Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt III RN 46/02
Sąd Najwyższy
Data orzeczenia: 2002-07-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 634  Sprawy kombatantów, świadczenia z tytułu pracy przymusowej
Powołane przepisy: article: art. 21 ust. 1 pkt 4, art. 21 ust. 3 pkt 1, art. 25 ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 14 listopada 1997 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego.
Teza: pozbawienie uprawnień kombatanckich na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950/ z powodu zatrudnienia w latach 1944-1956 w aparacie bezpieczeństwa publicznego osoby, która uzyskała uprawnienia kombatanckie na podstawie dotychczasowych przepisów z tytułu "uczestniczenia w walkach o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej", przy czym legitymowała się także innym tytułem nabycia tych uprawnień, wymaga oceny, czy do służb i organów wymienionych w art. 21 ust. 1 pkt 4 osoba ta została skierowana przez organizacje niepodległościowe lub przez te organizacje zwerbowana w celu udzielenia im pomocy /art. 21 ust. 3 pkt 1 ustawy/

TEZY

pozbawienie uprawnień kombatanckich na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950/ z powodu zatrudnienia w latach 1944-1956 w aparacie bezpieczeństwa publicznego osoby, która uzyskała uprawnienia kombatanckie na podstawie dotychczasowych przepisów z tytułu "uczestniczenia w walkach o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej", przy czym legitymowała się także innym tytułem nabycia tych uprawnień, wymaga oceny, czy do służb i organów wymienionych w art. 21 ust. 1 pkt 4 osoba ta została skierowana przez organizacje niepodległościowe lub przez te organizacje zwerbowana w celu udzielenia im pomocy /art. 21 ust. 3 pkt 1 ustawy/


SENTENCJA

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Stefana R. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych w przedmiocie pozbawienia uprawnień kombatanckich, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego w Szczecinie z dnia 12 lipca 2001 r., SA/Sz 862/00 - uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę NSA OZ w Szczecinie do ponownego rozpoznania.


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 17 lutego 2000r., utrzymującą w mocy decyzję z dnia 21 marca 2000 r., kierując się zaświadczeniem Zarządu Wojewódzkiego ZBoWiD w K. z dnia 20 maja 1983 r. o uzyskaniu uprawnień kombatanckich wyłącznie z tytułu udziału w walkach o utrwalanie władzy ludowej /od dnia 26 września 1946 r. do dnia 31 grudnia 1947 r./, stwierdził utratę uprawnień kombatanckich przez Stefana R., na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./. W wyniku wszczętego z urzędu postępowania wyjaśniającego Kierownik Urzędu ustalił, że w okresie od dnia 23 marca 1945 r. do dnia 18 lipca 1946 r. Stefan R. pracował w Państwowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w R. jako referent gminny oraz w okresie od dnia 26 września 1946 r. do dnia 31 marca 1950 r. pełnił służbę jako milicjant w Komendy Powiatowej Milicji Obywatelskiej w B., a wobec tego uznał, że nie przysługują mu uprawnienia kombatanckie z żadnego tytułu, zgodnie z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "a" ustawy o kombatantach, jako osobie zatrudnionej w strukturach Urzędu Bezpieczeństwa.

W odwołaniu Stefan R. podnosił, że nie utracił uprawnień kombatanckich uzyskanych wprawdzie z "tytułu umacniania władzy ludowej" i służby w organach UB, gdyż był także członkiem ruchu oporu, a ponadto już jako funkcjonariusz UBP wykonywał pracę konspiracyjną na rzecz organizacji "Konspiracyjne Wojsko Polskie" za co został skazany przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Ł. w dniu 27 kwietnia 1953 r. na 12 lat więzienia jako za usiłowanie dokonania przemocą zmiany ustroju Państwa Polskiego.

Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie nie uwzględnił tych okoliczności i oddalił odwołanie, powołując się na przepis art. 22 ust. 3 ustawy o kombatantach oraz upływ z dniem 31 grudnia 1998 r. terminu do złożenia nowego wniosku o przyznanie uprawnień z tytułów określonych w art. 1-4 ustawy. Jednocześnie, wskazując na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 1996 r., III ARN 80/95 /OSNAPU 1996 nr 18 poz. 261/, stwierdził, że organ orzekający w sprawie pozbawienia określonej osoby uprawnień kombatanckich nie jest obowiązany do wyjaśnienia, czy istnieją przesłanki uzasadniające przyznanie tej osobie uprawnień z tytułu działalności określonej w art. 1 ust. 2, art. 2 i art. 4 ustawy o kombatantach. W konsekwencji, wyrokiem z dnia 12 lipca 2001 r. skargę oddalił.

Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżył ten wyrok rewizją nadzwyczajną, zarzucając mu rażące naruszenie art. 25 ust. 2 pkt 2 i art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "a" oraz art. 21 ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach, art. 32 ust. 1 Konstytucji oraz art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./. Na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym oraz art. 393 par. 3 Kpc w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie kodeksu postępowania cywilnego (...) /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wskazał, że Stefan R. ma uprawnienia kombatanckie nie tylko z tytułu objętego przepisem art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy kombatanckiej, lecz także brał udział w walce zbrojnej od 1944 r. do stycznia 1945 r. w oddziale partyzanckim Trzeciej Brygady Armii Ludowej im. generała Józefa Bema. Występując w 1983 r. o przyznanie uprawnień kombatanckich przedstawił zresztą zeznania świadków potwierdzające tę działalność i została ona uwzględniona w orzeczeniu Komisji Weryfikacyjnej Zarządu Wojewódzkiego ZBoWiD. Zdaniem wnoszącego rewizję nadzwyczajną, organ administracyjny powinien był przeprowadzić postępowanie weryfikacyjne także w tym zakresie, zgodnie ze standardami postępowania administracyjnego, wyznaczonymi przez art. 7 i art. 77 Kpa /por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 lipca 2001 r.. V SA 3431/00/. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzucił również, że Sąd wadliwie odniósł się do przesłanki pozbawienia Stefana R. uprawnień kombatanckich na podstawie art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "a" ustawy o kombatantach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W ustawie z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, ustawodawca zredefiniował pojęcie kombatanta, regulowane ustawami z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych /Dz.U. nr 34 poz. 186/ i z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów /Dz.U. nr 16. poz. 122 ze zm./. Wyłączył z kręgu kombatantów osoby, którym - w nowych warunkach ustrojowych - nie przypisał już szczególnych zasług dla Polski, lecz w art. 25 ust. 1 ustawy sformułował zasadę zachowania uprawnień uzyskanych na podstawie przepisów dotychczasowych, obowiązujących w poprzednim stanie prawnym. Wyjątkiem od tej zasady jest utrata uprawnień kombatanckich z mocy prawa, której przesłanka - stosownie do art. 25 ust. 2 pkt 2 - stanowi stwierdzenie, że uprawnienia te przyznane zostały z tytułów innych niż wymienione w art. 1 ust. 2. w art. 2 oraz w art. 4, w tym z tytułu udziału w walkach o "ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej" oraz że jest to wyłączny /jedyny/ tytuł tych uprawnień. Odczytując tren przepis a contrario, należy przyjąć, że wykazanie innego samoistnego tytułu nabycia uprawnień kombatanckich wynikającego z przepisów dotychczasowych skutkuje ich zachowaniem z tego innego tytułu /por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 1997 r., II UKN 355/97 - OSNAPU 1998 nr 18 poz. 550/.

W tej sytuacji, dla pozbawienia uprawnień kombatanckich nie jest wystarczające stwierdzenie, że uprawniony czerpie swój tytuł z dotychczasowych regulacji, nie powtórzonych w obecnej ustawie, lecz nieodzowne jest równoczesne ustalenie, czy w stanie faktycznym konkretnej sprawy wnioskodawca, obok faktów objętych przepisem art. 25 ust. 2 pkt 2, wykazał okoliczności wymienione w art. 1 ust. 2, w art. 2 oraz w art. 4 ustawy /między innymi pełnienie służby w polskich podziemnych formacjach i organizacjach, w tym w działających w ramach tych organizacji oddziałach partyzanckich w okresie wojny 1939-1945; por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 września 1996 r., III ARN 30/96 - OSNAPU 1997 nr 6 poz. 83, uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 1993 r., II UZP 25/93 - OSNCP 1994 nr 11 poz. 200/. Sąd Najwyższy nie akceptuje przy tym poglądu, że o pozbawieniu uprawnień kombatanckich na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy decyduje wyłącznie treść decyzji ZBoWiD. zwłaszcza wówczas, gdy jest sprzeczna z dokumentami przedstawionymi wraz z wnioskiem o przyjęcie do tego Związku /por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2001 r., III RN 158/01 - OSNAPU 2002 nr 20 poz. 2 oraz z dnia 4 września 1996 r., III ARN 30/96 - OSNAPU 1997 nr 97 poz. 83/. Jeżeli więc osoba, która uzyskała uprawnienia kombatanckie na podstawie dotychczasowych przepisów z tytułu uczestnictwa w walkach o ustanowienie i utrwalanie władzy ludowej w latach 1944-1956. mogła te uprawnienia uzyskać także z innego /innych/ tytułu, to organ administracyjny nie może jej pozbawić bez należytego oraz wszechstronnego wyjaśnienia sprawy w postępowaniu weryfikacyjnym i z uwzględnieniem okoliczności, które wskazują, iż uprawnienia te mogły jej przysługiwać z mocy tego innego tytułu.

Stefan R. został członkiem Związku Bojowników o Wolność i Demokrację na podstawie decyzji Zarządu Wojewódzkiego w K. z dnia 20 maja 1983 r. wyłącznie z tytułu "udziału w walce zbrojnej o utrwalenie władzy ludowej" i choć bezspornie uczestniczył w tych walkach jako funkcjonariusz Milicji Obywatelskiej /od dnia 26 września 1946 r. do dnia 31 grudnia 1947r./, to jednak brał także udział w walce zbrojnej w oddziale partyzanckim Trzeciej Brygadzie AL im. generała Józefa Bema od 1944 r. do stycznia 1945 r. Treść zaświadczenia ZBoWiD była - w tym stanie rzeczy -sprzeczna z dokumentami przedłożonymi przy wniosku o przyjęcie do Związku i takie zaświadczenie nie mogło stanowić wyłącznej podstawy pozbawienia uprawnień kombatanckich /por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2001 r., III RN 210/01 - OSNAPU 2002 nr 20 poz. 479/. Tymczasem w zaskarżonym wyroku Naczelny Sąd Administracyjny - podkreślając, że jego kognicja ogranicza się do kontroli legalności decyzji, przy aprobacie stanowiska Kierownika Urzędu co do tego, że nie jest on obowiązany do wyjaśnienia, czy istnieją przesłanki uzasadniające przyznanie uprawnień na podstawie art. 1 ust. 2, art. 2 i art. 4 ustawy o kombatantach - oparł się bezkrytycznie na tym zaświadczeniu i przyjął, że uprawnienia kombatanckie wnioskodawcy wywodzą się wyłącznie z "działalności w latach 1944-1956 w charakterze uczestnika walk o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej". Naczelny Sąd Administracyjny nie dostrzegł, że organ administracyjny - wbrew art. 7 Kpa - nie podjął wystarczających kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jak też, uchylając się od obowiązku wynikającego z art. 77 par. 1 Kpa, nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący zebranego materiału dowodowego. Zamiast tego powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 1996 r., III ARN 80/95, którego przytaczanie w tym miejscu było - jak trafnie zarzucił wnoszący rewizję nadzwyczajną - chybione. Rzecz w tym, że Sąd Najwyższy w wymienionym wyroku stwierdził, iż organ orzekający sprawie pozbawienia uprawnień kombatanckich nie jest obowiązany do wyjaśnienia, czy istnieją przesłanki uzasadniające przyznanie takich uprawnień na podstawie art. 21 ust. 1 tej ustawy. Odnosząc ten pogląd do sprawy niniejszej, Naczelny Sąd Administracyjny pominął, że procedura weryfikacji uprawnień kombatanckich przewidziana w art. 1 ust. 2 - art. 4 ustawy o kombatantach oraz w par. 2 ust. 1 i par. 4 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 22 września 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach dotyczących pozbawienia i przywrócenia uprawnień kombatanckich oraz zasad przeprowadzania weryfikacji tych uprawnień /Dz.U. nr 116 poz. 745/ nie wyłącza wykazania w tym samym postępowaniu, że uprawnienia te przysługują nie tylko z tytułu "utrwalania władzy ludowej", lecz także na podstawie innego tytułu prawnego /por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2001 r.. III RN 77/00 - OSNAPU 2001 nr 15 poz. 475/. Decyzja Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów o przywróceniu uprawnień kombatanckich zapada po ustaleniu, że tytuł tych uprawnień nie opiera się wyłącznie na udziale w walkach o utrwalanie władzy ludowej, lecz jest przewidziany w obecnej ustawie o kombatantach, dotyczy zatem osoby, która z mocy prawa uprawnień kombatanckich nie utraciła. W takim wypadku /inaczej niż przy utracie uprawnień kombatanckich z przyczyn objętych przepisem art. 21 ust. 1 ustawy o kombatantach/ postępowanie dowodowe nie prowadzi do poszukiwania nowych tytułów uprawnień kombatanckich /por. par. 10 ust. 1 cytowanego rozporządzenia/. Ocena, czy tytułem uprawnień kombatanckich było wyłącznie "uczestniczenie w walkach o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej", czy także inne okoliczności, mogła być dokonana bez względu na przepis art. 22 ust. 3 i 4 ustawy o kombatantach, zakreślający termin dla wniosków o przyznanie uprawnień z tytułów określonych w art. 1-4 do dnia 31 grudnia 1998 r. przez osoby zamieszkałe na stałe w Polsce, a do dnia 31 grudnia 1999 r. przez osoby zamieszkałe poza granicami Polski, gdyż wniosek taki Stefan R. złożył przed tym terminem, starając się o członkostwo w ZBoWiD.

W konsekwencji Sąd Najwyższy w składzie orzekającym, odwołując się do dotychczasowego orzecznictwa /w tym uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 21 grudnia 1993 r., II UZP 25/93 - OSNC 1994 nr 11 poz. 200 oraz wyroku z dnia 14 maja 1996 r., III ARN 88/95 - OSNAPU 1996 nr 23 poz. 348/, stwierdza, że pozbawienie uprawnień kombatanckich na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach z powodu zatrudnienia w latach 1944-1956 w aparacie bezpieczeństwa publicznego osoby, która uzyskała uprawnienia kombatanckie na podstawie dotychczasowych przepisów z tytułu "uczestniczenia w walkach o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej", przy czym legitymowała się także innym tytułem nabycia tych uprawnień, wymaga oceny, czy do służb i organów wymienionych w art. 21 ust. 1 pkt 4 osoba ta została skierowana przez organizacje niepodległościowe lub przez te organizacje zwerbowana w celu udzielenia im pomocy /art. 21 ust. 3 pkt 1 ustawy/. Także zatem ta okoliczność wymagała ustalenia w toku postępowania weryfikacyjnego, tymczasem, badając przedmiotową sprawę, Naczelny Sąd Administracyjny pominął podnoszone w odwołaniu przyczyny skazania zainteresowanego przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Ł. wyrokiem z dnia 27 kwietnia 1953 r. na 12 lat więzienia za "usiłowanie zmiany przemocą ustroju Państwa Polskiego".

W tym stanie sprawy. Sąd Najwyższy na podstawie art. 393[13] Kpc w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (...) /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./, wobec stwierdzenia zasadności podniesionego w rewizji nadzwyczajnej rażącego naruszenia zaskarżonym wyrokiem art. 25 ust. 2 pkt 2 i art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "a" oraz art. 21 ust. 3 ustawy o kombatantach, jak też naruszenia art. 22 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, orzekł, jak w sentencji.