Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 600/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2020-09-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3
journal: Dz.U. 2019 poz 300
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Tyszkiewicz-Ziętek (spr.), Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Asesor WSA Katarzyna Stuła-Marcela, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 września 2020 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] nr [...], którą na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 i 3 a oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz.300, dalej; u.s.u.s.), odmówiono A.K. umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 3.439,76 zł, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne za okres od listopada 2013 r. do kwietnia 2014 r. w łącznej kwocie 1.104,70 zł, w tym z tytułu: składek - 757,70 zł, odsetek liczonych na 6 września 2019 r.— 347 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne za okres od listopada 2013 r. do kwietnia 2014 r. w łącznej kwocie 2.335,06 zł, w tym z tytułu: składek - 1 605,06 zł, odsetek liczonych na 6 września 2019 r. — 730 zł.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym.

A.K. (dalej: wnioskodawczyni, strona, skarżąca) pismem z 2 września 2019 r. zwróciła się o umorzenie całości zadłużenia z tytułu składek za okres od listopada 2013 r. do kwietnia 2014 r. Oświadczyła, że obecnie nie jest w stanie uregulować zadłużenia, ponieważ odbywa karę pozbawienia wolności. Nadmieniła, że nie jest zatrudniona odpłatnie i nie posiada żadnych dochodów, które umożliwiłyby spłatę zobowiązania. W oświadczeniu z dnia 7 października 2019 r. podała, że od [...] r. przebywa w zakładzie karnym, a koniec kary pozbawienia wolności przypada na [...]. Podkreśliła, że zobowiązana jest do opłacania świadczenia alimentacyjnego, którego obecnie nie realizuje z uwagi na brak dochodów. Oznajmiła także, iż jej obecny małżonek również przebywa w zakładzie karnym.

W toku postępowania wyjaśniającego strona przedłożyła następujące dokumenty: zaświadczenie z Zakładu Karnego w G. z dnia 9 sierpnia 2019 r., oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej z dnia 7 października 2019 r., zajęcie wierzytelności z tytułu nadpłaty podatku dochodowego od osób fizycznych z dnia [...], protokół ugody z dnia [...], odpis skróconego aktu małżeństwa. Do rozpatrzenia wniosku wykorzystano również pozyskane z urzędu informacje z Centralnej Bazy Ksiąg Wieczystych, z Centralnej Ewidencji Pojazdów, z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej oraz postanowienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Z. z dnia [...].

W oparciu o powyższe dokumenty ustalono, że strona od [...] r. jest pozbawiona wolności i obecnie przebywa w Zakładzie Karnym w G. Koniec kary przypada na [...]. Strona aktualnie nie jest zatrudniona w zakładzie karnym, nie posiada dochodu z innych źródeł. Z analizy konta ubezpieczonego wynika, że strona podejmowała zatrudnienie w czasie odbywania kary pozbawienia wolności. Strona jest zamężna od dnia [...] z S.K., który także przebywa w Zakładzie Karnym i nie posiada żadnego tytułu do ubezpieczenia w ZUS. Z racji miejsca pobytu strona nie ponosi wydatków związanych z utrzymaniem. Od [...] r. posiada zobowiązania alimentacyjne na córkę w wysokości 300 zł miesięcznie egzekwowane przez Komornika Sądowego w Z. Obecnie zobowiązanie to nie jest spłacane z uwagi na brak dochodów. Wnioskodawczyni nie posiada nieruchomości, wartościowego majątku ruchomego, wierzytelności ani praw majątkowych. Do akt sprawy nie przedłożono żadnych dokumentów medycznych, strona nie powołała się na własną sytuację zdrowotną. Wobec skarżącej było prowadzone postępowanie egzekucyjne dotyczące zadłużenia z tytułu alimentów. Komornik Sądowy w Z. umorzył je postanowieniem z dnia [...] z uwagi na bezskuteczność.

Organ I instancji odmawiając umorzenia zaległości stwierdził w decyzji z dnia [...], że nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Strona nie wykazała także, iż istnieją podstawy umorzenia wynikające z art. 28 ust. 3 a u.s.u.s.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona podniosła, że zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej oraz nie posiada (podobnie jak małżonek) majątku, z którego można by prowadzić egzekucję. Nie ma także możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie.

Organ II instancji ponownie rozpoznając sprawę stwierdził, że odmowa umorzenia zaległości strony była zasadna. Powtórnie analizując zebrane w sprawie dokumenty i dostępne dane wskazano, że strona jest w związku małżeńskim z S.K., odbywa karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w G. (koniec kary wyznaczono na dzień [...]), nie ponosi kosztów związanych z utrzymaniem, w zakładzie karnym nie jest zatrudniona, nie ma także innych źródeł dochodu, jest zobowiązana do alimentowania małoletniej córki w kwocie 300 zł miesięcznie, nie posiada nieruchomości, wierzytelności, praw majątkowych ani wartościowych składników mienia ruchomego, nie powołała się na swoją sytuację zdrowotną.

Dalej podano, że wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą w okresie od [...] do [...] w przeważającym zakresie wg PKD: Pozostałe doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania. W jej toku nie zapłaciła żadnej składki na rzecz ZUS i w ten sposób została dłużnikiem ZUS, który naliczył odsetki od nieopłaconych w terminie należności. Zaległości te, w świetle art. 24 u.s.u.s.. nie są przedawnione.

W dalszych wywodach zaskarżonej decyzji przywołano treść art. 28 ust. 2 i ust. 3 pkt 1 – 6 u.s.u.s., akcentując, że w ust. 3 określono zamknięty katalog przyczyn stwierdzenia całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Wyjaśniono przy tym, że dopiero zaistnienie którejkolwiek z tych przesłanek daje potencjalną możliwość (a nie obowiązek) umorzenia zaległości.

Organ II instancji stwierdził, że przesłanki określone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. nie zachodzą, stąd umorzenie należności na ich podstawie nie jest możliwe.

W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że w niniejszym przypadku:

- przesłanka wymieniona w pkt 1 nie wystąpiła z przyczyn oczywistych, nie przedłożono żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. — Prawo upadłościowe;

- nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, wprawdzie strona zakończyła prowadzenie działalności gospodarczej, jednak Naczelnik Urzędu Skarbowego ani Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, nie został ustalony brak możliwości dochodzenia egzekucyjnego przez uprawnione w tym zakresie organy egzekucyjne, jednocześnie strona posiada następcę prawnego - córkę A.K.;

- wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

- nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne; [...] dokonano zajęcia wierzytelności pieniężnej do Zakładu Karnego w L., egzekucja jest w toku, a więc uznanie na obecnym etapie, że nie uzyska się w jej toku kwot przekraczających wydatki egzekucyjne byłoby przedwczesne.

Jednocześnie organ odwoławczy wskazał, że w świetle orzecznictwa NSA dopóki istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości podatkowej, dopóty jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem publicznym (por. teza wyroku NSA w Katowicach z dnia 21 czerwca 2000 r., sygn. akt I SA/Ka 14/99). Dopóki istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych organ rentowy działając jako wierzyciel nie może zatem stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania.

W dalszych wywodach zaskarżonej decyzji wyjaśniono, że zgodnie z art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365, dalej: Rozporządzenie) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. ZUS może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Analizując wskazane przesłanki umorzenia zaległości nie uznanych za całkowicie nieściągalne organ II instancji wskazał na wstępie, że o istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria. Zgodnie z wyrokiem WSA w Warszawie z dnia 8 grudnia 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 2450/06 "nie wystarczy, że zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązków, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy". Dalej zaakcentowano, że wnioskodawczyni aktualnie pozostaje na utrzymaniu Państwa, a więc nie musi ponosić kosztów zaspokajania swoich podstawowych potrzeb. Organ odwoławczy podkreślił przy tym, że obecnie w ramach programu "Praca dla więźniów" aż 83% zdolnych do pracy skazanych wykonuje społecznie użyteczne prace i osiąga dochód. Mając zatem na względzie młody wiek strony oraz brak przeciwskazań zdrowotnych do podjęcia pracy uznano, że przy dołożeniu należytej staranności istnieje szansa znalezienia przez stronę pracy w zakładzie karnym i spłaty zaległości wobec ZUS. Na poparcie powyższego organ powołał się na wyrok NSA z dnia 23 kwietnia 2009 r., sygn. akt Il GSK 884/08, zgodnie z którym prawidłowa wykładnia art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia prowadzi do wniosku, że wynikająca z tych przepisów podstawa umarzania należności ZUS winna mieć zastosowanie tylko do tych dłużników, którzy przekonają o wykorzystaniu w pełni zdolności do pracy i aktywnej postawie w poszukiwaniu źródeł dochodów. Omawiane uregulowanie nie może być formą premiowania osób, które posiadając zobowiązania finansowe, prezentują postawę pasywną w zakresie dążenia do ich spłacenia.

Jednocześnie zauważono, że strona z dniem [...] zakończy odbywanie kary pozbawienia wolności, a więc będzie mogła podjąć pracę w warunkach wolnego rynku i spłacić swoje zobowiązania.

Wskazano przy tym na możliwość spłaty zadłużenia w ramach układu ratalnego i przedstawiono korzyści wynikające z takiego rozwiązania.

Organ II zaakcentował również, iż strona nie powołała się na swoją sytuację zdrowotną. Wyjaśnił przy tym, że przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu uniemożliwiającego opłacanie należności.

Nadto ZUS wskazał, iż zgromadzone dowody nie wskazują, aby zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych. Stwierdził także, iż nie wywiązywanie się wspólnika z obietnicy opłacania składek za innego płatnika nie stanowi przesłanki do umorzenia należności ani uznania okoliczności za szczególnie uzasadniony wypadek. Decydując się na założenie działalności gospodarczej podmiot bierze bowiem na siebie obowiązek comiesięcznego opłacenia należnych składek, niezależnie od osiąganych dochodów. Składki są publicznym świadczeniem o charakterze powszechnym, a obowiązku ich opłacania ustawodawca nie uzależnił od wyniku finansowego osiąganego przez płatnika. ZUS, jak dalej zaznaczono, nie ma obowiązku informować płatnika o obowiązku opłacania składek. To do płatnika składek należy obowiązek zapoznania się z przepisami prawa i ich respektowanie, tak aby nie dochodziło do naruszeń prawa. Względy społeczne wymagają, by zobowiązanie publicznoprawne było realizowane, a zobowiązany nie był pochopnie z niego zwalniany (por. wyrok NSA z dnia 21 marca 2001 r., sygn. akt I SA/Ka 577/00).

W konkluzji organ II instancji stwierdził, że ZUS (dysponując materiałem udostępnionym przez stronę) dokonał swobodnej, a nie dowolnej oceny dowodów i zasadnie odmówił stronie przyznania "przywileju" polegającego na zwolnieniu z obowiązku opłacania składek. Uwzględnienie wniosku strony w konsekwencji oznaczałoby uprzywilejowanie względem innych podmiotów, które regulują zobowiązania wynikające z nieopłaconych w terminie składek.

W skardze na powyższą decyzję, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżąca podniosła, że twierdzenie organu, iż nie zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 u.s.u.s. nie jest zgodne ze stanem faktycznym. Nastąpiło bowiem zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kosztów upomnienia, zarówno Naczelnik Urzędu Skarbowego, jak i Komornik Sądowy stwierdził wielokrotnie brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Zdaniem strony spełnione zostały zatem cztery z sześciu przesłanek stwierdzenia całkowitej nieściągalności zaległości objętych niniejszą sprawą. Skarżąca podniosła także, że niesłusznie i niesprawiedliwie zarzucono jej brak starań o podjęcie pracy w zakładzie karnym. Oświadczyła, że uzyskanie takiego zatrudnienia aktualnie "graniczy z cudem". Zanegowała również dopuszczalność obarczenia odpowiedzialnością jej [...]-letniej córki, której skarżąca, wobec braku dochodów, nie alimentuje. Nadto skarżąca podniosła, że z dniem 31 grudnia 2019 r. nastąpiło przedawnienie przedmiotowych należności.

Wobec powyższej argumentacji wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji i umorzenie zaległych składek.

W odpowiedzi na skargę ZUS podtrzymał w całości dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Nawiązując do argumentacji skargi wskazano, że "w stosunku do dłużniczki nie został ustalony element całkowitej nieściągalności długu, bowiem [...] dokonano zajęcia wierzytelności pieniężnej do Zakładu Karnego w L. – egzekucja jest w toku. Nie został zatem ustalony brak możliwości dochodzenia egzekucyjnego przez uprawnione w tym zakresie organy egzekucyjne, jednocześnie zobowiązana posiada następcę prawnego – córkę.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga okazała się uzasadniona.

Kontroli Sądu – na podstawie art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej: p.p.s.a.) podlegała decyzja z dnia [...], którą Zakład Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpoznaniu sprawy utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] o odmowie umorzenia należności skarżącej z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne oraz ubezpieczenie zdrowotne za okres od listopada 2013 r. do kwietnia 2014 r. wraz z odsetkami za zwłokę w łącznej kwocie 3.439,76 zł.

Wniosek skarżącej inicjujący postępowanie w niniejszej sprawie podlegał rozpatrzeniu w oparciu o art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s., a także w kontekście art. 28 ust. 3 a tej ustawy oraz Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Na mocy art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Warunek ten nie musi być spełniony jedynie w odniesieniu do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek (a takich dotyczy niniejsza sprawa), w odniesieniu do których ustawodawca dopuszcza w uzasadnionych przypadkach możliwość umorzenia także pomimo braku całkowitej nieściągalności. "W przypadku wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonego, który był jednocześnie płatnikiem tych składek, organ stosuje art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. i bada, czy zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności składek, a w przypadku stwierdzenia, że nie występuje całkowita nieściągalność, bada sprawę pod kątem istnienia przesłanek, czy zobowiązany wykazał, że opłacenie należności pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny" (por. wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GSK 44/12, LEX nr 1310089, wszystkie powoływane w niniejszym uzasadnieniu wyroki, niezależnie od podawanej numeracji systemu LEX, dostępne także w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności wymienione są enumeratywnie w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Stanowi je m.in. sytuacja, gdy nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności (pkt 3), stwierdzenie przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję (pkt 5), a także stan, w którym oczywiste jest, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (pkt 6).

Stany faktyczne uzasadniające umorzenie należności, mimo niestwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, wskazane są przykładowo w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Stanowi on, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przytoczona regulacja nie pozostawia wątpliwości, że zastosowanie uznania administracyjnego, w ramach którego organ może (ale nie jest zobowiązany) umorzyć zaległości składkowe poprzedzone być musi szczegółowym przeanalizowaniem ujawnionych przez stronę danych dotyczących jej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej. Treść przywołanego przepisu wskazuje jednocześnie, że ustalenia, czy uregulowanie zaległych należności z tytułu składek może pociągnąć dla skarżącego i jego rodziny zbyt ciężkie skutki, czynione są w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez wnioskodawcę. Skoro bowiem przepis stanowi wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., to znaczy, że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa na wnioskodawcy (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1416/10, z dnia 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 685/11 oraz z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2410/11).

Organ I instancji w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] nie stwierdził zaistnienia przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s., wskazując, że przedmiotowe zaległości nie są obecnie objęte postępowaniem egzekucyjnym. Nie nastąpiło zatem stwierdzenie przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie można również jednoznacznie stwierdzić, że w przypadku ponownego wdrożenia postępowania egzekucyjnego nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Ponownie rozpoznając sprawę, w decyzji z dnia [...] stwierdzono, że nie przedłożono żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. — Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, wprawdzie strona zakończyła prowadzenie działalności gospodarczej, jednak naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, nie został ustalony brak możliwości dochodzenia egzekucyjnego przez uprawnione w tym zakresie organy egzekucyjne, jednocześnie wnioskodawczyni posiada następcę prawnego – córkę, wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne; [...] dokonano zajęcia wierzytelności pieniężnej do Zakładu Karnego w L. egzekucja jest w toku, a więc uznanie na obecnym etapie, że nie uzyska się w jej toku kwot przekraczających wydatki egzekucyjne byłoby przedwczesne.

Regulacja przewidująca umorzenie zaległości wobec ZUS nadaje zasadnicze znaczenie przesłance całkowitej nieściągalności, którą w niniejszej sprawie wyznaczają okoliczności wskazane w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s.

Zauważania na wstępie wymaga, że analizując zaistnienie tych przesłanek organy powołały się na wzajemnie sprzeczne okoliczności. Organ I instancji stwierdził, iż postępowanie egzekucyjne obejmujące przedmiotowe zaległości nie jest obecnie prowadzone. Z kolei w decyzji z dnia [...] wskazano, że egzekucja jest w toku, co najmniej od czerwca 2018 r., kiedy to zajęto wierzytelność pieniężną do Zakładu Karnego w L. Mimo tych ewidentnych rozbieżności owo zajęcie nie zostało udokumentowane w aktach sprawy. Znajduje się w nich jedynie dokument potwierdzający dokonane w dniu [...] przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Z. zajęcie wierzytelności z tytułu podatku dochodowego.

Podkreślić należy, iż – jak wskazano w decyzji organu I instancji (str. 6) - wobec skarżącej było prowadzone postępowanie egzekucyjne dotyczące zadłużenia z tytułu alimentów. Komornik Sądowy w Z. umorzył je postanowieniem z dnia [...] z uwagi na bezskuteczność. Bezsporne jest zatem, że komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, a zgodnie z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. całkowita nieściągalność zachodzi, gdy naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Wspomniana okoliczność jest zatem samodzielną przesłanką stwierdzenia całkowitej nieściągalności, która niewątpliwie zaistniała w niniejszej sprawie.

Stanowisko organów obu instancji, że stwierdzenie przez uprawnione podmioty braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję musi nastąpić w toku prowadzonego wobec strony postępowania egzekucyjnego obejmującego zaległości wobec ZUS jest całkowicie bezpodstawne. Wskazania także wymaga, że w niniejszej sprawie nie ma miejsca sytuacja, w której po uprzednim umorzeniu bezskutecznego postępowania egzekucyjnego sytuacja majątkowa dłużnika uległa znacznej poprawie i aktualnie dysponuje on majątkiem, z którego mogą zaspokoić się jego wierzyciele.

Bezpodstawnie także wywiedziono ze stanu "egzekucji w toku", że nie można jednoznacznie stwierdzić, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (czego dotyczy przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.). Wniosek o umorzenie zaległości należy rozpatrywać z uwzględnieniem przebiegu prowadzonego wobec strony postępowania egzekucyjnego, w szczególności co do skuteczności tego postępowania i rokowań w tym zakresie. Konieczna jest analiza czy występuje "zmniejszanie" zadłużenia czy też jego "narastanie". Jest to istotna okoliczność i powinna zostać dokładnie zbadana przez organ prowadzący postępowanie o zastosowanie ulgi. Podkreślenia wymaga, że z przepisu art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s wynika, że ZUS ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując powyższej samodzielnej oceny organ winien mieć nadto na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji (por. m.in. wyroki: WSA w Kielcach z dnia 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I SA/Ke 481/19, WSA w Krakowie z dnia 31 października 2012 r., sygn. akt I SA/Kr 224/12, WSA w Gliwicach z dnia 23 sierpnia 2017 r., sygn. akt I SA/Gl 418/17).

Jak więc wykazano powyżej oceniając zasadność wniosku skarżącej o umorzenie zaległości w sytuacji, gdy nie osiąga ona żadnych dochodów i nie posiada żadnego majątku naruszono szereg przepisów zarówno prawa materialnego i procesowego .t.j. art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. oraz art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 i 107 § 3 k.p.a.. Naruszenia te miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż właściwe zbadanie zaistnienia przesłanek całkowitej nieściągalności warunkuje legalność rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia zaległości.

Zaakcentowania także wymaga, że w sprawach zainicjowanych wnioskiem o umorzenie zaległości wobec ZUS, "nie chodzi o wykazanie potencjalnej możliwości uzyskania dochodu, ale o uprawdopodobnienie, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. Ogólne i w sposób hipotetyczny wskazanie przesłanek podjęcia rozstrzygnięcia o odmowie umorzenia, w oparciu o przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. nr 141, poz. 1365), nie może zostać uznane za uzasadnione" (por. m.in. wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 października 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 588/16, LEX nr 2154997). W aktualnym orzecznictwie przyjmuje się także, iż "ustalenia dotyczące spełnienia przesłanek umorzenia zaległych składek muszą się odnosić do okoliczności istniejących w czasie podejmowania decyzji, a nie zdarzeń z przeszłości czy przewidywań dotyczących przyszłości. Ustalenia te muszą dotyczyć rzeczywistej sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy, a więc organ nie może opierać się na ustaleniach prawdopodobnych" (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 16 listopada 2017 r., sygn. akt VIII SA/Wa 300/17).

Podkreślić jednocześnie trzeba, że, jak już była mowa, decyzje dotyczące umorzenia zaległości wobec ZUS wydawane są w oparciu o tzw. uznanie administracyjne, w ramach którego ustawodawca pozostawił organowi wybór pomiędzy równoważnymi rozstrzygnięciami. Wskazana specyfika rozstrzygania spraw związanych z umorzeniem zaległości determinuje także zakres sądowej kontroli decyzji uznaniowych. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów k.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji obejmuje przede wszystkim samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, w ramach którego organ musi wnikliwie zbadać i precyzyjnie ustalić czy zaistniały przesłanki warunkujące umorzenie zaległości. Sąd administracyjny nie jest natomiast uprawniony do wydania rozstrzygnięcia o umorzeniu zaległości, o co wnosi skarżąca w skardze. Nie leży także w kompetencjach Sądu zobowiązanie organu do umorzenia zaległości strony skarżącej.

Konieczna, jak wyżej wykazano, ponowna ocena przesłanek umorzenia zaległości z art. 28 ust. 3 i ust. 3a u.s.u.s., uwzględniać będzie (prawidłowo udokumentowane w aktach sprawy) dane aktualne w dacie orzekania przez organ.

Ponownie rozpoznając sprawę właściwy organ będzie miał także na uwadze konieczność wykazania, że objęte sprawą umorzeniową należności nie uległy przedawnieniu. W razie powoływania się na instytucje przerwania lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych, odniesie je do poszczególnych należności i dołączy do akt sprawy dokumenty, które będą obrazować wszystkie istotne w tej mierze okoliczności faktyczne. W dotychczasowym postępowaniu w decyzji organu I instancji wskazano jedynie, że na zawieszenie biegu terminu przedawnienia miało wpływ doręczenie [...] zawiadomienia o wszczęciu postępowania przed wydaniem decyzji o wysokości zadłużenia. Strona 4 kwietnia 2018 r. wniosła odwołanie od decyzji określającej zadłużenie z tytułu składek, które zostało oddalone przez sąd w dniu [...]. Okoliczności tych w żaden sposób nie udokumentowano w aktach sprawy, a podniesiony w skardze zarzut przedawnienia należności został całkowicie pominięty w odpowiedzi na skargę sporządzonej przez profesjonalnego pełnomocnika.

Nie przesądzając zatem wyniku sprawy, Sąd stwierdził, że wyczerpana została przesłanka uchylenia zaskarżonej decyzji w oparciu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. i zobowiązania właściwego organu, aby przy ponownym rozpatrywaniu sprawy uwzględnił powyższą argumentację i wynikające z niej zalecenia.