Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 788/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2006-04-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Popowska Sędziowie WSA Maciej Dybowski As. sąd. Izabela Kucznerowicz(spr.) Protokolant ref.-staż. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 kwietnia 2006 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych . z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ja decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...], 2. zasądza od Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych kwotę 100/sto/ złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych. /-/I.Kucznerowicz /-/B.Popowska /-/M.Dybowski


UZASADNIENIE

Sygn. ak IV SA/Po 788/04

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b, c oraz art. 22 ust. 1 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego odmówiono przyznania uprawnień kombatanckich M. R. z tytułu udziału w Powstaniu Warszawskim w sierpniu 1944 r. oraz pobytu w obozie przesiedleńczym w Pruszkowie.

W uzasadnieniu stwierdzono, że strona nie spełnia przesłanek określonych w art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy, gdyż w czasie Powstania miała niespełna 5 lat. Ponadto wnioskowany przez stronę obóz nie został wymieniony w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20.09.2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości. Nadto obóz ten nie był obozem karnym ani wychowawczym, o których mowa w § 5 pkt 2 i 3 wyżej cytowanego rozporządzenia. W związku z tym organ uznał, że represja ta nie jest represją w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b lub c.

M. R. odwołała się od tej decyzji, twierdząc, że brała udział w Powstaniu Warszawskim, wykonując wiele czynności takich jak udzielanie pomocy powstańcom, donoszenie żywności oraz pisemnych wiadomości żołnierzom AK.

Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 1 - 4 ustawy z dnia 24.01.1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu przytoczył argumenty zawarte w poprzedniej decyzji.

Na powyższą decyzję M. R. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Skarżąca domaga się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz stwierdzenia, że nabyła uprawnienia kombatanckie z tytułu udziału w Powstaniu Warszawskim w sierpniu 1944 r. w charakterze łączniczki, przenoszącej zaszyfrowane pisma do oddziałów AK, wykonywania innych czynności związanych z Powstaniem jak również z tytułu pobytu w obozie odosobnienia w Pruszkowie.

W uzasadnieniu podnosi, że do Powstania została zaangażowana przez jego uczestników, mieszkającą w sąsiedztwie M. P. Z jej polecenia przenosiła różne zaszyfrowane i nie zaszyfrowane pisma do oddziałów AK. Zanosiła także żywność walczącym jednostkom AK i w świetle tych okoliczności jej udział w Powstaniu jest bezsporny.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko zawarte w treści zaskarżonej decyzji z dnia [...]

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Artykuł 1 § 1 z dnia 25.07.2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych stanowi, że - sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. W ramach tej kontroli Sąd ocenia czy organ administracyjny prawidłowo ustalił stan faktyczny, w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy i czy prawidłowo zastosował właściwe normy prawne. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] wydane zostały z naruszeniem prawa.

Zgodnie z art. 4 ust 1 pkt 1 ustawy z dnia 24.01.1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego ( dalej zwaną ustawą ) uprawnienia kombatanckie przysługują osobom, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego przebywając:

1) z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych:

a ) w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady,

b ) w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa

c ) w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

W myśl delegacji ustawowej udzielonej na podstawie art. 8 ust 1 ustawy Prezes Rady Ministrów, na wniosek Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych określił, w drodze rozporządzenia - miejsca odosobnienia , w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzienia i obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt. 1 lit. b lub c.

Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20.09.2001r w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości nie wymienia wśród tych miejsc obozu w Pruszkowie.

Zdaniem Sądu okoliczność ta nie przesądza o uznaniu obozu w Pruszkowie za takie właśnie miejsce odosobnienia. W uzasadnieniu decyzji o utrzymaniu zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że nie jest uprawniony do czynienia samodzielnych ustaleń czy przedmiotowy obóz spełnia charakter obozów wymienionych w art. 4 ustawy. Organ jest związany brzmieniem przepisów rozporządzenia co do charakteru obozów opisanych w art. 4. Sąd nie podziela tej opinii. Przedmiotowe rozporządzenie enumeratywnie wylicza obozy i miejsca odosobnienia i stanowi niewątpliwie wskazanie dla organu, ułatwiające weryfikację czy wnioskodawca rzeczywiście przebywał w obozie wymienionym w rozporządzeniu. Fakt, iż jakiś inny obóz nie figuruje w tym rozporządzeniu nie zwalnia organu od obowiązku ustalenia, czy istotnie nie spełnia on wymogów określonych w art. 4 pkt 1 lit. b i c ustawy.

Wykładnia językowa art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy nie prowadzi do wniosku, że tylko pobyt w więzieniach wymienionych w rozporządzeniu pozwala na spełnienie przesłanek z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c tej ustawy. Sądowi z urzędu wiadomym jest, że w poprzednim Wykazie Jednolitym Obozów z dnia 18.03.1993 r. wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, nie znalazły się w ogóle obozy przejściowe, aktualnie wymienione w § 6 pkt 1-10 rozporządzenia, bowiem wymieniono w punkcie IV wykazu jedynie Zamość i Zwierzyniec (obecnie wymienione w § 6 pkt 11 i 12 rozporządzenia. Umocowanie zawarte w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym upoważnia Kierownika Urzędu do określenia miejsc odosobnienia, a nie do różnicowania pod względem podmiotowym uprawnień osób tam przebywających. Analizowany przepis w brzmieniu pierwotnym, nie upoważniał Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich ( następnie Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytutu Pamięci Narodowej ) do wskazywania osób uprawnionych do świadczeń z ustawy, a jedynie do wyrażenia opinii o faktach historycznych, tj. do określenia charakteru miejsc odosobnienia. Opinia Komisji nie była wiążąca dla Kierownika Urzędu, ani też dla Sądu orzekającego w sprawie.

Na tym tle podkreślenia wymaga fakt, że rozporządzenie to było zmieniane i w różnym czasie do listy wymienionych w nim obozów dołączały kolejne.

Zostało ono znowelizowane przez rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 21.10.2005 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. z 2005r, nr 214, poz. 1801 ze zm.), na mocy którego do listy tych miejsc dodano obóz w Szczeglinie. Świadczy to zatem o tym, że wykaz obozów zawarty w rozporządzeniu nie jest kompletny i wymaga uzupełnienia bądź przez nowelizację tego aktu bądź przez przeprowadzenie odpowiedniego dowodu zgodnie z kpa.

Przepis art. 7 kpa wymaga, by w toku postępowania organy administracji publicznej stały na straży praworządności i podejmowały wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jako dowolne należy traktować ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym. Zarzut dowolności zostaje wykluczony dopiero ustaleniami dokonanymi w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 kpa ), zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 kpa ), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści (por. wyrok NSA z dnia 4.07.2001r, I SA 1768/99, LEX nr 54171). W myśl dyspozycji zawartej w art. 106 § 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd administracyjny bierze pod uwagę fakty powszechnie znane, nawet bez powołania się na nie strony, a do postępowania dowodowego, o którym mowa w tym przepisie, stosuje się odpowiednio kodeks postępowania cywilnego. Utrwalony w doktrynie i orzecznictwie Sądu Najwyższego jest pogląd, że ustawowe określenie " fakty powszechnie znane " ( art. 228 § 1 kpc, art. 77 § 4 kpa, art. 168 kpk ) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym - te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, ujawnione zostały przez historyków. W niniejszej sprawie bezspornym jest, że Skarżąca w miesiącu październiku 1944r przebywała w obozie przesiedleńczym w Pruszkowie. W szeregu publikacji naukowych zajmujących się tematem Powstania Warszawskiego oraz obozami przesiedleńczymi wynika, że Niemcy tworzyli szereg obozów o różnych nazwach (w tym "przesiedleńczy" czy " przejściowy ") dla wysiedlanej ludności z Warszawy. Z badań historyków wynika, że poza obozami wymienionymi w rozporządzeniu, ludność polska osadzana była w różnych innych obozach (o różnych nazwach), a osoby tam przebywające pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. W szczególności obozy przejściowe, obozy przesiedleńcze, a także wychowawcze obozy pracy, w których umieszczano obywateli polskich, pozostawały do dyspozycji policji lub SS (Cz. Łuczak, op. cit., s. 36, 48, 54, 55, 71, 77, 178-182). Kierownik Urzędu nie ustalił jednak, czy faktycznie istniała jakaś różnica pomiędzy przebywaniem Polaków w obozach koncentracyjnych a w obozie w Pruszkowie. Te ustalenia byłyby o tyle istotne, iż jak wskazał NSA w wyroku z dnia 6.02.1985 r. ,II SA 1789/94, ONSA 1985/1/5 o tym, czy obóz hitlerowski był obozem koncentracyjnym w rozumieniu ustawy o kombatantach (...) decyduje nie jego nazwa, zwłaszcza w nomenklaturze niemieckiej, ale jego funkcja w realizacji eksterminacyjnej polityki okupanta wobec Polaków, warunki życia w obozie, zadania obozu, przyczyny osadzania w nim ludności polskiej. W niniejszej sprawie rzeczą konieczną było więc ustalenie, jaki charakter i funkcję miał w 1944r obóz w Pruszkowie, czy osoby tam przebywające pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także czy i w jakim zakresie warunki pobytu tych osób różniły się od warunków, w jakich przebywały osoby będące więźniami obozu koncentracyjnego. Odnośnie obozu w Pruszkowie literatura wielokrotnie zajmowała się tym tematem. Przykładowo wskazać można pozycję Joanny K.M. Hanson "Nadludzkiej poddani próbie", w której opisano jakie warunki panowały w obozie w Pruszkowie.

Na tle art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, Sąd Najwyższy zaprezentował pogląd, że przyznanie uprawnień kombatanckich uzależnione zostało od spełnienia dwóch warunków :

1) określonych przyczyn represji, do których zaliczono przyczyny polityczne, narodowościowe, religijne i rasowe;

2) przebywania z tychże przyczyn w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady lub w innych miejscach odosobnienia, w których warunki nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

Podkreślić także należy to, że organ administracji publicznej posiada zdecydowanie większe możliwości dotarcia do źródeł historycznych, na podstawie których weryfikacja byłaby możliwa pod warunkiem, że takie źródła się zachowały. Rozpoznając wniosek strony organ nie przeprowadził żadnych dowodów w celu ustalenia charakteru jej pobytu w obozie w Pruszkowie. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ winien przeprowadzić wyczerpujące postępowanie dowodowe celem szczegółowego ustalenia charakteru obozu w Pruszkowie, warunków pobytu oraz realizowanej w nim polityki eksterminacyjnej w stosunku do osób tam osadzonych.

Sąd podzielił natomiast stanowisko organu w kwestii udziału Skarżącej w Powstaniu Warszawskim. W tym czasie bowiem Skarżąca miała niespełna 5 lat a więc była dzieckiem.

W myśl art. 1 pkt 2 ust. 3 ustawy za działalność kombatancką uznaje się pełnienie służby w polskich podziemnych formacjach i organizacjach, w tym działających w ramach tych organizacji oddziałach partyzanckich w okresie wojny 1939.1945. Nie wykluczając faktu udzielania przez Skarżącą pomocy w czasie powstania niezasadne byłoby przyjęcie, że pełniła Ona służbę w podziemnej organizacji, o której mowa w wyżej w cytowanym wyżej przepisie.

Stanowisko takie wyraził Sąd w wyroku z dnia 28.01.2000 r. w sprawie V SA 884/99, stwierdzając, że do uzyskania uprawnień nie wystarcza współpraca z oddziałami podziemia. Wymagane jest pełnienie służby w polskich podziemnych organizacjach i formacjach.

Mając na uwadze te okoliczności, Sąd uznał, że uchybienia dotyczące kwestii pobytu Skarżącej w obozie w Pruszkowie uzasadniają uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).

O kosztach orzeczono w oparciu o przepis art. 200 wyżej cytowanej ustawy.

/-/I.Kucznerowicz /-/B.Popowska /-/M.Dybowski

KB/