Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 3310/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-12-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
6560
Hasła tematyczne: Podatek dochodowy od osób fizycznych
Skarżony organ: Minister Finansów~Minister Finansów
Treść wyniku: uchylono zaskarżony wyrok i interpretację indywidualną
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a
journal: Dz.U. 2012 poz 361
law: Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Beata Cieloch, Sędzia NSA Grażyna Nasierowska, Sędzia WSA (del.) Bogusław Wolas (sprawozdawca), Protokolant Marek Kleszczyński, po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 2018 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej P. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 22 sierpnia 2016 r. sygn. akt I SA/Rz 512/16 w sprawie ze skargi P. J. na interpretację indywidualną Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy działającego z upoważnienia Ministra Finansów z dnia 9 marca 2016 r. nr ITPB1/4511-1180/15/HD w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2) uchyla zaskarżoną interpretację indywidualną, 3) zasądza od Szefa Krajowej Administracji Skarbowej na rzecz P. J. kwotę 837 (słownie: osiemset trzydzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 22 sierpnia 2016 r., sygn. akt I SA/Rz 512/16, WSA w Rzeszowie oddalił skargę P. J. (dalej: wnioskodawca, skarżący) na interpretację indywidualną Ministra Finansów z dnia 9 marca 2016 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych.

W ww. interpretacji uznano stanowisko wnioskodawcy przedstawione we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej przepisów prawa podatkowego dotyczącej podatku dochodowego od osób fizycznych w zakresie skutków podatkowych uczestnictwa w planie motywacyjnym za nieprawidłowe.

Przedstawiając stan sprawy Sąd I instancji podał, że we wniosku o wydanie interpretacji wnioskodawca wskazał, że jest osobą fizyczną mającą miejsce zamieszkania dla celów podatku dochodowego od osób fizycznych na terytorium Polski, tym samym podlega w Polsce obowiązkowi podatkowemu od całości swoich dochodów, bez względu na miejsce położenia źródeł przychodów. Wnioskodawca jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę w A. Sp. z o.o. należącej do międzynarodowej grupy kapitałowej B. (dalej: Grupa), będącej producentem komponentów i systemów zaawansowanych technologii do układów napędowych w pojazdach. W celu stworzenia dodatkowego systemu motywowania kluczowych pracowników oraz poprawy efektywności funkcjonowania jako całości Grupa wdrożyła plan motywacyjny (dalej: Plan) oparty na instrumentach pochodnych związanych z akcjami emitowanymi przez amerykańską spółkę C. (dalej: C.). Planem został objęty także wnioskodawca.

Plan zarządzany jest na poziomie C.przez powołany do tego komitet. Do jego kompetencji należy m.in. selekcja pracowników, którym zostanie zaproponowany udział w Planie oraz forma przyznanej gratyfikacji danemu pracownikowi. Wybranym pracownikom D., w tym także wnioskodawcy, zostały nieodpłatnie przyznane tzw. zastrzeżone jednostki akcyjne (dalej: RSU). Przyznanie RSU odbywa się poprzez akceptację przez pracowników online liczby RSU i ogólnych warunków Planu. Otrzymania RSU nie stanowi elementu wynagrodzenia określonego w umowie o pracę z D., regulaminie pracy, czy też regulaminie płac wnioskodawcy. Pracownicy nie są związani z C.stosunkiem pracy ani żadnym innym stosunkiem prawnym. Ich podstawową relacją z Grupą jest umowa o pracę z wnioskodawcą, jej treść jednakże nie obejmuje w żaden sposób uczestnictwa w Planie. Każda jednostka RSU uprawnia pracownika do otrzymania jednej akcji spółki C.o wartości nominalnej 1 centa (USD) pod warunkiem, że uczestnik Planu pozostanie pracownikiem Grupy przez określony okres (dalej: vesting period). Akcje, które mają otrzymać pracownicy po upływie vesting period zapisywane są na rachunku maklerskim prowadzonym przez amerykański bank nieposiadający oddziału w Polsce (brak fizycznego wydania akcji podczas vesting period). Niemniej, od momentu otrzymania RSU wnioskodawcy przysługuje prawo głosu w odniesieniu do akcji reprezentowanych przez RSU oraz uprawnienie do otrzymania tzw. ekwiwalentu dywidendy (który jest automatycznie reinwestowany w nowe RSU). Ekwiwalent dywidendy, do którego otrzymania uprawnieni są pracownicy to równowartość świadczenia jakie otrzymaliby, gdyby byli pełnoprawnymi właścicielami akcji. Z uwagi na to, że z prawnego punktu widzenia pracownicy do momentu realizacji RSU nie są właścicielami akcji, plan zakłada przyznanie pracownikom prawa do ekwiwalentu dywidendy reinwestowanego w kolejne RSU zgodnie z opisanym powyżej schematem. Natomiast dopiero po upływie vesting period pracownicy mogą stać się uprawnieni do faktycznego otrzymania dywidendy wypłacanej przez C.w formie pieniężnej. Podczas trwania vesting period pracownicy nie mają prawa do rozporządzania akcjami spółki C., tj. ich zbywania, zastawiania itp. Ograniczenia te są uchylane w odniesieniu do 50% akcji po upływie 2 lat, a w odniesieniu do pozostałych 50% po upływie 3 lat od dnia otrzymania RSU.

We wniosku wskazano, że przyznane wnioskodawcy RSU stanowią instrumenty finansowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. c ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (Dz.U. z 2014 r., poz. 94 ze zm.), tj. są to inne instrumenty pochodne, których instrumentem bazowym jest papier wartościowy. Podkreślono dalej, że nie jest możliwe ustalenie wartości rynkowej RSU w momencie ich przyznania uczestnikom. Wynika to z faktu, iż wartość instrumentu bazowego RSU (tj. akcji spółki z Grupy mającej siedzibę w Stanach Zjednoczonych) wciąż fluktuuje, a uczestnik może utracić RSU i w rezultacie nigdy nie otrzymać instrumentu bazowego, tj. akcji, jeżeli w okresie vesting period zakończy się jego współpraca z pracodawcą. Wnioskodawca staje się pełnoprawnym właścicielem akcji C.po upływie 2 lat od dnia otrzymania RSU - w odniesieniu do 50% posiadanych jednostek RSU lub po upływie 3 lat od dnia otrzymania RSU - w odniesieniu do pozostałych 50% posiadanych jednostek RSU.

W związku z powyższym opisem zadano następujące pytania:

1) czy prawidłowe jest stanowisko, zgodnie z którym przychód podlegający opodatkowaniu z tytułu uczestnictwa w Planie (z wyłączeniem ewentualnej otrzymanej przez wnioskodawcę dywidendy wypłacanej przez C.w formie pieniężnej) powstaje dopiero w momencie, gdy skarżący dokona zbycia akcji C.otrzymanych w następstwie realizacji RSU, a nie na żadnym wcześniejszym etapie Planu? oraz

2) czy prawidłowe jest stanowisko, zgodnie z którym wyżej określony przychód powinien zostać zaklasyfikowany jako przychód z kapitałów pieniężnych w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 6 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych podlegający opodatkowaniu zgodnie z art. 30b ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 2012 r., poz. 361 ze zm.), dalej "u.p.d.o.f."?

Zdaniem wnioskodawcy przychód podlegający opodatkowaniu z tytułu uczestnictwa w Planie powstaje dopiero w momencie, gdy dokona on zbycia akcji C.otrzymanych w następstwie realizacji RSU, a nie na żadnym wcześniejszym etapie Planu. Będzie on stanowił przychód z kapitałów pieniężnych w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 6 u.p.d.o.f podlegający opodatkowaniu zgodnie z 30b ust. 1 u.p.d.o.f.

Wnioskodawca wychodząc z treści przepisów art. 9 ust. 1 u.p.d.o.f oraz art. 11 ust. 1 u.p.d.o.f. wywiódł, że przychód podatkowy wiąże się z otrzymaniem lub postawieniem do dyspozycji podatnika przysporzenia, które stanowi definitywny przyrost jego majątku. Powołując się na orzecznictwo skarżący podał, że przychodami są zatem wszelkie przysporzenia majątkowe, które powiększają majątek podatnika powodując zwiększenie jego aktywów lub zmniejszenie zobowiązań w sposób trwały, a nie tymczasowy. Zdaniem wnioskodawcy ani otrzymanie RSU, ani otrzymanie ekwiwalentu dywidendy nie wiąże się z trwałym przysporzeniem po stronie skarżącego, a oznacza jedynie potencjalną możliwość uzyskania takiego przysporzenia w przyszłości. Wnioskodawca otrzymując RSU nie uzyskuje bowiem trwałego i bezzwrotnego przysporzenia, które miałoby charakter definitywny i powiększałoby jego majątek. Przemawia za tym również ograniczony zakres praw skarżącego do rozporządzania akcjami podczas trwania Vesting period (brak możliwości rozporządzania akcjami, utrata RSU w przypadku utraty statusu Pracownika) oraz automatyczne reinwestowanie ekwiwalentu dywidendy w nowe RSU. W konsekwencji, ponieważ otrzymanie RSU oznacza jedynie potencjalne (a nie trwałe) przysporzenie po stronie wnioskodawcy, to wnioskodawca nie uzyskuje na tym etapie jakiegokolwiek przychodu. Tym samym, jest to zdarzenie neutralne podatkowo na gruncie ustawy podatkowej. Podobnie, z powyższych względów, otrzymanie przez wnioskodawcę ekwiwalentu dywidendy, automatycznie reinwestowanego w nowe RSU, także nie rodzi po jego stronie żadnych konsekwencji podatkowych. Ekwiwalent dywidendy nie powoduje bowiem trwałego przysporzenia majątkowego i w konsekwencji pozostaje zdarzeniem neutralnym podatkowo na gruncie ustawy podatkowej. Zdaniem skarżącego, pierwszym etapem Planu, w którym można rozważać kwestię powstania przychodu podatkowego jest moment realizacji RSU. W związku z faktem, iż RSU stanowią instrument pochodny, ich realizacja mogłaby skutkować przychodem z kapitałów pieniężnych, gdyż za przychody z kapitałów pieniężnych w świetle art. 17 ust. 1 pkt 10 u.p.d.o.f. uważa się przychody z odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych oraz z realizacji praw z nich wynikających. Niemniej, rozpoznanie przychodu podlegającego opodatkowaniu przez wnioskodawcę na tym etapie Planu doprowadziłoby efektywnie do ekonomicznego podwójnego opodatkowania tego samego dochodu na zbyciu akcji objętych w wyniku realizacji RSU. Uzasadniając to stanowisko skarżący wskazał na przepisy u.p.d.o.f. szczegółowo regulujące sposób ustalania podstawy opodatkowania przy zbyciu akcji.

Końcowo wnioskodawca powołał się na stanowisko wyrażone przez Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach w interpretacji indywidualnej z 25 sierpnia 2015 r. (sygn. IBPB-2-2/4511-206/15/MZM), która została wydana na rzecz D.. Organ potwierdził w tej interpretacji m.in. stanowisko D., iż przychód po stronie pracowników możliwy jest do określenia i rozpoznania dopiero w momencie zbycia przez pracowników akcji otrzymanych w wyniku realizacji RSU.

W wydanej interpretacji indywidualnej organ uznał stanowisko skarżącego, w sprawie oceny prawnej przedstawionego stanu faktycznego/zdarzenia przyszłego, za prawidłowe, w części dotyczącej zakwalifikowania przychodu ze zbycia akcji spółki amerykańskiej, uzyskanych wskutek realizacji zastrzeżonych jednostek akcyjnych RSU do przychodów z kapitałów pieniężnych, zaś w pozostałym zakresie uznał je za nieprawidłowe. Potwierdził stanowisko wnioskodawcy, że do opodatkowania dochodu z tytułu ewentualnego nabycia przez wnioskodawcę akcji spółki amerykańskiej należy zastosować przepisy u.p.d.o.f.. W treści zaskarżonej interpretacji organ zastrzegł, że swoje stanowisko oparł na oświadczeniu wnioskodawcy, że zastrzeżone jednostki akcyjne (RSU) stanowią pochodny instrument finansowy, o którym mowa w art. 2 ust 1 pkt 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi. Przechodząc do meritum organ interpretacyjny stwierdził, że mając na uwadze okoliczności faktyczne przedstawione we wniosku oraz jego uzupełnieniu, w szczególności zaś wobec braku konkretnego wymiaru finansowego (braku możliwości ustalenia wartości rynkowej) RSU, stanowiących pochodne instrumenty finansowe, w momencie ich przyznawania wnioskodawcy niemożliwe jest ustalenie przychodu w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 11 u.p.d.o.f..

Natomiast zdaniem organu, z chwilą realizacji praw wynikających z ww. pochodnych instrumentów finansowych powstaje przychód w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 10 u.p.d.o.f.. Moment realizacji RSU bezsprzecznie wiąże się z realizacją praw wynikających z pochodnych instrumentów finansowych. Tym samym otrzymanie akcji spółki amerykańskiej wskutek realizacji RSU spowoduje powstanie przychodu po stronie wnioskodawcy, który będzie kwalifikowany do źródła przychodów - kapitały pieniężne. Jednocześnie organ zaznaczył, że w sytuacji gdyby otrzymywane przez wnioskodawcę zastrzeżone jednostki akcyjne (RSU) miały konkretny wymiar finansowy (tj. możliwe byłoby ustalenie ich wartości rynkowej) pierwszym zdarzeniem, w którym po stronie Wnioskodawcy powstałby przychód (w rozumieniu art. 20 ust. 1 w związku z art. 11 ust. 2 u.p.d.o.f..) byłoby otrzymanie ww. RSU.

Wobec powyższego jako błędne ocenił organ twierdzenie wnioskodawcy, że przychód podlegający opodatkowaniu z tytułu uczestnictwa w Planie powstanie dopiero w momencie, gdy wnioskodawca dokona zbycia akcji otrzymanych w następstwie realizacji RSU. Przychód według organu powstanie już na etapie realizacji RSU i należy go wiązać ze źródłem przychodu - kapitały pieniężne. Datą powstania powyższego przychodu z tytułu realizacji praw wynikających z pochodnych instrumentów finansowych stosownie do art. 17 ust. 1b u.p.d.o.f. będzie moment realizacji tych praw. Organ przywołał także treść art. 17 ust. 2 u.p.d.o.f..

Odnosząc się zaś do ewentualnego zbycia akcji spółki C.otrzymanych wskutek realizacji RSU organ podzielił stanowisko wnioskodawcy. Podkreślił, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a u.p.d.o.f., za przychody z kapitałów pieniężnych uważa się przychody z odpłatnego zbycia udziałów (akcji) oraz papierów wartościowych. Zatem ewentualne odpłatne zbycie akcji uzyskanych wskutek realizacji RSU będzie skutkowało powstaniem po stronie wnioskodawcy przychodu, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 6 lit.a u.p.d.o.f., to jest przychodu z odpłatnego zbycia akcji kwalifikowanego do źródła kapitały pieniężne.

W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skardze, wnioskodawca zarzucił naruszenie przepisu prawa materialnego - art. 17 ust. 1 pkt 10 u.p.d.o.f. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w momencie realizacji zastrzeżonych jednostek akcyjnych (RSU) stanowiących instrumenty finansowe, o których mowa w art. 2 ust 1 pkt 2 lit. c ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi, już w chwili objęcia akcji, powstaje przychód podatkowy kwalifikowany do źródła - kapitały pieniężne. Wywodząc powyższe wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej interpretacji oraz zwrot kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę, organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w motywach wydanego rozstrzygnięcia podkreślił, że interpretacja dotyczy ustalenia dla wnioskodawcy prawnopodatkowych konsekwencji uczestnictwa w planie motywacyjnym, w którym można wyodrębnić trzy etapy. W pierwszym etapie skarżący otrzymuje (nieodpłatnie) zastrzeżone jednostki akcyjne (RSU), w drugim, po upływie ściśle określonego czasu (tzw. vesting period) otrzymuje w zamian za RSU, a więc w wyniku realizacji praw wynikających z tych pochodnych instrumentów finansowych, akcje spółki amerykańskiej, którymi na trzecim etapie może już swobodnie dysponować, w tym dokonując ich zbycia. Sąd podkreślił, że bezsporne jest, że zastrzeżone jednostki akcyjne (RSU) stanowią pochodne instrumenty finansowe w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (Dz.U. z 2014 r. poz. 94 ze zm.) w zw. z art. 5a pkt 13 u.p.d.o.f. i ich otrzymanie w stanie faktycznym opisanym we wniosku jest neutralne podatkowo (pominąć należy zastrzeżenie organu co do sytuacji nie objętej wnioskiem, to jest teoretycznej wymiernej wartości tych instrumentów). Nie ma także kontrowersji co do tego, że objęcie akcji następuje w wyniku realizacji praw wynikających z RSU jako pochodnych instrumentów finansowych. Sąd I instancji podkreślił, że sedno sporu w rozpatrywanej sprawie wiąże się z ustaleniem prawnopodatkowych konsekwencji realizacji uzyskanych przez wnioskodawcę pochodnych instrumentów finansowych w postaci RSU, w wyniku czego otrzymał on nieodpłatnie akcje spółki amerykańskiej. W istocie chodzi więc o identyfikację najwcześniejszego momentu powstania obowiązku podatkowego z tytułu uczestnictwa w Planie motywacyjnym, to jest czy powstanie on już na drugim (realizacja RSU – objęcie akcji) czy dopiero na trzecim (zbycie otrzymanych w ten sposób akcji) etapie. Sąd zaznaczył, że w zasadzie strony są zgodne, że na drugim etapie prima vista mamy do czynienia ze źródłem przychodu z kapitałów pieniężnych szczegółowo określonym w art. 17 ust 1 pkt 10 u.p.d.o.f., lecz o ile organ poprzestaje na tym stwierdzeniu, wyciągając wniosek o powstaniu przychodu podlegającego opodatkowaniu, to wnioskodawca analizując konsekwencje ekonomiczne realizacji RSU, w kontekście analizy wskazanych przepisów ustawy podatkowej, dochodzi do wniosku, że przychód podlegający opodatkowaniu powstaje dopiero na etapie zbycia akcji. Według skarżącego uznanie, że na tym etapie powstaje przychód opodatkowany grozi ryzykiem podwójnego opodatkowania.

W ocenie Sądu I instancji rację w tak zakreślonym sporze należy przyznać organowi. Sąd powołał się na przepisy u.p.d.o.f., w szczególności art. 10 ust. 1 pkt 7 u.p.d.o.f. i art. 17 ust. 1 u.p.d.o.f. Podkreślił następnie, że do przychodów z realizacji praw wynikających z pochodnych instrumentów finansowych nie stosuje się, zgodnie z zastrzeżeniem zawartym w treści art. 11 ust. 1 u.p.d.o.f., ogólnej definicji przychodów, co również wskazuje na szczególny charakter tego źródła przychodów i jego odrębność. WSA w Rzeszowie uznał, że nie można zrównywać sytuacji objęcia akcji w wyniku realizacji pochodnego instrumentu finansowego z innymi przypadkami objęcia akcji odpłatnie czy też nieodpłatnie. Ustawodawca powstanie dochodu opodatkowanego, w sytuacji opisanej we wniosku, wiąże z powstaniem ściśle określonego źródła przychodu – z realizacji praw z pochodnych instrumentów finansowych, nie czyniąc żadnego rozróżnienia między sposobami tej realizacji, a więc na czym ona in concreto polega. Nie należy uzależniać identyfikacji dochodu podlegającego opodatkowaniu w wyniku realizacji pochodnego instrumentu finansowego od tego, czy podatnik zgodnie z kontraktem otrzymuje środki finansowe w wyniku rozliczenia czy też następuje dostawa instrumentu bazowego, w tym wypadku akcji. Sąd podzielił w związku z tym w całej rozciągłości stanowisko wyrażone m.in. przez WSA w Warszawie w wyroku z dnia 4 grudnia 2013 r., sygn. akt III SA/Wa 1634/13, że nie ma żadnych prawnych podstaw, aby przychód z realizacji praw z opcji utożsamiać z przychodem ze sprzedaży akcji lub aby go przy opodatkowaniu zupełnie pomijać i poprzestać wyłącznie na opodatkowaniu zbycia akcji.

Sąd podał, że z analizy przepisów art. 17 ust. 1 pkt 9 u.p.d.o.f. i art. 17 ust 1 pkt 10 u.p.d.o.f. wyprowadzić należy wniosek, że ustawodawca wiąże powstanie dochodu podatkowanego przy nabyciu (objęciu) akcji, zarówno w następstwie wniesienia do spółki aportu, jak i realizacji praw z pochodnych instrumentów finansowych. Zdaniem Sądu I instancji nie istnieją żadne powody, dla których należałoby odejść w procesie interpretacji art. 17 ust. 1 pkt 10 u.p.d.o.f. od jednoznacznego rezultatu wykładni językowej, wspartego wykładnią systemową, że opodatkowaniu podlega realizacja praw z pochodnych instrumentów finansowych, bez względu na to, z dostawą jakiego instrumentu bazowego mamy do czynienia. Sąd odniósł się także do regulacji zawartej w art. 24 ust. 11 u.p.d.o.f. oraz wyjaśnił dlaczego w jego ocenie nie dojdzie do podwójnego opodatkowania.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku skarżący na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej "p.p.s.a.", zarzucił mu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

- art. 11 ust. 1 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 10 u.p.d.o.f. poprzez ich błędną wykładnię, która doprowadziła do uznania, że już w momencie realizacji RSU, tj. w chwili objęcia akcji powstaje dla skarżącego przychód podatkowy kwalifikowany do źródła – kapitały pieniężne, podczas gdy w chwili objęcia akcji po stronie skarżącego nie powstaje przychód mający konkretny wymiar finansowy (a jedynie potencjalny, tj. ewentualny przychód ze zbycia akcji w przyszłości);

- art. 17 ust. 1 pkt 10 u.p.d.o.f. poprzez jego błędną wykładnię prowadzącą do stwierdzenia, że poprzez "realizację" pochodnych instrumentów finansowych powstaje przychód podlegający opodatkowaniu ze źródła kapitałów pieniężnych, podczas gdy w stanie faktycznym sprawy "realizacja" stanowi jedynie moment, w którym skarżący obejmuje akcje, które nie mają jeszcze konkretnego wymiaru finansowego oraz uzyskuje prawo do rozporządzania nimi;

- art. 2, 32, 84 oraz art. 217 Konstytucji RP w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 10 oraz w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a u.p.d.o.f. poprzez ich błędną wykładnię, które prowadzi do wystąpienia po stronie skarżącego podwójnego ekonomicznego opodatkowania dochodu otrzymanego w wyniku uczestnictwa w planie motywacyjnym z tego samego źródła, tj. źródła kapitałów pieniężnych, po raz pierwszy w momencie objęcia przez skarżącego akcji oraz po raz drugi w momencie ich zbycia, co jest sprzeczne z wyżej wskazanymi zasadami konstytucyjnymi;

- art. 24 ust. 11 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 10 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a u.p.d.o.f. poprzez błędną wykładnię prowadzącą do uznania, że skoro w sprawie nie ma zastosowania art. 24 ust. 11 u.p.d.o.f. to stanowi to podstawę do różnicowania podatników umożliwiającą podwójne opodatkowanie dochodów z tego samego źródła, tj. źródła kapitałów pieniężnych, po raz pierwszy momencie objęcia przez skarżącego akcji oraz po raz drugi w momencie ich zbycia.

W związku ze wskazanymi naruszeniami pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie wyroku w całości i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 p.p.s.a. oraz orzeczenie zwrotu kosztów postępowania.

Odpowiadając na skargę kasacyjną, pełnomocnik organu wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Podał, że w pełni podziela argumentację przedstawioną przez WSA w Rzeszowie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjne zasługuje na uwzględnienie.

Sąd II instancji zauważa, że spór w rozpoznanej sprawie sprowadza się w istocie do rozstrzygnięcia, czy w momencie nieodpłatnego nabycia akcji spółki prawa amerykańskiego, w związku z udziałem w programie motywacyjnym, po stronie skarżącego powstaje przychód do opodatkowania, czy też przychód powstanie dopiero w momencie, gdy Skarżący dokona zbycia akcji C., otrzymanych w następstwie realizacji RSU (zastrzeżonych jednostek akcyjnych).

Zauważyć należy, że analizowany problem sporny dotyczący przychodu z nieodpłatnego nabycia akcji związanych z udziałem w programie motywacyjnym, był już przedmiotem analizy w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. m. in. wyroki NSA: z 21 lipca 2017 r., II FSK 1716/15; z 21 lipca 2016 r., II FSK 1725/14; z 10 listopada 2016 r., II FSK 2243/14; z 23 listopada 2016 r., II FSK 3675/14; z dnia 2 lutego 2018 r., II FSK 142/16 - wyroki dostępne w bazie CBOSA na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). Podzielając poglądy zawarte w tych orzeczeniach, skład orzekający w niniejszej sprawie uznał za celowe odwołanie się w znacznej mierze do argumentacji zawartej w ww. wyroku z dnia 10 listopada 2016 r., sygn. akt II FSK 2243/14, jak również wyroku o sygn. akt II FSK 142/16 z dnia 2 lutego 2018 roku.

W pierwszej kolejności należy zatem wskazać, że zgodnie art. 11 ust. 1 u.p.d.o.f. (w brzmieniu obowiązującym w 2016 r.), przychodami, z zastrzeżeniem art. 14-15, art. 17 ust. 1 pkt 6, 9 i 10 w zakresie realizacji praw wynikających z pochodnych instrumentów finansowych, art. 19, art. 25b i art. 30f, są otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika w roku kalendarzowym pieniądze i wartości pieniężne oraz wartość otrzymanych świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń. Nie ulega zatem wątpliwości, że aby powstał przychód (opodatkowanie) muszą zostać spełnione łącznie dwa warunki:

1) świadczenie musi mieć wymierną korzyść dla podatnika oraz

2) podatnik musi tę korzyść (świadczenie) "otrzymać".

W przypadku świadczeń częściowo odpłatnych, przychodem podatnika jest różnica pomiędzy wartością tych świadczeń, ustaloną według zasad określonych w ust. 2 lub 2a, a odpłatnością ponoszoną przez podatnika (art. 11 ust. 2b u.p.d.o.f.). W przypadku nabycia rzeczy i praw jest to różnica między ceną rynkową, stosowaną w obrocie rzeczami lub prawami tego samego rodzaju i gatunku, z uwzględnieniem ich stanu i stopnia zużycia oraz czasu i miejsca ich uzyskania (art. 11 ust. 2 u.p.d.o.f.). Art. 20 ust. 1 i ust. 1b u.p.d.o.f., za przychody z innych źródeł, o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 9, uznaje w szczególności: kwoty wypłacone po śmierci członka otwartego funduszu emerytalnego wskazanej przez niego osobie lub członkowi jego najbliższej rodziny, w rozumieniu przepisów o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, zasiłki pieniężne z ubezpieczenia społecznego, alimenty, stypendia, dotacje (subwencje) inne niż wymienione w art. 14, dopłaty, nagrody i inne nieodpłatne świadczenia nienależące do przychodów określonych w art. 12-14 i 17 oraz przychody nieznajdujące pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzące ze źródeł nieujawnionych.

Pojęcie "nieodpłatnego świadczenia" użyte w art. 20 ust. 1 u.p.d.o.f., jak również w art. 11 ust. 1, nie zostało zdefiniowane w tej ustawie. Analiza judykatury, jak i piśmiennictwa na kanwie tych przepisów, raczej nie nasuwa wątpliwości, że pojęcie to ma szerszy zakres niż w prawie cywilnym. Obejmuje ono nie tylko świadczenie w cywilistycznym znaczeniu (działanie lub zaniechanie na rzecz innej strony - art. 353 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm.), ale w jego zakres wchodzą także wszystkie zjawiska gospodarcze i zdarzenia prawne, których następstwem jest uzyskanie korzyści kosztem innego podmiotu. Dla uznania więc, że dane świadczenie jest nieodpłatne bądź częściowo nieodpłatne, konieczne jest stwierdzenie, że w wyniku zdarzenia prawnego czy zjawiska gospodarczego podatnik uzyskał korzyść majątkową kosztem innego podmiotu lub też uzyskał nieodpłatne (częściowo nieodpłatne), to jest niezwiązane z kosztami (całkowitymi kosztami) lub inną formą ekwiwalentu przysporzenie majątku, mające konkretny wymiar finansowy (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2006 r., sygn. akt II FPS 1/06, CBOSA). Ponadto zauważyć trzeba, że akcje są papierami wartościowymi inkorporującymi zarówno prawa, jak i obowiązki akcjonariusza w stosunku do spółki będącej emitentem akcji. Moment uzyskania dochodu z akcji nie jest tożsamy z momentem ich nabycia, bez względu na formę tego nabycia (w niniejszej sprawie - w wyniku nieodpłatnego otrzymania akcji w ramach programu motywacyjnego). Cechą papierów wartościowych, jakimi są akcje, jest to, iż generują dochód w przyszłości: w postaci dywidendy, czy też - w przypadku ich odpłatnego zbycia - w postaci różnicy pomiędzy przychodem ze sprzedaży a kosztami poniesionymi na nabycie akcji. W momencie zaś otrzymania akcji na preferencyjnych warunkach przysporzenie, jakie z tego tytułu uzyskuje dana osoba, niezależnie od źródła i przyczyny uzyskania tego przysporzenia, jest jedynie potencjalne. Wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji, w stanie faktycznym sprawy realizacja przez uczestnika programu motywacyjnego pochodnego instrumentu finansowego poprzez objęcie akcji nie rodzi przychodu podatkowego, albowiem do majątku wnioskodawcy nie weszły żadne prawa (przysporzenia majątkowe mające konkretny wymiar finansowy). Uznanie, że przychód powstaje w momencie nieodpłatnego nabycia akcji w ramach programu motywacyjnego prowadziłoby do opodatkowania wartości wyrażonej w pieniądzu, której podatnik w momencie uzyskania akcji nie osiągnął. Otrzymanie akcji nie daje żadnych korzyści, ponieważ akcje są takim składnikiem majątku, który przychód może dać dopiero w momencie ich zbycia w drodze sprzedaży lub zamiany, ewentualnie innych czynności. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dopiero zbycie akcji pozwala ustalić, jaki dochód podatnik osiągnął przez to, że nabył akcje w drodze programu motywacyjnego, a następnie zbył te akcje. Nabycie akcji samo przez się nie daje żadnego przychodu. W praktyce wygląda to tak, że w chwili nabycia akcji podatnik nie wie, jaki uzyska przychód, bowiem okaże się to dopiero w przyszłości.

Wobec powyższego stwierdzić należy, że przychód podatkowy powstanie dopiero w momencie sprzedaży przez skarżącego omawianych akcji. Przychód uzyskany z tego tytułu należy zakwalifikować jako przychód z kapitałów pieniężnych. Stosownie bowiem do treści art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a u.p.d.o.f., za przychody z kapitałów pieniężnych uważa się należne - choćby nie zostały faktycznie otrzymane - przychody z odpłatnego zbycia udziałów w spółkach mających osobowość prawną oraz papierów wartościowych (tożsama argumentacja, którą NSA w składzie rozpoznającym sprawę w pełni podziela zawarta została m.in. w wyroku NSA z dnia 23 listopada 2016 r., sygn. akt II FSK 3674/14, Lex nr 2199179)

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia zarysowanej wyżej kwestii spornej ma także zakaz podwójnego opodatkowania tożsamych wartości tym samym podatkiem. Zasada ta, wypływająca również z norm konstytucyjnych, w powiązaniu z szerszym kontekstem systemowym (wymagającym oceny przepisów regulujących opodatkowanie przychodów z tytułu zbycia papierów wartościowych oraz rozliczania kosztów uzyskania przychodów) winna być uwzględniona przy dokonywaniu wykładni mających w sprawie zastosowanie przepisów prawa materialnego.

Na tle prawa podatkowego konstytucyjna zasada równości oznacza postulat zachowania równomierności w opodatkowaniu podatkami przez wprowadzenie powszechnego i proporcjonalnego opodatkowania. Powszechność opodatkowania oznacza opodatkowanie wszystkich podatników na tych samych zasadach (por. postanowienie NSA z 5 kwietnia 2011 r., I FSK 525/10, CBOSA). W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (por. wyrok z dnia 22 maja 2002 r. sygn. akt K 6/02) i Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok z 11 czerwca 2010 r., I FSK 972/09, CBOSA) wskazuje się, że podwójne opodatkowanie stoi też w sprzeczności z zasadami wyrażonymi w art. 84 i art. 217 Konstytucji RP. Nie sposób nie zauważyć, że aprobata wykładni dokonanej przez Ministra Finansów skutkowałaby tym, że przychód z tytułu nabycia akcji w ramach programu motywacyjnego opodatkowany byłby dwukrotnie: po raz pierwszy w momencie ich nieodpłatnego objęcia, po raz drugi z momentem odpłatnego zbycia tychże akcji. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 25 lutego 2015 r., II FSK 96/13 (CBOSA), obowiązujące przepisy nie pozwalały w takim przypadku ustalić kosztów uzyskania przychodów na podstawie art. 22 ust. 1d pkt 2 u.p.d.o.f. Z kolei w art. 30b ust. 2 u.p.d.o.f. (stanowiącym lex specialis) zdefiniowano dochód z odpłatnego zbycia papierów wartościowych (a takim są akcje, stosownie do art. 5a pkt 1 u.p.d.o.f.) jako różnicę między sumą przychodów uzyskanych z odpłatnego zbycia a kosztami uzyskania przychodów określonymi na podstawie art. 22 ust. 1f lub 1g lub art. 23 ust. 1 pkt 38, z zastrzeżeniem art. 24 ust. 13 i 14 u.p.d.o.f. Art. 22 ust. 1f lub 1g u.p.d.o.f. dotyczące nabycia akcji w zamian za wkład niepieniężny, nie miałyby zatem zastosowania we wskazanym we wniosku stanie faktycznym. Z kolei, przepis art. 23 ust. 1 pkt 38 u.p.d.o.f. pozwala na odliczenie jedynie wydatków poniesionych na nabycie akcji. Skoro ustawodawca używa w tym przypadku określenia "wydatki", a nie koszty, to znaczy, że pozwala na uznanie za koszt uzyskania przychodów jedynie rozchód środków pieniężnych, stanowiący faktyczne zmniejszenie aktywów podatnika. Tym samym nie jest możliwe uwzględnienie jako kosztu uzyskania przychodów wartości przychodu z tytułu nieodpłatnego świadczenia, o którym mowa w art. 22 ust. 1d u.p.d.o.f., do którego to przepisu ani art. 30b ust. 2, ani art. 23 ust. 1 pkt 38 u.p.d.o.f. nie odsyłają. Możliwość zaliczenia tych kosztów do kosztów uzyskania przychodów przy opodatkowaniu źródła wymienionego w art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a u.p.d.o.f. pozbawiona jest podstaw prawnych.

Końcowo Naczelny Sąd Administracyjny – w ślad za argumentacją przedstawioną w ww. wyroku NSA z dnia 2 lutego 2018 r. - zwraca uwagę, że o prawidłowości prezentowanej powyżej argumentacji świadczą również wprowadzone zmiany do art. 24 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych od 2018 r. - por. ustawa z dnia 27 października 2017 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych oraz ustawy o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne (Dz. U. z 2017, poz. 2175). Jak wynika z uzasadnienia zmiany przepisów (Sejm RP VIII Kadencji, nr druku 1878): "Obecnie opodatkowaniu podlegają dochody uzyskane ze zbycia akcji otrzymanych na podstawie uchwały walnego zgromadzenia spółki. Nie ustala się dochodu na moment otrzymania akcji. Wprowadzone regulacje doprecyzowują powyższe rozwiązanie, wskazując, że w przypadku otrzymania przychodu w ramach realizacji programu motywacyjnego, przychód powstaje tylko w momencie odpłatnego zbycia akcji. Wszystkie zatem zdarzenia zaistniałe w ramach realizacji programu motywacyjnego (np. objęcie pochodnego instrumentu finansowego, jako nieodpłatne świadczenie, realizacja praw z tego instrumentu wykonana poprzez nabycie akcji) są obojętne podatkowo. Jednakże warunkiem takiej szczególnej formy opodatkowania jest, że akcje te muszą być nabyte w ramach programów motywacyjnych (które są tworzone na podstawie uchwały walnego zgromadzenia). W ramach doprecyzowania zdefiniowano pojęcie programu motywacyjnego oraz pojęcie spółki dominującej.".

Uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, Naczelny Sąd Administracyjny działając na zasadzie art. 188 w związku z art. 146§1 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok w całości oraz rozpoznał skargę uchylając także interpretację indywidualną Ministra Finansów. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 oraz art. 203 pkt 1 ww. ustawy.