Postanowienie NSA, sygn. akt I FZ 359/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-11-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1 pkt 2, art. 255
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Kołaczek po rozpoznaniu w dniu 3 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 30 lipca 2014 r., sygn. akt III SA/Gl 1226/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 21 marca 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 30 lipca 2014 r., sygn. akt III SA/Gl 1226/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił przyznania S. P. prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych (wpisu od skargi kasacyjnej) w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 21 marca 2013 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że we wniosku skarżąca podała, iż nie prowadzi aktualnie żadnej działalności gospodarczej i nie jest nigdzie zatrudniona. Ponieważ jest w trakcie poszukiwania pracy, utrzymuje się wyłącznie z alimentów płaconych przez ojca jej dziecka, które wynoszą 2 000 zł. Ponoszone przez nią wydatki zamykają się natomiast w łącznej kwocie ok. 1 800 zł (opłaty za mieszkanie ok. 500 zł, wyżywienie ok. 1 000 zł, ubranie ok. 100 zł, przybory szkolne ok. 100 zł, lekarstwa ok. 50 zł, kieszonkowe syna ok. 50 zł). Wezwana w trybie z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej również jako "P.p.s.a.") o przedłożenie szeregu dokumentów skarżąca nie wypełniła wezwania.

Podkreślając wyjątkowość instytucji prawa pomocy i obciążenie wnioskodawcy ciężarem wykazania, że przesłanki zastosowania tej instytucji zostały spełnione, Sąd pierwszej instancji uznał, że niedopełnienie przez skarżącą obowiązku przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku. Zdaniem Sądu dane zawarte w treści urzędowego formularza nie pozwoliły na jednoznaczną ocenę złożonego wniosku, a materiał dowodowy przedłożony przy poprzednim wniosku (skarżąca postanowieniem referendarza sądowego z 19 sierpnia 2013 r. została zwolniona z wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej 80 zł) wymagał uaktualnienia, jako że obrazował sytuację rodzinną i finansową skarżącej w latach 2012/2013, która mogła ulec zmianie. Sąd zwrócił uwagę, że wezwanie w tym zakresie nie zostało wypełnione, mimo deklaracji pełnomocnika strony, że dokumenty zostaną nadesłane. Również do sprzeciwu nie zostały dołączone dowody, o które strona była wzywana. Z tego względu Sąd uznał, że zawarte w formularzu dane nie pozwalały na wolną od wątpliwości ocenę wniosku, zwłaszcza że skarżąca uchyliła się też od nadesłania dowodów, którymi powinna dysponować, jak choćby rachunków za media, oświadczenia na temat stanu cywilnego czy korzystania z pomocy osób trzecich. Postępowanie strony uniemożliwiło weryfikację danych z wniosku, a orzekanie na podstawie nieaktualnego materiału dowodowego nie jest dopuszczalne. Stąd w ocenie Sądu należało stwierdzić, że skarżąca nie dołożyła należytej staranności w wykazaniu, że nie jest w stanie uiścić wpisu od skargi kasacyjnej. W sytuacji, gdy strona nie wywiązuje się z ciążących na niej powinności w zakresie wyczerpującego podawania informacji na temat jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz dostarczania wszelkich dokumentów źródłowych pozwalających na jednoznaczną weryfikację składanego oświadczenia, wniosek o przyznanie prawa pomocy nie powinien być uwzględniany nawet w części, bierność strony bowiem musi być postrzegana jako nienależyte wykazanie przewidzianej w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przesłanki przyznania prawa pomocy.

W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca wniosła o jego zmianę przez zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przez jego niewłaściwe zastosowanie. Zdaniem autora zażalenia skarżąca wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania swojej osoby i rodziny, na poparcie tych okoliczności przedkładając stosowne oświadczenie majątkowe, z którego treści wynika, że na chwilę obecną nie posiada ona żadnych środków na pokrycie kosztów sądowych. W ocenie strony w sprawie zostało wykazane, że skarżąca zalicza się do kręgu osób, którym prawo pomocy winno zostać udzielone – samo oświadczenie majątkowe oraz to, że w postępowaniu strona wskazywała na okoliczności uzasadniające przyjęcie za wiarygodną przedstawianej przez nią sytuacji majątkowej, w sposób wystarczający pozwalają na przyjęcie, że sytuacja faktyczna skarżącej nie uległa zmianie od 19 sierpnia 2013 r. Zdaniem strony w takim przypadku żądanie przedstawienia kolejnych dokumentów źródłowych wydaje się sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego oraz stanowi nadmierny formalizm w tym postępowaniu. Skoro bowiem z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że sytuacja faktyczna skarżącej nie uległa zmianie, a już niejednokrotnie przesyłała ona do Sądu dodatkowe oświadczenia na potrzeby wielu postępowań toczących się przed WSA, i Sąd ten zwalniał skarżącą w zakresie częściowym od ponoszenia kosztów sądowych, to nielogiczne wydaje się uznanie oświadczenia za budzące wątpliwości. Podtrzymując swoje stanowisko o spełnianiu przesłanek przyznania prawa pomocy strona załączyła do zażalenia dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe, podnosząc równocześnie, że Sąd z urzędu posiada informacje o stanie majątkowym skarżącej, gdyż jeszcze przed wydaniem zaskarżonego postanowienia strona przesłała komplet dokumentów i oświadczeń do sprawy I SA/Gl 1023/13.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy – zawarte tam określenie "gdy wykaże" wskazuje, że to strona ma przekonać Sąd, iż znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Z kolei z art. 255 P.p.s.a. wynika, że przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd nie jest ograniczony do analizy złożonego na formularzu PPF wniosku i zawartych w nim oświadczeń, lecz jest uprawniony – w przypadku uznania tychże oświadczeń za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości oraz stanu rodzinnego strony, a także w przypadku, gdy oświadczenia te budzą wątpliwości – do zobowiązania wnioskodawcy do złożenia na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony. Uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uniemożliwia przeprowadzenie oceny jego stanu majątkowego w taki sposób, by można było jednoznacznie stwierdzić, że sytuacja, w której strona się znalazła, wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 lub 2 P.p.s.a., co z kolei należy interpretować na niekorzyść wnioskodawcy.

Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny zasadnie odmówił skarżącej prawa pomocy, gdyż nie wykazała on, że spełnia przesłanki konieczne do skorzystania z tej instytucji. Należy przede wszystkim wskazać, że w sprawie bez wątpienia został zastosowany tryb, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., niewątpliwie też ciążącego na wnioskodawcy na mocy tego przepisu zobowiązania skarżąca nie wykonała w ogóle. W takiej sytuacji ocena wniosku przez Sąd pierwszej instancji nie mogła być miarodajna, gdyż aktualny stan możliwości płatniczych skarżącej pozostawał nieznany (brak było jakiegokolwiek udokumentowania zarówno osiąganych przez nią dochodów, jak i ponoszonych wydatków). Wbrew stanowisku strony samo przyznanie jej prawa pomocy w rezultacie poprzednio rozpoznanego wniosku nie zwalniało z obowiązku wypełnienia wezwania. Strona zdaje się uważać, że raz zwalniając ją częściowo z obowiązku ponoszenia kosztów Sąd ma obecnie obowiązek uwierzyć jej "na słowo", że jej sytuacja się nie zmieniła. Takie rozumowanie należy uznać za błędne, nie ulega bowiem wątpliwości – jak słusznie zaznaczył Sąd pierwszej instancji – że sytuacja finansowa jest co do zasady płynna i w ciągu roku od poprzednio złożonego wniosku mogła ulec poprawie bądź pogorszeniu. Złożenie gołosłownego oświadczenia w zakresie możliwości finansowych strony, nawet jeśli uważa ona, że wynika z tego oświadczenia, iż należy jej przyznać prawo pomocy, nie zwalnia z obowiązku wypełnienia wezwania wystosowanego w trybie art. 255 P.p.s.a., nawet jeśli nadesłane dokumenty czy oświadczenia miałyby potwierdzić brak zmiany w sytuacji finansowej strony, tj. potwierdzić stan faktyczny, na tle którego strona już raz otrzymała prawo pomocy. Odmienna interpretacja nie znajduje usprawiedliwienia w przepisach regulujących instytucję prawa pomocy, zwłaszcza przy uwzględnieniu jej wyjątkowości, obciążenia wnioskodawcy ciężarem dowodu i wyposażenia sądu w możliwość domagania się przedłożenia dalszych oświadczeń i dokumentów, jeśli sąd (a nie – co wymaga podkreślenia – strona) uzna to za konieczne do rozpoznania wniosku. Stąd stanowisko strony, że wzywanie ją o przedłożenie jakichkolwiek dokumentów jest nielogiczne i stanowi nadmierny formalizm, nie może być uznane za zasadne. Bez znaczenia jest przy tym odwoływanie się do nadesłania dokumentów w innej sprawie skarżącej (zwłaszcza że – wbrew deklaracji autora zażalenia – nie został tam nadesłany komplet dokumentów, co jasno wynika z postanowienia WSA w Gliwicach z 13 sierpnia 2014 r., którym oddalono wniosek skarżącej), gdyż nie zmienia to faktu, że w rozpoznawanej sprawie (chronologicznie wcześniej) strona – mimo świadomości co do skutków zignorowania wezwania o przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów (por. pouczenie w wezwaniu – k. 76) – zdecydowała się nie tylko nie wypełniać tego wezwania w zakreślonym terminie (który upływał z dniem 2 czerwca 2014 r.), ale i nie dołączać żadnych dokumentów do sprzeciwu, czy nadesłać ich w okresie późniejszym (poprzedzającym wydanie zaskarżonego postanowienia, tj. przed 30 lipca 2014 r.). W takiej sytuacji spodziewanych przez stronę skutków nie może też przynieść załączenie części żądanych przez Sąd dokumentów do zażalenia (w dalszym ciągu brak jest np. zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy czy z ZUS-u). Nie ulega bowiem wątpliwości, że Sąd pierwszej instancji nie dysponował żadnymi dokumentami, na podstawie których mógłby ocenić aktualną sytuację majątkową strony. Skoro ciężar wykazania wystąpienia przesłanek prawa pomocy obciąża wnioskodawcę, to nie wypełniając skierowanego do siebie wezwania skarżąca powinna była mieć świadomość skutków takiego zaniechania. Domaganie się w takiej sytuacji, by - mimo wyraźnego uchylania się od współpracy z sądem w celu pełnego zobrazowania stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącej - prawo pomocy zostało przyznane na podstawie gołosłownych i ogólnikowych informacji, które skarżąca uznała za stosowne ujawnić, nie może zostać uznane za usprawiedliwione. To do strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy należy wykazanie, że znajduje się ona w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tej instytucji, a skoro skarżąca z tego zadania się nie wywiązała w sposób rzetelny, prawidłowa jest konkluzja Sądu pierwszej instancji o niewykazaniu spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.

Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.