Wyrok NSA oz. w Katowicach, sygn. akt SA/Ka 109/95
NSA oz. w Katowicach
Data orzeczenia: 1996-03-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 999
Powołane przepisy: article: 69 ust. 1
journal: Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127
law: Obwieszczenie Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia 28 lutego 1991 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.
article: art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 1
journal: Dz.U. 1952 nr 4 poz. 31
law: Obwieszczenie Przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego z dnia 26 stycznia 1952 r. o ogłoszeniu jednolitego tekstu dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych.
Teza: Przejęcie nieruchomości w toku postępowania wywłaszczeniowego przez wykonawcę narodowych planów gospodarczych w drodze umowy zamiany zawartej w trybie art. 25 ust. 1 i art. 30 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych /Dz.U. 1952 nr 4 poz. 31/ nie wyłącza możliwości jej zwrotu w całości lub w części na rzecz poprzedniego właściciela lub jego następcy prawnego na zasadzie określonej w art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127 ze zm./.

TEZY

Przejęcie nieruchomości w toku postępowania wywłaszczeniowego przez wykonawcę narodowych planów gospodarczych w drodze umowy zamiany zawartej w trybie art. 25 ust. 1 i art. 30 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych /Dz.U. 1952 nr 4 poz. 31/ nie wyłącza możliwości jej zwrotu w całości lub w części na rzecz poprzedniego właściciela lub jego następcy prawnego na zasadzie określonej w art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127 ze zm./.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny uznał zasadność skargi Floriana M. na decyzję Wojewody (...) z dnia 7 listopada 1994 r. w przedmiocie odmowy zwrotu nieruchomości i na podstawie art. 207 par. 2 pkt 1 i 3 Kpa uchylił zaskarżoną decyzję, a także - zgodnie z art. 208 Kpa - zasądził od Wojewody (...) na rzecz skarżącego sto pięćdziesiąt złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

We wniosku złożonym dnia 1 grudnia 1992 r. Florian M. domagał się od Urzędu Rejonowego w T. zwrotu nieruchomości o powierzchni 1,6426 ha, położonej w T. przy ul. E., stanowiącej część większej nieruchomości o łącznej powierzchni 5,1680 ha, zabranej mu w latach sześćdziesiątych, a objętej wówczas księgą wieczystą nr 7365. W zamian za zabrane działki otrzymał nieruchomości zamienne o łącznej powierzchni 3,7881 ha, z których jednak wywłaszczono mu w 1980 r. pod ogródki działkowe działki nr 234/57 i 235/57 o łącznym obszarze 0,2627 ha. Domaga się zatem zwrotu różnicy między zabranymi działkami a posiadanymi obecnie działkami zamiennymi. Różnicę tę powinna stanowić część zabranej mu nieruchomości, która nie została dotychczas zagospodarowana.

Decyzją z dnia 9 sierpnia 1994 r. nr UR/Ge/7221/z/98/92 Kierownik Urzędu Rejonowego w T. odmówił spełnienia żądania. Organ orzekający ustalił, iż umową zamiany z dnia 11 stycznia 1961 r. wnioskodawca odstąpił na rzecz Skarbu Państwa stanowiącą jego własność nieruchomość położoną w T., obejmującą parcele nr 33/10, 34/12, 35/9 i 36/8 o łącznej powierzchni 5,1680 ha, z przeznaczeniem na cele budowy miasta N. T. Tą samą umową Skarb Państwa w trybie art. 30 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych /Dz.U. 1952 nr 4 poz. 31/ odstąpił w zamian Florianowi M. nieruchomość obejmującą parcele nr 19 o powierzchni 0,1056 ha, nr 24 o powierzchni 0,2267 ha oraz nr 1443/103 o powierzchni 3,1931 ha, to jest łącznie 3,5254 ha. Tytułem różnicy wartości nieruchomości zamiennych i nieruchomości przejętych wypłacono Florianowi M. 48 261 zł. Ponadto organ ustalił, iż w planie realizacyjnym objęta żądaniem część przejętej nieruchomości była przeznaczona pod park i skwery. Takie też było jej przeznaczenie w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego miasta T., zgodnie z którym znajdowała się ona na terenie przewidzianym pod Park Północny. W obecnym planie zagospodarowania przestrzennego miasta ten teren jest oznaczony symbolem D-5BZP - "teren zieleni parkowej". Jest zatem przeznaczony w dalszym ciągu pod park i taką też rolę obecnie pełni. Nie można więc mówić, iż ta część przejętej nieruchomości stała się zbędna na cel, który legł u podstaw jej przejęcia. Uzasadniało to, zdaniem organu I instancji, odmowę zwrotu tej części przejętej nieruchomości.

Wymieniona na wstępie decyzja Kierownika Urzędu Rejonowego w T. została utrzymana w mocy zaskarżoną decyzją Wojewody (...) z dnia 7 listopada 1994 r. nr Gd. II-2/7221/84/94, który nie uwzględnił odwołania Floriana M. od decyzji organu I instancji. Wojewoda zajął stanowisko, iż niezależnie od tego, czy sporna część przejętej nieruchomości została zagospodarowana zgodnie z celem przejęcia, w niniejszej sprawie nie może mieć zastosowania art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127 ze zm./, skoro do przejęcia nieruchomości nie doszło w drodze decyzji, ale w drodze umowy zamiany. Przepis ten bowiem ma jedynie zastosowanie do nieruchomości, co do których zapadła decyzja o wywłaszczeniu. Jedynym wyjątkiem jest zbycie nieruchomości w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości /Dz.U. 1974 nr 10 poz. 64/, co wynika z uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1985 r. III AZP 8/84 /OSNCAP 1985, nr 10 poz. 145/.

W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego pełnomocnik Floriana M. zarzucił, iż w niniejszej sprawie trudno mówić o dobrowolnej umowie zamiany działek, zawartej z zachowaniem swobody wyboru dla stron tej umowy. Faktycznie bowiem umowa ta została zawarta w wyniku toczącego się w stosunku do nieruchomości skarżącego postępowania wywłaszczeniowego. Stanowiła zatem jedynie "konsekwencję realizacji odszkodowania wynikającego z dekretu z 26.04.1949 r. i kończyła postępowanie wywłaszczeniowe". Skarżący więc nie miał swobody wyboru ani w kwestii działki zamiennej, ani w kwestii zgody na oddanie swoich działek na cele realizacji narodowych planów gospodarczych. W konsekwencji skarżący uznał, iż ma w sprawie zastosowanie art. 69 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego i powinna zostać uchylona.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko i jego uzasadnienie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zasadny jest jej zarzut wydania zaskarżonej decyzji z naruszeniem prawa materialnego w wyniku błędnej wykładni art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127 ze zm./. Nie można bowiem podzielić poglądu organu odwoławczego, iż przepis ten ma jedynie zastosowanie do nieruchomości przejętych w postępowaniu wywłaszczeniowym w drodze decyzji administracyjnej. Wyrażając taki pogląd i opierając na nim swoją decyzję, organ ten nie wziął pod uwagę sytuacji i okoliczności, w jakich doszło do zawarcia umowy zamiany z dnia 11 stycznia 1961 r., o której mowa w skardze.

Umowa ta została zawarta w toku postępowania wywłaszczeniowego na podstawie przepisów dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych /Dz.U. 1952 nr 4 poz. 31/. Doszło do niej pod wpływem zagrożenia, iż brak dobrowolnego odstąpienia nieruchomości objętych postępowaniem wywłaszczeniowym spowoduje ich przymusowe wywłaszczenie za cenę nie wyższą od wynikającej z zasad ustalania odszkodowania przewidzianych w tym dekrecie i w przepisach wykonawczych. Również zatem w tym wypadku, podobnie jak w wypadku zawarcia umowy zbycia nieruchomości w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości /Dz.U. 1974 nr 10 poz. 64/, której dotyczy uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1985 r. /OSNCAP 1985, nr 10 poz. 145/, mamy faktycznie do czynienia z wywłaszczeniem, jakkolwiek zrealizowanym za pośrednictwem umowy zamiany.

Zastąpienie decyzji umową zamiany nieruchomości zawartą w tych okolicznościach nie może, zdaniem Sądu, wyłączać zastosowania art. 69 ust. 1 cytowanej ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Brak byłoby dostatecznych podstaw prawnych do odmiennego traktowania przejęcia nieruchomości w drodze umowy sprzedaży /art. 6 cytowanej ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości/ oraz w drodze umowy zamiany /zawartej w trybie art. 25 ust. 1 i art. 30 ust. 1 omawianego dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r./.

Podsumowując, należy zająć stanowisko, iż przejęcie nieruchomości w toku postępowania wywłaszczeniowego przez wykonawcę narodowych planów gospodarczych w drodze umowy zamiany, zawartej w trybie art. 25 ust. 1 i art. 30 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych, nie wyłącza możliwości jej zwrotu w całości lub w części na rzecz poprzedniego właściciela lub jego następcy prawnego na zasadzie określonej w art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127 ze zm./.

W razie zbędności przejętej nieruchomości na cel, który legł u podstaw wszczęcia postępowania wywłaszczeniowego i zawarcia umowy zamiany, przejęta nieruchomość podlega zwrotowi za jednoczesnym zwrotem na rzecz Skarbu Państwa lub na rzecz gminy nieruchomości zamiennej i wypłaconego odszkodowania, stanowiącego wyrównanie wartości tych nieruchomości, to jest na warunkach określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 16 lipca 1991 r. w sprawie zasad i trybu rozliczeń w razie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości /Dz.U. nr 72 poz. 315 ze zm./. Możliwe jest również uwzględnienie żądania zwrotu części utraconej nieruchomości w celu wyrównania różnicy jej powierzchni i powierzchni otrzymanej nieruchomości zamiennej.

Odmowa zwrotu przejętej nieruchomości byłaby uzasadniona tylko wtedy, gdyby zostało wykazane, że do zawarcia umowy zamiany w toku postępowania wywłaszczeniowego doszło ze zgodną i swobodną wolą stron tej umowy, oraz w sytuacji, gdyby nieruchomość zamienna była nieruchomością w pełni ekwiwalentną w stosunku do nieruchomości utraconej. Taka sytuacja jednak w niniejszej sprawie nie występuje, a tym bardziej nie została przez organy orzekające wykazana.

Z tych wszystkich względów zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego w wyniku jego błędnej wykładni i podlegała uchyleniu na podstawie art. 207 par. 2 pkt 1 Kpa. Z powodu błędnej wykładni prawa sprawa nie została również należycie wyjaśniona do merytorycznego, ostatecznego rozstrzygnięcia. Zachodziła zatem również podstawa do uchylenia tej decyzji przewidziana w art. 207 par. 2 pkt 3 Kpa.

Przy ponownym rozpoznawaniu odwołania skarżącego od decyzji organu I instancji Wojewoda oceni zebrany w sprawie materiał dowodowy pod kątem, czy i w jakiej części przejęta w 1961 r. nieruchomość skarżącego stała się zbędna na cel, który legł u podstaw tego przejęcia. Z tego też punktu widzenia oceni zasadność decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w T. z dnia 9 sierpnia 1994 r.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 208 Kpa.