Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1487/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-05-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Sikorska Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek (spr.) Sędzia NSA Tamara Dziełakowska Protokolant st. asystent sędziego Joanna Ukalska po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2018 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Gminy [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 lutego 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 1587/15 w sprawie ze skargi Gminy [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 19 lutego 2016 r. o sygn. akt I SA/Wa 1587/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oddalił skargę Gminy [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia 24 lipca 2015 r. po rozpatrzeniu odwołania M.X.W.od decyzji Wojewody [...] z dnia 16 kwietnia 2013 r. nr [...] - uchylił zaskarżoną decyzję w całości i stwierdził, że część dawnego majątku ziemskiego pn. "Dobra Ziemskie [...] ", stanowiąca zespół dworsko-parkowy, położona w miejscowości [...] , gmina [...], obejmująca obecnie działkę numer [...] jednostka ewidencyjna 061303_2 [...], obręb 0004 [...] , o powierzchni [...] ha, nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3 , poz. 13 ze zm.).

W uzasadnieniu organ przedstawił następująco stan sprawy:

Wnioskiem z dnia 3 lutego 2011 r., uzupełnionym pismem z dnia 19 kwietnia 2011 r. M.X.W., zwróciła się o stwierdzenie, że nieruchomość, dla której prowadzona była księga hipoteczna "Dobra Ziemskie [...] " (w momencie wykonania dekretu powiat [...] , woj. [...] , obecnie - [...], woj. [...] , pow. [...] , gm. [...]) w części stanowiącej budynki mieszkalne (dwór) i park (o powierzchni ok. 4 ha) nie podpadała pod dyspozycję art. 2 ust. 1 lit e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3 , poz. 13 ze zm., zwanego dalej dekretem PKWN),

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...] Wojewoda [...] odmówił stwierdzenia, że część dawnego majątku ziemskiego pn. "Dobra Ziemskie [...]", stanowiąca zespół dworsko-parkowy, położona w miejscowości [...], gmina [...], obejmująca obecnie działkę numer [...] /1, o powierzchni 2, [...] ha, nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. W przedmiotowej decyzji stwierdził, że wprost z przepisów dekretu PKWN wynika zasada przejmowania na rzecz Skarbu Państwa rezydencji właścicieli nieruchomości ziemskich, jako części składowej przejmowanej nieruchomości ziemskiej. Ponadto objęty wnioskiem zespół dworsko-parkowy stanowił nie tylko centrum życiowe właściciela, ale także ośrodek zarządzania nieruchomością rolną, nie był wyodrębniony prawnie od reszty nieruchomości, znajdował się w obrębie przejmowanego majątku i pozostawał w "związku funkcjonalnym" z całym majątkiem.

Od powyższej decyzji w ustawowym terminie odwołanie wniosła M.X.W..

Organ rozpatrując odwołanie podniósł, że ze zgromadzonego w przedmiotowej sprawie materiału dowodowego wynika, iż obszar majątku ziemskiego pn. "Dobra Ziemskie [...]" wynosił 562 ha 6731 m2. Majątek ten został przejęty na rzecz Skarbu Państwa na mocy przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN (zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] ).

Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN na cele reformy rolnej przeznaczone miały być nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu PKWN, część druga.

Bezspornym jest zdaniem organu, że przesłanka obszarowa w stosunku do całej nieruchomości ziemskiej została spełniona, jednakże wnioskodawca od początku wskazywał, że przedmiotem wniosku jest część majątku ziemskiego pn. "Dobra Ziemskie [...]", stanowiąca budynki mieszkalne (dwór) i park o powierzchni ok. 4 ha. Pismem z dnia 19 kwietnia 2011 r. wnioskodawca doprecyzował, że objęty wnioskiem dwór wraz z parkiem obejmuje obecnie działkę ewidencyjna nr [...] /1. Z wypisu z rejestru gruntów załączonego do pisma Starostwa Powiatowego w [...] z dnia 6 września 2011 r. wynika, że powierzchnia działki nr [...]/1 położonej w obrębie [...] wynosi 2,8091 ha.

Następnie organ stwierdził, iż zgodnie z aktualnie obowiązującym orzecznictwem ( w tym m. in. Uchwałą NSA z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06) przy prowadzeniu postępowań administracyjnych w trybie § 5 ust. 1 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN, organ administracyjny ma obowiązek zbadania czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolnym (w niniejszej sprawie w części objętej wnioskiem), a jeśli taką nie jest, czy w takim razie pozostawała w funkcjonalnej łączności z pozostałymi gruntami nieruchomości ziemskiej o charakterze rolnym.

W świetle dokumentacji Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...], zespół dworski w [...]powstał w latach 1936-38, z przeznaczeniem na siedzibę księcia W.C., syna znanego działacza i polityka S.C. (właściciela pobliskich majątków [...] i [...]). Zespół dworski założony został przy istniejącym już folwarku, jednakże tworzył przestrzennie niezależną i zamierzoną programowo kompozycję. Dwór otoczony niewielkim ogrodem, stanowił centrum kompozycji zaprojektowanej zieleni, którą można podzielić na trzy części tj. ogród ozdobny otaczający dwór, regularne, poprzedzające go kwatery dawnych sadów ograniczone szpalerami grabowymi, utworzone po obu stronach wjazdu (alei lipowej) oraz ogród warzywny. To niewielkie założenie ogrodowe, utworzone na rzucie zbliżonym do kwadratu, zamknięte nasadzeniami granicznymi, tworzy kameralne otoczenie dla drewnianego, modrzewiowego dworu, (k.56-62). Brak budynków gospodarczych i oddzielenie od części gospodarczej (w terenie) potwierdza również dokumentacja i plan założenia dworsko-ogrodowego w [...], który pozyskał Minister przy piśmie Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...]z dnia 21 kwietnia 2015 r.

Powyższe znajduje również odzwierciedlenie w oświadczeniach świadków A.G. i M.G. (kuzynów wnioskodawczyni). Zeznają oni, że dwór wraz z ogrodem użytkowany był wyłącznie na cele mieszkalne i nie był połączony z resztą nieruchomości ziemskiej. Dwór wyraźnie odcinał się od sąsiadujących terenów. Dodatkowo całość otaczało ogrodzenie i żywopłot, a na terenie tym nie znajdowały się budynki gospodarcze czy sprzęt rolniczy (k.74, 77).

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że na terenie zespołu dworsko-parkowego znajdował się ogród owocowy - sad oraz ogród warzywny, a więc użytki rolne w rozumieniu § 4 rozporządzenia.

Jednakże zdaniem organu zestawienie planu założenia dworsko- ogrodowego w [...], który pozyskał Minister przy piśmie Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...]z dnia 21 kwietnia 2015 r. z mapą załączoną do pisma Starostwa Powiatowego w [...]z dnia 6 września 2011 r. wykazuje jednoznacznie, że teren dawnego sadu (ogrodu owocowego) znajduje się na działce nr [...]/2 czyli nie jest objęty przedmiotowym wnioskiem o niepodpadanie pod dekret PKWN.

Natomiast odnosząc się do znajdującego się na wnioskowanym obszarze warzywniaka (ogrodu warzywnego) to organ ustalił, że był on niewielkich rozmiarów. Na podstawie pomiarów dokonanych na stronie geoportal.gov.pl można oszacować, że jego powierzchnia wynosiła ok. 0,35 ha. Jego rozmiar był na tyle niewielki i nieznaczący, że nie jest on wymieniony w akcie opisu majątku sporządzonym w dniu 16 września 1944 r. Ponadto, jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego, w tym dokumentacji konserwatorskiej i zeznań świadków, teren warzywniaka otoczony był drzewami i krzewami, w tym od wschodniej strony szpalerem świerkowym. Jego położenie wskazuje zdaniem organu, że stanowił swego rodzaju enklawę wśród nieruchomości o charakterze nierolniczym (w parku i w otoczeniu dworu). To powoduje zdaniem organu, że nie można uznać tego terenu (ogródka warzywnego) za nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym, gdyż z uwagi na położenie (w otoczeniu gruntów nierolniczych) nie mógł służyć do produkcji roślinnej.

Dlatego organ przyjął, że dwór otoczony parkiem stanowił niezależną przestrzennie kompozycję i pełnił funkcje jedynie rezydencjalną, mieszkalną dla brata właścicielki hipotecznej całej nieruchomości (żadne zgromadzone w niniejszej sprawie dokumenty nie wskazują na inne jego zastosowanie). Tym samym zespół dworsko-parkowy stanowiący część dawnego majątku ziemskiego pn. "Dobra Ziemskie [...]" nie miał charakteru rolnego.

Wobec powyższego, w świetle aktualnego orzecznictwa, organ zbadał istnienie "związku funkcjonalnego" pomiędzy rezydencją a resztą nieruchomości, jako warunku podpadania zespołu pałacowo-parkowego pod działanie dekretu. Zgodnie z wytycznymi sądów administracyjnych, dla oceny istnienia "związku funkcjonalnego" decydujące znaczenie mogą odgrywać poniżej przedstawione tezy: rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarczą, co było specyfiką rozplanowania zabudowy na ziemiach polskich - dwory, pałace stanowiły integralną część parku, tym samym nie były związane z produkcją rolną (szerzej wyrok o sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, l OSK 686/08), dwór, pałac były dla produkcji rolnej zbędne, nieużyteczne (szerzej wyrok sygn. akt I OSK 1014/08).

O "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie mogą decydować: powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (szerzej wyrok NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, OSK 686/08, I OSK 906/08), brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej (szerzej wyroki NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 686/08, I OSK 27/09), nie oddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron (szerzej wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08), źródła dochodów właściciela (szerzej wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08, I OSK 27/09, I OSK 302/10), zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej (szerzej wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08), korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (szerzej wyrok NSA o sygn. akt I OSK 1014/08). Natomiast istotne znaczenie dla istnienia "związku funkcjonalnego" może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy tj. na terenie części rezydencjalnej czy poza (szerzej wyrok NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 1014/08, I OSK 27/09). Ponadto dla uznania wyodrębnienia nieruchomości, jako przeznaczonej na inne cele niż rolne (tj., że nie należą one do części folwarcznej, lecz stanowią integralna część parku) wystarczają granice wyznaczone na mapach lub mogące być ustalone w terenie na innej podstawie (szerzej wyroki NSA IV SA 2582/98, IV SA 1593/02, I OSK1697/07, I OSK 302/10). Generalnie uznaje się, że rezydencje właściciela nie miały charakteru nieruchomości rolnych, a wyłącznie takie, w myśl dekretu PKWN, przechodziły na rzecz Państwa (szerzej wyrok NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07).

Organ odwoławczy podzielił pogląd organu I instancji, że ze zgromadzonych dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, że dwór, park i sad ujawnione są w jednej księdze wieczystej, a w dokumentach archiwalnych nie ma żadnej informacji o oddzieleniu prawnym zespołu dworsko-parkowego od pozostałej części. Jednak, zgodnie z przywołaną powyżej linią orzeczniczą, brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, czyli w przedmiotowej sprawie dworu wraz z parkiem, nie może zdaniem organu decydować o "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym, tym samym nie przesądza o jej podpadaniu pod art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN. Organ przy tym podkreślił, że zgodnie z aktualnym orzecznictwem, granice wyznaczone na mapach lub mogące być ustalone w terenie na innej podstawie są wystarczające dla uznania wyodrębnienia nieruchomości, jako przeznaczonej na inne cele niż rolne.

Tym samym organ ten nie podzielił stanowiska organu I instancji w tym zakresie i uznał, że przedmiotowy zespół dworsko- parkowy stanowił niezależną przestrzennie kompozycję i był wyodrębniony od części nieruchomości o charakterze rolnym.

Odnosząc się do rozważań o związku organizacyjno-decyzyjnym w majątku ziemskim pn. "Dobra Ziemskie [...]", organ odwoławczy uznał, że organ I instancji niesłusznie na poparcie swojego stanowiska o podpadaniu pod dekret przedmiotowej nieruchomości podniósł, że dwór nie był tylko miejscem zamieszkania właściciela, lecz również stanowił ośrodek zarządzania nieruchomością rolną. Ponadto organ I instancji zdaniem organu odwoławczego niesłusznie stwierdził, że majątek miał zdecydowanie charakter rolniczy, znaczną część majątku stanowiła ziemia uprawna i sady, które dostarczały środków finansowych na utrzymanie zespołu pałacowo-parkowego całego majątku. Organ I instancji przedstawiając w zaskarżonej decyzji powyższe wnioski nie podał jednak z jakich dowodów je wywiódł, a organ II instancji analizując zgromadzony w sprawie materiał nie znalazł dokumentów potwierdzających tezę organu I instancji.

Zdaniem organu odwoławczego w świetle orzecznictwa sam fakt zatrudnienia w majątku rządcy nie przesądzał, że w ten sposób właściciel trwale wyzbył się wszystkich władczych kompetencji w stosunku do swojego majątku ziemskiego. Jednak jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 1014/08, I OSK 27/09 istotne znaczenie dla istnienia "związku funkcjonalnego" może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy tj. na terenie części rezydencjalnej czy poza. Z aktu opisu majątku sporządzonego w dniu 16 września 1944 r. wynika, że właścicielem hipotecznym majątku "Folwark [...]" była M.J.G.. Folwarcznym pełnomocnikiem do 1939 r. był brat właścicielki W.C.. Od 1936 r. rządcą majątku (faktycznym i jedynym administratorem) był p. L.C.. Również świadkowie A.G. i M.G. oświadczają, że rządcą folwarku i robót polowych w [...]był L.C. Zatem bezsporny wydaje się fakt zatrudnienia w majątku zarządcy, nie neguje tego również organ I instancji. Natomiast z akt sprawy nie wynika jednoznacznie gdzie mieszkał zarządca majątku. Natomiast z wykazu budynków oraz inwentarza żywego i martwego wynika, że w skład majątku [...] wchodził m.in. jeden dom właściciela, drewniany, piętrowy oraz 5 domów mieszkalnych (drewnianych), z których jeden przeznaczony był dla administracji, a w czterech mieszkała służba folwarczna. Natomiast z dokumentacji przesłanej przez Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie, w tym planu założenia dworsko-ogrodowego w [...] (pismo z dnia 21 kwietnia 2015 r., nr [...]wraz z załącznikami), wynika, że na terenie objętym wnioskiem, tj. aktualnej działce nr [...]/1, nie znajdował się żaden ze wspomnianych powyżej 5 domów mieszkalnych. Wobec powyższego oraz wobec nieudowodnienia, że zarządca majątku [...] mieszkał na terenie zespołu dworsko-parkowego organ uznał, że zarządca majątku nie mieszkał na terenie objętym wnioskiem.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi Sskargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła Gmina [...].

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Sąd I instancji uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności Sąd I instancji wskazał, że zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania przepisów dekretu PKWN ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". Obecnie w orzecznictwie sądowym (np. uchwała składu 7 sędziów NSA z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt OPS 2/06, ONSAiWSA 2006/5 poz. 123; uchwała składu 7 sędziów NSA z 10 stycznia 2011 r., sygn. akt OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2 poz. 23). ugruntował się pogląd, zgodnie z którym na gruncie tego przepisu, na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d i e dekretu. Nie bez znaczenia pozostaje też pogląd Trybunału Konstytucyjnego wyrażony w uchwale z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/99 (OTK z 1990 r., poz. 26, s. 174), że pod pojęciem "nieruchomość ziemska" używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzn. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.

W sprawach dotyczących podpadania bądź niepodpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej organy muszą zatem ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy bądź, w przypadku braku takiego stwierdzenia, były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską. Z kolei tzw. związek funkcjonalny należy rozumieć jako możliwość (bądź jej brak) prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie.

Dalej Sąd wskazał, że pojęcie związku funkcjonalnego, jako warunku objęcia zespołu pałacowo-parkowego przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie jest wprawdzie normatywnie definiowane, lecz należy powtórzyć, że w judykaturze wiąże się z tym pojęciem określone skutki, wyrażany jest już ugruntowany pogląd, iż "związek funkcjonalny" zachodzi gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Sąd zauważył, że w orzecznictwie sądowym wielokrotnie podkreślano, iż powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne zespołów pałacowo – parkowych z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej nie mogą przesądzić o istnieniu związku funkcjonalnego. Nie ma zatem znaczenia, czy został on fizycznie oddzielony od zabudowań gospodarczych, ani czy park graniczył z częścią gospodarczą majątku. Istotną rolę odgrywa natomiast, czy możliwe jest faktyczne określenie granic części nieruchomości ziemskiej, która nie służyła ze swej natury produkcji rolnej.

Sąd I instancji podzielił co do zasady stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że nie istniał związek funkcjonalny pomiędzy pałacem, a rolniczą częścią majątku, który uzasadniałby twierdzenie, że pałac stanowił centrum administracyjne nieruchomości ziemskiej. Nie wskazuje na to sposób zarządzania powyższą nieruchomością przez jej właściciela, który ów zarząd sprawował poprzez wyznaczoną do tego osobę rezydującą poza pałacem, a sam pałac nie posiadał pomieszczeń na trwałe przeznaczonych do sprawowania bieżącego zarządu. Natomiast pałac i jego otoczenie pełniły funkcję mieszkaniową, reprezentacyjną i rekreacyjną, tworząc przestrzennie niezależną i zamierzoną programowo kompozycję. Dwór otoczony był ogrodem, do dworu prowadziła aleja lipowa. Znajdował się tam też niewielki ogród warzywny. Dwór oddzielony był od części gospodarczej, co potwierdza zebrany przez organ materiał dokumentacyjny znajdujący się w aktach sprawy (w tym dokumentacja i plan założenia dworsko ogrodowego uzyskany od Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...]oraz zeznaniach świadków), które są spójne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Dwór otaczało ogrodzenie i żywopłot, na terenie tym nie było budynków gospodarczych czy sprzętu rolniczego.

Następnie Sąd zauważył, iż wprawdzie na terenie zespołu dworsko parkowego znajdował się sad i ogród warzywny, a więc w rozumieniu § 4 rozporządzenie w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia z dnia 6 września 1944 r. użytki rolne, jednak jak słusznie ustalił organ dawny sad znajdował się na działce nr [...]/2, czyli nie był objęty wnioskiem o niepodpadanie pod dekret PKWN, który dotyczył działki nr [...]/1. Natomiast warzywniak był niewielki, jego powierzchnia wynosiła około 0,35 ha, a jego położenie wskazuje (w parku i otoczeniu dworu), że nie mógł służyć do produkcji roślinnej, a stanowił jedynie enklawę wśród nieruchomości o charakterze nierolniczym i był wykorzystywany jako przydomowy ogródek. Dwór wraz z otoczeniem pełnił wyłącznie funkcję mieszkaniowo-rezydencyjalną dla brata właścicielki hipotecznej całej nieruchomości.

Sąd I instancji wskazał również, iż jak ustalono w majątku zatrudniony był rządca. Z akt sprawy nie wynika wprawdzie wprost, gdzie on mieszkał, ale w skład przedmiotowego majątku wchodził dom właściciela (dwór) oraz pięć domów mieszkalnych drewnianych, z których jeden przeznaczony był dla administracji, a w czterech mieszkała służba folwarczna. Żaden z pięciu domów nie znajdował się na aktualnej działce nr [...]/1 objętej wnioskiem. Z akt sprawy nie wynika też, aby we dworze znajdował się kantor, czy biuro gdzie można by przyjmować interesantów lub wypłacać wynagrodzenie pracownikom folwarcznym. Trafnie zatem organ odwoławczy przyjął, że zarządca majątku nie mieszkał na terenie objętym wnioskiem. Zasadnie też organ odwoławczy wywiódł, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia związku funkcjonalnego i gospodarczego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałą częścią majątku, który wyraźnie wskazywałby, że zespół pałacowo-parkowy stanowił centrum zarządzania produkcją rolną, bez którego wytwórczość ta nie mogłaby prawidłowo funkcjonować. W orzecznictwie NSA wielokrotnie wyjaśniano, że dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarcza związek podmiotowy przez osobę właściciela, ani też powiązania finansowe i terytorialne. Taka nieruchomość musiałaby pozostawać we wzajemnej łączności z nieruchomością ziemską pełniąc funkcję usługową w stosunku do gruntów rolnych, co w przedmiotowej sprawie nie miało miejsca.

W ocenie Sądu przyjęta w zaskarżonej decyzji koncepcja rozumienia przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej jest prawidłowa. W szczególności rozważania Ministra w pełni realizują wypracowaną przez sądy administracyjne wykładnię pojęcia nieruchomości rolnej oraz związku funkcjonalnego tj. powiązań pomiędzy całą nieruchomością rolną a pałacem i parkiem, które nie służyły do celów produkcji rolnej lecz pełniły funkcję mieszkalną, reprezentacyjną i rekreacyjną. Sąd podzielił w tym zakresie pogląd reprezentowany w zaskarżonej decyzji co do charakteru części nieruchomości ziemskiej [...] obejmującej zespół pałacowo-parkowy. Analizując wypracowane przez orzecznictwo kryteria wzajemnych powiązań pałacu z resztą majątku organ doszedł do uzasadnionego wniosku, że zespół pałacowo-parkowy mógł funkcjonować niezależnie od majątku ziemskiego. Skoro nie istniał związek funkcjonalny, pałac z parkiem nie mogły zostać potraktowane jako obiekty przeznaczone do produkcji rolnej.

Zdaniem Sądu I instancji, ustalając stan faktyczny organ szczegółowo przeanalizował zeznania świadków oraz dokumenty zgromadzone w aktach sprawy, a jego ustalenia znalazły odzwierciedlenie w logicznym, obszernym i prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dlatego też zarzuty skargi dotyczące błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania przez organ odwoławczy przepisów prawa materialnego (art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r.) oraz przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 1 i art. 140 Kpa) Sąd uznał za nieuzasadnione.

Jako nieistotny dla sprawy Sąd uznał także zarzut skargi dotyczący pominięcia okoliczności, że na działce nr [...]/1 funkcjonowała Szkoła Podstawowa w [...] (po wojnie). Natomiast odnosząc się do zarzutów skargi dotyczących naruszenia przez organ art. 28, art. 29 i art. 156 § 1 pkt 4 Kpa poprzez błędne uznanie za stronę postępowania Wójta Gminy [...] i nieuznanie za stronę Gminy [...], Sąd podzielił w tej kwestii stanowisko organu, że wskazanie w rozdzielniku doręczenia decyzji Wójta Gminy [...], a nie Gminy [...] w sytuacji gdy gmina [...] jako aktualny właściciel spornej nieruchomości brała udział w postępowaniu jako strona nie stanowi naruszenia przepisów mającego istotny wpływ na wynik sprawy i nie spowodowało powstania negatywnych skutków dla Gminy [...], która w przedmiotowej sprawie uczestniczyła i złożyła rozpatrywaną przez Sąd w tym postępowaniu skargę.

Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożyła Gmina [...], zaskarżając go w całości zarzuciła Sądowi I instancji naruszenie przepisów prawa materialnego tj.

1) art. 1 ust. 2 lit. d, art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 z późn. zm.) poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że część dawnego majątku ziemskiego pn "Dobra Ziemskie [...]" stanowiąca zespół dworsko-pałacowy, położona w miejscowości [...], gmina [...], obejmująca obecnie działkę numer [...]/1, nie podpadała pod działanie art. 1 ust. 2 lit. d, art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, i nie była przejęta przez Skarb Państwa dla potrzeb zarezerwowania odpowiednich terenów dla szkół;

2) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 10, poz. 51 z późn. zm.) poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie poprzez przyjęcie, że część dawnego majątku ziemskiego pn "Dobra Ziemskie [...]" stanowiąca zespół dworsko-pałacowy, położona w miejscowości [...], gmina [...], obejmująca obecnie działkę numer [...]/1, nie stanowi nieruchomości ziemskiej o charakterze rolnym;

3) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie poprzez przyjęcie, że część dawnego majątku ziemskiego pn "Dobra Ziemskie [...]" stanowiąca zespół dworsko-pałacowy, położona w miejscowości [...], gmina [...], obejmująca obecnie działkę numer [...]/1, nie pozostawała w funkcjonalnym związku z pozostałymi gruntami nieruchomości ziemskiej pn "Dobra Ziemskie [...]";

4) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie poprzez przyjęcie, że część dawnego majątku ziemskiego pn "Dobra Ziemskie [...]" stanowiąca zespół dworsko-pałacowy, położona w miejscowości [...], gmina [...], obejmująca obecnie działkę numer [...]/1, nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Ponadto skarżąca kasacyjnie zarzuciła Sądowi I instancji naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.

1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, art. 28, art. 29, art. 156 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie za stronę postępowania Wójta Gminy [...] i nieuznanie za stronę Gminy [...], skierowanie decyzji do Wójta Gminy [...], niebędącego stroną w sprawie;

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3, art. 140 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie tj. niezebranie i nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiał dowodowego, niedokonanie na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona, niewskazanie w sposób wyczerpujący faktów, które uznano za udowodnione, dowodów, na których się oparto, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówiono wiarygodności i mocy dowodowej.

W konkluzji skargi kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi poprzez uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...]lipca 2015 r., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od sądu pierwszej instancji nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.

W niniejszej sprawie skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach określonych w art. 174 pkt 1 i 2 P.p.s.a. W takim przypadku w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia prawa procesowego, jednak w niniejszej sprawie z uwagi na to, że zakres poczynionych przez organ administracji ustaleń determinowany jest późniejszym zastosowaniem odpowiednich przepisów prawa materialnego, przed oceną zarzutów procesowych, należy w pierwszej kolejności odnieść się do zakwestionowanej przez autora skargi kasacyjnej, wykładni art. 2 ust. 1 lit. e i niezastosowania art. 1 ust. 2 lit. d dekretu PKWN.

Wskazać, przede wszystkim trzeba, że w orzecznictwie sądowym wyrażany był pogląd, iż w myśl art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, także rezydencje właścicieli nieruchomości ziemskich, przechodziły na rzecz Państwa, jako część składowa przejmowanej nieruchomości ziemskiej, przy czym bez znaczenia była kwestia czy pozostawały one w tzw. "związku funkcjonalnym" z resztą nieruchomości. W orzecznictwie wyrażany bywał także pogląd, iż związek tego rodzaju istniał, co do zasady zawsze (rezydencja przeznaczona dla właściciela majątku ziemskiego, jako jego integralna część), gdy część nieruchomości nie była prawnie wyodrębniona. Poglądy takie prezentowane były zarówno w orzecznictwie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (patrz np. orzeczenia w sprawach o sygn. akt IV SA/Wa 1923/06, SA/Wa 1927/06, SA/Wa 2076/06, SA/Wa 843/07, SA/Wa 1213/07 SA/Wa 2299/07 SA/Wa 2304/07, SA/Wa 2453/07, SA/Wa 153/08, SA/Wa 1001/08 – dostępne na www.nsa.orzeczenia.gov.pl) jak i we wcześniejszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (patrz w szczególności wyroki w sprawach o sygn. akt II SA 2832/95, IV SA 1658/96, IV SA 1146/97, IV SA 2724/98, IV SA 2039/98, OSK 473/04, I OSK 210/05 - na www.nsa.orzeczenia.gov.pl). Podpadanie części rezydencjalnych pod działanie dekretu nie było początkowo także kwestionowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (patrz wyrok sygn. akt III CK 36/02, czy sygn. akt III CK 393/97 - opubl. OSP nr 10 z 1998 r. poz. 171 - gdzie podnoszono brak zasady konfiskaty ruchomości a contrario przejęcia siedziby właściciela nieruchomości ziemskiej). Jednak w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po podjęciu uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06 (opubl. ONSAiWSA 2006/5 poz. 123), jednolicie prezentowany jest pogląd odmienny. Uwypukla się znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa, w myśl dekretu. Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały o sygn. akt I OPS 3/10 (opub. na www.nsa.orzeczenia.gov.pl).

W świetle jednolitego obecnie orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego zasadne jest badanie istnienia wskazanego "związku funkcjonalnego" pomiędzy rezydencją a resztą nieruchomości, jako warunku podpadania zespołu dworsko-parkowego pod działanie dekretu. Pojęcie "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu nie jest normatywnie definiowane. W judykaturze, gdy wiąże się z tym pojęciem określone skutki, wyrażany jest pogląd, iż "związek funkcjonalny" zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Zatem w istocie, ugruntowane w judykaturze pojęcie nie dotyczy metodologicznie związku funkcjonalnego (relacji jednostronnej zależności) lecz stanu interakcji (relacje dwustronne) pomiędzy obiema częściami majątku. Wobec stosunkowo ogólnikowo formułowanej w judykaturze definicji "związku funkcjonalnego", przy braku konsekwencji terminologicznej, ustalenie, co do występowania takiej zależności, w kontekście rozpatrzenia określonej sprawy jest możliwe jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez ukształtowanych w orzecznictwie sądowym. Trzeba mieć przy tym na uwadze, iż orzecznictwo to uległo w przeciągu kilkunastu lat znaczącej ewolucji, wobec czego istotne znaczenie z punktu widzenia poszukiwania właściwej wykładni, tego normatywnie niedefiniowanego pojęcia, może odgrywać analiza aktualnej praktyki orzeczniczej.

Analiza aktualnego orzecznictwa, na które powoływał się organ, prowadzi do wniosku, iż dla oceny jego istnienia decydujące znaczenie mogą odgrywać następujące sformułowane w judykaturze tezy: - rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarczą, co było specyfiką rozplanowania zabudowy na ziemiach polskich; – dwory, pałace i zamki stanowiły integralną część parku, nie były związane z produkcja rolną (patrz wyroki o sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08); - dwór, pałac były dla produkcji rolnej zbędne, nieużyteczne (wyrok sygn. akt I OSK 1014/08); - rezydencje właściciela nie miały charakteru nieruchomości rolnych a wyłącznie takie przechodziły, w myśl dekretu na rzecz Państwa (patrz wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07). O "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie mogą decydować: - powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (patrz wyroki NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08, I OSK 906/08); - brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, (patrz wyroki NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 686/08, I OSK 27/09); - nieoddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron (patrz wyroki NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08); - źródła dochodów właściciela (patrz wyroki NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08, I OSK 27/09, I OSK 302/10); - zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej (patrz wyroki NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08); - korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 1014/08).

Żadnego znaczenia dla wykazania istnienia bądź nie "związku funkcjonalnego" nie ma również okoliczność czy część rezydencjalna była utrzymywana z dochodów pochodzących z majątku rolnego. Kwestia ta nie jest związana z obiektywnymi cechami określonej nieruchomości ziemskiej, lecz jest następstwem utrzymywania pewnych zwyczajów lub przyjmowania konkretnych rozwiązań organizacyjnych w następstwie bieżących decyzji osób sprawujących zarząd właścicielski całym majątkiem. Zakres zależności finansowych poszczególnych części majątku, według stanu na konkretna datę, może być związany z bieżącą koniunkturą na produkty rolne, aktualnym stanem dochodów właściciela z innych źródeł w tym statusem zatrudnienia, oraz podejmowanymi decyzjami gospodarczymi, np. w zakresie inwestycji itp.

W aktualnym orzecznictwie, gdzie nawiązuje się do kryterium "związku funkcjonalnego" podkreślane jest również, iż rezydencja właściciela majątku, co do zasady nie przechodzi na cele reformy rolnej, jako nieprzydatna do realizacji celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu. Jak się wywodzi, nie były one przydane dla celów wskazanych w lit. a-c, natomiast cele wskazane pod lit. d i e mogły być realizowane jedynie poprzez przejęcie nieruchomości niezabudowanych (patrz tak uchwała NSA sygn. akt I OPS 2/06, wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07, I OSK 1116/07, I OSK 287/08). Wywodzi się, iż zmiana dekretu, dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 9), w ramach której m.in. usunięto w art. 2 ust. 1 zd. wstępne wyrazy "o charakterze rolnym", nie spowodowała skutków prawnych, a więc przejęciu podlegały wyłącznie nieruchomości o charakterze stricte rolniczym (patrz wyroki NSA sygn. akt I OSK 851/05, I OSK 287/08, I OSK 906/08, i uchwała NSA sygn. akt I OPS 3/10). Wszystkie orzeczenia dostępne na www.nsa.orzeczenia.gov.pl.

Natomiast istotne znaczenie dla istnienia "związku funkcjonalnego" może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy - na terenie części rezydencjalnej lub poza nią. Czy w części gospodarczej czy w części mieszkalnej pałacu (zamku) znajdował się np. kantor czy biuro, w którym przyjmował interesantów, i z których wykonywany był stały bezpośredni zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej (znajdowały się tam księgi rachunkowe, dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom itp.). Funkcjonalne architektoniczne dostosowanie części rezydencjalnej do zarządzania pracami rolnymi, przy nieistnieniu na terenie majątku ziemskiego innego tego rodzaju miejsca prowadziłoby, do wniosku, iż część rezydencjalna jest "funkcjonalnie związana" z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, iż nie może on bez niej prawidłowo funkcjonować. Dla prowadzenia gospodarstwa rolnego w znaczniejszych rozmiarach przydatne było ówcześnie istnienie obiektów nadających się do wykorzystywania, jako centrum do sprawowania bieżącego zarządu. Z kolei istnienie tego rodzaju ośrodka zarządu (pełniącego również funkcje mieszkalną) bez części folwarcznej byłoby nieracjonalne gospodarczo (patrz realizacja wskazanej na wstępie relacji dwustronnej zależności).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji dokonał prawidłowej wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej i zasadnie zaaprobował stwierdzenie organu, który przyjął, że zespół pałacowo-parkowy w [...], nie podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust.1 lit. e dekretu PKWN. Przedmiotowy zespół nie spełniał bowiem kryteriów uznania go za nieruchomość ziemską o charakterze rolnym oraz nie pozostawał w związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym. Powołując orzecznictwo dotyczące tej kwestii przedstawił definicję pojęcia "związku funkcjonalnego" w rozumieniu rozpoznawanej sprawy. Wskazał, iż na "związek funkcjonalny" nie wskazuje sposób zarządzania nieruchomością przez jej właściciela, który ów zarząd sprawował poprzez wyznaczoną do tego osobę rezydującą poza pałacem, a sam pałac nie posiadał pomieszczeń na trwałe przeznaczonych do sprawowania bieżącego zarządu. Natomiast pałac i jego otoczenie pełniły funkcję mieszkaniową, reprezentacyjną i rekreacyjną, tworząc przestrzennie niezależną i zamierzoną programowo kompozycję. Dwór otoczony był ogrodem, do dworu prowadziła aleja lipowa. Znajdował się tam też niewielki ogród warzywny. Dwór otaczało ogrodzenie i żywopłot, na terenie tym nie było budynków gospodarczych czy sprzętu rolniczego. W konsekwencji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wbrew twierdzeniu skarżącego kasacyjnie, zasadnie przyjął, że fakt pozostawania w sąsiedztwie obu tych części nieruchomości nie stanowił podstawy do uznania, iż pozostawały one w związku funkcjonalnym. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, argumentacja autora skargi kasacyjnej nie ma znaczenia dla kwestii samodzielnego funkcjonowania rolniczej części nieruchomości bez zespołu parkowo-pałacowego. W istocie stanowi ona powtórzenie zarzutów podanych w skardze do Sądu I instancji i ma wyłącznie charakter polemiczny. W sferze gospodarczej nierozerwalność funkcjonowania obu tych części nieruchomości musiałaby przejawiać się w niemożności lub znacznej uciążliwości prowadzenia działalności rolniczej bez zespołu pałacowo-parkowego. Tymczasem, jak wyżej podano, pałac stanowił jedynie siedzibę właściciela majątku, natomiast rolnicza część majątku, którą nadzorował mieszkający w niej zarządca, funkcjonowała w wymiarze gospodarczym niezależnie od położenia pałacu i miejsca zamieszkania właściciela. Fakt, że w przedmiotowym majątku ziemskim był zatrudniony zarządca, którego siedziba znajdowała się poza zespołem pałacowo-parkowym, świadczy o oderwaniu centrum decyzyjnego od osoby właściciela zamieszkującego w zespole pałacowo-parkowym, a tym samym o przeniesieniu centrum kierowniczego poza jego teren. Ponadto nieruchomość rolna w żaden sposób nie korzystała z zespołu pałacowo-parkowego i funkcjonowała w pełni samodzielnie. Dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego zespół pałacowo-parkowy był bezużyteczny. Zespół pałacowo- parkowy mógł prawidłowo funkcjonować bez gospodarstwa rolnego, jak i gospodarstwo rolne mogło prawidłowo funkcjonować w oderwaniu od tego zespołu. W niniejszej sprawie bez znaczenia jest także okoliczność, czy część rezydencjalna była utrzymywana z dochodów pochodzących z majątku rolnego. Kwestia ta nie jest związana z obiektywnymi cechami określonej nieruchomości ziemskiej. Właściciel korzysta ze swoich dochodów w sposób dowolny i fakt, że dochody z jednej nieruchomości przeznacza na utrzymanie innej, nie oznacza, że istnieje między nimi ścisły związek funkcjonalny.

Niezasadne są również twierdzenia skarżącej kasacyjnie, że część dawnego majątku ziemskiego położna w miejscowości [...], obejmująca obecnie działkę nr [...]/1, stanowiła nieruchomość ziemską o charakterze rolnym. Nie można przyjąć, żeby ogród warzywny oznaczony na szkicu założenia dworsko-parkowego, ze względu na jego powierzchnię i położenie między szpalerami drzew, mógł być efektywnie wykorzystywany na cele reformy rolnej, na co zasadnie wskazał organ oraz Sąd I instancji. Nie można przyjąć, że przedmiotowy ogród warzywny był w rzeczywistości wykorzystywany do produkcji rolnej. Dowody zgromadzone w sprawie świadczą za tym, że w rzeczywistości służył potrzebom rezydencji, i nie był wykorzystywany do typowej produkcji rolnej przynoszącej dochód, a względy ekonomiczne, gospodarcze i społeczne przemawiają za tym, aby jako część zespołu rezydencjonalnego zachowały nierolniczy charakter.

Zamierzonego przez autora skargi kasacyjnej skutku nie mógł odnieść także zarzut dotyczący przejęcia przedmiotowej nieruchomości w celu zarezerwowania odpowiednich terenów dla szkół. Należy wskazać, że fakt przekazania przedmiotowego zespołu pałacowo-parkowego na cele użyteczności publicznej, tj. Szkoły Podstawowej w [...], nie miał wpływu na treść rozstrzygnięcia sprawy, gdyż późniejsze przeznaczenie tej nieruchomości na w/w cel nie miało znaczenia przy ocenie podpadania nieruchomości objętej wnioskiem pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Dla oceny, czy dana nieruchomość podpadała pod przepisy dekretu PKWN istotny był bowiem stan faktyczny i prawny z dnia wejścia w życie przepisów dekretu.

Z tych wszystkich względów niezasadne okazały się zarzuty prawa materialnego powołane w skardze kasacyjnej.

Odnosząc się do naruszenia przepisów postępowania należy wskazać, że słusznie Sąd I instancji, ze względu na ugruntowane już stanowisko, iż rezydencja właścicieli nieruchomości, co do zasady nie podpadała pod przepis dekretu o reformie rolnej, jako niesłużąca jego celom, chyba że istniał związek funkcjonalny pomiędzy zamkiem (dworem, pałacem) a majątkiem ziemskim zbadał prawidłowość ustalonego pod tym kątem przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi stanu faktycznego. Sąd I instancji zasadnie zaakceptował prawidłowo ustalony przez organ drugiej instancji stan faktyczny. Ustalenia te były wystarczające do oceny przez Ministra i Sąd czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo -parkowym a częścią gospodarczą majątku w [...]. Zarzuty skarżącej kasacyjnie w tym zakresie sprowadzają się jedynie do polemiki z oceną zebranego materiału dowodowego opartej na wybiórczej ocenie dowodów z pominięciem całokształtu okoliczności sprawy. Nie należy bowiem zapominać, że wykazanie funkcjonalnego związania tegoż zespołu z produkcją rolną co do zasady jest trudne. Jak to bowiem wskazano wyżej, ze stanu faktycznego musiałoby wynikać, że część gospodarcza nie mogłaby prawidłowo funkcjonować bez zespołu dworsko-parkowego i odwrotnie. Dwór wraz z parkiem nie służył produkcji rolnej i jako taki nie był do tej produkcji w żadnym zakresie przydatny. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji w sposób prawidłowy dokonał oceny zgromadzonego materiału dowodowego i prawidłowo ustalił stan faktyczny oraz wyczerpująco przedstawił własną oceną prawną legalności zaskarżonej decyzji, wskazując konkretne dowody stanowiące podstawę określonych ustaleń, pod kątem oceny wynikającego z ustalonego stanowiska judykatury co do definicji nieruchomości ziemskiej oraz związku funkcjonalnego. W konsekwencji za nietrafny należy uznać zarzut naruszenia art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 i art. 140 k.p.a.

Niezasadny okazał się również zarzut naruszenia art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 28, art. 29, art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a. poprzez błędne określenie przez organ strony postępowania. Na poparcie swojego stanowiska skarżąca kasacyjnie podniosła, że organ odwoławczy wskazał jako stronę Wójta Gminy [...], podczas gdy stroną tą była Gmina [...], co stanowić ma istotny błąd. Ze stanowiskiem tym nie można się zgodzić. Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku ocenił, że zarzut ten nie mógł zatem stanowić podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji, bowiem samo wskazanie w rozdzielniku doręczenia decyzji Wójtowi Gminy [...], a nie Gminie [...], w sytuacji gdy gmina [...] jako właściciel spornej nieruchomości brała udział w postępowaniu jako strona nie stanowi naruszenia przepisów mającego istotny wpływ na wynik sprawy. Dodatkowo należy wyjaśnić, że skargę od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniosła Gmina [...] reprezentowana przez wójta, gdyż z mocy art. 31 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, to wójt kieruje bieżącymi sprawami gminy oraz reprezentuje ją na zewnątrz. Skoro więc skarżącą jest Gmina [...], a zatem prawidłowo określony podmiot i okoliczność ta nie budzi żadnych wątpliwości, wskazanie przez organ drugiej instancji w rozdzielniku wójta a nie gminy (mimo, że oczywistym jest, iż odwołanie wniosła gmina reprezentowana przez wójta), nie może skutkować uznaniem, że doszło do niewłaściwego określenia strony postępowania.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i w oparciu o art. 184 P.p.s.a. podlega oddaleniu.