. do [...] sierpnia 2010 r. w wysokości: od [...] sierpnia 2008 r. do [...] września 2008 r. w wysokości [...] zł, od [...] października 2008 r. do [...] października 2008 r. w wysokości [...] zł, od [...] listopada 2008 r. do [...] marca 2009r. w wysokości [...] zł, od [...] kwietnia 2009 r. do [...] maja 2009 r. w wysokości [...] zł, od [...] czerwca 2009 r. do [...] września 2009 r. w wysokości [...] zł, od [...] listopada 2009 r. do [...] grudnia 2009 r. w wysokości [...] zł, od [...] stycznia 2010 r. do [...] sierpnia 2010 r. w wysokości [...] zł., zmienionej decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r., nr [...], ustalającą wysokość zasiłku stałego od maja 2010 r. na kwotę po [...] zł miesięcznie - za okres od [...] sierpnia 2008 r. do [...] sierpnia 2010 r. w łącznej kwocie [...] zł jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Powyższa decyzja została wydana w związku z ujawnieniem faktu posiadania przez skarżącego gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha fizycznych, co stanowi [...] ha przeliczeniowych i [...] ha lasu, a tym samym uzyskiwania z tego tytułu dochodu w wysokości [...] zł miesięcznie, o czym skarżący nie poinformował pracownika socjalnego. Zatem w okresie od dnia [...] sierpnia 2008 r. do dnia [...] sierpnia 2010 r. łączny miesięczny dochód własny skarżącego przedstawiał się następująco: od sierpnia 2008 r. do października 2008 r. - [...] zł, od listopada 2008 r. do marca 2009 r. - [...] zł, od kwietnia 2009 r. do maja 2009 r. - [...] zł, od czerwca 2009 r. do września 2009 r. oraz od listopada 2009 r. do kwietnia 2010 r. - [...] zł, od maja 2010 r. do czerwca 2010 r. - [...] zł, od lipca 2010 r. do sierpnia 2010 r. - [...] zł, a tym samym przekraczał ówcześnie obowiązujące kryterium dochodowe dla osoby samotnie gospodarującej, uprawniające do korzystania z pomocy w formie zasiłku stałego, wynoszące [...] zł. Nadto dochód z 1 ha przeliczeniowego wynosił [...] zł.

W odwołaniu od powyższej decyzji M. W. podniósł, że organ I instancji nie powinien uwzględniać w jego dochodzie dochodu z hektarów przeliczeniowych, ponieważ skarżący nie pracował w gospodarstwie ze względu na zły stan zdrowia, grunty nie były uprawiane, a na działce nie stały budynki gospodarcze.

Decyzją z dnia [...] listopada 2017 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. (dalej: organ odwoławczy, Kolegium) utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Organ odwoławczy, wskazując na treść art. 6 pkt 16 u.p.s., podniósł, że skarżący składając wniosek o przyznanie zasiłku stałego, nie poinformował organu, że jest właścicielem gospodarstwa rolnego. Podzielił w konsekwencji stanowisko organu I instancji, że zasiłek stały wypłacony skarżącemu za okres od dnia [...] sierpnia 2008 r. do dnia [...] sierpnia 2010 r. w łącznej kwocie [...] zł stanowi świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu ww. przepisu.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że z punktu widzenia art. 8 ust. 9 u.p.s. bez znaczenia jest okoliczność czy gospodarstwo rolne jest uprawiane, czy też nie i z jakiego powodu oraz czy rzeczywiście przynosi ono dochody.

Kolegium podkreśliło, że z aktu notarialnego umowy darowizny wynika, że skarżący był właścicielem gospodarstwa rolnego, a nadto uzyskał rentę rolniczą, musząc spełnić warunki jej przyznania. Kolegium wyjaśniło również, że obwieszczenie Prezesa GUS do ustalenia dochodu z gospodarstwa nie ma w sprawie zastosowania.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach M. W., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji, podniósł, że w dniu [...] lutego 1984 r. zawarł związek małżeński z D. W., zatem ewentualny dochód z gospodarstwa rolnego powinien być uwzględniony w połowie. Zarzucił, że jego gospodarstwo nie spełniało przesłanek, o których mowa w art. 55³ Kodeksu cywilnego, nie miał bowiem inwentarza, budynków, urządzeń.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach, oddalając skargę, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 1302) - dalej jako "p.p.s.a.", wskazał w pierwszej kolejności, że co do zasady skarżący nie kwestionował, że był właścicielem nieruchomości o areale ustalonym przez organy orzekające w postępowaniu administracyjnym, a spór głównie zasadzał się na ustaleniu, czy przedmiotem tej własności było gospodarstwo rolne oraz czy, z uwagi na pozostawanie skarżącego w związku małżeńskim, przy ustaleniu dochodu strony za sporny okres dochód z tego gospodarstwa powinien zostać uwzględniony w całości czy też tylko w połowie.

Sąd I instancji wyjaśnił, że w świetle art. 6 pkt 9 i 10 u.p.s. osobą samotnie gospodarującą jest także osoba, która pozostaje w związku małżeńskim, o ile tylko samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Zatem sam fakt pozostawania skarżącego w związku małżeńskim nie stał na przeszkodzie uznania go za osobę samotnie gospodarującą. Sąd dodał, że skarżący wskazał w załączonym do wniosku o przyznanie zasiłku stałego oświadczeniu, że jest osobą samotnie gospodarującą. Oświadczenie to potwierdził również przeprowadzony w dniu [...] grudnia 2009 r. wywiad środowiskowy.

Jak stwierdził Sąd I instancji, z dokumentów zgromadzonych w toku postępowania administracyjnego wynika, że skarżący był właścicielem nieruchomości, które nabył po swoich rodzicach do majątku osobistego z mocy umowy przekazania własności i posiadania gospodarstwa rolnego sporządzonej przed Naczelnikiem Gminy Ł. dnia [...] kwietnia 1978 r. i które zbył w dniu [...] września 2016 r. w drodze darowizny na rzecz swoich dzieci. Zdaniem Sądu I instancji oznacza to, że przedmiotem zbytego prawa własności było w istocie gospodarstwo rolne, którego wyłącznym właścicielem był skarżący.

Sąd I instancji wyjaśnił, że zarzut uwzględnienia całości dochodu z gospodarstwa rolnego po stronie skarżącego, nie zaś podzielenia tego dochodu przez organy pomiędzy niego a jego żonę strona sformułowała na etapie skargi, co czyni nieskutecznym zarzut naruszenia przepisów art. 107 k.p.a. przez nieodniesienia się przez organ odwoławczy do ww. kwestii. W konsekwencji Sąd, przed wydaniem wyroku, z urzędu zweryfikował te okoliczności i ustalił, że wyrokiem z dnia 24 maja 2005 r. Sąd Okręgowy w Kielcach orzekł separację małżonków M. W. i D. W. i wyrok ten się uprawomocnił, ponieważ nie została od niego złożona apelacja (ani wniosek o uzasadnienie wyroku). Sąd I instancji wyjaśnił przy tym, że zgodnie z art. 54 § 1 k.r.o. (obowiązującym także w okresie pobierania zasiłku stałego przez skarżącego), orzeczenie separacji powoduje powstanie między małżonkami rozdzielności majątkowej, a skutek zaliczenia do majątku wspólnego również dochodów z majątku osobistego każdego z małżonków występuje, gdy pomiędzy małżonkami panuje ustrój majątkowy tzw. wspólność ustawowa. Z tych względów Sąd I instancji uznał, że od 2005 r. pomiędzy skarżącym a jego żoną istniał ustrój rozdzielności majątkowej, co oznacza, że całość dochodów z majątku osobistego skarżącego stanowiła wyłącznie jego własność (art. 51 k.r.o.).

Nadto Sąd I instancji wyjaśnił, że dla ustalenia dochodu na potrzeby postępowania w sprawach świadczeń z pomocy społecznej nie ma znaczenia, jakie rzeczywiste dochody osiągane są z gospodarstwa rolnego, ani czy grunt jest w ogóle uprawiany. Okoliczności, które są przyczyną nieuprawiania gospodarstwa rolnego, nie mają znaczenia prawnego. Bez względu na fakt, czy ziemia uprawiana jest przez właściciela, czy nie jest uprawiana, dochód ustala się tak samo, biorąc pod uwagę wielkość gospodarstwa rolnego.

W ocenie Sądu I instancji organy zasadnie zatem uznały, że będąc właścicielem gospodarstwa rolnego o areale ustalonym prawidłowo w oparciu o informacje udzielone przez organ wymierzający wysokość podatku rolnego i prowadzący rejestry wymiarowe zobowiązań pieniężnych - Wójta Gminy Ł., skarżący osiągał dochód w rozumieniu art. 8 ust. 9 u.p.s., przekraczając zarazem kwotę kryterium dochodowego, co powodowało, że zasiłek stały nie powinien być skarżącemu przyznany i jako taki słusznie został uznany za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 6 pkt 16 u.p.s. W sytuacji zaś, gdy decyzja będąca w tym przypadku podstawą wypłaty zasiłku stałego została już w całości zrealizowana, właściwą formą rozstrzygnięcia było uznanie tego świadczenia za nienależnie pobrane.

Sąd I instancji dodał, że w niniejszej sprawie organy nie dopuściły się naruszenia art. 104 ust. 7 u.p.s. z uwagi na okres pobierania zasiłku stałego, którego dotyczyły wydane w niniejszej sprawie decyzje administracyjne.

Sąd I instancji nie dopatrzył się naruszenia w niniejszej sprawie przepisów prawa procesowego, jak również prawa materialnego w stopniu, który obligowałby do wyeliminowania zaskarżonego aktu z obrotu prawnego. Sąd nie dostrzegł, aby ze strony organów na skutek wydania kwestionowanych decyzji doszło do naruszenia przepisów art. 104 ust. 7 u.p.s., a także art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 k.p.a.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Sąd I instancji orzekł (pkt II wyroku) na podstawie § 2 pkt 1, § 4 ust. 1, § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. 2016.1715), w związku z art. 250 p.p.s.a.

Skarżący zaskarżył w całości powyższy wyrok, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Kielcach do ponownego rozpoznania, i zarzucając temu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania w postaci:

1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w zw. z art. 98 i art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie i nieuwzględnienie skargi pomimo utrzymania w mocy przez organ II instancji decyzji, która uznając świadczenie za nienależnie pobrane nie rozstrzyga o zwrocie tego świadczenia, bądź o odstąpieniu od żądania tego zwrotu, pomimo że zgodnie z powołanymi wyżej przepisami rozstrzygnięcie takie powinna zawierać,

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w zw. z art. 98 i art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie i nieuwzględnienie skargi pomimo utrzymania w mocy przez organ II instancji decyzji, przy której wydaniu organ I instancji nie zebrał całego materiału dowodowego istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności nie zbadał czy pracownik socjalny wystąpił do właściwego organu z wnioskiem o odstąpienie żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, nie poinformował skarżącego o możliwości złożenia takiego wniosku, nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej skarżącego pod kątem możliwości odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia, umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty, pomimo że zgodnie z wyżej wymienionymi przepisami ustalenia takie powinien przeprowadzić,

3) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 7, art. 9, art. 11 art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i nieuwzględnienie skargi pomimo utrzymania w mocy przez organ II instancji decyzji, przy której wydaniu organ I instancji nie zbadał całego materiału dowodowego istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności nie wskazał w uzasadnieniu decyzji na jakiej podstawie przyjął, że posiadana przez skarżącego nieruchomość obejmuje wskazaną w tej decyzji ilość hektarów przeliczeniowych, pomimo że zgodnie z wyżej wymienionymi przepisami ustalenia takie powinien przeprowadzić,

4) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w zw. z art. 98 i art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie i nieuwzględnienie skargi pomimo utrzymania w mocy przez organ II instancji decyzji, przy której wydaniu organ I instancji nie zebrał całego materiału dowodowego istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności nie ustalił czy w dacie nabycia nieruchomości na podstawie umowy przekazania własności z dnia [...] kwietnia 1979 r. skarżący pozostawał w związku małżeńskim, a jeżeli tak jakiego rodzaju ustrój majątkowy małżeński łączył go z małżonką, pomimo że zgodnie z wyżej wymienionymi przepisami ustalenia takie powinien przeprowadzić,

5) art. 250 p.p.s.a. oraz § 2 pkt 1, § 4 ust. 1 i 3 oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2016 r., poz. 1715) – dalej: rozporządzenie, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyznanie wyznaczonemu radcy prawnemu w sprawie, której przedmiotem jest należność pieniężna w kwocie [...] zł wynagrodzenia w kwocie [...] zł z VAT, podczas gdy wynagrodzenie to w oparciu o § 2 pkt 1, § 4 ust. 1 i 3, § 8 pkt 4 oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. a ww. rozporządzenia winno wynieść [...] zł z VAT.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumenty na poparcie powyższych zarzutów.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania, która zachodzi w wypadkach określonych w § 2 tego przepisu. Podstaw nieważnościowych w niniejszej sprawie nie stwierdzono.

Podkreślenia wymaga, że postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie polega na ponownym rozpoznaniu skargi w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania.

Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Rozpoznając wniesioną w niniejszej sprawie skargę kasacyjną, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że nie zawiera ona usprawiedliwionych podstaw.

Postawione w punktach 1-4 petitum skargi kasacyjnej zarzuty w istocie zmierzają do wykazania, że decyzja - ustalająca, iż zasiłek stały wypłacony skarżącemu w okresie od [...] sierpnia 2008 r. do [...] września 2009 r. oraz od [...] listopada 2009 r. do [...] sierpnia 2010 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane - winna ulec uchyleniu z uwagi na naruszenie w postępowaniu przed organami administracji przepisów postępowania wskazanych w treści zarzutów.

W pierwszej kolejności należało, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyjaśnić, że zarzuty zawarte w punktach 1. i 2. petitum skargi kasacyjnej nie zostały sformułowane w pełni prawidłowo. Autor skargi kasacyjnej sformułował bowiem ww. zarzuty jako polegające na naruszeniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w powiązaniu zarówno z przepisami postępowania administracyjnego (art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 1 i 3 k.p.a., a także art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w przypadku zarzutu z pkt. 2. petitum skargi kasacyjnej), jak i z przepisami prawa materialnego (art. 98 i art. 104 ust. 4 u.p.s.). Przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. reguluje jedynie jeden ze sposobów rozstrzygnięcia przez Sąd I instancji. Jego naruszenie można by zarzucać wówczas, gdyby Sąd ten, choć stwierdził, że doszło w sprawie do naruszenia przepisów postępowania, innego niż dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, nie uchylił zaskarżonej decyzji. Sytuacja taka w rozpoznawanej sprawie nie występowała. Natomiast zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego powinien być powiązany z naruszeniem przez Sąd I instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., czego autor skargi kasacyjnej nie czyni.

Zarzuty objęte punktami 1. i 2. petitum skargi kasacyjnej zasadzają się przy tym na prezentowanym przez autora skargi kasacyjnej poglądzie, że w świetle art. 98 i art. 104 ust. 4 u.p.s. decyzja uznająca zasiłek stały za nienależnie pobrany powinna zawierać rozstrzygnięcie znajdujące oparcie w ww. przepisach, tj. o zwrocie świadczenia nienależnego albo o odstąpieniu od żądania takiego zwrotu. W konsekwencji tego poglądu skarżący twierdzi, że Sąd I instancji bezzasadnie uznał za zgodne z prawem decyzje organów obu instancji, które nie zawierają żadnego z powyższych rozstrzygnięć oraz nie zostały poprzedzone ustaleniem stanu faktycznego i zebraniem materiału dowodowego dotyczącego sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej skarżącego pod kątem możliwości odstąpienia od żądania zwrotu zasiłku stałego lub zastosowania pozostałych form wsparcia określonych w art. 104 ust. 4 u.p.s.

Podkreślić jednak należy, że organy obu instancji, przy wydawaniu decyzji nie stosowały art. 98 w związku z 104 ust. 4 u.p.s. Zwraca na to uwagę również autor skargi kasacyjnej na 4. stronie jej uzasadnienia stwierdzając, że art. 104 ust. 4 u.p.s. nie został wskazany jako jedna z podstaw wydania decyzji. Jako podstawę prawną swej decyzji organ I instancji wskazał bowiem m.in. art. 98 i art. 104 ust. 1 i 3 u.p.s., jako samodzielne jednostki tego aktu prawnego. Oznacza to, że rzeczą organów było rozstrzygnięcie czy ujawniona zmiana sytuacji dochodowej skarżącego związana z posiadaniem gospodarstwa rolnego miała wpływ na zasadność przyznania skarżącemu zasiłku stałego w okresie, na który świadczenie to zostało przyznane. W konsekwencji powyższego przedmiotem kontroli Sądu I instancji była decyzja orzekająca o ustaleniu wysokości pobranego przez skarżącego nienależnie zasiłku stałego, nie zaś decyzja nakazująca zwrot świadczenia nienależnie pobranego. Z tych względów Sąd I instancji również nie stosował przy wydawaniu zaskarżonego wyroku przepisu art. 98 i art. 104 ust. 4 u.p.s. Zarzuty naruszenia tego przepisu przez Sąd I instancji należało zatem uznać nie tylko za nieprawidłowo sformułowane (poprzez powiązanie tych przepisów stanowiących przepisy prawa materialnego z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.), ale również za niezasadne.

Przypomnieć jedynie należy, że stosownie do art. 98 u.p.s., świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio. Według zaś art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Natomiast stosownie do art. 104 ust. 1 tej ustawy należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zatem z regulacji tej wynika, że odstąpienie od żądania zwrotu wypłaconego świadczenia na gruncie niniejszej sprawy uzależnione jest od tego, czy pobrany przez skarżącego zasiłek stały jest nienależnie pobranym świadczeniem. Definicja tego pojęcia zawarta została w art. 6 pkt 16 u.p.s., z którego wynika, że świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej.

Podstawy prawnej decyzji orzekającej o zwrocie świadczenia nienależnie pobranego należy natomiast poszukiwać w art. 98 u.p.s., przy czym w ramach postępowania prowadzonego w tym przedmiocie odpowiedniemu stosowaniu podlega art. 104 ust. 4 u.p.s. Oznacza to, że wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia powinno poprzedzać postępowanie wyjaśniające, w trakcie którego pracownik socjalny powinien dokonać analizy aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia, w celu ewentualnego ustalenia okoliczności faktycznych istotnych dla zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. Przepis ten nie ma z tych względów zastosowania w postępowaniu w przedmiocie ustalenia, czy świadczenia zostały pobrane nienależnie.

Za uwzględnieniem ww. zarzutów nie przemawiał pogląd zawarty w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 3 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SA/Sz 1313/13, albowiem w wyroku tym Sąd ten uznał, że - odmiennie niż w sprawie będącej przedmiotem niniejszego postępowania - podstawą wydania decyzji organów był przepis art. 98 w związku z art. 104 ust. 4 u.p.s. Podobnie poglądy zawarte w pozostałych wyrokach Wojewódzkich Sądów Administracyjnych podanych w uzasadnieniu skargi kasacyjnej nie mogły prowadzić do uwzględnienia omawianych zarzutów. Nie jest bowiem błędny pogląd o konieczności łącznego stosowania art. 98 i art. 104 ust. 4 u.p.s. i wynikającej z tego obowiązku powinności określenia przesłanek z art. 104 ust. 4 w ramach postępowania w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. Powtórzyć należy jednak, że organy w przedmiotowej sprawie nie wydawały decyzji orzekającej zwrot świadczenia nienależnie pobranego, lecz decyzje o uznaniu świadczenia na nienależnie pobrane, zatem stan faktyczny przedmiotowej sprawy jest odmienny od stanów faktycznych spraw będących przedmiotem kontroli w ww. wyrokach.

Z powyższych względów nie mogły być uznane za zasadne sformułowane w punktach 1. i 2. petitum skargi kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, skoro organy administracji obu instancji nie miały podstaw, aby prowadzić postępowanie wyjaśniające pod kątem orzeczenia o zwrocie nienależnie pobranych przez skarżącego świadczeń albo orzeczenia o treści przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. Z tego względu również Sąd I instancji nie był władny kontrolować zaskarżonych decyzji w zakresie braku ww. rozstrzygnięć, jak i zastosowania przepisów postępowania administracyjnego w celu ustalenia możliwości zastosowania wobec skarżącego dobrodziejstw przewidzianych w art. 104 ust. 4 u.p.s.

Rozpoznając zarzuty naruszenia przepisów postępowania zawarte w punktach 3. i 4. petitum skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił poglądu autora skargi kasacyjnej, że Sąd I instancji błędnie przyjął, że organy nie zebrały i nie zbadały całego materiału dowodowego istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy dotyczącej uznania zasiłku stałego za nienależnie pobrany przez skarżącego.

Po pierwsze, niezasadnie w skardze kasacyjnej kwestionuje się ustalenia faktyczne organów obu instancji, a zaaprobowane przez Sąd I instancji, dotyczące ilości hektarów przeliczeniowych objętych nieruchomością skarżącego. Ustalenia swe w powyższym zakresie organy oparły na wyczerpująco zebranym materiale dowodowym, z którego jednoznacznie wynikało, że skarżący figurował w ewidencji podatków jako właściciel gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha fizycznych, co stanowi [...] ha przeliczeniowych i [...] ha lasu. Podstawą tego ustalenia było pismo Wójta Gminy Ł. z dnia [...] sierpnia 2016 r. Okoliczność, że skarżący był właścicielem gospodarstwa rolnego od dnia [...] kwietnia 1979 r. do [...] września 2016 r., potwierdzona została pismem Kierownika Referatu Geodezji i Kartografii Starostwa Powiatowego w K. z dnia [...] września 2016 r., jak również przedstawionym przez skarżącego aktem notarialnym z dnia [...] września 2016 r., z którego wynika, że nieruchomość położoną w C., gmina Ł., o powierzchni [...] ha skarżący darował swoim dzieciom.

Również prawidłowe były ustalenia faktyczne dotyczące przysługiwania skarżącemu wyłącznego tytułu własności gospodarstwa rolnego, co wynikało z okoliczności nabycia przez skarżącego gospodarstwa rolnego od rodziców na podstawie umowy przekazania własności i posiadania gospodarstwa rolnego z dnia [...] kwietnia 1979 r., a następnie darowania tego gospodarstwa dzieciom skarżącego w dniu [...] września 2016 r. Bezsprzecznie zatem prawidłowo przyjął Sąd pierwszej instancji, że skarżący był wyłącznym właścicielem gospodarstwa rolnego, którego dochodowość powinna być uwzględniona przy badaniu przesłanek przyznania zasiłku stałego. Jednocześnie, jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, skarżący od 2005 r. pozostawał w separacji z żoną, zatem dochody z jego majątku osobistego w całości stanowiły jego własność. Nie sposób zatem zasadnie twierdzić, jak stara się to czynić autor skargi kasacyjnej, że okoliczność pozostawania przez skarżącego w związku małżeńskim w dacie przekazania mu własności i posiadania gospodarstwa rolnego miało jakiekolwiek znaczenie dla sposobu obliczenia dochodu z gospodarstwa rolnego.

Wbrew zatem twierdzeniom skargi kasacyjnej Sąd pierwszej instancji słusznie zważył, że w postępowaniu organów nie doszło do naruszenia przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 k.p.a.

Podkreślić w konsekwencji należy, że autor skargi kasacyjnej nie zakwestionował skutecznie przyjętego w powyższym zakresie przez Sąd I instancji stanu faktycznego sprawy, w żaden sposób nie wykazał by stan faktyczny był inny, niż wynika to z zebranego w tej sprawie materiału dowodowego. W szczególności nie przedstawił własnej, odmiennej od przeprowadzonej przez Sąd pierwszej instancji, oceny dowodów odnoszących się zarówno do okoliczności wielkości gospodarstwa rolnego oraz służącego skarżącemu wyłącznego tytułu własności do tego gospodarstwa. Skarżący nie wskazał również jakichkolwiek dowodów, które podważałyby ustalenia organów zaakceptowane przez Sąd pierwszej instancji. Nie twierdził przy tym, że inna była wielkość jego gospodarstwa rolnego, ani też nie wykazywał, że w dacie nabycia gospodarstwa rolnego pozostawał w związku małżeńskim. Rzeczą skarżącego było wykazanie w skardze kasacyjnej, że bez zarzucanych uchybień w ustaleniach faktycznych, ustalenia byłyby inne, a jeśli tak, to jakie, a tym samym wykazanie, że naruszenia tych przepisów miały wpływ na wynik sprawy. Należy bowiem przypomnieć, że dla uznania za usprawiedliwioną podstawę kasacyjną z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. nie wystarcza samo wskazanie naruszenia przepisów postępowania, ale nadto wymagane jest, aby skarżący wykazał, że następstwa stwierdzonych wadliwości postępowania były tego rodzaju lub skali, iż kształtowały one lub współkształtowały treść kwestionowanego w sprawie orzeczenia (por. wyroki NSA z dnia 5 maja 2004 r., sygn. akt FSK 6/04, LEX nr 129933; z dnia 26 lutego 2014 r., sygn. akt II GSK 1868/12, LEX nr 1495116). Obowiązkiem stawiającego zarzut naruszenia przepisów postępowania jest zaś wykazanie, że wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, inaczej mówiąc wykazanie, że gdyby do zarzucanego naruszenia przepisów postępowania nie doszło to wyrok sądu I instancji byłby inny. Istotny wpływ na wynik sprawy oznacza prawdopodobieństwo takiego oddziaływania naruszeń prawa procesowego na treść wyroku, które prowadziłoby do innego rozstrzygnięcia, niż zapadało w przedmiotowej sprawie. Stawiając zarzut tego rodzaju należy zatem wykazać, że gdyby nie doszło do naruszenia przepisów postępowania, to rozstrzygniecie sprawy najprawdopodobniej mogłoby być inne. Naruszenie przepisów postępowania nie zawsze bowiem musi prowadzić do wadliwego rozstrzygnięcia sprawy (por. wyrok NSA z dnia 4 września 2015 r., sygn. akt II OSK 2315/14, dostępny na stronie internetowej https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Autor skargi kasacyjnej nie wykazał, aby wytknięte uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy.

W sytuacji, gdy skarżący nie zakwestionował skutecznie dokonanej przez organy i zaakceptowanej przez Sąd pierwszej instancji oceny dowodów i wyciągniętych na ich podstawie wniosków, jako niezasadne należało ocenić zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Wbrew bowiem zarzutom skargi kasacyjnej, stwierdzić należy, że rozpoznając niniejszą sprawę, organy obu instancji dokonały prawidłowych ustaleń faktycznych, procedowały w zgodzie z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego oraz prawidłowo powołały i zastosowały przepisy ustawy o pomocy społecznej. Również uzasadnienia wydanych w sprawie decyzji w pełni odpowiadają wymaganiom wynikającym z treści art. 107 § 1 i 3 k.p.a. W tej sytuacji całkowicie zasadne było oddalenie skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach.

Bezzasadny okazał się również zarzut zawarty w punkcie 5. petitum skargi kasacyjnej, w którym autor skargi kasacyjnej kwestionował wysokość przyznanej w punkcie II zaskarżonego wyroku kwoty tytułem kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Skarżący pomija bowiem, że z utrwalonego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego wynika jednoznacznie, że sprawy z zakresu pomocy i opieki społecznej, obejmują także sprawy, w których kwestionowana jest prawidłowość przyznania praw i zobowiązanie do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. Decyzja uznająca świadczenie, przyznane w oparciu o przepisy ustawy o pomocy społecznej, za nienależnie pobrane i zobowiązująca do zwrotu świadczenia, modyfikuje w sposób istotny sytuację prawną strony, której świadczenie wcześniej zostało przyznane (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 marca 2018 r., sygn. akt I OZ 226/18, z dnia 21 marca 2018 r., sygn. akt I OZ 270/18, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl)

W związku z powyższym brak jest podstaw do uznania, że w niniejszej sprawie Sąd I instancji winien zastosować § 8 pkt 4 rozporządzenia, stanowiący o wysokości opłaty przy uwzględnieniu wartości przedmiotu sprawy, ponieważ sprawa ta dotyczy decyzji wydanej na podstawie ustawy o pomocy społecznej, w związku z czym stosownymi do ustalenia kosztów były przepisy § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz § 4 ust. 3 rozporządzenia oraz art. 250 p.p.s.a.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

Zgodnie z art. 254 § 1 p.p.s.a. do rozpoznania wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej właściwy jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach.