Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 1111/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2011-12-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" , art. 200
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Dnia 6 grudnia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA: Renata Kubot – Szustowska Sędziowie Sędzia WSA: Joanna Sekunda – Lenczewska (spr.) Sędzia WSA: Arkadiusz Blewązka Protokolant Asystent sędziego Katarzyna Orzechowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 grudnia 2011 roku przy udziale --- sprawy ze skargi J. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], Nr [...], 2. zasądza od organu – Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego – J. W. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych - na podstawie art 138 § 1 pkt 1 w związku z art.127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) - po rozpoznaniu wniosku J.W. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego.

Z akt sprawy wynika, że J.W. złożył wniosek o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. Skarżący wskazał, że w 1940 roku został wraz z rodzicami

i rodzeństwem deportowany ze wsi D. do miejscowości H., gdzie jego rodzice przymusowo pracowali w gospodarstwie rolnym u tamtejszego Niemca. Do wniosku załączył zeznania dwóch świadków – J. S. i J. W.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją

z dnia [...] r., następnie utrzymaną w mocy decyzją z dnia [...] r., orzekł o odmowie przyznania przedmiotowego świadczenia. Wyrokiem z dnia [...] r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. uchylił powyższe decyzje. W uzasadnieniu tegoż wyroku Sąd wskazał, że organ nie poczynił jednak jakichkolwiek ustaleń dotyczących faktycznej sytuacji w jakiej znalazł się skarżący w okresie lat 1940 - 1945 . Do akt sprawy dołączono protokół z przesłuchania w charakterze strony brata skarżącego – C. W., a nie skarżącego J.W.. Organ zaakcentował niezłożenie przez stronę dowodów potwierdzających pracę przy kopaniu okopów. Zarzut powyższy w przypadku skarżącego, który urodził się w trakcie II wojny światowej a w chwili jej zakończenia miał 5 lat, wydaje się niezasadny. Organ uzasadniając przyjęte stanowisko powinien zwrócić uwagę na wiek skarżącego i ewentualnie wyjaśnić, czy kilkuletnie dziecko mogło być zatrudniane przy kopaniu okopów.

W toku ponownie prowadzonego postępowania skarżący złożył zeznania świadków – I. S. i M. B., którzy zgodnie oświadczyli, że jest im wiadome, iż skarżący wraz z rodzicami został deportowany do H. w 1940 roku, gdzie rodzice skarżącego pracowali przymusowo w gospodarstwie rolnym u Niemca do 1945r. Oboje świadkowie wyjaśnili, że powyższe okoliczności są im znane, bowiem w tym czasie mieszkali i pracowali po sąsiedzku.

Ponadto organ przesłuchał skarżącego, który wyjaśnił, że rodzina została deportowana z nakazu okupanta, zaś skierowanie do pracy odbyło się z nakazu sołtysa i żołnierzy niemieckich. Skarżący również wskazał, że rodzice pracowali

w gospodarstwie pod nadzorem Niemca o nazwisku B. Deportacja zakończyła się po wyzwoleniu. Następnie rodzina skarżącego wróciła do D. do gospodarstwa, które w czasie okupacji zajął Niemiec.

Kierownik Urzędu, decyzją z dnia [...] r., odmówił przyznania stronie uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Organ stanął na stanowisku,

że bezpośrednią przyczyną wysiedlenia rodziny skarżącego było wywłaszczenie

i zajęcie gospodarstwa rolnego pod zarząd niemiecki, a nie skierowanie do pracy.

Skarżący wystąpił do Kierownika Urzędu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Wspomnianą na wstępie decyzję organ podkreślił, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona nie wskazała, aby w przedmiotowej sprawie zaistniały jakiekolwiek nowe okoliczności faktyczne i prawne uzasadniające uchylenie zaskarżonej decyzji.

Zdaniem organu skarżący wraz z rodzicami został wysiedlony z D. do H. i ta zmiana miejsca zamieszkania rodziny strony spowodowana była wysiedleniem (Niemcy zajęli gospodarstwo rodziców wnioskodawcy), a nie skierowaniem do pracy przymusowej. Organ zaznaczył, że nie zakwestionował ciężkiej sytuacji strony i jej rodziny na wysiedleniu w H. jednakże uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, lecz wywiezienia do pracy przymusowej. Należy w tym miejscu podkreślić, iż każda osoba (rodzina), która została wysiedlona w czasie okupacji, aby utrzymać się przy życiu najczęściej była zobowiązana do podjęcia pracy. Natomiast świadczenie pieniężne należne jest tym osobom, które zostały deportowane (wywiezione) w celu wykonywania pracy przymusowej. W ocenie organu osoby (rodziny), które były zobowiązane do podjęcia pracy przebywając na wysiedleniu (przede wszystkim w celu zapewnienia egzystencji sobie czy rodzinie) nie są objęte przepisami rozważanej ustawy.

Analizując stan faktyczny sprawy w świetle przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzesze i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich oraz orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, K 49/07, organ doszedł do wniosku, iż strona (jak i jej rodzina) nie wykonywali pracy przymusowej w warunkach deportacji. Nie można bowiem zapominać,

iż zainteresowany został wywieziony wraz z rodziną, a niewątpliwie z uwagi na ówczesny wiek strony, jest to o tyle istotne, iż nie nastąpiło oddzielenie od matki,

ani zmiana warunków społecznych, klimatycznych.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. J.W. zarzucił organowi naruszenie art. 7, art. 77 §1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. oraz art. 1 i 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

W ocenie skarżącego organ wydający ponownie zakwestionowane decyzje nie zastosował się do wskazań zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Sprawa ponownie nie została rozpoznana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sprawy. Zdaniem strony twierdzenia organu są całkowicie bezpodstawne, bowiem w toku postępowania składał szereg wyjaśnień i wniosków dowodowych przy pomocy, których organ administracji miał możliwość rozpatrzenia całokształtu okoliczności sprawy.

Organ administracji nie dokonał jednak wszechstronnego rozpoznania wszystkich okoliczności przedmiotowej sprawy i oceniając dowody w sposób dowolny a nie swobodny wydał niekorzystne dla mnie rozstrzygnięcie. Wydanie decyzji nastąpiło tym samym z pokrzywdzeniem interesu społecznego oraz słusznego interesu strony.

Ponadto organ administracji dokonał błędnej wykładni przepisów prawa materialnego stanowiących podstawę rozstrzygnięcia. Z przedstawionego w skarżonej decyzji uzasadnienia wynika, że organ administracji nie kwestionuje ciężkiej sytuacji mojej i członków mojej rodziny związanej z wysiedleniem z D. do H.. W ocenie organu administracji nie przesądza ona jednak o prawie do przysługującego mi świadczenia, gdyż ustawą zostały objęte jedynie te osoby, które zostały wywiezione w celu wykonywania pracy przymusowej. Powyższe twierdzenia uznaję za całkowicie chybione i prowadzące do błędnej wykładni przepisów ustawy. Zgodnie ze wskazaniami zawartymi w przytoczonym wyżej wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego oraz treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07) obok niedogodności samego zatrudnienia represje polegały również na dodatkowym stresie związanym z rozłąką z najbliższymi w nieprzyjaznym z reguły miejscu i w nieprzyjaznych okolicznościach. Nie bez znaczenia są tu również trudniejsze warunki egzystencji. Trybunał Konstytucyjny wskazał, że celem ustawy było symboliczne zadośćuczynienie za wysiedlenie w szczególnie trudnych warunkach , spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia.

Skarżący podniósł, iż zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 stycznia 2001 r., sygn. akt V SA 879/00 represją, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit a ustawy z 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, uprawniającą do świadczenia pieniężnego, jest deportacja do III Rzeszy także osoby małoletniej i z tego powodu niezdolnej do pracy fizycznej, jeżeli w późniejszym okresie swego tam pobytu co najmniej przez 6 miesięcy faktycznie wykonywała pracę przymusową. Zdaniem strony, mając na względzie treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego uznać należy, że orzeczenie zachowują swą aktualność również w odniesieniu do osób wywiezionych w obrębie terytorium Polski.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola ta, po myśli § 2 tegoż artykułu, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Sąd administracyjny nie rozpoznaje zatem spraw merytorycznie, a bada jedynie legalność zaskarżonej decyzji, tzn. ocenia, czy jest ona zgodna z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd, następuje tylko w przypadku wykazania istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a.

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei art. 135 p.p.s.a. stanowi, że sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do końcowego załatwienia sprawy.

Kwestionowaną decyzją Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r. odmawiającą przyznania J.W. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Materialnoprawną podstawę dla rozstrzygnięcia sprawy stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) – dalej jako ustawa. W myśl art. 2 pkt 2 tejże ustawy – w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania kwestionowanej decyzji, a więc po nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 72, poz. 380) – represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Należy również zaznaczyć, że przedmiotowa sprawa była już przedmiotem oceny tutejszego sądu, który wyrokiem z dnia [...] r. sygn. akt [...] uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [..] r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Wówczas to sprawa była rozpatrywana w oparciu o stan prawny uregulowany ustawą z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich sprzed w/w nowelizacji, która weszła w życie z dniem 20 kwietnia 2011 r., z uwzględnieniem jednak wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 r.). W motywach przywołanego wyroku tutejszy sąd uznał, że organ z naruszeniem przepisów procesowych nie wyjaśnił należycie okoliczności sprawy, w szczególności dotyczących przesłanki deportacji, warunkującej przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego akcentując, że nie można wykluczyć sytuacji, w której osoba była deportowana do pracy przymusowej mimo, że w wyniku tej deportacji znajdowała się w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania ( art. 2 pkt 2 ustawy).

W wyniku ponownego rozpoznania sprawy, w oparciu o znowelizowany art. 2 pkt 2 cytowanej ustawy, organ ponownie odmówił skarżącemu przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego wywodząc w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, że zmiana miejsca zamieszkania rodziny strony spowodowana była wysiedleniem a nie skierowaniem do pracy przymusowej, zaś uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, lecz wywiezienia do pracy przymusowej. Kierownik Urzędu, nie kwestionując wysiedlenia strony z rodziną w czasie okupacji oraz okoliczności wykonywania pracy przez rodziców strony w H. uznał, że nie podlegał on jednak represjom przewidzianym w art. 2 pkt 2 ustawy. Organ wywiódł, że należy przyjąć, iż osoby (rodziny), które były zobowiązane do podjęcia pracy przebywając na wysiedleniu (przede wszystkim w celu zapewnienia egzystencji sobie lub rodzinie) nie są objęte przepisami w/w ustawy.

Zdaniem sądu dokonane przez organ ustalenia są co najmniej dowolne a ocena materiału dowodowego budzi zasadnicze wątpliwości, co powoduje stwierdzenie naruszenia przez organ art. 77 § 1 i 80 k.p.a.

Stosownie do przywołanego wyżej art. 2 pkt 2 ustawy represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Zasadniczą kwestią jest więc wyjaśnienie, czy osoba ubiegająca się obecnie o świadczenie, została wywieziona z dotychczasowego miejsca zamieszkania i czy była skierowana ( a w przypadku małoletniego – jego rodzice) do pracy o charakterze przymusowym.

Rozważając wskazane zagadnienie, za niezrozumiały w okolicznościach przedmiotowej sprawy i w świetle analizy dowodów, na które powołuje się organ (oświadczenia świadków, wyjaśnienia strony) w swym uzasadnieniu, uznać należy wywód, że zmiana miejsca zamieszkania rodziny strony spowodowana była wysiedleniem, a nie skierowaniem do pracy przymusowej. Tymczasem przywołane dowody wskazują na zgoła odmienne wnioski. Świadkowie: I. S. i M. B. w zeznaniach jednoznacznie stwierdzają, że: "...(...) J.W. wraz z rodzicami i rodzeństwem zostali deportowani z miejscowości D., gm. D. w roku 1940 do wsi H., gm. W.. W miejscowości H. rodzice J.W. pracowali przymusowo w gospodarstwie u Niemca...(...)". Również skarżący w protokole przesłuchania konsekwentnie wskazywał na fakt deportacji i skierowania do pracy z nakazu sołtysa i żołnierzy niemieckich. Zaś na pytanie zawarte w pkt 4 protokołu przesłuchania: "Czy do pracy zostali Pańscy rodzice skierowani z nakazu okupanta czy też zostali wysiedleni ze swojego miejsca zamieszkania i sami podjęli pracę w miejscowości do której zostali przesiedleni?" – skarżący odpowiedział: " Z opowiadań rodziców wiem że zostali deportowani z nakazu okupanta i musieli pracować w gospodarstwie u Niemca."

Analiza przedstawionych dowodów wskazuje jednoznacznie na nieuprawnione wnioski organu, że rodzinę skarżącego dotknęło " jedynie" wysiedlenie, a praca wykonywana była "w celu zapewnienia egzystencji", co jednoznacznie wskazuje na naruszenie art. 107 § 3 k.p.a., bowiem organ w żaden sposób nie wyjaśnił, z jakich przyczyn nie dał wiary wskazanym dowodom. Tymczasem uzasadnienie faktyczne decyzji w myśl wskazanego art. 107 § 3 k.p.a. powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Motywy decyzji powinny być tak skonstruowane, aby strona mogła zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy ferowaniu swojego rozstrzygnięcia - art. 11 k.p.a. (por. wyrok NSA z dnia 29 czerwca 2010r., sygn. akt I OSK 124/10, Lex nr 594984).

Oczywiście nie budzi wątpliwości, że przesłanki faktyczne winny być zdeterminowane wszechstronnym wyjaśnieniem okoliczności sprawy a przesłanki prawne brzmieniem przepisu, mającego w sprawie zastosowanie.

Dodatkowo zaznaczyć w tym miejscu należy, że w aktualnym stanie prawnym kryterium odległości deportowania (wywiezienia) w granicach państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. nie ma decydującego znaczenia. Podobnie okoliczność wywiezienia skarżącego wraz z rodziną (lub bez) nie jest ustawową przesłanką dla odmowy przyznania świadczenia. Dla przykładu wskazać należy na nie budzące dotychczas wątpliwości prawo do świadczeń osób, wywożonych do pracy przymusowej poza granice państwa polskiego wraz z rodzinami, a wszak aktualne brzmienie art. 2 pkt.2 zrównuje przesłanki przyznania prawa do świadczenia dla osób deportowanych do pracy przymusowej w granicach państwa polskiego i poza te granice.

W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności ustalając przesłankę deportacji przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej.

Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" przy zastosowaniu art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a..

m.ch.