Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 30/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2014-02-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6169 Inne o symbolu podstawowym  616
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 13 ust. 1, art. 12 ust. 4
journal: Dz.U. 2012 poz 86
law: Ustawa z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o  przyznanie płatności - tekst jednolity.
article: art. 190 ust. 1, ust. 3, ust. 4
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Naumowicz – spr. Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Bogusz Sędzia WSA Daria Sachanbińska Protokolant St. sekretarz sądowy Grażyna Stykała po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 13 lutego 2014 r. sprawy ze skargi I. H. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 15 maja 2012 r., nr [...] w przedmiocie wykreślenia z ewidencji producentów rolnych 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Głubczycach z dnia 27 marca 2012 r., nr [...], 2) określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3) zasądza od Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu na rzecz skarżącej I. H. kwotę 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi, wniesionej przez I. H. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, jest decyzja Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: ARiMR) w Opolu z dnia 15 maja 2012 r., nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w Głubczycach z dnia 27 marca 2012 r., którą orzeczono o wykreśleniu I. H. z ewidencji producentów i uchylono numer producenta wskazany w zaświadczeniu z dnia 16 maja 2007 r.

Zaskarżona decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym:

W dniu 15 maja 2007 r. I. H. złożyła wniosek o wpisanie jej do ewidencji producentów, celem nadania jej numeru identyfikacyjnego. W formularzu złożonego wniosku nie została wypełniona rubryka dotycząca zgody współmałżonka na dokonanie wpisu.

Na podstawie powyższego wniosku Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w Głubczycach, wpisał I. H. do ewidencji producentów i nadał jej numer identyfikacyjny [...], wydając w dniu 16 maja 2007 r. zaświadczenie o nadanym numerze identyfikacyjnym.

Następnie, wnioskiem z dnia 15 maja 2009 r., I. H. wystąpiła do organu o dokonanie zmiany danych dotyczących rachunku bankowego oraz adresu korespondencyjnego. W odpowiedzi na wezwanie organu do uzupełnienia braków wniosku, przesłała ponownie wypełniony formularz wniosku, w którym zaznaczyła, że pozostaje w związku małżeńskim. Na formularzu wyrażona została również zgoda jej współmałżonka – A. H. na dokonanie wpisu.

Wobec ustalenia, że współmałżonek I. H. jest zarejestrowany w systemie jako producent o numerze [...], organ w dniu 16 czerwca 2009 r. wezwał I. H. do złożenia wyjaśnień na okoliczność zarejestrowania również jej współmałżonka jako producenta.

W dniu 30 czerwca 2009 r. I. H. oraz A. H. złożyli pisemne oświadczenia, w których podali, że każde z nich prowadzi samodzielne, odrębne gospodarstwo rolne, tj. I. H. na terenie [...] w gminie [...], natomiast A. H. w miejscowości [...] w gminie [...]. Przedłożyli również kopię umowy zawartej przez nich w formie aktu notarialnego, ustanawiającej rozdzielność majątkową małżeńską, a także wypisy z rejestru gruntów, umowy dzierżawy gruntów zawarte przez I. H. oraz umowę potwierdzającą zakup gruntów przez A. H.

Pismem z dnia 1 lipca 2009 r. organ poinformowała I. H. o wprowadzeniu zmiany danych w ewidencji producentów.

W dniu 17 maja 2010 r. I. H. po raz kolejny wystąpiła z wnioskiem o zmianę danych w zakresie rachunku bankowego i adresu korespondencyjnego podając między innymi, że nie pozostaje w związku małżeńskim.

Pismem z dnia 25 maja 2010 r. organ poinformował wnioskodawczynię o wprowadzeniu wnioskowanej zmiany danych.

Następnie Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w Głubczycach pismem z dnia 14 lutego 2012 r. poinformował I. H. o wszczęciu z urzędu postępowanie dotyczącego wykreślenia z ewidencji dokonanego wpisu i uchyleniu nadanego jej numeru producenta. W uzasadnieniu wyjaśnił, że składając wniosek o wpis do ewidencji producentów w dniu 15 maja 2007 r. wnioskodawczyni pozostawała już w związku małżeńskim z A. H.

W odpowiedzi na zawiadomienie I. H. w piśmie z dnia 20 lutego 2012 r. wyjaśniła, że od dnia 18 maja 2005 r. posiada rozdzielność majątkową z mężem, który jest wpisany do ewidencji producentów i ma numer ewidencyjny nadany przez Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w [...]. Ponadto wskazała, że posiada gospodarstwo rolne odrębne od gospodarstwa swego męża, zarówno pod względem statusu własnościowego, jak i faktycznego posiadania, wyodrębnienia organizacyjnego i gospodarczego oraz umiejscowienia gruntów.

Decyzja z dnia 27 marca 2012 r., nr [...], opartą o przepisy art. 13 ust. 1 w zw. z art. 12 ust. 4 i ust. 6 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz. U. z 2004 r. Nr 10, poz. 76 z późn. zm.) zwanej dalej ustawą, Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w Głubczycach orzekł o wykreśleniu z ewidencji producentów Il. H. i uchyleniu numeru producenta [...], wskazanego w zaświadczeniu z dnia 16 maja 2007 r. W uzasadnieniu organ podał, że znana jest mu z urzędu okoliczność, iż na podstawie wniosku złożonego w dniu 30 maja 2005 r. A. H. został wpisany do ewidencji producentów i nadano mu numer identyfikacyjny [...]. Stosownie do tego stwierdził, że istniejąca pomiędzy małżonkami rozdzielność majątkowa oraz posiadanie odrębnego majątku w postaci gospodarstwa rolnego przez współmałżonka producenta rolnego, który uprzednio został wpisany do ewidencji producentów i legitymuje się numerem identyfikacyjnym, nie uprawnia współmałżonka posiadającego majątek osobisty do ubiegania się o wpis do ewidencji producentów i nadania numeru identyfikacyjnego. Oorgan zauważył, że okoliczność, iż I. H. nie wyraziła zgody na wpisanie A. H. do ewidencji producentów rolnych, może być rozpatrywana tylko w kontekście analizy prawidłowości czynności dokonania wpisu do ewidencji producentów i nadania numeru producenta, dotyczących A. H., co nie było przedmiotem postępowania. Organ uznał, że w sprawie nie znajdują zastosowania przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, gdyż nie stanowi o tym odpowiedni przepis normujący kwestie związane z przynależnością rolnika w omawianych programach pomocowych, mający charakter normy prawa publicznego. Ponadto stwierdził, że brak jest przepisu prawa, który pozwalałby uwzględnić drugi, a więc kolejny wniosek o wpis do ewidencji i nadanie numeru ewidencyjnego złożony przez małżonka. Wyjaśnił, że przepis art. 12 ust. 4 ustawy nie odwołuje się do stosunków majątkowych istniejących między małżonkami, gdyż zgodnie z art. 23 Konstytucji RP podstawą ustroju rolnego państwa jest gospodarstwo rodzinne, które w zamyśle ustawodawcy winno stanowić jeden organizm ekonomiczny, utrzymywany pracą małżonków oraz ich rodziny zamieszkujących w tym gospodarstwie. Kwestie własnościowe w pojęciu gospodarstwa rodzinnego odgrywają natomiast wtórną rolę, bowiem nie ma gospodarstwa rodzinnego bez istnienia związku małżeńskiego. Uwzględniając dokonaną ocenę organ uznał, że w świetle art. 12 ust. 4 ustawy, wpis I. H. do ewidencji producentów i nadanie jej numeru identyfikacyjnego były wadliwe, co uzasadniało wykreślenie tego wpisu i uchylenie nadanego numeru przy zastosowaniu art. 13 ust. 1 ustawy.

Nie godząc się z powyższą decyzją I. H. złożyła od niej odwołanie, w którym wniosła o uchylenie zaskarżonego aktu jako wydanego z naruszeniem przepisów prawa. Zakwestionowała stanowisko organu co do tego, że występują podstawy prawne do wykreślenia jej z ewidencji producentów rolnych i uchylenia nadanego jej numeru identyfikacyjnego. Ponownie wyjaśniła, że posiada gospodarstwo rolne odrębne od gospodarstwa rolnego A. H., zarówno pod względem statusu własnościowego, jak i faktycznego posiadania, wyodrębniania organizacyjnego i gospodarczego oraz umiejscowienia gruntów. Podniosła, że od roku 2007 corocznie składają z mężem osobne wnioski o dopłaty bezpośrednie i posiadają oddzielne nakazy płatnicze z tytułu podatku od nieruchomości. Wyraziła przekonanie, że okoliczności te powodują, iż przepis art. 12 ust. 4 i ust. 6 ustawy nie ma w jej sprawie zastosowania, gdyż jest posiadaczem odrębnego gospodarstwa rolnego, co wynika z umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową. Zaznaczyła też, że pojęcie gospodarstwa rolnego zdefinowoane zostało w Załączniku I do rozporządzenia Komisji (WE) nr 1444/2002 z dnia 24 lipca 2002 r., zmieniającego decyzję Komisji 2000/115/WE odnoszącą się do definicji charakterystyk, wyjątków od definicji oraz regionów i okręgów, dotyczących przeglądów struktury gospodarstw rolnych (Dz. Urz. UE L.2002.216.1), zgodnie z którym wyznacznikiem gospodarstwa rolnego są kryteria w postaci produkcji produktów rolnych, samodzielnego zarządzania, samodzielności technicznej i ekonomicznej. Na tej podstawie wywiodła, że małżonkom można nadać osobne numery identyfikacyjne jeżeli istnieje między nimi rozdzielność majątkowa w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i w ramach tej rozdzielności małżonkowie prowadzą dwa odrębne gospodarstwa rolne, przy czym każde z nich jest samodzielne pod względem technicznym i ekonomicznym oraz gdy prowadzą odrębne gospodarstwa rolne, stanowiące majątek odrębny z każdego z małżonków. Kwestionując stanowisko organu, że w każdym przypadku małżonkom nadaje się jeden numer identyfikacyjny, I. H. stwierdziła, iż nie da się tego pogodzić z definicją gospodarstwa rolnego zawartą w art. 553 Kodeksu cywilnego, a także z tym, że zawarcie związku małżeńskiego nie ogranicza uprawnień małżonków związanych z zarządzaniem i dysponowaniem majątkiem odrębnym. Uwzględnić bowiem należy regulacje art. 51 oraz art. 51¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wskazując na art. 6, art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. podniosła ponadto, że w sprawie nie ustalono w sposób niebudzący wątpliwości, czy nieruchomości jej i jej małżonka stanowią w rzeczywistości jedną funkcjonalną całość, czy też są one zarządzane odrębnie przez obojga małżonków oraz w jaki sposób są obsługiwane przy użyciu maszyn i urządzeń.

Decyzją z dnia 15 maja 2012 r., nr [...], Dyrektor Oddziału Regionalnego ARiMR w Opolu utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Przedstawiając stan faktyczny sprawy organ odwoławczy odnotował, że A. H. został wpisany do ewidencji producentów na podstawie wniosku z dnia 30 maja 2005 r., w którym nie została wypełniona rubryka dotycząca zgody współmałżonka. W tym samym dniu otrzymał też zaświadczenie o nadanym mu numerze identyfikacyjnym. Natomiast I. H. występowała jako pełnomocnik wnioskodawcy przy zgłaszaniu zmiany danych we wpisie, które to zgłoszenie zostało dokonane na formularzu z dnia 4 marca 2009 r., zawierającym jej zgodę na wpis współmałżonka. W odniesieniu do stanu prawnego organ odwoławczy powołał przepisy art. 2, art., 4, art. 5 ust. 1, art. 7 ust. 1, art. 11 ust. 1, art. 12, art. 13 ust. 1 i ust. 2 ustawy. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie wyjaśnił, że możliwość ubiegania się przez rolnika o płatności realizowane w ramach Wspólnej Polityki Rolnej uwarunkowana jest uzyskaniem wpisu do ewidencji producentów, czego rezultatem jest nadanie producentowi numeru identyfikacyjnego, co następuje przez wydanie stosownego zaświadczenia (art. 13 ust. 2 ustawy). Odmowa wpisu do ewidencji następuje z kolei w drodze decyzji administracyjnej. Organ zauważył, że ustawa nie reguluje wprost możliwości wykreślenia z ewidencji producentów, ani pozbawienia numeru identyfikacyjnego, jednak wzruszenie raz przyznanego numeru jest możliwe przez jego anulowanie/uchylenie w formie decyzji, o jakiej mowa w art. 13 ust. 1 ustawy, tj. w drodze analogicznego stosowania tej normy prawnej. Odnosząc się do okoliczności faktycznych sprawy organ odwoławczy wskazał, że powodem wykreślenia z ewidencji producentów i uchylenia numeru identyfikacyjnego nadanego I. H. był fakt posiadania takiego numeru (od 2005 roku) przez jej męża A. H. Zgodnie bowiem z brzmieniem art. 12 ust. 4 ustawy, w przypadku małżonków nadaje się jeden numer identyfikacyjny temu małżonkowi, co do którego współmałżonek wyraził pisemną zgodę. Organ wyjaśnił, że wydając rozstrzygnięcie, podobnie jak organ pierwszej instancji kierował się wykładnią językową wskazanego przepisu. Zawarta w nim dyspozycja jest natomiast jedyną jednostką redakcyjną ustawy odnoszącą się do małżonków ubiegających się o wpis do ewidencji producentów oraz nadanie numeru indentyfikacyjnego. Ustawodawca nie rozróżnia przy tym sytuacji małżonków w zależności od łączącego ich ustroju majątkowego. Rozstrzygającym w tej materii jest tylko i wyłącznie sam fakt istnienia związku małżeńskiego. Organ zaznaczył, że takie stanowisko znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym i uznał, że okoliczność prowadzenia dwóch oddzielnych gospodarstw rolnych przez stronę i jej męża, nie ma doniosłości prawnej. Decydujące znaczenie ma natomiast fakt, że A. H. posiada już nadany numer identyfikacyjny, co w świetle art. 12 ust. 4 ustawy jest wystarczającym powodem do uchylenia numeru wadliwie nadanego I. H. i odmowy wpisu do ewidencji producentów. Odnosząc się do zarzutów odwołania, w kwestii stosowania w sprawie norm z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu cywilnego organ stwierdził, powołując się na poglądy orzecznictwa, że w sprawie z zakresu administracji publicznej wyprowadzanie normy prawnej z przepisów prawa prywatnego jest nieuprawnione, skoro w systemie prawa publicznego istnieje norma z art. 12 ust. 4 ustawy. Zauważył też, że rozporządzenie Komisji (WE) nr 1444/2002, zawierające definicję gospodarstwa rolnego, zostało uchwalone jedynie dla celów badania struktury gospodarstw rolnych i w chwili wydawania decyzji przez organ pierwszej instancji utraciło już moc obowiązującą. Analizując brak zgody małżonków na wpisy każdego z nich do ewidencji producentów organ wskazał z kolei, że formularze wniosków o wpis do ewidencji producentów obowiązujące w latach 2005 i 2007 r. nie zawierały pól dotyczących weryfikacji pozostawania wnioskodawcy w związku małżeńskim. Stąd też na ówczesnym etapie funkcjonowania ewidencji producentów uniknięcie podwójnego wpisu osób z związkach małżeńskich zależało tylko i wyłącznie od rzetelności wypełnienia przez wnioskodawcę pola 64. Nierzetelne wypełnienie przez stronę i jej męża tej rubryki nie może jednak legalizować dalszego ich odrębnego funkcjonowania w ramach ewidencji producentów, zwłaszcza że w roku 2009, gdy zmieniony został formularz wniosku o wpis, małżonkowie na wezwanie organu udzielili wyjaśnień co do pozostawania w związku małżeńskim i uzupełnili zgodę na wpis do ewidencji współmałżonka. Stosownie do dokonanej oceny organ uznał, że podjęte w sprawie rozstrzygnięcie było uzasadnione i zgodne z obowiązującymi przepisami prawa. W myśl art. 12 ust. 4 ustawy, małżonkom przyznać bowiem należy tylko jeden numer identyfikacyjny, bez względu na fakt, czy prowadzą jedno wspólne, czy też dwa oddzielne gospodarstwa rolne.

We wniesionej skardze I. H. zarzuciła naruszenie:

- art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., przez utrzymanie w mocy decyzji pierwszoinstancyjnej, która została wydana bez podstawy prawnej,

- art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a., z uwagi na brak rozstrzygnięcia uchylającego decyzję organu pierwszej instancji, wydanej bez podstawy prawnej i umarzającego postępowanie w sprawie wszczętej z urzędu,

- przepisów art. 6, art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 1 i § 3 K.p.a., przez brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego,

- art. 12 ust. 4 ustawy, przez przyjęcie, że numer identyfikacyjny producenta rolnego nadaje się zawsze obojgu małżonkom, niezależnie od tego czy są współposiadaczami gospodarstwa rolnego, czy też nie,

- art. 13 ust. 1 ustawy, jako podstawy do wydania decyzji o wykreśleniu skarżącej z ewidencji producentów i uchyleniu nadanego jej uprzednio numeru producenta wskazanego w zaświadczeniu, podczas gdy przepis ten stanowi jedynie podstawę do wydania decyzji o odmowie dokonania wpisu do ewidencji producentów, jeżeli wnioskodawca nie jest producentem.

Ponadto skarżąca zarzuciła organowi niezastosowanie przepisów rozporządzenia Komisji (WE) nr 1444/2002 z dnia 24 lipca 2002 r., w szczególności załącznika nr I pkt I i pkt II podpunkt 1 oraz podpunkt II.2.1.a, z których wynika jednoznacznie, że o tym, czy gospodarstwo rolne jest wspólne stanowi brak samodzielności w zarządzaniu oraz samodzielności technicznej i ekonomicznej, a nie fakt, iż podmioty je prowadzące pozostają w związku małżeńskim. Kwestionując ocenę i stanowisko organu skarżąca po raz kolejny wskazała, że zarówno ona jak i jej mąż posiadają odrębne gospodarstwa rolne, które są samodzielne pod względem technicznym i ekonomicznym oraz stanowią odrębne jednostki organizacyjne posiadające własne zaplecze produkcyjne i są niezależnie zarządzane. Powtórzyła też argumentację przedstawioną wcześniej w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji i stwierdziła, że brak jest w ustawie przepisu, który mógłby stanowić podstawę do wykreślenia jej z ewidencji producentów i uchylenia nadanego jej numeru identyfikacyjnego, w związku z czym zaskarżone rozstrzygnięcie obarczone jest wadą prawną, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor Oddziału Regionalnego ARiMR w Opolu wniósł o jej oddalenie i podtrzymał w całości stanowisko oraz argumenty przedstawione w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo stwierdził, że postępowanie prowadzone było z poszanowaniem przepisów postępowania, natomiast fakt prowadzenia dwóch oddzielnych gospodarstw rolnych przez stronę i jej męża nie posiada natomiast doniosłości prawnej, a decydujące znaczenie ma fakt, że A. H. posiada już nadany numer identyfikacyjny.

Postanowieniem z dnia 13 listopada 2012 r., sygn. akt II SA/Op 381/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zawiesił postępowanie w sprawie ze skargi I. H., do czasu zakończenia postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie, w której Naczelny Sąd Administracyjny wystąpił z pytaniem prawnym o treści: "Czy art. 12 ust. 4 ustawy w zakresie, w jakim uniemożliwia nadanie obu małżonkom numerów identyfikacyjnych, w sytuacji istnienia ustroju rozdzielności majątkowej małżeńskiej i prowadzenia przez każdego z małżonków odrębnych gospodarstw rolnych jest zgodny z art. 2, art. 18 i art. 32 ust. 1 i ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej".

Postanowieniem z dnia 20 stycznia 2014 r. Sąd podjął zawieszone postępowanie, a sprawa wpisana została do repertorium sądowego pod nową sygnaturą akt II SA/Op 30/14.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu jednak z innych przyczyn, niż zostały w niej wskazane.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269, z późn. zm.) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego i trafność ich wykładni oraz prawidłowość przyjętej procedury.

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a., rozstrzygając w granicach danej sprawy Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., sąd uwzględnia skargę na decyzję administracją w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

Przeprowadzona w niniejszej sprawie przez Sąd, według powyższych kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także na zasadzie art. 135 P.p.s.a. decyzji organu pierwszej instancji wykazała, że akty te nie odpowiadają przepisom prawa z uwagi na zaistnienie przesłanki wznowienia postępowania administracyjnego, o której mowa w art. 145a § 1 K.p.a., co skutkuje koniecznością ich uchylenia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a. Dokonując oceny Sąd uznał również, że w sprawie nie znajduje zastosowania przepis prawa materialnego, na podstawie którego organy podjęły w sprawie rozstrzygnięcie, w zakresie, w jakim jest on niezgodny z Konstytucją RP. To z kolei prowadziło do stwierdzenia, że kontrolowane decyzje, jako wydane na podstawie niekonstytucyjnego przepisu, naruszały Konstytucję RP wobec czego, podlegały uchyleniu także na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a.

Przechodząc do rozważań w zakresie dokonanej oceny w pierwszej kolejności wskazać należy, że materialną podstawę prawną rozstrzygnięcia o wykreśleniu skarżącej z ewidencji producentów i uchyleniu nadanego jej numeru producenta stanowiły przepisy ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, (Dz. U. z 2012 r. poz.86) zwanej nadal ustawą, która określa zasady tworzenia i prowadzenia, zakres oraz przeznaczenie krajowego systemu ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (art. 1). Przepis art. 11 ust. 1 ustawy stanowi, że wpis do ewidencji producentów dokonywany jest na wniosek producenta złożony na stosownym formularzu. Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy jednocześnie z wpisem nadawany jest numer identyfikacyjny, co do którego, w myśl art. 13 ust. 2 ustawy, kierownik biura powiatowego Agencji wydaje podmiotom wpisanym do ewidencji zaświadczenie o jego nadaniu. Zaznaczyć przyjdzie, że wpis do ewidencji producentów rolnych oraz nadanie numeru identyfikacyjnego jest konieczną przesłanką ubiegania się o świadczenia objęte programem pomocowym przewidzianym w Unii Europejskiej. Na podstawie art. 13 ust.1 ustawy organ odmawia jednak, w drodze decyzji administracyjnej, wpisu do ewidencji producentów, jeżeli wnioskodawca nie jest producentem lub został mu już uprzednio nadany numer identyfikacyjny, o którym mowa w art. 12 ustawy. Stosownie natomiast do art. 12 ust. 4 ustawy, w przypadku małżonków oraz podmiotów będących współposiadaczami gospodarstwa rolnego nadaje się jeden numer identyfikacyjny; numer identyfikacyjny nadaje się temu z małżonków lub współposiadaczy, co do którego współmałżonek lub współposiadacz wyrazili pisemną zgodę.

Z okoliczności faktycznych ustalonych w niniejszej sprawie i nie kwestionowanych w toku postępowania wynika, że A. H. został wpisany do ewidencji producentów rolnych i nadano mu numer identyfikacyjny w roku 2005, natomiast skarżąca wpisana została do ewidencji producentów i otrzymał odrębny numer identyfikacyjny w roku 2007. Wobec ujawnienia faktu, że każdy z małżonków posiada odrębny wpis do ewidencji oraz własny numer identyfikacyjny, na podstawie kryterium określonego w art. 12 ust. 4 ustawy wszczęto w niniejszej sprawie postępowanie administracyjne i dokonano oceny w zakresie istnienia podstaw prawnych do wykreślenia skarżącej z ewidencji producentów.

W dacie rozpoznawania sprawy przez organy, uwzględniając treść przepisu art. 12 ust. 4 ustawy, przyjąć należało, że małżonkowie mogą posiadać tylko jeden numer identyfikacyjny bez względu na to, czy posiadają oddzielne gospodarstwa rolne oraz niezależnie od tego, jaki ustrój majątkowy ich obowiązuje. Ustawodawca nie rozróżnił bowiem sytuacji małżonków, którzy wspólnie prowadzą gospodarstwo rolne od tych małzonków, którzy posiadają odrębne gospodarstwa rolne niezwiązane ze sobą funkcjonalnie, organizacyjnie i ekonomicznie. Za zasadniczy w kwestii wpisu przyjął jedynie fakt pozostawania w związku małżeńskim. Z treści przepisu art. 12 ust. 4 ustawy nie wynika przy tym, ażeby odwoływał się on w swej regulacji do stosunków majątkowych istniejących między małżonkami. Stosownie do tego należało przyjąć, że posiadanie przez jednego małżonka numeru identyfikacyjnego uniemożliwia przyznanie takiego numeru drugiemu z małżonków nawet wówczas, gdy posiada on osobne gospodarstwo rolne jako majątek odrębny.

Przedstawiony pogląd, dotyczący wykładni przepisu art. 12 ust. 4 ustawy, powszechnie został zaaprobowany i ugruntowany w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyroki NSA z 3 lipca 2012 r., II GSK 886/11; z 25 stycznia 2011 r., II GSK 94/10; z 30 września 2010 r., II GSK 802/09; z 27 sierpnia 2009 r., II GSK 23/09 i z 8 lipca 2009 r., II GSK 1092/08, dostepne na stronie internetowej - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu, brak jest zatem podstaw do zarzucania organom wydającym decyzje w niniejszej sprawie, że podjęły rozstrzygnięcie z naruszeniem wskazanego przepisu. Nie można zgodzić się ze skarżącą, że organy powinny zastosować wykładnię, zgodnie z którą małżonkom można nadać osobne numery identyfikacyjne w sytuacji, gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa, w ramach której prowadzą dwa odrębne gospodarstwa rolne, samodzielne pod względem technicznym i ekonomicznym. Zauważyć należy, że orzeczenia sądowe wyrażające taki pogląd, na które skarżąca powołała się w toku postępowania administracyjnego, a także w skardze, zostały uchylone przez sąd drugiej instancji (por. wyroki NSA z 30 września 2010 r., II GSK 802/09 i z 27 sierpnia 2009 r., II GSK 23/09 - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W tych orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny wywodził, że kwestia wpisu do ewidencji producentów oraz nadania numeru identyfikacyjnego dla celów ubiegania się producenta rolnego o świadczenia objęte programami pomocowymi przewidzianymi w Unii Europejskiej, normowana jest zasadniczo bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa publicznego. Przepisy prawa prywatnego mogłyby znaleźć zastosowanie tylko wówczas, jeżeli wyraźnie tak stanowiłby odpowiedni przepis regulujący kwestie związane z przynależnością rolnika w omawianych programach pomocowych, mający charakter normy prawa publicznego. Przepis art. 12 ust. 4 ustawy obliguje natomiast do nadania numeru identyfikacyjnego jednemu ze współmałżonków, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków. Posiadanie nawet odrębnego gospodarstwa rolnego ze strony małżonka producenta rolnego, który wpisany jest do ewidencji producentów rolnych i legitymuje się numerem identyfikacyjnym, nie uprawnia współmałżonka posiadającego oddzielne gospodarstwo rolne, jako jego majątek odrębny, do dokonania samodzielnego wpisu do ewidencji producentów i nadania mu odrębnego od drugiego małżonka numeru identyfikacyjnego.

Podejmując rozstrzygnięcie w sprawie i uwzględniając obowiązującą na dzień wydania decyzji treść art. 12 ust. 4 ustawy przy zastosowaniu ugruntowanej wykładni tego przepisu, organy nie mogły zatem przyjąć, że istnieją jakiekolwiek podstawy do pozostawienia wpisu skarżącej w ewidencji producentów. Wydając decyzje nie miały bowiem możliwości do odstąpienia od stosowania art. 12 ust. 4 ustawy. Nie można też zarzucić im naruszenia art. 13 ust. 1 ustawy w związku z wydaniem decyzji o wykreśleniu tego wpisu i uchyleniu nadanego skarżącej numeru identyfikacyjnego. W ocenie Sądu należy zgodzić się z poglądem wyrażonym w zaskarżonej decyzji, że o ile ustawa nie reguluje wprost możliwości wykreślenia z ewidencji producentów i pozbawienia ich numeru identyfikacyjnego, to nie może to oznaczać dowolności co do trybu i formy rozstrzygnięcia tej kwestii. Wpis do ewidencji producentów i nadanie numeru identyfikacyjnego jest wprawdzie czynnością materialno-techniczną, ale czynnością z zakresu administracji publicznej dokonywaną zgodnie z wnioskiem strony i bez zastrzeżeń innych zainteresowanych, zatem eliminacja tej czynności z obrotu prawnego powinna następować w formie, umożliwiającej stronie obronę jej interesów. W razie ujawnienia okoliczności, które wskazują, że rejestracja producenta i związane z nią nadanie numeru identyfikacyjnego zostały dokonane pomimo braku wymaganych w tym względzie przesłanek, a brak ten wystąpił już w momencie dokonania wpisu, konieczne staje się wyeliminowanie tej wadliwej czynności, poprzez jej uchylenie w drodze decyzji przy zastosowaniu - na zasadzie analogii - art. 13 ust. 1 ustawy o ewidencji producentów, przewidującego odmowę dokonania wpisu do ewidencji producentów w formie decyzji (por. wyrok WSA w Poznaniu z 20 lutego 2008 r., III SA/Po 608/07 - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć przyjdzie, że w doktrynie obowiązuje konstrukcja "domniemania załatwienia sprawy przez organ w drodze decyzji administracyjnej". Wprawdzie jest ona dyskusyjna, to jednak w ocenie Sądu, nadal aktualny i przekonywujący jest pogląd, że powyższe domniemanie ma sens wówczas, gdy przepisy prawa upoważniają organ administracji do załatwienia sprawy administracyjnej, lecz nie określają formy rozstrzygnięcia tej sprawy. Jeżeli zatem istnieje wątpliwość co do formy załatwienia sprawy administracyjnej, to należy przyjąć, że powinna być ona załatwiona w drodze decyzji administracyjnej, jednakże koniecznym warunkiem przyjęcia takiego domniemania jest ustalenie, że istnieje sprawa administracyjna i organ administracji publicznej jest właściwy do jej załatwienia. Nie można bowiem przyjmować, że jeżeli w przepisach określono właściwość organu administracji publicznej do załatwienia pewnej kategorii spraw administracyjnych, to sprawy te nie mogą być rozstrzygane tylko dlatego, że ustawodawca nie określił formy rozstrzygnięcia. W odniesieniu do domniemania decyzji chodzi zatem o naprawienie błędów i niedopatrzeń prawodawczych, o zabieg wykładni korygującej, który otwiera drogę nie tylko do samej konkretyzacji prawa lub obowiązku jednostki przez organ administracji, lecz również zapewnia jej prawo do sprawiedliwego procesu (por. A. Wróbel, Komentarz do art. 104 K.p.a., LEX, J. Borkowski [w:] B. Adamiak i J. Borkowski "Kodeks Postępowania administracyjnego. Komentarz", Wyd. C.H.Beck, Warszawa 2011, s. 392-393).

Dla uczynienia zadość regulacji art. 12 ust. 4 ustawy, konieczne zatem było wydanie w niniejszej sprawie, odpowiednio na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy, decyzji w przedmiocie wykreślna wpisu i uchylenia numeru identyfikacyjnego.

Odnośnie powinności stosowania przez organy normy wynikającej z art. 12 ust. 4 ustawy dostrzec w tym miejscu należy, że zgodnie z określoną w art. 7 Konstytucji RP zasadą legalizmu, która znajduje odzwierciedlenie w art. 6 K.p.a., organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Oznacza to, że organy administracji publicznej związane są całością porządku prawnego i nie mogą odstępować od stosowania przepisów ustawowych nawet wówczas, gdy w ich ocenie naruszają one przepisy Konstytucji RP. Organy nie są bowiem uprawnione do rozstrzygania o zgodności przepisów ustawy z Konstytucją i nie mogą odmówić zastosowania obowiązującego przepisu ze względu na jego niekonstytucyjność. W tym zakresie kompetencje do wiążącej organy oceny zgodności przepisu ustawy z Konstytucją posiada jedynie Trybunał Konstytucyjny.

Przedstawiona powyżej ocena pozwala skonstatować, że wydając w niniejszej sprawie decyzję organy działały na podstawie obowiązujących przepisów prawa, a zatem nie można zarzucić im, że ich działania pozbawione były podstaw prawnych. Bezsporne jest, że A. H. wpisany został do ewidencji producentów w dniu 30 maja 2005 r. i pozostawał już wówczas w związku małżeńskim ze skarżącą. Skoro zatem mąż skarżącej posiadał już nadany numer identyfikacyjny, to brak było podstaw do wpisania skarżącej do ewidencji na podstawie wniosku złożonego w roku 2007. Tym samym organy słusznie uznały, że konieczne było wyeliminowanie błędnego wpisu dotyczącego skarżącej oraz nadanego jej numeru identyfikacyjnego, w drodze decyzji o wykreśleniu z ewidencji i uchyleniu nadanego jej numeru. Nie można też organom zarzucić, że uznając za pozbawione doniosłości prawnej kwestie związane z funkcjonowaniem odrębnych gospodarstw rolnych prowadzonych przez skarżąca oraz jej męża i nie prowadząc postępowania wyjaśniającego w tym zakresie naruszyły przepisy postępowania administracyjnego, z których wypływa obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. W świetle przedstawione wykładani art. 12 ust. 4 ustawy okoliczności te nie mogły bowiem mieć wpływu na wynik sprawy.

Dostrzec jednak należy, że w odniesieniu do sytuacji, gdy małżonkowie posiadają rozdzielność majątkową i prowadzą osobne gospodarstwa powstała kontrowersja dotycząca konstytucyjności przepisu art. 12 ust. 4 ustawy. Z okoliczności faktycznych niniejszej sprawy wynika natomiast, że dnia 18 maja 2005 r. skarżąca i jej mąż zawarli małżeńską umowę majątkową, na mocy której ustanowiona została pomiędzy nimi rozdzielność majątkowa. Ponadto, jak wynika z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, małżonkowie H. posiadają grunty rolne w różnych miejscowościach, tj. skarżąca na terenie gminy [...], a jej mąż na terenie gminy [...]. Skarżąca w toku całego postępowania administracyjnego, jak również w skardze podnosiła konsekwentnie, że prowadzone przez nich osobno gospodarstwa rolne są wyodrębnione organizacyjnie i gospodarczo. Z tego też powodu, dla oceny legalności zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji oraz decyzji utrzymanej nią w mocy, zasadnicze znaczenie, w ocenie Sądu, miał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 grudnia 2013 r., sygn. akt P 40/12 (Dz. U. z 13 grudnia 2013 r., poz. 1537), który stanowi punkt wyjścia do uznania zasadności skargi wniesionej w niniejszej sprawie. W wyroku tym Trybunał orzekł, że art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji RP.

Wskazany wyrok stwierdza zatem niekonstytucyjność przepisu, na podstawie którego organy wydały decyzje w niniejszej sprawie, przy czym jego niekonstytucyjność odnosi się do sytuacji, gdy między małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa i posiadają oni odrębne gospodarstwa rolne. Z zebranego materiału dowodowego w niniejszej sprawie wynika, że skarżąca wraz z mężem posiadali taką rozdzielność. Jednocześnie skarżąca wskazywała na okoliczności dotyczące posiadania przez nich odrębnych gospodarstw rolnych. Uznać tym samym należy, że w zakresie, w jakim Trybunał uznał niekonstytucyjność art. 12 ust. 4 ustawy, przepis ten odnosi się do okoliczności faktycznych, na które wskazywała skarżąca, a które nie zostały – z przyczyn omówionych wcześniej - dogłębnie wyjaśnione przez organy.

Zgodnie z treścią art. 145a § 1 K.p.a., orzeczenie przez Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja, stanowi podstawę wznowienia postępowania. Regulacja ta jest wyrazem realizacji określonej w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP zasady wzruszalności orzeczeń i aktów, zgodnie z którą orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Przyjąć tym samym należy, że jakkolwiek w art. 145a § 1 K.p.a. mowa jest o niekonstytucyjności "aktu normatywnego", ze względu na obiektywny porządek prawny, przesłanka określona w tym przepisie będzie spełniona również w przypadku orzeczenia o niezgodności z Konstytucją konkretnego przepisu prawa, na podstawie którego wydano decyzję.

Przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a. przewiduje natomiast, że sąd uwzględniając skargę uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Zaistnienie przesłanki wznowienia z art. 145a § 1 K.p.a. niewątpliwie wiąże się z naruszeniem prawa. Jej stwierdzenie skutkuje zatem uchyleniem decyzji wydanej na podstawie wadliwego, niekonstytucyjnego przepisu prawa, niezależnie od tego, czy występujące naruszenie prawa miało wpływ na wynik sprawy, czy też nie.

Wskazany wyrok Trybunału stanowi zatem podstawę do uznania przez Sąd, że decyzje podlegające w niniejszej sprawie ocenie sądowej, jako wydane na podstawie przepisu, którego niezgodność z Konstytucją stwierdził Trybunał, podjęte zostały z naruszeniem przepisów prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania. Tym samym w niniejszej sprawie zaistniały warunki do zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a.

Wskazać jednak należy, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego wywiera skutki nie tylko w zakresie istnienia podstaw do uchylenia kontrolowanych decyzji, ale także w odniesieniu do dalszego postępowania administracyjnego. Organy administracji związane są bowiem stanem prawnym obowiązującym w dniu wydania decyzji. W rezultacie ponownie rozpoznając sprawę związane są także orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, które zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP ma moc powszechnie obowiązującą i jest ostateczne.

Skutkiem wskazanego wyroku stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu art. 12 ust. 4 ustawy nie jest jednak utrata mocy obowiązującej przepisu prawa, w zakresie w jakim jest wadliwy, od dnia ogłoszenia wyroku. O ile bowiem, zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, to na mocy tego przepisu Trybunał może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego, który gdy chodzi o ustawę nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy. Korzystając z takiej możliwości, w pkt II wyroku z dnia 3 grudnia 2013 r., sygn. akt P 40/12, Trybunał orzekł o tym, że przepis art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne, traci moc obowiązującą z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw.

Stosownie do art. 190 ust. 3 Konstytucji RP powyższy wyrok Trybunału wszedł w życie z dniem jego ogłoszenia, tj. w dniu 13 grudnia 2013 r. Z tym dniem przepis art. 12 ust. 4 ustawy nie utracił jednak mocy obowiązującej w zakresie, w jakim Trybunał orzekł jego niezgodność z Konstytucją RP. Istotne znaczenie co do następstw wyroku Trybunału dla dalszego postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie ma zatem kwestia skutków prawnych powyższego wyroku, w sytuacji odroczenia utraty mocy obowiązującej wadliwej regulacji prawnej.

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażany w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz w doktrynie, że skorzystanie przez Trybunał Konstytucyjny z możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego nie zawsze oznacza obowiązek stosowania tego aktu przez sąd do czasu upływu terminu ustalonego przez Trybunał w wyroku. W odniesieniu do stanów faktycznych powstałych przed ogłoszeniem wyroku Trybunału stwierdzić przyjdzie, że art. 190 ust. 4 Konstytucji RP wskazuje na wyraźną wolę ustawodawcy, aby sprawa ostatecznie rozstrzygnięta na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją była rozstrzygnięta w zgodzie z wartościami i zasadami konstytucyjnymi. Podstawowym argumentem przemawiającym za wstecznym działaniem orzeczeń Trybunału jest funkcjonalność prawa. Dysfunkcjonalne byłoby natomiast domaganie się stosowania prawa, co do którego Trybunał stwierdził sprzeczność z Konstytucją, po to tylko, aby po utracie jego mocy obowiązującej wznawiać postępowanie na podstawi procedur, o których mowa w art. 190 ust. 4 Konstytucji. W zakresie interpretacji art. 190 ust. 3 Konstytucji należy rozróżnić kwestie obowiązywania aktu od jego stosowania oraz utraty domniemania konstytucyjności aktu, o którym Trybunał orzekł o jego niekonstytucyjności, choć pozostawił go w obrocie prawnym (por. R. Hauser i J. Trzciński "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego", wyd. LexisNexis, Warszawa 2010, s. 95-107).

W związku z regulacją zawartą w art. 190 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji RP akt normatywny (przepis prawny) uznany za niekonstytucyjny musi być zatem kwalifikowany jako mający moc obowiązującą do dnia ogłoszenia wyroku Trybunału, jednak nie powinien być zastosowany przez sąd w konkretnej sprawie ze względu na fakt wiążącego wszystkich adresatów (art. 190 ust. 1) uznania przez Trybunał Konstytucyjny, że pozostaje on w sprzeczności z Konstytucją RP, gdyż sprzeczność ta z reguły istnieje od samego początku, to jest od daty wydania danego aktu normatywnego, bądź wejścia w życie przepisu prawnego, których domniemanie konstytucyjności zostało przez Trybunał obalone. W takim kontekście przyjąć należy, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w zakresie obowiązywania prawa materialnego wywiera skutki na przyszłość, lecz w zakresie stosowania odnosi skutek retroaktywny, wsteczny, wpływając na ocenę prawną stanów faktycznych powstałych w okresie poprzedzającym wejście w życie orzeczenia Trybunału. Związane jest to z tym, że po pierwsze w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP zawarta jest zasada wyłączenia z obrotu prawnego niekonstytucyjnego przepisu ustawy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego tą niekonstytucyjność, a po drugie, skoro według art. 190 ust. 4 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału jest podstawą do wznowienia postępowania w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wydaną przy zastosowaniu przepisu ustawy uznanego za niekonstytucyjny (art. 145a K.p.a.) i do uchylenia przez wojewódzki sąd administracyjny takiej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) P.p.s.a.) oraz do wznowienia postępowania w sprawie prawomocnie rozstrzygniętej wyrokiem sądu administracyjnego w oparciu o taki przepis ustawy (art. 272 § 1 P.p.s.a.), to także w toczącym się postępowaniu przepis taki nie może mieć już (od daty urzędowej publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego) zastosowania. Z tych też względów uznać można, że w świetle przepisów art. 190 ust. 3 i ust. 4 Konstytucji RP wyrok Trybunału Konstytucyjnego stwierdzający niezgodność określonego przepisu ustawy z Konstytucją, wprowadza z dniem ogłoszenia tego wyroku w trybie art. 190 ust. 2 Konstytucji zakaz stosowania niekonstytucyjnego przepisu ustawy także w postępowaniu sądowoadministracyjnym wszczętym i niezakończonym prawomocnie przed ogłoszeniem tego wyroku. Zasadniczym skutkiem prawnym ogłoszenia wyroku Trybunału stwierdzającego niekonstytucyjność jest obalenie domniemania zgodności z Konstytucją wadliwej normy. Wymieniony skutek następuje w dniu ogłoszenia wyroku niezależnie od tego, czy Trybunał zawarł w nim klauzulę odraczającą utratę mocy obowiązującej niekonstytucyjnej normy. Zgodnie natomiast z art. 190 ust. 3 Konstytucji odroczenie odnosi się wyłącznie do utraty mocy obowiązującej przepisu prawnego, a nie do obalenia domniemania konstytucyjności normy prawnej uznanej przez Trybunał za niegodną z Konstytucją. Okoliczność tę powinny uwzględnić w swojej działalności sądy administracyjne i organy administracji publicznej. W konsekwencji zatem sądy administracyjne, w zależności od okoliczności konkretnej sprawy, mają kompetencję do odmowy zastosowania niekonstytucyjnej normy, niezależnie od tego, że przepis który był przedmiotem wyroku Trybunału, formalnie pozostaje elementem sytemu prawa. Określenie innego terminu utraty mocy obowiązującej nie modyfikuje bowiem podstawowego skutku prawnego wyroku polegającego na obaleniu domniemania konstytucyjności. W takiej sytuacji po stronie sądów administracyjnych istnieje obowiązek dokonania oceny, na tle okoliczności konkretnej sprawy, czy konieczność ochrony wartości konstytucyjnych (w szczególności zasad wynikających z klauzuli demokratycznego państwa prawnego, a także wolności lub praw człowieka i obywatela) przemawia za zastosowaniem, czy też za odmową zastosowania w danej sprawie przepisu, którego domniemanie konstytucyjności zostało obalone (por. wyroki NSA z 23 czerwca 2008 r., I OSK 1007/07; z 16 kwietnia 2009 r., I OSK 586/08 i z 7 czerwca 2013 r., I OSK 1178/12 - http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Należy tym samym przyjąć, że w zależności od rodzaju rozstrzygnięcia kontrolowanego przez sąd, a także charakteru podmiotu skarżącego, sąd w indywidualnej sprawie podejmować powinien incydentalne rozstrzygnięcie kierując się dobrem adresata decyzji, jak również powinien brać pod uwagę przedmiot regulacji objętej niekonstytucyjnym przepisem, przyczyny naruszenia i znaczenie wartości konstytucyjnych naruszonych takim przepisem, powody dla których Trybunał odroczył termin utraty mocy obowiązującej niekonstytucyjnego przepisu, a także okoliczności rozpoznawanej przez sąd sprawy i konsekwencje stosowania lub odmowy stosowania niekonstytucyjnego przepisu (por. R. Hauser i J. Trzciński, op.cit., s. 105-106).

Mając na uwadze powyższe, oceniając skutki wyroku Trybunału z dnia 3 grudnia 2013 r., sygn. akt P 40/12, dla rozpoznania niniejszej sprawy Sąd uznał, że przepis art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim został uznany za niekonstytucyjny nie będzie miał zastosowania w niniejszej sprawie.

Jak wynika z uzasadnienia powyższego wyroku, punktem wyjścia dla uznania przez Trybunał, że przepis art. 12 ust. 4 ustawy w zakresie, w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 18 Konstytucji, było stwierdzenie, że w przepisie tym ustawodawca w sposób generalny zrównał sytuację małżonków z sytuacją współposiadaczy gospodarstwa rolnego, dopuszczając uzyskanie przez nich jednego numeru identyfikacyjnego i tym samym wyłączając możliwość ubiegania się o przyznanie dwóch odrębnych numerów. Ustawodawca założył więc, że małżonkowie zawsze są współposiadaczami gospodarstwa. Jak wskazał Trybunał, założenie to jednak nie w pełni odpowiada rzeczywistości. Niewątpliwie w przeważającej liczbie przypadków małżonkowie są współposiadaczami gospodarstwa rolnego, które wspólnie prowadzą. Nie można jednak wykluczyć sytuacji, gdy każde z nich posiada i prowadzi odrębne gospodarstwo rolne. Tymczasem kwestionowana regulacja umożliwia wpisanie do rejestru producentów i nadanie numeru identyfikacyjnego tylko jednemu z małżonków. Dokonując oceny co do niezgodności wskazanego przepisu z art. 32 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji RP Trybunał stwierdził, że w sytuacji, gdy małżonkowie prowadzą odrębne gospodarstwa rolne, każde z małżonków spełnia wymagania przewidziane zarówno w prawie unijnym, jak i w prawie polskim, do uznania go za rolnika (producenta rolnego uprawnionego do otrzymania numeru identyfikacyjnego w wyniku wpisu do ewidencji i otrzymania wsparcia finansowego (por. art. 2 lit. a rozporządzenia nr 73/2009, art. 3 pkt 3 lit. a ustawy o systemie ewidencji). Prawo unijne i polskie normujące wpisy do ewidencji wiąże przy tym status producenta rolnego z posiadaniem gospodarstwa rolnego, nie zaś z charakterem przysługujących praw do nieruchomości. Należy więc oddzielić kwestię posiadania i prowadzenia gospodarstwa rolnego przez oboje małżonków od ustroju majątkowego między nimi (wspólność albo rozłączność majątkowa). Rozłączność majątkowa między małżonkami nie wyklucza jednak tego, że gospodarstwo znajduje się w posiadaniu obojga małżonków. Trybunał dostrzegł, że przepis art. 12 ust. 4 ustawy różnicuje sytuację posiadaczy gospodarstw rolnych, którzy pozostają w związku małżeńskim, i posiadaczy, którzy nie pozostają w związku małżeńskim, a także różnicuje sytuację samych małżonków, z których tylko jedno jest wpisane do ewidencji producentów. Zróżnicowanie wynikające z obowiązywania tego przepisu nie pozostaje jednak w bezpośrednim związku z celem przepisów, w których zawarta jest kontrolowana norma. W sytuacji gdy w świetle art. 15 ust. 1 lit. f rozporządzenia nr 73/2009, art. 5 rozporządzenia nr 1122/2009 oraz art. 4 rozporządzenia nr 65/2011, oboje małżonkowie spełniają kryteria uznania ich za rolników prowadzących działalność rolniczą w posiadanych przez nich gospodarstwach rolnych, odmowa wpisu do ewidencji jednego z małżonków wykracza poza cel, jaki mają realizować przepisy ustawy o systemie ewidencji. Zaskarżona regulacja nie spełnia wymagań proporcjonalności, skoro efektem obowiązywania kwestionowanego przepisu jest wyłączenie pewnej grupy podmiotów z systemów wsparcia przewidzianych dla rolników. Trybunał nie dostrzegł również wartości konstytucyjnej, której miałoby służyć zróżnicowanie wprowadzone przez kwestionowany przepis, a nawet przeciwnie, jest on niezgodny z wartościami wyrażonymi w art. 18 Konstytucji. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Trybunał stwierdził, że zróżnicowanie podmiotów podobnych w wyniku obowiązywania przepisu art. 12 ust. 4 ustawy nie jest usprawiedliwione.

Uzasadniając rozstrzygnięcie w przedmiocie odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim pozostaje niezgodny z Konstytucją, Trybunał wskazał natomiast, że samo wyeliminowanie z porządku prawnego art. 12 ust. 4 ustawy w zakresie, w jakim jest niekonstytucyjny, nie jest wystarczające do przywrócenia stanu zgodności z Konstytucją. Stwierdził, że niezbędna jest interwencja ustawodawcy. Za konieczne, oprócz nadania nowego brzmienia art. 12 ust. 4 ustawy (z uwzględnieniem wyroku), Trybunał uznał zamieszczenie w ustawie przepisów, które będą przeciwdziałać nadużyciom, polegającym na pozornych lub sztucznych podziałach gospodarstw rolnych dla uzyskania nienależnych lub wyższych płatności. Zaznaczając, że na wnioskodawcach - małżonkach występujących z wnioskiem o osobne wpisy do ewidencji - spoczywa ciężar wykazania, że posiadają i prowadzą odrębne gospodarstwa rolne, jako konieczne wskazał ustawowe określenie przesłanek ustalenia, że taka sytuacja rzeczywiście występuje. Ponadto Trybunał zwrócił uwagę na obowiązek sprawowania kontroli służącej ochronie interesów gospodarczych Unii Europejskiej oraz odzyskiwania kwot nienależnie wypłaconych beneficjentom, spoczywający na właściwych organach polskich na podstawie aktów prawnych prawa unijnego i zaznaczył, że dokonywanie płatności niezgodnie z prawem unijnym pociąga za sobą negatywne konsekwencje nie tylko dla zainteresowanych podmiotów (beneficjentów), ale także dla państw członkowskich.

Uwzględniając motywy, jakimi kierował się Trybunał wydając wyrok z dnia 3 grudnia 2013 r., dostrzec trzeba, że powody dla których odroczony został termin utraty mocy obowiązującej przepisu art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim jest niekonstytucyjny, w ocenie Sądu nie uzasadniają stosowania w niniejszej sprawie niekonstytucyjnej normy prawnej. W szczególności Trybunał nie wskazał na żadne wartości konstytucyjne z uwagi na które konieczne jest dalsze stosowanie niekonstytucyjnej normy prawnej, zwłaszcza w odniesieniu do podmiotów, które zostały już wpisane do ewidencji producentów. W niniejszej sprawie zwrócić natomiast należy uwagę na to, że skarżąca została już wpisana do ewidencji producentów i uzyskała numer identyfikacyjny, odrębnie niż jej małżonek. Dzięki temu nabyła natomiast prawo do ubiegania się o przyznanie płatności z funduszy w ramach wspólnej polityki rolnej. Jak zauważył Trybunał w analizowanym wyroku z dnia 3 grudnia 2013 r., wpis do ewidencji producentów jest warunkiem uzyskania takich płatności. Wystarczy wskazać, że zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 26 stycznia 2007 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (Dz. U. z 2012 r., poz. 1164, z późn. zm.) rolnikowi przysługuje jednolita płatność obszarowa do będącej w jego posiadaniu powierzchni gruntów rolnych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego, jeżeli został mu nadany numer identyfikacyjny w trybie przepisów o krajowym systemie ewidencji. Spełnienie tego wymagania jest również jednym z warunków przyznania płatności uzupełniających (art. 7 ust. 2, 2a, 2b ustawy o płatnościach). Z okoliczności faktycznych niniejszej sprawy wynika, że skarżąca posiada z mężem rozdzielność majątkową. Wydając decyzję organ pierwszej instancji uznał też, że małżonkowie posiadają odrębne gospodarstwa rolne. Wprawdzie organ odwoławczy stwierdził, że kwestie związane z funkcjonowaniem gospodarstwa skarżącej i jej męża nie mają w sprawie znaczenia i ich nie badał, niemniej jednak w świetle uznania przez Trybunał, że istnienie rozdzielności majątkowej oraz posiadanie odrębnych gospodarstw ma znaczenia dla stosowania przepisu art. 12 ust. 4 ustawy, przyjąć należy, że uznanie obowiązywania w niniejszej sprawie tej regulacji prowadziłoby do arbitralnego rozstrzygnięcia o wykreśleniu skarżącej z ewidencji producentów. Z materiału dowodowego zebranego przez organy wynika natomiast, że w sprawie mogą zachodzić okoliczności, których zaistnienie powodowałoby, że wykreślenie skarżącej z ewidencji producentów na podstawie art. 12 ust. 4 ustawy, stosownie do wyroku Trybunału, mogłoby prowadzić do naruszenia art. 32 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji. Jednocześnie, takie wykreślenie i utrata numeru identyfikacyjnego skutkowałoby utratą możliwości ewentualnego ubiegania się przez skarżącą o płatności. Takie konsekwencje byłyby nie do pogodzenia z określoną w art. 2 Konstytucji RP zasadą demokratycznego państwa prawnego, stanowiącą podstawę ustroju politycznego, z której wynika zasada poszanowania praw nabytych. Skoro skarżąca została już wpisana do ewidencji producentów, dopuszczenie stosowania w niniejszej sprawie przepisu art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim jest niekonstytucyjny, prowadziłoby do tego, że nawet w przypadku jednoznacznego i bezspornego ustalenie przez organy w ponownym postępowaniu, że skarżąca i jej mąż posiadają odrębne gospodarstwa rolne, skarżąca pozbawiona zostałaby praw związanych z wpisem do ewidencji producentów i to pomimo tego, że rozstrzygnięcie takie naruszałoby art. 32 Konstytucji RP. Dostrzec też trzeba, że określona w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasada równości wobec prawa, której naruszenie stwierdził Trybunał, stanowi jedno z podstawowych praw jednostki w demokratycznym państwie prawnym. Od zasady równości Konstytucja nie zna żadnych odstępstw i wyjątków. Natomiast odstępstwo od wynikającej z art. 32 ust. 2 Konstytucji zasady równego traktowania, jest możliwe tylko wówczas, gdy jest to zgodne z zasadą sprawiedliwości społecznej, a także innymi zasadami konstytucyjnymi. W ocenie Sądu zastosowanie w niniejszej sprawie art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim jest niezgodny z Konstytucją, nie pozostawałoby jednak w zgodzie z zasadami sprawiedliwości społecznej i nie służyłoby urzeczywistnieniu tych zasad. Także inne zasady konstytucyjne, zdaniem Sądu, nie uzasadniają zastosowania przepisu, co do którego domniemanie konstytucyjności zostało obalone przez Trybunał Konstytucyjny.

Stosownie do powyższego wskazać przyjdzie, że odstępując od stosowania w niniejszej sprawie art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim jest niekonstytucyjny, Sąd rozważył powody, dla których Trybunał zastosował odroczenie. Nie znalazł jednak podstaw do uznania, że niestosowanie niekonstytucyjnego przepisu może prowadzić w niniejszej sprawie do nadużycia w zakresie uzyskania nienależnych lub wyższych płatności lub stać w sprzeczności z wartościami konstytucyjnymi. Uwzględnił ponadto przedmiot zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz to, że skarżąca wskazuje na okoliczności, których zaistnienie powoduje, że zastosowanie do takiego stanu faktycznego przepisu art. 12 ust. 4 ustawy uznać trzeba za niekonstytucyjne. Biorąc pod uwagę materiał dowodowy zebrany w postępowaniu administracyjnym Sąd dostrzegł przy tym, że przemawia on za tym, że w rozpoznawanej sprawie tego rodzaju okoliczności mogły zaistnieć, przy czym wymaga to dodatkowego jednoznacznego wyjaśnienia. Sąd miał również na uwadze znaczenie wartości Konstytucyjnej naruszonej przepisem art. 12 ust. 4 ustawy oraz ewentualne konsekwencje stosowania i odmowy stosowania niekonstytucyjnego przepisu.

Kierując się dobrem skarżącej i poszanowaniem jej praw oraz wartości konstytucyjnych Sąd stwierdził tym samym, że przepis art. 12 ust. 4 ustawy nie ma w sprawie zastosowania w zakresie w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje miedzy nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne. To z kolei uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji, jako naruszających przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Kontrolowane akty wydane zostały bowiem na podstawie art. 12 ust. 4 ustawy, przy czym przepis ten został zastosowany w sprawie w takim zakresie, w jakIm uznany został za niekonstytucyjny.

Reasumując, w ocenie Sądu, w sprawie zaistniały przesłanki do uchylenia kontrolowanych aktów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz lit. b P.p.s.a. Z tych względów orzeczono, jak w punkcie 1 sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie w kwestii wykonalności zaskarżonego orzeczenia uzasadnia przepis art. 152 P.p.s.a.

O kosztach postępowania rozstrzygnięto na wniosek skarżącej po myśli art. 200 P.p.s.a. w zw. z 205 § 2 i art. 209 P.p.s.a.

W zakresie wskazań co do dalszego postępowania wyjaśnić trzeba, że zgodnie z art. 153 P.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. W pojęciu "ocena prawna" mieści się, przede wszystkim wykładnia przepisów prawa materialnego i prawa procesowego, a także sposób ich zastosowania w rozpoznawanej sprawie. Może ona zatem dotyczyć ujawnionych w postępowaniu administracyjnym istotnych okoliczności stanu faktycznego, w szczególności kwestii zastosowania do nich określonych regulacji prawnych. Wskazania co do dalszego postępowania zasadniczo stanowią natomiast konsekwencje oceny prawnej, określając sposób i kierunek działania przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Dokonana przez Sąd w niniejszej sprawie ocena skutkuje zatem koniecznością ponownego rozpoznania sprawy w postępowaniu administracyjnym. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji powinny jednak przyjąć, że norma z art. 12 ust. 4 ustawy, która nie dopuszcza nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, nie znajdzie w niniejszej sprawie zastosowania w sytuacji, gdy pomiędzy skarżącą i jej mężem istnieje rozdzielność majątkowa i posiadają oni odrębne gospodarstwa rolne. Jednoznacznego ustalenia wymaga zatem, czy w sprawie zaistniały takie okoliczności. W sytuacji, gdyby okazało się, że którakolwiek z nich nie wystąpiła, zastosowanie będzie znajdował przepis art. 12 ust. 4 ustawy w jego aktualnym brzmieniu, obowiązującym w dacie wydawania decyzji przez organ. Sąd nie odstąpił bowiem od stosowania w niniejszej sprawie tego przepisu , w zakresie w jakim odnosi się on do małżonków, którzy nie spełniają przesłanek do dokonania dwóch odrębnych wpisów do ewidencji. W przypadku natomiast ustalenia, że skarżąca i jej mąż, mający rozdzielność majątkową, posiadają odrębne gospodarstwa rolne, organy odstąpią od zastosowania tego przepisu, co w rezultacie winno doprowadzić do umorzeniem postępowania w przedmiecie wykreślenie skarżącej z ewidencji i uchylenia nadanego jej numeru identyfikacyjnego. W sytuacji jednak, gdyby do czasu rozpoznania sprawy przez organy, w konsekwencji wyroku Trybunału, weszły w życie nowe uregulowania prawne znajdujące zastosowanie do ustalonego w sprawie stanu faktycznego, organy zobowiązane będą orzekać na podstawie obowiązującego stanu prawnego. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej i wskazaniom wynikającym z wyroku sądu zostaje bowiem wyłączony w przypadku zmiany stanu prawnego. Nie uprawnia to jednak organu do oczekiwania z rozpoznaniem sprawy na zmianę przepisów prawa i naruszania zasady szybkości postępowania, a także przepisów dotyczących terminów załatwienia sprawy. W niniejszym wyroku przedstawiona została bowiem ocena prawna i wskazania do co dalszego postępowania.