Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1138/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-12-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Gospodarka mieniem
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 193
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: art. 134  par. 1 i  art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 2  ust. 2
journal: Dz.U. 2014 poz 195
law: Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi  granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Kosińska (spr.) Sędziowie WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz WSA Marta Kołtun-Kulik Protokolant starszy sekretarz sądowy Aleksandra Borkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 listopada 2015 r. sprawy ze skargi B. J. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] maja 2015 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania B. J., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2015 r., nr [...], odmawiającą potwierdzenia B. J. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. B. i J. B. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia 5 sierpnia 2014 r. B. J. zwróciła się do Wojewody [...] o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez J. B., tj. majątek [...], majątek [...] i majątek [...], dawne województwo [...], obecnie województwo [...] oraz przez A. B. nieruchomości stanowiące pola naftowe, tj. pole naftowe E. (gm. kat. [...]), I. (gm. kat. T. S.) i W. (gm. kat. [...]) dawne województwo [...], obecnie województwo [...].

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] marca 2015 r. odmówił potwierdzenia B. J. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. B. i J. B. opisanych wyżej nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że przedmiotowe nieruchomości położone są na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a zatem wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty nie może być uwzględniony na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto Wojewoda wskazał, że wnioskodawczyni nie wykazała, że na ocenę spełnienia wymogu zamieszkiwania przez J. B. i A. B. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r., poz. 195).

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem B. J. wniosła odwołanie. Odwołująca się zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie: art. 1 ust. 1 pkt 2, art. 1a, art. 7 ust. 2 oraz art. 5 ust. 1 i ust.3 pkt 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, art. 2 i 32 Konstytucji, art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 7, art. 8, art. 11, art. 75, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 kpa. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji organu I instancji.

Po rozpatrzeniu złożonego odwołania Minister Skarbu Państwa stwierdził, że nie może ono zostać uwzględnione. W uzasadnieniu zajętego stanowiska organ odwoławczy przywołał treść art. 1 ust. 1, ust. 1a i ust. 2, art. 2, art. 3 ust 1 i 2, oraz art. 9 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej i wyjaśnił, że warunkiem koniecznym do wydania decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty jest kumulatywne spełnienie przesłanek wskazanych w dyspozycji art. 1, art. 2 i art. 3 powołanej ustawy. Podstawową przesłanką przewidzianą w tych przepisach jest natomiast, by nieruchomości, za które wnioskodawcy ubiegają się o rekompensatę, pozostawione były poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Minister wyjaśnił, że gmina [...], na terenie, której położone były majątek [...] oraz pola naftowe I. i W., oraz gmina [...], na terenie której znajdowały się majątki [...] i [...] oraz pola naftowe E., położone są obecnie na terytorium państwa polskiego, w powiecie [...], w wojewódzkie [...]. Przedmiotowe nieruchomości położone były do 1944 r. na obszarach wchodzących w skład ówczesnego państwa polskiego. W latach 1944-1951 gminy [...] i [...] znajdowały się na terytorium Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR), a następnie na podstawie umowy międzynarodowej zawartej 15 lutego 1951 r. pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych obszar, na terenie którego znajdowały się gminy [...] i [...], został przekazany, w drodze wzajemnej zamiany, Rzeczypospolitej Polskiej. Minister wskazał, że prawo do rekompensaty przysługuje m.in. osobom oraz ich spadkobiercom, które na skutek ww. umowy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a ZSRR pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej i obszar, na którym znajdują się pozostawione nieruchomości nie znajduje się obecnie w granicach Rzeczypospolitej Polskiej. Dotyczy to tych nieruchomości, które znajdowały się na odcinku polskiego terytorium państwowego, który to odcinek został odstąpiony w drodze zamiany Związkowi Socjalistycznych Republik Radzieckich i obecnie znajduje się na terenie Ukrainy. Z akt sprawy wynika jednoznacznie, że sporne nieruchomości znajdowały się do 1951 r. na terytorium Związku Radzieckiego, ale obecnie znajdują się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zdaniem organu nie można zatem stwierdzić, że J. B. i A. B. pozostawili nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, a tym samym nie został spełniony wymóg określony w art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. W tej sytuacji organ odwoławczy stwierdził, że organ I instancji nie naruszył przepisów art. 1 ust. 1 pkt 2 i ust. 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. poprzez ich niezastosowanie, bowiem sporne nieruchomości położone są w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej, a zatem wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty nie może być uwzględniony na podstawie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Odnosząc się do zarzutu odwołującej się, że "nie ma pewności, czy wszystkie nieruchomości objęte wnioskiem znajdują się na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, gdyż organ I instancji nie uczynił w tym zakresie żadnych ustaleń", Minister wskazał, że fakt położenia spornych nieruchomości na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest okolicznością znaną organowi z urzędu i zgodnie z art. 77 § 1 kpa nie wymaga dowodu. Minister podkreślił, że dokonana przez niego analiza dostępnych map oraz załączonych do akt sprawy zestawień nieruchomości wchodzących w skład majątku [...], [...] i [...], zawierających opis położenia gruntu potwierdziła, że przedmiotowe nieruchomości położone są w całości na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Równocześnie Minister, przywołując treść znowelizowanego art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. stwierdził, że bezzasadne są zarzuty odwołującej się dotyczące błędnej wykładni art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Na podstawie art. 1 powołanej ustawy zmieniającej dokonano zmiany przepisu art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. W ocenie organu odwoławczego, powyższa zmiana przepisów sprowadza się do tego, że w miejsce dotychczasowego wymogu zamieszkiwania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r. wprowadzona została przesłanka miejsca zamieszkania na wymienionych terenach, której spełnienie oceniane jest z uwzględnieniem przepisów obowiązujących w dacie 1 września 1939 r. Minister zauważył, że w rozumieniu przedwojennych przepisów, o których mowa w art. 2 pkt 1 znowelizowanej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., możliwa była sytuacja, w której dana osoba posiadała więcej niż jedno miejsce zamieszkania. Tym samym fakt, że właściciel nieruchomości pozostawionej zamieszkiwał przed wybuchem II wojny światowej na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie wyklucza, że właściciel taki posiadał "dodatkowe" miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Niezależnie od liczby posiadanych miejsc zamieszkania każde z nich powinno spełniać określone kryteria, tj. być miejscem na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszkał "z zamiarem stałego pobytu" (art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych) lub miejscowością, w której przebywał z zamiarem stałego pobytu (art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego - Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934) lub zajmowaniem w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności, wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych (§ 3 pkt 2 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r.). Zdaniem Ministra strona powinna wykazać, że w rozumieniu powyższych przepisów J. B. i A. B. zamieszkiwali w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej. Z akt sprawy wynika jednoznacznie, że J. B. i A. B. zamieszkiwali nieprzerwanie do dnia wybuchu II wojny światowej we [...], co potwierdzają dokumenty przedłożone przez wnioskodawczynię (m.in. książka meldunkowa dla budynku położonego przy ul. [...] w [...], z której wynika, że byli oni zameldowali pod wskazanym adresem dopiero od 10 listopada 1943 r.). Dla oceny kwestii zamieszkiwania ww. osób znaczenie ma również folder reklamowy pensjonatu w [...], w którym podano, że informacji udziela ustnie i pisemnie A. z G. B., [...], ul. [...], schody 4, piętro [...], drzwi [...], do czasu wakacji szkolnych - następnie pisemnie z [...], poczta [...], k. [...]. Wynika z tego, że pobyt J. B. i A. B. w [...] miał charakter sezonowy. W ocenie Ministra nie można uznać testamentu sporządzonego przez J. B. w dniu 2 grudnia 1938 r. podczas pobytu w [...] za dowód na jego zamieszkiwanie w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej. W aktach sprawy znajdują się dokumenty urzędowe świadczące o zamieszkiwaniu J. B. i A. B. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W tej sytuacji organ odwoławczy stwierdził, że wnioskodawczyni nie wykazała, że na ocenę spełnienia wymogu zamieszkiwania przez J. B. i A. B. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wpływ mają zmiany dokonane ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r.

Zdaniem Ministra nie zasługują także na aprobatę zarzuty naruszenia przez organ I instancji art. 32 Konstytucji, gdyż ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty nie różnicuje osób, które charakteryzują się daną cechą istotną (relewantną), tj. osób które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Nieuzasadniony był również w ocenie organu II instancji zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji, w związku z art. 42 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym, przez błędne przyjęcie, że akty prawne stanowiące umowy międzynarodowe wydane przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) są zgodne z Konstytucją. Zastosowane przepisy ustawy z dnia 5 lipca 2005 r. odwołujące się do umów międzynarodowych zawartych przez PKWN nie zostały uznane za niezgodne z żadnym przepisem Konstytucji, a w szczególności z jej art. 2. Niezasadne są również twierdzenia odwołującej się, że organ I instancji błędnie przyjął, że powołane przepisy są zgodne z Konstytucją. Takiej oceny organ I instancji nie dokonywał w zaskarżonej decyzji.

Minister stwierdził, że organ wojewódzki umożliwił stronie uczestnictwo w każdym stadium postępowania, w tym składanie dodatkowych dokumentów i wyjaśnień, a swą decyzję wydał po ustaleniu stanu faktycznego dotyczącego pozostawienia spornej nieruchomości, na podstawie całokształtu materiału dowodowego zebranego w sprawie. Zdaniem Ministra, organ I instancji prawidłowo uznał, że przedmiotowe nieruchomości położone są w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej, a zatem wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty nie może być uwzględniony na podstawie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Prawidłowe były również ustalenie organu wojewódzkiego, zgodnie z którym wnioskodawczyni nie wykazała, że na ocenę spełnienia wymogu zamieszkiwania przez J. B. i A. B. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r. Dlatego też nie można twierdzić, że zostały naruszone zasady wyrażone w art. 7, art. 8, art. 11, art. 75 § 1, art. 76 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2015 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła B. J.. W uzasadnieniu skargi zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie:

I. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 8, art. 75, art. 76, art. 77 § 1, art. 80 i art. 104 § 1 kpa poprzez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności, mających wpływ na prawidłowe załatwienie sprawy, nieuwzględnienie całego zebranego w sprawie materiału dowodowego, a także wadliwe uzasadnienie faktyczne i prawne wydanej decyzji, co spowodowało:

- błędne przyjęcie, że skarżąca nie wykazała, że na ocenę spełnienia wymogu zamieszkiwania przez J. B. i A. B. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r.,

- niewskazanie, na jakiej podstawie prawnej i w jakiej dacie doszło do pozbawienia poprzedników prawnych wnioskodawczyni prawa własności nieruchomości objętych wnioskiem,

- nieustalenie, czy w odniesieniu do pól naftowych E., I. i W. rzeczywiście doszło do odłączenia od nieruchomości prawa wydobywania minerałów bitumicznych, gdyż w zaskarżonej decyzji organ administracyjny nie wskazał wpisów w odpowiednich wykazach hipotecznych stanowiących podstawę do wyodrębnienia ww. prawa do wydobywania, w odniesieniu do poszczególnych pól naftowych,

- nieprzedstawienie aktualnego stanu prawnego i faktycznego nieruchomości poprzez brak:

1. opisania parcel katastralnych z równoczesnym dokonaniem synchronizacji polegającej na określeniu, w skład jakich działek ewidencyjnych o jakiej powierzchni, położonych w jakich obrębach ewidencyjnych i objętych jakimi księgami wieczystymi ww. parcele katastralne wchodzą obecnie,

2. wskazania przeznaczenia nieruchomości w planie zagospodarowania przestrzennego prowadzonym dla miejscowości objętych wnioskiem, opisanie charakteru użytków, określenie, czy obecne nieruchomości są zabudowane czy nie,

3. określenia jakim podmiotom, na jakiej podstawie i jaki tytuł prawny przysługuje do poszczególnych działek ewidencyjnych stanowiących nieruchomości będące przedmiotem postępowania;

- art. 107 § 1 i 3 kpa poprzez jej błędne uzasadnienie, a to pominięcie okoliczności wskazanych przez skarżącą zarówno faktycznych, jak i prawnych oraz przywołanego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, a jednocześnie nieodniesienie się do dowodów i twierdzeń prawnych wskazanych przez skarżącą,

- art. 11 kpa w zw. z art. 140 kpa w zw. z art. 107 § 3 kpa poprzez zaniechanie rozpoznania wszystkich zarzutów skarżącej i zaniechanie ustosunkowania się co do nich w zaskarżonej decyzji,

- art. 7, art. 77 § 1 kpa poprzez przeniesienie na skarżącą ciężaru dowodu w zakresie wykazania, że J. B. i A. B. mieli w dniu 1 września 1939 r. miejsce zamieszkania również w obecnych granicach Rzeczpospolitej Polskiej, co stoi w sprzeczności z zasadą oficjalności w postępowaniu administracyjnym,

- art. 138 § 1 pkt 1 kpa poprzez błędne jego zastosowanie i utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji;

II. przepisów art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez jego błędne niezastosowanie i przyjęcie, że skarżąca nie spełniła przesłanek wynikających z ustawy z 12 grudnia 2013 r. do złożenia wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty,

- art. 7 ust. 2 oraz art. 5 ust. 1 i ust. 3 pkt 2 i art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej poprzez ich błędne zastosowanie polegające na utrzymaniu w mocy decyzji odmawiającej prawa do rekompensaty, podczas gdy z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż skarżąca spełniła wymogi, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 2 ww. ustawy, a więc zaistniały przesłanki do uchylenia zaskarżonej decyzji i przyznania prawa do rekompensaty,

- art. 32 Konstytucji poprzez nierówne traktowanie przez władze publiczne dwóch grup potencjalnie uprawnionych do rekompensaty za utracone nieruchomości, tj.: osób, których nieruchomości podpadały pod akty normatywne, jakimi były układy międzynarodowe zawarte przez niesuwerenną władzę, wydane w celu regulacji przebiegu granic państwa polskiego na skutek okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., w rezultacie których zastosowania nieruchomości podpadające pod ich działanie zostały przejęte przez państwo polskie, w stosunku do innych osób wywłaszczonych również na podstawie aktów normatywnych stanowionych przez tego samego niesuwerennego prawodawcę, które mogą dochodzić rekompensaty za utracone nieruchomości (np. grunty warszawskie) na podstawie odrębnych przepisów, a to w sytuacji, w której państwo polskie w rezultacie obydwu wyżej opisanych działań stało się beneficjentem przejęcia mienia;

- art. 2 Konstytucji w związku z art. 42 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym przez błędne przyjęcie, że ww. akty prawne stanowiące umowy międzynarodowe wydane przez PKWN są zgodne z Konstytucją i mogą stanowić podstawę pozbawienia wnioskodawczyni prawa własności nieruchomości objętych wnioskiem, podczas gdy z treści art. 42 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym wynika, że jedynie akty prawne powszechnie obowiązujące (i) wydane przez kompetentny organ państwowy, (ii) z zachowaniem wymaganego prawem trybu ich wydania oraz (iii) o treści zgodnej z Konstytucją mogą mieć charakter konstytucyjny i być podstawą ingerencji w podstawowe prawa człowieka takie jak prawo własności i prawo dziedziczenia.

W tej sytuacji skarżąca wniosła o wystąpienie przez Sąd na podstawie art. 193 Konstytucji do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym: "Czy art. 1 ust. 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej (tekst. jedn. Dz. U. z 2014 r., poz. 1090) w zakresie, w jakim na jego mocy orzekanie w przedmiocie prawa do rekompensaty za utracone nieruchomości zostało ograniczone do nieruchomości znajdujących się poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej, w sytuacji kiedy prawo własności nieruchomości zostało odebrane osobom fizycznym na mocy układu z dnia 9 września 1944 r. zawartego pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski, a następnie państwo polskie na podstawie umowy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r. (ratyfikowaną zgodnie z ustawą z dnia 26 maja 1951 r. - Dz. U. R.P. Nr 31, poz. 242) stało się beneficjentem przejętego mienia, a osoby wywłaszczone zgodnie z postanowieniami ww. umów międzynarodowych pozbawione zostały możliwości dochodzenia rekompensaty za utracone nieruchomości, jest zgodny z art. 32 i art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. 1997 nr 78 poz. 483)" oraz zawieszenie postępowania sądowego do czasu udzielenia odpowiedzi przez Trybunał Konstytucyjny.

W obszernym i szczegółowym uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionych zarzutów.

Mając na względzie postawione zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i zasądzenia kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 20 listopada 2015 r. Sąd postanowił nie uwzględnić wniosku o wystąpienie z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego oraz o zawieszenie postępowania sądowego do czasu jego rozpatrzenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przede wszystkim wyjaśnić należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 270, ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na niezasadność skargi.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r., poz. 195). Zgodnie z jego treścią w terminie określonym w ust. 1 (czyli do dnia 27 sierpnia 2014 r.) osoby, które nie złożyły wniosku w terminie, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ustawy zmienianej w art. 1 (czyli do dnia 31 grudnia 2008 r.), mogą wystąpić o potwierdzenie prawa do rekompensaty, jeżeli wykażą, że na ocenę spełnienia przez nie wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane niniejszą ustawą.

W tej sytuacji wyjaśnić należy, że powołana ustawa o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej miała na celu dostosowanie systemu prawa do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. (sygn. akt SK 11/12), stwierdzającego niezgodność art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418, ze zm.; dalej jako: ustawa o rekompensacie) z Konstytucją. Zmiana ta sprowadza się do tego, że w miejsce dotychczasowego wymogu zamieszkiwania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r. wprowadzona została uściślona przesłanka miejsca zamieszkania na wymienionych terenach, której spełnienie jest oceniane z uwzględnieniem przepisów obowiązujących we wskazanej wyżej dacie, tj. przedwojennych przepisów dopuszczających posiadanie kilku miejsc zamieszkania: art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych, § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. (...) o meldunkach i księgach ludności, a ponadto art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego z 1932 r. W następstwie nowelizacji zakresem podmiotowym ustawy o rekompensacie został objęte także te osoby, które na kresach wschodnich miały jedno z kilku miejsc zamieszkania.

Aby można było skorzystać z treści powołanej regulacji muszą zostać łącznie spełnione następujące warunki:

1 - wnioskodawca nie złożył wniosku o rekompensatę w terminie, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, czyli do dnia 31 grudnia 2008 r.,

2 - wnioskodawca złożył na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, wniosek o rekompensatę do dnia 27 sierpnia 2014 r.,

3 - wnioskodawca wykazał, że na ocenę spełnienia wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r., czyli zmiany w zakresie rozumienia przesłanki domicylu.

Niespełnienie któregokolwiek z podanych wyżej warunków powoduje, że organ orzekający nie może wniosku złożonego na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej rozpatrzeć pozytywnie.

Brzmienie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej zakłada, że osoby występujący z wnioskiem na tej podstawie są obowiązane wykazać (ciężar dowodu spoczywa zatem z woli ustawodawcy na wnioskodawcy), że na ocenę uprawnień do otrzymania rekompensaty ma wpływ zmiana w zakresie przesłanki domicylu. Nie chodzi tu wobec tego o badanie przyczyn niezłożenia wniosku zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy o rekompensacie (w aspekcie ewentualnej motywacji zainteresowanego, czyli czynnik subiektywny), a o stwierdzenie, czy wraz ze zmianą ustawy zmieniła się sytuacja prawna wnioskodawcy, np. czy na kresach wschodnich miał "dodatkowe" miejsce zamieszkania w rozumieniu właściwych przepisów.

Z analizy akt wynika, że w rozpatrywanej sprawie spełnione zostały pierwsze dwa warunki (skarżąca nie złożyła wniosku o rekompensatę w terminie do dnia 31 grudnia 2008 r. oraz złożyła wniosek o rekompensatę na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. do dnia 27 sierpnia 2014 r.). Nie został natomiast spełniony trzeci warunek, czyli skarżąca nie wykazała, że na ocenę uprawnień do otrzymania rekompensaty miała wpływ zmiana w zakresie przesłanki domicylu. Jak bowiem wynika z akt sprawy A. B. i J. B. do dnia wybuchu II wojny światowej zamieszkiwali we [...] (w szczególności z informacji zawartej na k-66 akt adm., pisma Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w [...] k-69 i 70 akt adm., aktów notarialnych k-76 oraz k-86 akt adm., uwierzytelnionego odpisu k-87 akt adm.) a jedynie w okresie wakacyjnym przebywali w majątku w [...] (informacja zawarta na k-66 akt adm.). Przedstawione przez skarżącą dokumenty świadczą zatem, że A. B. i J. B. jako swoje miejsce zamieszkania podawali [...] a nie [...]. Fakt, że oboje byli także właścicielami majątków ziemskich i pól naftowych położonych w innych miejscowościach, samo w sobie nie świadczy o tym, że to właśnie w którejś z tych miejscowości mieli stałe miejsce zamieszkania inne niż [...], w którym koncentrowali swoje życie rodzinne i zawodowe. Dowodem na to nie może być również fakt sporządzenia przez J. B. testamentu w miejscowości [...]. W tej sytuacji uznać należy, że organy orzekające zasadnie przyjęły, że znajdujące się w aktach sprawy dokumenty urzędowe świadczą o zamieszkiwaniu J. B. i A. B. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Za uzasadnione uznać również należy stanowisko organów, że wnioskodawczyni nie wykazała, że na ocenę spełnienia wymogu zamieszkiwania przez J. B. i A. B. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wpływ mają zmiany dokonane ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r.

W ocenie Sądu, po ustaleniu, że skarżąca nie spełniła jednej z przesłanek art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. organ zobowiązany był do wydania decyzji odmawiającej przyznania wnioskowanej rekompensaty. Inne działanie organu może bowiem być potraktowane jako merytoryczne rozpatrzenie wniosku o rekompensatę po terminie, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (czyli po dniu 31 grudnia 2008 r.). Dlatego też ustalenia organu, takie jak poczynione w niniejszej sprawie, w ocenie Sądu kończą zakres postępowania i uniemożliwiają organowi dalsze merytoryczne rozpatrywanie złożonego wniosku. Jedynie bowiem w sytuacji, w której organ uznał, że spełnione zostały wszystkie trzy omówione wyżej przesłanki z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r., byłby on uprawniony do dalszego merytorycznego rozpatrywania sprawy na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. z 2014 r. Dz. U. poz. 1090). Taka sytuacja nie wystąpiła jednak w rozpatrywanej sprawie, dlatego też dalsze merytoryczne wywody zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie mają znaczenia dla sposobu rozpatrzenia sprawy.

Skoro jednak organy orzekające zawarły w uzasadnieniach wydanych decyzji również rozważania merytoryczne co do braku podstaw do przyznania skarżącej rekompensaty na podstawie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. z 2014 r. Dz. U. poz. 1090), to wyjaśnić należy, że ustawa ta w art. 1 ust. 1 określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie tzw. układów republikańskich, w tym układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski. Przepisy tej ustawy stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 1 ust. 2). Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1a tej ustawy prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r.

Zgodnie natomiast z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi tylko nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:

a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub

b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub

c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489)

- oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;

2) posiada obywatelstwo polskie.

Przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wyraźnie stanowią, że zasady w niej określone dotyczą wyłącznie nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Jak wynika z akt sprawy (skarżąca nie przedstawiła żadnych dowodów, że te ustalenia organów są błędne) nieruchomości pozostawione przez poprzedników prawnych skarżącej położone były w miejscowości [...], [...] i [...], dawne województwo [...], obecnie województwo [...], a pola naftowe: E. (gm. kat. [...]), I. (gm. kat. T. S.) i W. (gm. kat. [...]) znajdowały sie na terenie dawnego województwa [...], obecnie województwa [...]. Oznacza to, że nieruchomości te znajdują się w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej. Prawidłowo zatem organy obu instancji uznały, że nie mają do nich zastosowania przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Po zakończeniu II wojny światowej miejscowości, w których położone są wymienione nieruchomości, w wyniku umów jałtańskich w 1944 r. weszły w skład ZSRR, jednak na podstawie umowy międzynarodowej zawartej w dniu 15 lutego 1951 r. pomiędzy ZSRR a PRL o zmianie odcinków terytoriów państwowych miejscowości te przyłączone zostały do Polski. Tak więc obecnie znajdują się one na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Oznacza to, że przedmiotowe nieruchomości tylko czasowo (w latach 1944-1951) wchodziły w skład ZSRR, natomiast od 1951 r. do chwili obecnej leżą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Od 1951 r. nie są to więc nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Państwa Polskiego. W tej sytuacji nie mogą mieć do nich zastosowania przepisy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Przypomnieć przy tym należy, że do dnia dzisiejszego brak jest w polskim systemie prawnym regulacji dotyczących kwestii reprywatyzacyjnych i rewindykacyjnych dotyczących nieruchomości utraconych w związku z II Wojną Światową, pozostających w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej.

Dodatkowo wyjaśnić należy, w związku z zarzutami zawartymi w skardze, że jak wynika z orzecznictwa sądów cywilnych od momentu powrotu przedmiotowych nieruchomości w granice Państwa Polskiego jej byli właściciele mogli w drodze postępowania cywilnego domagać się ich zwrotu. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 grudnia 2004 r., sygn. akt I CK 389/04 "...bezpodstawnie Sąd Apelacyjny przyjął, iż sporne nieruchomości stały się własnością Skarbu Państwa na mocy postanowień umowy z dnia 15 lutego 1951 r. zawartej pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych (Dz. U. z 1952 r. Nr 11, poz. 63). Jak już bowiem wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 marca 1991 r., I CR. 835/90 (nie publ.), żadne z postanowień powyższej umowy ani załączonego doń protokołu nie normuje sytuacji prawnej nieruchomości, które uprzednio leżały na terytorium Polski, stanowiły własność osób fizycznych, weszły następnie w skład ZSRR, a na mocy omawianego układu powróciły w granice państwa polskiego. W szczególności z postanowień tej umowy nie wynika, iż własność takich nieruchomości przeszła na Skarb Państwa. Trudno też taki wniosek wyprowadzać z ewentualnego faktu upaństwowienia tych nieruchomości przez państwo radzieckie w okresie, gdy znajdowały się one na jego terytorium." W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy stanął także na stanowisku, że "...powoda nie obejmują przepisy ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczeniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39) a uprzednio art. 212 pkt 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Przepisy te dotyczą bowiem repatriantów, właścicieli nieruchomości, które na trwałe pozostały poza granicami państwa polskiego. Natomiast sporna nieruchomość położona jest na terenie, który tylko okresowo nie wchodził w skład obecnego obszaru państwa polskiego i aktualnie pozostaje w jego granicach." Stanowisko to zachowuje swoją aktualność również w odniesieniu do przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, inaczej niż postrzega tę kwestię skarżąca, nie dostrzega podniesionych w skardze zastrzeżeń natury konstytucyjnej. Z tej przyczyny Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku skargi o przestawienie Trybunałowi Konstytucyjnemu, w trybie art. 193 Konstytucji, pytania prawnego co do zgodności art. 1 ust. 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej, z art. 2 i 32 Konstytucji.

Poza kompetencją sądu administracyjnego leżą także podnoszone przez skarżącą kwestie trybu ewentualnej utraty przez jej poprzedników prawnych własności przedmiotowych nieruchomości i ewentualnego uzyskania tytułu prawnego do nich przez Skarb Państwa. Sprawa ta nie była i nie mogła być przedmiotem kontrolowanego postępowania administracyjnego w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Podsumowując Sąd uznał, że wydane w rozpatrywanej sprawie rozstrzygnięcia oparte zostały o prawidłowo zinterpretowane przepisy prawa, w zgodzie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego przeprowadzone postępowanie wyjaśniające oraz właściwą analizę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, co znalazło odzwierciedlenie w uzasadnieniach wydanych przez organy orzekające.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 270, ze zm.) orzekł jak w sentencji.