Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1695/09
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-12-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargi kasacyjne
Powołane przepisy: article: art 9 ust 1
journal: Dz.U. 1958 nr 17 poz 71
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego.
article: art 184
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ewa Dzbeńska Sędziowie NSA: Janina Antosiewicz (spr.) Arkadiusz Despot-Mładanowicz Protokolant starszy sekretarz sądowy Anna Krakowiecka po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych I.S. i R.D. od wyroków Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 21 maja 2009 r. sygn. akt II SA/Gd 630/08 oraz z dnia 5 sierpnia 2009 r. sygn. akt II SA/Gd 236/09 w sprawie ze skarg I.S. i R.D. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku odpowiednio z dnia [...] maja 2008 r. nr [...] oraz z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie przejęcia na własność Skarbu Państwa nieruchomości rolnych oddala skargi kasacyjne.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 21 maja 2009 r. oddalił skargę I.S. i R.D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia [...] maja 2008 r., odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości o pow. 17,7736 ha położonej w S..

W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące dane:

Decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku odmówiło stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji z dnia [...] lipca 1963 r. nr [...], wydanej przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku, utrzymującej w mocy decyzję Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tczewie z dnia [...] grudnia 1962 r., nr [...] o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa bez odszkodowania nieruchomości o powierzchni 17,7736 ha wraz z zabudowaniami, położonej w S., pow. Tczew, stanowiącej własność I.D.. W uzasadnieniu organ wskazał, że orzeczeniem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tczewie z dnia [...] lutego 1960 r. nr [...] postanowiono o przejęciu na własność Państwa, na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi, wskazanej wyżej nieruchomości rolnej, stanowiącej własność I.D.. W punkcie 2 tego orzeczenia dokonano oszacowania wartości gospodarstwa, zaś w punkcie 3 przyznano I.D. prawo otrzymania rekompensaty w formie gospodarstwa zamiennego o przybliżonej wartości jak w punkcie 2. Decyzją z dnia [...] stycznia 1962 r. nr [...] Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku z urzędu uchyliło orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tczewie z dnia [...] lutego 1960 r., jako nieważne. W uzasadnieniu podano, że art. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71) znajduje zastosowanie jedynie w sytuacji, gdy jednostki gospodarki uspołecznionej dokonały inwestycji budowlanych na gruntach otrzymanych w użytkowanie na podstawie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 40), co nie zachodzi w niniejszej sprawie. Decyzją z dnia [...] października 1962 r. nr [...] Minister Rolnictwa utrzymał w mocy powyższą decyzję.

Następnie decyzją z dnia [...] grudnia 1962 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tczewie, na podstawie art. 9 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71, zw. dalej ustawą z 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych) orzekł o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa przedmiotowej nieruchomości wraz z zabudowaniami bez odszkodowania, zaś Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku, decyzją z dnia [...] lipca 1963 r. nr [...] utrzymało w mocy tę decyzję. Organ stwierdził, że z żadnego z dokumentów zgromadzonych w postępowaniu, w tym z nadesłanego przez skarżącą odpisu wniosku z dnia 22 grudnia 1951 r. nie wynika, aby sporna nieruchomość została kiedykolwiek przekazana przez właścicielkę w zagospodarowanie Prezydium w trybie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. Do nieruchomości nie znajdował zatem zastosowania art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. i podlega ona przejęciu na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy, ponieważ do dnia jej wejścia w życie, tj. do 5 kwietnia 1958 r. została objęta we władanie Państwa i przekazana z jego ramienia osobom prawnym i pozostaje obecnie w użytkowaniu PGR w M.

Spadkobiercy I.D. – T.D., I.S., R.D., E.D. oraz K.S. – złożyli wniosek do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku o stwierdzenie nieważności decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku z dnia [...] lipca 1963 r. Odmawiając wnioskowi organ wskazał, iż zgodnie art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. organ administracji, publicznej stwierdza nieważność decyzji, która została wydana bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jednakże – w ocenie organu – brak było podstaw do uznania, że przy wydaniu decyzji z dnia [...] grudnia 1962 r. doszło do rażącego naruszenia prawa uzasadniającego stwierdzenie nieważności rozstrzygnięcia, a tym samym decyzja z dnia [...] lipca 1963 r. także nie jest nieważna. Kolegium stwierdziło, iż w myśl art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. nieruchomości rolne i leśne, objęte we władanie Państwa do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, przejmowane były bez odszkodowania na własność Państwa bez względu na ich obszar, jeżeli znajdowały się one we władaniu Państwa lub zostały przekazane przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Zgodnie z art. 9 ust. 2 tej ustawy, przepis ust. 1 nie dotyczył gruntów wymienionych w art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych. Rażące naruszenie prawa w stosowaniu tych przepisów wystąpiłoby w sytuacji, gdyby organy administracji orzekły o przejęciu gospodarstwa na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy, a nieruchomość nie znajdowałaby się we władaniu Państwa, bądź byłaby w tym władaniu na podstawie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. Kolegium ustaliło, iż nieruchomość stanowiąca własność I.D. o powierzchni 17,77 ha została przejęta w 1952 r. W tym samym roku gospodarstwo o powierzchni 82,19, w skład którego wchodziło także przedmiotowe gospodarstwo o powierzchni 17,77 ha, przekazane zostało przez PGR Swarożyn Przedsiębiorstwu Robót Czerpalnych i Podwodnych w Gdańsku, a następnie w lutym 1958 r. przekazane PGR Malinowo Ten stan rzeczy miał także miejsce w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 r., tj. w dniu 5 kwietnia 1958 r. oraz obowiązywał w dacie wydania decyzji przez organ I jak i II instancji. Kolegium podało, że w niniejszym postępowaniu nie wydano żadnej decyzji lub orzeczenia o przejęciu nieruchomości na podstawie dekretu z 1953 r.. a wydanie takiego rozstrzygnięcia było konieczne w świetle art. 7 i art. 14 dekretu. Od 1952 r. nieruchomość I.D. znajdowała się we władaniu Państwa, a skoro w chwili wejścia w życie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r., tj. w dniu [...] lutego 1953 r., gospodarstwo znajdowało się już w zagospodarowaniu Państwa, to dekret ten nie miał w sprawie zastosowania. Co za tym idzie Prezydium WRN w Gdańsku decyzją z dnia [...] lipca 1963 r. zgodnie z prawem orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tczewie z dnia [...] grudnia 1962 r.

T.D., I.S., R.D., E.D. oraz K.S. złożyli wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, zarzucając, iż przedmiotowa nieruchomość nie podlegała przejęciu na rzecz Skarbu Państwa w trybie art. 9 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., z uwagi na wyłączenie wymienione w art. 9 ust. 2 tej ustawy. Na mocy art. 3 dekretu z 30 marca 1945 r. przeszła ona bowiem z mocy samego prawa w użytkowanie administracji lokalnej, a nawiązany w ten sposób stosunek administracyjnoprawny znalazł sukcesję w przepisach art. 10 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r.

Decyzją z dnia [...] maja 2008 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy swoją decyzję dnia [...] listopada 2007 r. W uzasadnieniu organ przytoczył zawarte w powyższej decyzji rozważania dotyczące zakresu prowadzenia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji, analizy pojęcia rażącego naruszenia prawa oraz treść art. 9 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości państwowych nieruchomości rolnych Kolegium wskazało, iż przepis art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. był przedmiotem wykładni dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny, który w uchwale z dnia 20 lutego 1991 r. stwierdził, że o przejęciu na własność Państwa nieruchomości rolnych i leśnych w trybie tego przepisu decydują wyłącznie wymienione w nim przesłanki, a mianowicie objęcie nieruchomości we władanie Państwa do dnia wejścia w życie ustawy oraz pozostawanie tych nieruchomości nadal we władaniu Państwa lub przekazanie ich w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym bez względu na okoliczności, w jakich doszło do objęcia nieruchomości przez Państwo, a przejęciu na własność Państwa podlegają także te nieruchomości, których właściciele do dnia 5 kwietnia 1958 r. dawali wyraz woli odzyskania swej nieruchomości, bądź z przyczyn obiektywnych od siebie niezależnych nie mieli możliwości dochodzenia swoich praw. Organ ustalił, iż przedmiotowa nieruchomości w dacie wydawania decyzji Prezydium WRN w Gdańsku z dnia [...] lipca 1963 r., oraz decyzji Prezydium PRN w Tczewie z dnia [...] grudnia 1962 r. znajdowała się we władaniu Państwa. Zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. przepis ust. 1 nie dotyczył gruntów wymienionych w art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 roku o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r., zaś z art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. wynikało, że chodziło o grunty, które zostały przekazane w użytkowanie na podstawie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. Grunty takie podlegały zwrotowi poprzedniemu posiadaczowi po upływie terminu, na jaki zostały oddane w użytkowanie, a przed upływem tego terminu grunt mógł być zwrócony za zgodą użytkownika i poprzedniego posiadacza. Przepis ten jednak nie miał zastosowania w stosunku do przedmiotowej nieruchomości, co zostało stwierdzone w ostatecznej decyzji Ministra Rolnictwa z dnia [...] października 1962 r., wydanej w wyniku rozpatrzeniu odwołania I.D. oraz M.D.

Wyrokiem z dnia 5 sierpnia 2009 r. w sprawie II SA/Gd 236/09 WSA w Gdańsku oddalił skargę I.S. i R.D. na decyzję SKO w Gdańsku z dnia [...] lutego 2009 r. odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości rolnej o pow. 64,2609 ha. W uzasadnieniu wyroku Sad stwierdził, co następuje:

Decyzją z dnia [...] lutego 2009 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku odmówiło stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji z dnia [...] lipca 1963 r. nr [...] wydanej przez Prezydium WRN w Gdańsku, utrzymującej w mocy decyzję Prezydium PRN w Tczewie z dnia [...] grudnia 1962 r. [...] o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa bez odszkodowania nieruchomości o powierzchni 64,2609 ha wraz z zabudowaniami, położonej w S., pow. Tczew, zapisanej w księdze wieczystej Sądu Powiatowego w Tczewie tom I karta [...] jako własność W.D.. W uzasadnieniu organ podał, że powyższym orzeczeniem Prezydium PRN w Tczewie przejęto na własność Państwa, na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi, opisaną nieruchomość rolną, dokonano także oszacowania wartości gospodarstwa, zaś w punkcie 3 przyznano spadkobiercom po zmarłym W.D. prawo otrzymania rekompensaty w formie gospodarstwa zamiennego o przybliżonej wartości jak w punkcie 2. Na skutek podjętych przez M.D. starań o przyznanie jemu gospodarstwa zamiennego, decyzją z dnia [...] stycznia 1962 r. nr RLV.Z.2/15/61 Prezydium WRN w Gdańsku z urzędu uchyliło orzeczenie Prezydium PRN w Tczewie jako nieważne. Decyzja ta utrzymana została w mocy decyzją Ministra Rolnictwa z dnia [...] października 1962 r. nr [...].

Decyzją z dnia [...] grudnia 1962 r. nr [...] Prezydium PRN w Tczewie na podstawie art. 9 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., orzekło o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa przedmiotowej nieruchomości wraz z zabudowaniami bez odszkodowania, zaś Prezydium WRN w Gdańsku decyzją z dnia [...] lipca 1963 r. utrzymało w mocy powyższą decyzję. W uzasadnieniu tej decyzji Prezydium wskazało, że z żadnego z dokumentów zgromadzonych w postępowaniu, w tym z nadesłanego odpisu wniosku z dnia 22 grudnia 1951 r. nie wynika, aby sporna nieruchomość została kiedykolwiek przekazana w zagospodarowanie Prezydium w trybie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. Do nieruchomości nie znajdował zatem zastosowania art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. i podlega ona przejęciu na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy, ponieważ do dnia jej wejścia w życie, tj. do 5 kwietnia 1958 r. została objęta we władanie Państwa i przekazana z jego ramienia osobom prawnym i pozostaje obecnie w użytkowaniu PGR w Malinowie.

Wnioskiem z dnia 6 marca 1990 r. M.D. złożył skargę w trybie szczególnego nadzoru na decyzję Prezydium Rady Narodowej w Gdańsku z dnia [...] lipca 1963 r. Następnie, w dniu 24 kwietnia 2007 r. do SKO w Gdańsku wpłynęło postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 kwietnia 2007 r., przekazujące według właściwości Kolegium całość akt sprawy dotyczącej przejęcia bez odszkodowania na własność Państwa przedmiotowej nieruchomości. Kolegium po dokonaniu analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego decyzją z dnia [...] lipca 2008 r. odmówiło stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji z dnia [...] lipca 1963 r.

Pismem z dnia 6 sierpnia 2008 r. I.S. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, zarzucając naruszenie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz art. 7, 77 § 1 i art. 80 K.p.a.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] utrzymało w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2008 r. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Kolegium przywołało argumentację identyczną jak w sprawie zakończonej decyzją z dnia [...] maja 2008 r., nr [...].

I.S. i R.D. w skargach na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia [...] maja 2008 r. oraz z dnia [...] lutego 2009 r. wnieśli o ich uchylenie jako wydanych z naruszeniem art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych. Skarżący zarzucili też naruszenie art. 7, 77 i 80 K.p.a. poprzez niewyjaśnienie istotnych dla sprawy okoliczności, a w szczególności pominięcie faktu, że przekazanie nieruchomości w użytkowanie przez administrację terenową nastąpiło bezspornie w 1951 r. w czasie obowiązywania i na podstawie art. 3 dekretu z dnia 30 marca 1945 r. o przymusowym zagospodarowaniu użytków rolnych. Stosunki administracyjnoprawne nawiązane na podstawie przepisów tego dekretu, po jego uchyleniu, stały się użytkowaniem w rozumieniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych, co wynika z art. 6, 7 i 20 tego dekretu, który miał identyczny zakres przedmiotowy i pełnił tę samą funkcję co dekret z dnia 30 marca 1945 r. o przymusowym zagospodarowaniu użytków rolnych. Wniosek I.D. skierowany do Prezydium PRN był wnioskiem złożonym w trybie art. 3 dekretu z dnia 30 marca 1945 r. o przymusowym zagospodarowaniu użytków rolnych. Sporna nieruchomość była wielokrotnie przekazywana w użytkowanie osobom trzecim na podstawie art. 20 tego dekretu. W tym stanie w ocenie skarżących nie można akceptować argumentacji organu zawartej w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] grudnia 1962 r., że w aktach brak jest potwierdzenia przejścia nieruchomości pod rządy dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. Ustanowienie użytkowania na rzecz administracji lokalnej w stanie prawnym obowiązującym w dniu 1951 r. następowało ż mocy samego prawa i bez wydania jakiegokolwiek aktu prawnego. Skarżący stwierdzili, że nieruchomość stanowiąca własność I.D., nie podlegała przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, w trybie art. 9 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. z uwagi na wyłączenie wymienione w art. 9 ust. 2 tej ustawy.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o oddalenie obu skarg, podtrzymując swoją dotychczasową argumentację.

Wymienionymi wyrokami z dnia 21 maja 2009 r., sygn. akt II SA/Gd 630/08 oraz z dnia 5 sierpnia 2009 r., sygn. akt II SA/Gd 236/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargi wniesione w obydwu sprawach. W uzasadnieniach obu wyroków Sąd I instancji stwierdził, że w obu sprawach strona, domagając się stwierdzenia nieważności decyzji utrzymujących w mocy decyzje o przejęciu przez Skarb Państwa nieruchomości rolnych, powoływały się na przesłankę z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., czyli wydanie decyzji bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa.

Jak zauważył Sąd I instancji decyzje Prezydium WRN w Gdańsku zostały wydane na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości PFZ. Przepis ten przewidywał, iż nieruchomości rolne będące w dniu wejścia w życie ustawy we władaniu Państwa lub przekazane przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym, podlegają przejęciu na własność Państwa bez odszkodowania. Z mocy art. 9 ust. 2, przepis art. 9 ust. 1 tej ustawy nie znajdował zastosowania do gruntów wymienionych w art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych. Art. 2 tej ustawy przewidywał, iż grunty, które zostały na podstawie dekretu przekazane w użytkowanie, zwraca się poprzedniemu posiadaczowi po upływie terminu, na jaki zostały oddane w użytkowanie. Przed upływem tego terminu grunt mógł być zwrócony za zgodą użytkownika i poprzedniego posiadacza. Jeżeli jednostki gospodarki uspołecznionej dokonały inwestycji budowlanych na gruntach, otrzymanych w użytkowanie na podstawie dekretu, grunty te mogły być przejęte na własność Państwa wolne od obciążeń w zamian za przyznanie właścicielowi innych gruntów o przybliżonej wartości. Grunty przejmowane na własność Państwa, jak również grunty wydzielane w zamian szacuje się według przepisów stosowanych przy przeprowadzeniu reformy rolnej. Sąd podkreślił, że w świetle tych przepisów ustalenie, iż grunt został przekazany w użytkowanie Państwa na podstawie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. wyłączało zastosowanie normy art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. i uzasadniało bądź jego zwrot właścicielowi na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r., bądź jego przejęcie na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 2 tego dekretu, a więc w zamian za przyznanie właścicielowi gruntów o przybliżonej wartości.

Zasadnicze znaczenie dla rozpatrzenia niniejszej sprawy ma zatem, w ocenie Sądu, stwierdzenie czy organ dokonując oceny, iż nieruchomości będące przedmiotem postępowania nie zostały przekazane w użytkowanie Państwa, dopuścił się rażącego naruszenia prawa. W ocenie Sądu, brak jest podstaw do stwierdzenia, by przyjęta ocena prawna w tym zakresie naruszała przepisy prawa, a tym bardziej by w tym przypadku doszło do naruszenia prawa o charakterze rażącym.

Sąd I instancji zauważył, iż z okoliczności obu spraw wynika, że przekazanie nieruchomości nastąpiło w 1951 r. I.D. w pismach z dnia 22 grudnia 1951 r. skierowanych do Prezydium PRN stwierdziła, iż nie jest w stanie prowadzić gospodarstwa ze względu na swój wiek i stan zdrowia i z uwagi na dobro ogólne oddaje gospodarstwa pod Zarząd Powiatowej Rady Narodowej. Przekazanie nieruchomości nastąpiło więc przed dniem w wejścia w życie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych.

W art. 20 tego dekretu uchylono poprzednio obowiązujący dekret z dnia 30 marca 1945 r. o przymusowym zagospodarowaniu użytków rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 59), a prawodawca uchylając poprzednio obowiązujący akt nie przewidział uregulowania, zgodnie z którym nieruchomości przekazane w trybie tego dekretu stawały się z mocy prawa nieruchomościami przekazanymi w trybie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych, bądź by znajdowały do nich zastosowanie przepisy nowego dekretu i organy były zobligowane do wydania odnośnie tych nieruchomości decyzji przewidzianych w art. 5-7 nowego dekretu.

W niniejszej sprawie brak było podstaw, zdaniem Sądu, do stwierdzenia, by przedmiotowe nieruchomości zostały przekazane w trybie przepisów dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych. Możliwość taką wyklucza przed wszystkim data przekazania nieruchomości, wcześniejsza od daty wydania dekretu. Dekret ten nie przewidywał bowiem mocy wstecznej jego unormowań. Brak w nim było przepisu, z którego wynikałoby, iż do nieruchomości przekazanych Państwu przed jego wejściem w życie w jakimkolwiek trybie, w tym na podstawie dekretu z dnia 30 marca 1945 r. o przymusowym zagospodarowaniu użytków rolnych, stosuje się jego postanowienia, a nieruchomości takie stają się nieruchomościami przekazanymi w trybie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych. Zdaniem Sądu, brak takiego unormowania wyklucza uznanie, iż w świetle treści przepisów obowiązującego prawa, z datą wejścia w życie nowego dekretu nieruchomości przekazane w trybie poprzedniego dekretu stały się z mocy prawa nieruchomościami przekazanymi w trybie nowego dekretu, przewidującego zupełnie inny tryb postępowania i zasady przekazywania nieruchomości. Organy uznając, iż dekret z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych, nie znajdował w niniejszych sprawach zastosowania, nie naruszyły zatem żadnego wyraźnego przepisu prawa.

W ocenie Sądu brak było także podstaw do uznania, iż organ wydający decyzje miał obowiązek wywieść w drodze wykładni, iż przedmiotowe nieruchomości zostały przekazane w trybie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych, z uwagi na fakt, iż dekret ten uchylający dekret z dnia 30 marca 1945 r. o przymusowym zagospodarowaniu użytków rolnych, dotyczył także nieruchomości przekazanych w trybie uchylonego dekretu. Z porównania treści obu tych aktów wynika, iż przewidywały one inny tryb, inne organy i zasady przekazywania nieruchomości. Nieruchomości przekazywane w trybie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych przekazywane były Państwu na długi okres minimum 3 lat, a właściciel mógł się ubiegać o ich zwrot po upływie czasu na jaki zostały oddane w użytkowanie, jeżeli prezydium powiatowej rady narodowej uznało, iż może on grunt zagospodarować, a okoliczności wskazywały, że istotnie to uczyni (art. 11 dekretu). Natomiast w świetle dekretu z dnia 30 marca 1945 r. przekazanie nieruchomości następowało do użytkowania gromady, która obowiązana była do należytego zagospodarowania użytków rolnych przez wspólne dokonywanie uprawy, siewu, pielęgnacji, zbiorów, omłotów oraz zabezpieczenia i przewozu plonów i produktów – na rachunek gromady, albo odstępowanie do zagospodarowania i użytkowania na warunkach przez gromadę ustalonych osobom trzecim (fizycznym lub prawnym) na ich własny rachunek. Zgodnie art. 4 tego dekretu posiadacz, który utracił użytkowanie mógł je odzyskać po zebraniu plonów przez użytkownika wymienionego w art. 3 ust. 2 pkt a) i b) po złożeniu wobec sołtysa zobowiązania dokonania odpowiednich upraw i zasiewu, a zatem w krótkim okresie czasu. W myśl art. 5 ust. 3 dekretu z 1945 r. prawo wydawania nakazów w przedmiocie celowego i terminowego zagospodarowania użytków rolnych należało do sołtysów, wójtów i starostów. Podobny cel regulacji jakim było odebranie gruntów rolnych w celu ich zagospodarowania, wobec braku przepisów w tym zakresie, nie uzasadnia uznania zrównania skutków obu aktów prawnych. Zdaniem Sądu, nawet przy przyjęciu, iż wykładnia, że nieruchomości przekazane w trybie dekretu z dnia 30 marca 1945 r. winny być uznane za nieruchomości przekazane w trybie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych i znajduje do nich zastosowanie art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., jest dopuszczalna, to nie jest to wykładnia oczywista i nie budząca wątpliwości, którą organ miał obowiązek zastosować, aby nie dopuścić się rażącego naruszenia przepisów prawa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał ponadto, iż niezależnie od powyższego z okoliczności faktycznych sprawy w istocie nie wynikało, że przedmiotowe nieruchomości zostały przekazana Państwu w trybie przepisów dekretu z dnia 30 marca 1945 r. Skarżący powoływali się na przekazanie nieruchomości w trybie art. 3 tego dekretu, zgodnie z którym przekazanie nieruchomości następowało do użytkowania gromady. Właściciel przedmiotowych nieruchomości nie przekazał ich gromadzie, a organem dokonującym przejęcia nie był sołtys, wójt lub starosta, lecz prezydium powiatowej rady narodowej. Wbrew stanowisku skarżących okoliczności sprawy nie potwierdzały zatem przekazania nieruchomości w trybie art. 3 dekretu z dnia 30 marca 1945 r. o przymusowym zagospodarowaniu użytków rolnych.

W ocenie Sądu, także w świetle treści i celu art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., organ nie miał obowiązku stosowania wykładni rozszerzającej ustępu 2 tego przepisu, obejmującej jego zakresem także nieruchomości przekazane w trybie dekretu z dnia 30 marca 1945 r. o przymusowym zagospodarowaniu użytków rolnych. Wskazany przepis przewidywał przejęcie na rzecz Państwa bez odszkodowania nieruchomości rolnych i leśnych, a ust. 2 wyłączał z jego zakresu określone grunty przejęte w trybie ściśle wymienionych aktów prawnych. Przepis art. 9 ust. 2 tej ustawy wprowadzał zatem wyjątek od zasady przejęcia nieruchomości na rzecz Państwa i jako taki, zgodnie z regułami wykładni, nie powinien być interpretowany rozszerzająco. Rozszerzenie zakresu wyłączenia przewidzianego w ust. 2 na wszystkie inne nieruchomości rolne przejęte przez Państwo do daty wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 r., wyłączałoby sens przepisu art. 9 ust. 1 ustawy w odniesieniu do nieruchomości rolnych. Uniemożliwiałby bowiem zastosowanie tego przepisu w odniesieniu do nieruchomości rolnych, z uwagi na wyłączenie przewidziane w art. 9 ust. 2 ustawy.

Sąd podkreślił, iż art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. miał charakter nacjonalizacyjny, zaś skutki jego zastosowania były dla strony niewątpliwie dotkliwe. Unormowanie o takim charakterze budzi wątpliwości co do jego słuszności w świetle aktualnie obowiązujących standardów ochrony prawa własności. Niemniej przepis ten wydany w innych warunkach ustrojowych był przepisem obowiązującym i organ administracji zobligowany był do jego stosowania. Zdaniem Sądu, w świetle przepisów prawa brak jest podstaw do aktualnego usuwania skutków normy art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. poprzez przyjęcie, iż brak zastosowania rozszerzonej wykładni art. 9 ust. 2 tej ustawy stanowi rażące naruszenie prawa, uzasadniające stwierdzenie nieważności decyzji. Tym bardziej, braku zastosowania takiej wykładni nie można zarzucać organowi orzekającemu w sprawie w 1963 r.

Sąd powołał się na uchwałę, Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lutego 1991 r. W.5/90 w sprawie wykładni art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., w której wskazano, iż w świetle tego przepisu o przejęciu na własność Państwa nieruchomości rolnych i leśnych (z wyjątkiem określonym w art. 16 ust. 2 ustawy) decydują wyłącznie przesłanki wymienione w powołanym przepisie, a mianowicie: objęcie nieruchomości we władanie Państwa do dnia wejścia w życie ustawy, czyli do dnia 5 kwietnia 1958 r. , oraz pozostawanie tych nieruchomości nadal we władaniu Państwa lub przekazanie ich w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym bez względu na okoliczności, w jakich doszło do objęcia nieruchomości przez Państwo. Trybunał Konstytucyjny wskazał w tej uchwale, iż przejęciu na własność Państwa podlegały także te nieruchomości, których właściciele do dnia 5 kwietnia 1958 r. dawali wyraz woli odzyskania swej nieruchomości bądź z przyczyn obiektywnych od siebie niezależnych nie mieli możliwości dochodzenia swoich praw.

W ocenie Sądu w niniejszych sprawach brak było podstaw do uznania, iż Prezydium WRN w Gdańsku, wydając decyzję z dnia [...] lipca 1963 r. nr R1.V.Z.2./4/63, dopuściło się rażącego naruszenia przepisu prawa, co powodowało konieczność oddalenia skarg na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej ustawą P.p.s.a.

Skargi kasacyjne zostały wniesione w niniejszych sprawach przez I.S. i R.D., reprezentowanych przez radcę prawnego K.S. Oba środki zaskarżenia – tożsame w treści – zarzucały opisanym wyżej wyrokom Sądu I instancji naruszenie:

– art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych przez uznanie, że znalazł on zastosowanie w stosunku do spornych nieruchomości, pomimo, iż nieruchomości te podlegały wyłączeniu spod działania tego przepisu na podstawie art. 9 ust. 2 ustawy, bowiem podlegały czasowemu oddaniu w użytkowanie administracji terenowej w oparciu o przepisy dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych,

– art. 141 § 4 ustawy P.p.s.a. oraz art. 1 § 1 ustawy z dnia 22 lipca 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271) w związku z art. 7, 77, 80 K.p.a. poprzez oddalenie skarg, pomimo iż postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku w sposób niepełny, w szczególności bez podjęcia czynności mających na celu ustalenie istotnych okoliczności dotyczących statusu prawnego nieruchomości. W szczególności nie ustalono na jakiej podstawie prawnej i w oparciu o jaki stosunek prawny nieruchomość użytkowana była od 1952 r. przez [...],[...] oraz [...].

Ponadto postawiono z ostrożności procesowej dodatkowe niejako zarzuty, podnosząc, iż zaskarżone orzeczenia naruszały:

– art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. w zw. z art. 9 ust. 2 tej ustawy oraz art. 6, 7 i 10 ust. 1 pkt 1 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. poprzez nieuzasadnione przyjęcie a priori, iż formalne przekazanie nieruchomości w użytkowanie w rozumieniu dekretu nie mogło nastąpić po jego wejściu w życie,

– art. 1 § 1 ustawy z dnia [...] lipca 2002 r.. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i wadliwe przyjęcie, że objęcie nieruchomości wyłączeniem zawartym w art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. wymaga dokonania rozszerzającej wykładni prawa, tymczasem ustalenie, że nieruchomość objęta była działaniem dekretu z 1953 r. jest kategorią obiektywną opartą na badaniu dokumentów i faktów. Z dokumentów sprawy wynika w sposób niezaprzeczalny, że nieruchomość użytkowana była w trybie dekretu z 1953 r.

W uzasadnieniach skarg kasacyjnych ich autor podniósł, iż z akt zgromadzonych w sprawach wynika, że w dniu 22 grudnia 1951 r. (ze skutkiem na dzień 1 stycznia 1952 r.) I.D. zgłosiła nieruchomości będące jej własnością pod zarząd Prezydium Powiatowej Rady Narodowej. Jej pisma stanowiły wniosek złożony w trybie art. 3 dekretu z dnia 30 marca 1945 r. o przymusowym zagospodarowaniu użytków rolnych, który był aktem mającym na celu powszechne zmobilizowanie właścicieli do zagospodarowania ich gruntów rolnych. Właśnie w tym celu (co wielokrotnie podkreślali spadkobiercy), I.D. zgłosiła przedmiotowe nieruchomości pod zarząd administracji lokalnej, bowiem czasowo nie była w stanie ich zagospodarować. Fakt przejęcia nieruchomości w 1952 r. przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej potwierdzono w decyzji z dnia [...] grudnia 1962 r. Jeszcze w okresie obowiązywania dekretu z 1945 r. nieruchomości przekazano w użytkowanie PGR – Swarożyn, potem była oddana w użytkowanie Przedsiębiorstwu Robót Czerpalnych i Podwodnych, potwierdza to również Wojewódzka Rada Narodowa w treści uzasadnienia decyzji z dnia [...] lipca 1963 r. zaznaczając, że przekazanie nastąpiło "z ramienia Państwa" – co wskazuje, iż przekazanie nieruchomości nastąpiło w sposób sformalizowany. Przesądzono zatem, zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną, o kwalifikacji prawnej nieruchomości, bowiem oddanie w użytkowanie osobom trzecim mogło nastąpić w tym okresie jedynie w trybie i na podstawie art. 3 ust 2 lit. b dekretu z dnia 30 marca 1945 r. o przymusowym zagospodarowaniu użytków rolnych.

Pełnomocnik skarżących stwierdził, iż zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych nieruchomość przejęta w czasie obowiązywania przepisów dekretu z dnia 30 marca 1945 r. po jego uchyleniu przeszła pod działanie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. Należało przyjąć, że w związku z brakiem przepisów przejściowych, a wobec tożsamego przedmiotowo zakresu i celu normowania dekretów, po uchyleniu dekretu z 30 marca 1945 r., użytkowanie spornej nieruchomości określone w tym akcie stało się użytkowaniem w rozumieniu art. 10 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r., który to dekret kontynuował ten z 30 marca 1945 r., bowiem spełniał taką samą funkcję.

W ocenie autora skargi kasacyjnej nie można było akceptować argumentacji na jakiej organ oparł decyzję z dnia [...] grudnia 1962 r., że w aktach sprawy brak potwierdzenia przejścia nieruchomości pod rządy dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. Ustanowienie użytkowania na rzecz administracji lokalnej w stanie prawnym obowiązującym w 1951 r. następowało bowiem z mocy samego prawa i bez wydania jakiegokolwiek aktu prawnego. Z tej też przyczyny I.D. stwierdziła, że nie posiada decyzji o przejęciu nieruchomości, protokołu zdawczo - odbiorczego, ani innych dokumentów wydanych na podstawie dekretu z, dnia 9 lutego 1953 r., jednocześnie zaznaczając, iż nieruchomości zostały przejęte bez formalnej umowy i od 1952 r. pozostawały w użytkowaniu przedsiębiorstw państwowych.

Autor skargi kasacyjnej zauważył też, iż Sąd zakwestionował jakoby w stosunku do przedmiotowych nieruchomości mógł mieć zastosowanie dekret z dnia 9 lutego 1953 r., tylko z tej przyczyny, że faktyczne zgłoszenie przez I.D. nieruchomości pod zarząd administracji lokalnej miało miejsce w 1951 r., a więc przed dniem jego wejścia w życie. Zdaniem skarżących argumentacja Sądu odnośnie tej kwestii, zawarta w uzasadnieniach orzeczeń, nie może być uznana za wystarczającą. Po pierwsze, oświadczenia I.D., a także ustalone w sprawie okoliczności wskazują, że nieruchomości będące jej własnością, były od 1951 r. przekazane w czasowe użytkowanie administracji lokalnej do zagospodarowania na podstawie dekretu z 1945 r. Tak ustanowione użytkowanie zostało bezsprzecznie objęte działaniem dekretu z dnia 9 lutego 1953 r., bowiem nie budzi wątpliwości – w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych – że zmiana prawa nie powoduje unicestwienia istniejących stosunków administracyjnoprawnych, o ile przepis wprost tak nie stanowi. Nowe prawo stosuje się do tych stosunków prawnych, jeżeli trwają one dalej, po wejściu w życie nowej ustawy (dekretu). Wynika to z zasady bezpośredniego działania prawa nowego. W sytuacjach, kiedy ustawodawca nie wypowiada się wyraźnie w kwestii przepisów przejściowych, należy przyjąć, że nowa ustawa ma niewątpliwie zastosowanie do zdarzeń prawnych powstałych po jej wejściu w życie, jak również do zdarzeń, które miały miejsce wcześniej, lecz trwają dalej po wejściu w życie nowej ustawy. Powołując przepisy obu dekretów Sąd starał się wykazać, iż oba akty prawne regulowały odmiennego rodzaju stosunki prawne, jednak nie wziął on pod uwagę faktu, że to właśnie dekret z dnia 9 lutego 1953 r. uchylił i zastąpił dekret z 1945 r. w regulowanym przezeń dotychczas zakresie.

Sąd nie ustosunkował się też do argumentacji skarżących, że w latach 1945 – 1957 nie obowiązywały żadne inne, aniżeli wymienione wyżej dekrety, akty prawne, na podstawie których powstawał stosunek prawny użytkowania gruntu (zagospodarowania) przez administrację lokalną. Skarżący ponownie podkreślają, że objęcie nieruchomości w zarząd administracji lokalnej nastąpiło w następstwie czynności prawnej I.D.. Określając status prawny nieruchomości w latach od 1963 r. należy zatem odpowiedzieć przede wszystkim na pytanie, jakim rygorem prawnym objęte było jej użytkowanie, a wyjaśnienie powyższego wymaga wystąpienia i badania dokumentów archiwalnych, z których wynikało uprawnienie Państwowych Gospodarstw Rolnych do dysponowania nieruchomością w latach pięćdziesiątych. Sąd zarzuty i wnioski skarżących w tym zakresie pominął.

Pełnomocnik skarżących podkreślił, że nieruchomości stanowiące własność I.D., nie podlegały przejęciu na rzecz Skarbu Państwa w trybie art. 9 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. z uwagi na wyłączenia wymienione w art. 9 ust. 2 tej ustawy. Na mocy art. 3 dekretu z 30 marca 1945 r. przeszła ona z mocy samego prawa w użytkowanie administracji lokalnej, a nawiązany w ten sposób stosunek administracyjnoprawny znalazł sukcesję w przepisach art. 10 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. Grunty objęte użytkowaniem na mocy tego dekretu nie przechodziły na własność Skarbu Państwa, Zatem decyzja Prezydium WRN w Gdańsku z dnia [...] lipca 1963 r. oraz utrzymana przez nią w mocy decyzja Prezydium PRN w Tczewie z dnia [...] grudnia 1962 r., w świetle stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania tychże aktów, zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa, co stanowi ich wadę wymienioną w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

Całkowicie chybiona, zdaniem autora skargi, jest również argumentacja Sądu odwołująca się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lutego 1991 r. Trybunał odniósł się bowiem jedynie do przesłanek pozytywnych przejęcia nieruchomości, a nie do szczególnych przepisów je wyłączających. Trybunał nie odnosił się w ogóle do wyjątków od art. 9 ust. 1 ustawy z 1958 r. (później odpowiednio art. 16 ust. 1).

Zdaniem skarżących nieuzasadnione było też przyjęcie przez Sąd, iż formalne przekazanie nieruchomości w użytkowanie w rozumieniu dekretu z 1953 r. nie mogło nastąpić po jego wejściu w życie. Sąd przyjął, że nie było podstaw do stwierdzenia, by nieruchomości, stanowiące własność I.D. zostały przekazane w trybie przepisów dekretu z dnia 9 lutego 1953 r., a możliwość taką wyklucza przede wszystkim data przekazania nieruchomości, wcześniejsza od daty wydania dekretu. Sąd nie dostrzegł jednak, że wszczęcia trybu, jaki został uregulowany w dekrecie z 1953 r., dokonywała gminna rada narodowa. Oznacza to, że nawet jeżeli oświadczeń I.D. z dnia 22 grudnia 1951 r., nie traktować jako skutecznego wniosku złożonego na podstawie dekretu z 1945 r. o przymusowym zagospodarowaniu użytków rolnych, to nie można wykluczyć, że były one podstawą do późniejszego wszczęcia postępowania określonego w art. 6, 7 i 10 ust. 1 dekretu z 1953 r. Tym bardziej, że postępowanie to gminna rada narodowa mogła zainicjować z urzędu. Według strony, ze znajdujących się w aktach pism sporządzonych przez organ właściwy do wydania orzeczenia o jakim mowa w art. 10 ust. 1 dekretu z 1953 r., niezbicie wynika, że nieruchomości I.D. zostały przekazane w użytkowanie w trybie dekretu z 1953 r. Zwrócono także uwagę na to, że fakt nie otrzymania przez właścicielkę orzeczenia wydanego na podstawie art. 10 ust. 1 dekretu z 1953 r. nie jest dowodem na to, że takie orzeczenie zostało wydane. Zasadniczo, stroną postępowania w sprawie o przejęcie nieruchomości był bowiem posiadacz gruntu, a posiadaczem tym było, od roku 1952, Państwowe Gospodarstwo Rolne w Malinowie, stąd ten podmiot odbierał wszelkie zawiadomienia i orzeczenia w toczącym się postępowaniu.

Pełnomocnik skarżących złożył do akt sądowych w obu sprawach pisma procesowe powtarzające częściowo argumentacje skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny na rozprawie w dniu 8 października 2010 r. połączył obie sprawy do wspólnego rozpoznania i orzekania i oprowadził je pod sygn. I OSK 1695/09.

Rozpoznając wniesione skargi kasacyjne Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż nie zawierają one usprawiedliwionych podstaw.

Na wstępie należy zauważyć, iż kontroli Sądu pierwszej instancji podlegały decyzje wydane w postępowaniu nadzorczym.

Postępowanie to charakteryzuje się dość znacznymi różnicami w porównaniu z postępowaniem w trybie zwykłym.

W tej sprawie domagając się weryfikacji decyzji nacjonalizacyjnych wydanych w dniu [...] grudnia 1962 r. i [...] lipca 1963 r. strony powoływały się na przesłankę z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., czyli w tym przypadku wydanie decyzji z rażącym naruszeniem prawa.

W postępowaniu nieważnościowym organ nadzorczy nie orzeka co do istoty sprawy rozstrzygniętej w weryfikowanej decyzji, lecz orzeka jako organ kasacyjny. W postępowaniu zwykłym organ gromadzi materiał dowodowy, uzupełnia go i ocenia w zależności od przebiegu postępowania, natomiast w postępowaniu nadzorczym organ rozstrzyga wyłącznie co do nieważności decyzji lub jej niezgodności z prawem, a nie jest władny rozstrzygać o innych kwestiach dotyczących istoty sprawy.

Przedmiotem weryfikacji tej sprawie było stwierdzenie, czy wydane w tych sprawach decyzje nacjonalizacyjne obarczone były wadą rażącego naruszenia prawa. Zasadnie Sąd pierwszej instancji powołując się na doktrynę i orzecznictwo przyjął, iż tylko takie naruszenie prawa, które jest oczywiste, bezsporne i uchwytne w zestawieniu treści rozstrzygnięcia z treścią przepisu jako oczywiście niezgodne podlega zakwalifikowaniu jako rażące naruszenie prawa.

Kontrolując legalność decyzji odmawiających stwierdzenia nieważności decyzji przejmujących na własność Skarbu Państwa nieruchomości o pow. 82,03 ha Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zasadnie przyjął, iż nie naruszają one prawa.

Z uwagi na to, iż skarga kasacyjna została oparta o obie podstawy z art. 174 ustawy P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zbadał najpierw zasadność zarzutu naruszenia przepisów postępowania.

Wskazany jako naruszony przepis art. 141 § 4 ustawy P.p.s.a. określa jakie elementy winno zawierać uzasadnienie wyroku. W myśl tego przepisu uzasadnienie winno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowiska pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie.

Zaskarżone wyroki wszystkie te elementy zawierają, a szczególnego podkreślenia wymaga to, iż Sąd poddał wnikliwej ocenie materiał zgromadzony w obu sprawach, odniósł się do istotnych okoliczności, dokonał wykładni przepisu art. 9 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych odnosząc omawiane regulacje do stanów faktycznych ustalonych w obu sprawach w toku postępowań zwyczajnych.

Przeprowadzonej kontroli legalności nie sposób postawić zarzutu naruszenia prawa, a powołanie w skardze kasacyjnej jako naruszonego przepisu art. 1 § 1 ustawy z dnia [...] lipca 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należy ocenić jako błędne, ponieważ taki przepis w ogóle nie istnieje, a autor pomylił ustawę ustrojową z ustawą Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Związanie granicami skargi kasacyjnej uniemożliwia kontrolę na podstawie wadliwie sformułowanego zarzutu.

Błędnie w tym kontekście skarga kasacyjna formułuje także zarzut naruszenia art. 7, 77 i 80 K.p.a. przez oddalenie skargi pomimo przeprowadzenia postępowania dowodowego przez SKO w sposób niepełny, bez podjęcia czynności mających na celu ustalenie istotnych okoliczności dotyczących statusu prawnego nieruchomości położonych w S. po 1953 r.

Jak już wspomniano wcześniej zakres postępowania nadzorczego w sposób istotny odbiega od postępowania zwykłego, w którym gromadzi się materiał w celu rozstrzygnięcia co do istoty sprawy. Postępowanie nadzorcze w tych sprawach miało na celu jedynie ustalenie, czy decyzje nacjonalizacyjne nie zostały dotknięte kwalifikowana wadą prawną, o której stanowi przepis art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Materiał na podstawie którego Samorządowe Kolegium Odwoławcze dokonało weryfikacji decyzji o przejęciu nieruchomości zasadnie Sąd pierwszej instancji ocenił jako wystarczający do oceny czy zastosowana przez organy nacjonalizacyjne podstawa prawna przejęcia nieruchomości rolnych odpowiadała obowiązującym wówczas przepisom prawa.

Na uwagę zasługuje to, iż Kolegium w uzasadnieniu wydanych decyzji powoływało się na materiały poprzedzające wydanie decyzji w latach sześćdziesiątych, w tym także dostarczone przez strony, dane zawarte w uzasadnieniach decyzji, wnioskach i pismach stron oraz organów.

Z uwagi na materialnoprawną podstawę przejęcia nieruchomości (art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.), w której nawiązywano wprost do regulacji dekretu z 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytkowania, istotnym jest w jakiej dacie oraz w jakiej formie i celu nastąpiło przekazanie nieruchomości przez właściciela.

Nie jest spornym w sprawie, iż z wnioskiem datowanym na 22 grudnia 1951 r. wystąpiła I.D. oddając nieruchomości "pod zarząd Powiatowej Rady Narodowej". W 1952 r. nieruchomość pozostawała w użytkowaniu PGR Swarożyn, zaś w dniu 10 listopada 1952 r. gospodarstwo to przekazało nieruchomości Przedsiębiorstwu Robót Czerpalnych i Podwodnych w Gdańsku, a następnie protokólarnie w dniu 28 lutego 1958 r. Przedsiębiorstwo Robót Czerpalnych przekazało nieruchomości PGR Malinowo.

Zasadnie zatem organy i Sąd przyjęły, iż przekazanie nieruchomości nastąpiło przed dniem wejścia w życie dekretu z 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych.

Zbędnym i wykraczającym poza ramy postępowania nadzorczego byłoby podejmowanie czynności dla ustalenia stanu nieruchomości po roku 1953, skoro jest niewątpliwie, że już w 1952 r. znajdowała się ona w użytkowaniu państwowych przedsiębiorstw.

Jako chybiony ocenił Naczelny Sąd Administracyjny zarzut naruszenia art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., bowiem organ nadzorczy trafnie przyjął, że obie nieruchomości rolne położone w S. podlegały przejęciu w trybie powyższego przepisu. Zgodnie z wymogami powołanego przepisu objęte zostały we władanie Państwa przed dniem wejścia w życie ustawy i nie zostały objęte wyłączeniem, o którym stanowił przepis art. 9 ust. 2.

Wyłączone z nacjonalizacji zostały bowiem te grunty, które zostały przekazane w użytkowanie na podstawie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r.

Prawidłowo Wojewódzki Sąd Administracyjny przyjął, iż wcześniejsza od daty wejścia w życie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. data przekazania gruntów przez I.D. (1952 r.) wyłączała możliwość zastosowania art. 9 ust,. 2 ustawy z 12 marca 1958 r.

Tranie Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę na szczególne regulacje przyjęte w dekrecie z 1953 r., przewidującym tryb postępowania w tych sprawach, właściwość organów i formę decyzji. Aby zatem można było mówić o zastosowaniu tego dekretu w sprawie powinien mieć zastosowanie odpowiedni tryb i wydane decyzje. Nie można także uznać, iż w sprawach tych miał zastosowanie dekret z dnia 30 marca 1945 r. o przymusowym zagospodarowaniu użytków rolnych, zwłaszcza przy braku jakichkolwiek okoliczności, które wskazywałyby na stosowanie uregulowań zawartych w tym akcie prawnym. Argumentacja Sądu odwołująca się do odmiennych regulacji i braku odpowiednich przepisów w akcie derogacyjnym zasługuje w całości na aprobatę Dodać do tych rozważań należy, iż również właściciele tych nieruchomości w czasie starań o ich odzyskanie w latach poprzedzających przejęcie nieruchomości przyznawali, iż zostały one przekazane bez formalnej umowy i protokołu, zaś I.D. m.in. w pismach z dnia 30 sierpnia 1957 r. i 23 kwietnia 1961 r. stwierdzała, że nieruchomość nie była przejęta w trybie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych.

Podobne twierdzenie zawarł M.D. w odwołaniu od decyzji z dnia [...] stycznia 1962 r. zarzucając nadto, iż Prezydium Powiatowej Rady Narodowej nie dopełniło obowiązku przejęcia gospodarstwa w trybie dekretu z 9 lutego 1953 r.

Twierdzenie skarżących obecnie o przejęciu nieruchomości w zagospodarowanie w trybie przepisów dekretu z 9 lutego 1953 r. nie znajduje oparcia ani w materiale dowodowym sprawy, ani w przedstawionych regulacjach prawnych.

Nie jest natomiast uprawnionym twierdzenie zawarte w skardze kasacyjnej, że skoro wówczas obowiązywał dekret z 30 marca 1945 r., a następnie wszedł w , życie kolejny akt prawny z 9 lutego 1953 r., regulujący kwestie zagospodarowania użytków rolnych (który uchylił poprzedni) to przekazanie nieruchomości mogło odbyć się tylko na ich podstawie.

Takie rozumowanie jest z gruntu błędne. Prawidłowo Sąd Wojewódzki wywiódł, iż tylko ustalenie, że nieruchomości zostały przekazane w zagospodarowanie na podstawie przepisów dekretu z 9 lutego 1953 r. z zachowaniem jego przepisów stwarzałoby warunki do stwierdzenia, iż przejęcie przez Skarb Państwa odbyło się z naruszeniem prawa.

Nie można także pominąć, iż poza decyzjami, które jako nieważne zostały następnie uchylone, a w których przyjmowano jako podstawę przepisy dekretu z 9 lutego 1953 r. w obu sprawach nie występuje pojęcie "zagospodarowanie użytków rolnych".

Ówczesna właścicielka nieruchomości występując z wnioskiem w dniu 22 grudnia 1951 r. oddawała nieruchomości "pod zarząd". Instytucja ta, znana w prawie polskim uregulowana była w dekrecie z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. U. Nr 21, poz. 67), który zachował swą moc obowiązującą również po wojnie. Zarządem państwowym mogły być obejmowane zarówno przedsiębiorstwa przemysłowe, handlowe, zakłady jak i posiadłości ziemskie.

Ustalenie czy została zachowana procedura przewidziana w dekrecie z 1918 r. przekracza granice tej sprawy, które wyznacza treść weryfikowanych decyzji z 1962 r. i 1963 r.

Zauważyć należy, iż przejęcie mienia na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z 1958 r. następowało bez względu na to, czy Państwo objęło nieruchomość we władanie w sposób prawem przewidziany, czy też obowiązujących procedur nie zachowano.

Skutek nacjonalizacyjny nie następował tylko w przypadku gdy dotyczyło to sytuacji wymienionych w art. 9 ust. 2. Prawidłowo Sąd przyjął także, iż przepis art. 9 ust. 2, jako wyjątkowy winien podlegać ścisłej interpretacji.

Nieuprawnione jest więc podciąganie pod ten przepis innych przypadków użytkowania mienia osób fizycznych przez przedsiębiorstwa państwowe.

Dodać należy, że próba takiej wykładni nie mogłaby i tak odnieść skutku z uwagi na to, iż tylko rażące naruszenie prawa skutkowałoby stwierdzeniem nieważności decyzji o przejęciu nieruchomości.

Wobec braku jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, że miał zastosowanie w odniesieniu do obu nieruchomości dekret z dnia 9 lutego 1953 r. odmowa stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnych nie naruszała art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

Z uwagi na nadzwyczajny charakter postępowania, prowadzonego w trybie art. 157 § 2 K.p.a., którego przedmiotem jest ustalenie, czy weryfikowane decyzje są dotknięte rażącym naruszeniem prawa, odniesienie się do zarzutów skargi kasacyjnej sformułowanych jako ewentualne jest zbędne. Rozważania, czy możliwe było przekazanie nieruchomości w zagospodarowanie po wejściu w życie dekretu z 1953 r. w okolicznościach tej sprawy nie znajdują żadnego uzasadnienia.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznając zarzuty skargi kasacyjnej za nieuzasadnione orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 ustawy P.p.s.a.