Wyrok NSA oz. w Gdańsku, sygn. akt I SA/Gd 1352/98
NSA oz. w Gdańsku
Data orzeczenia: 2000-02-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 634  Sprawy kombatantów, świadczenia z tytułu pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Obywatelstwo
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 1
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz. 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 11 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 1920 nr 7 poz. 44
law: Ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.
journal: Dz.U. 1951 nr 4 poz. 25
Teza: Zgodnie z rozporządzeniem z dnia 4 marca 1941 r. o niemieckiej liście narodowej i niemieckiej przynależności państwowej na ziemiach włączonych, a więc także na Pomorzu Gdańskim, obywatelstwo niemieckie nabywały osoby wpisane do pierwszej i drugiej grupy listy narodowej. Natomiast osoby wpisane do trzeciej i czwartej grupy tej listy nabywały niemiecką przynależność państwową z możliwością jej odwołania /Historia Państwa i Prawa Polskiego, J. Bardach, B. Leśniodorski, M. Pietrzak, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, str. 538/.

Zatem dla ustalenia, iż skarżąca nabyła obywatelstwo niemieckie poprzez wpis na niemiecką listę narodowościową konieczne jest ustalenie do której grupy tej listy została wpisana. Zgodnie z zacytowanym poglądem wpisanie do trzeciej i czwartej grupy niemieckiej listy narodowej nie było równoważne z przyjęciem obywatelstwa niemieckiego.

TEZY

Zgodnie z rozporządzeniem z dnia 4 marca 1941 r. o niemieckiej liście narodowej i niemieckiej przynależności państwowej na ziemiach włączonych, a więc także na Pomorzu Gdańskim, obywatelstwo niemieckie nabywały osoby wpisane do pierwszej i drugiej grupy listy narodowej. Natomiast osoby wpisane do trzeciej i czwartej grupy tej listy nabywały niemiecką przynależność państwową z możliwością jej odwołania /Historia Państwa i Prawa Polskiego, J. Bardach, B. Leśniodorski, M. Pietrzak, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, str. 538/.

Zatem dla ustalenia, iż skarżąca nabyła obywatelstwo niemieckie poprzez wpis na niemiecką listę narodowościową konieczne jest ustalenie do której grupy tej listy została wpisana. Zgodnie z zacytowanym poglądem wpisanie do trzeciej i czwartej grupy niemieckiej listy narodowej nie było równoważne z przyjęciem obywatelstwa niemieckiego.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2000 r. sprawy ze skargi Adeli B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 19 czerwca 1998 r. (...) w przedmiocie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej - uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 15 grudnia 1997 r. (...); (...).


UZASADNIENIE

Skarżąca Adela B. wniosła skargę na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 19 czerwca 1998 r. /../, którą po ponownym rozpatrzeniu sprawy, organ ten utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia 15 grudnia 1997 r. (...) o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Jak wynika z akt administracyjnych skarżąca domagała się przyznania tego świadczenia twierdząc, że w marcu 1945 r. została deportowana z Kartuz do pracy przymusowej na terenie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, gdzie przebywała do sierpnia 1948 r. W kwestionariuszu osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pieniężnego podała, że w październiku--1942 r. zmieniła obywatelstwo ż polskiego na niemieckie. Odpowiadając na prośbę organu administracyjnego wyjaśnienia okoliczności zmiany obywatelstwa w czasie okupacji skarżąca oświadczyła, że po śmierci ojca, chcąc uniknąć prześladowań, wraz z matką oraz dwojgiem braci została wpisana na niemiecką listę narodową, jednakże po wojnie została zrehabilitowana i przywrócono jej obywatelstwo polskie.

Uzasadniając decyzję o odmowie przyznania świadczenia Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdził, że zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm./ świadczenie przewidziane w tej ustawie przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom były obywatelami polskimi, skarżąca zaś obywatelstwo polskie nabyła w 1948 r.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca twierdziła, że posiada obywatelstwo polskie od urodzenia to jest od 1921 r., a nie tak jak to przyjęto w uzasadnieniu decyzji od 1948 r. Podniosła, że na niemiecką listę narodową została wpisana, aby uniknąć prześladowań. Powołała się też na powszechny i przymusowy charakter wpisywania mieszkańców Kaszub na niemiecką listę narodową. Zarzuciła też, że odmowa przyznania jej świadczenia pieniężnego jest sprzeczna z przepisami ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zniesieniu sankcji oraz ograniczeń w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej, przepisami dekretu z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów oraz dekretu z dnia 13 września 1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej, świadczących, zdaniem skarżącej, że wpisanie na niemiecką listę narodową jest obecnie bez znaczenia. Twierdziła przy tym, że po powrocie ze Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich została zrehabilitowana oraz; że umorzono z powodu braku znamion przestępstwa prowadzone przeciwko niej postępowanie w sprawie o odstępstwo od narodowości polskiej. Uzupełniając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca w kolejnym piśmie poza powtórzeniem niektórych argumentów powołała się na publikacje książkowe dotyczące sytuacji ludności Pomorza Gdańskiego w czasie okupacji, wy- wodząc w konkluzji, że brak obywatelstwa polskiego podczas doznania represji powinien być bez znaczenia dla rozstrzygnięcia jej żądania.

Uzasadniając zaskarżoną decyzję Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powtórzył dotychczasową swoją argumentację wyjaśniając dodatkowo, że z zebranego materiału dowodowego wynika, iż skarżąca w październiku 1942 r. przyjęła obywatelstwo niemieckie, które posiadała do 1948 r. W chwili podlegania represji nie była zatem skarżąca obywatelką polską w związku z czym świadczenie pieniężne nie może być jej przyznane.

W skardze skarżąca powtórzyła dotychczasową argumentację.

W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie.

Rozpoznając skargę Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Podejmując zaskarżoną decyzję przyjęto, że skarżąca w październiku 1942 r. przyjęła obywatelstwo niemieckie. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie wyjaśniono bliżej okoliczności przyjęcia przez skarżącą obywatelstwa niemieckiego. Z twierdzeń skarżącej wynika natomiast, że w październiku 1942 r. została wpisana na niemiecką listę narodową Zatem podstawą ustalenia przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, iż skarżąca przyjęła w październiku 1942 r. obywatelstwo niemieckie był fakt, iż wpisano ją na niemiecką listę narodową. Ustalenie to nie jest wystarczające do przyjęcia, iż skarżąca nabyła tym samym obywatelstwo niemieckie Zgodnie z rozporządzeniem z dnia 4 marca 1941 r. o niemieckiej liście narodowej i niemieckiej przynależności państwowej na ziemiach włączonych, a więc także na Pomorzu Gdańskim, obywatelstwo niemieckie nabywały osoby wpisane do pierwszej i drugiej grupy listy narodowej. Natomiast osoby wpisane do trzeciej i czwartej grupy tej listy nabywały niemiecką przynależność państwową z możliwością jej odwołania /Historia Państwa i Prawa Polskiego, J. Bardach, B. Leśniodorski, M. Pietrzak, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, str. 538/. Zatem dla ustalenia, iż skarżąca nabyła obywatelstwo niemieckie poprzez wpis na niemiecką listę narodowościową konieczne jest ustalenie do której grupy tej listy została wpisana. Zgodnie z zacytowanym poglądem wpisanie do trzeciej i czwartej grupy niemieckiej listy narodowej nie było równoważne z przyjęciem obywatelstwa niemieckiego.

Zauważyć w tym miejscu należy, iż trafnie Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych istotne znaczenie przywiązuje do faktu nabycia przez skarżącą obcego obywatelstwa w czasie okupacji mimo, że w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich warunkiem nabycia uprawnienia do otrzymania świadczenia pieniężnego jest posiadanie obywatelstwa polskiego w czasie podlegania represjom określonym w tej ustawie.

Przyjęcie obywatelstwa obcego było bowiem równoznaczne z utratą obywatelstwa polskiego. Jak przyjmuje się w orzecznictwie /uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 1989 r., III UZP 9/89 - OSNCP 1990 nr 6 poz. 79/ w okresie okupacji, mimo utraty przez Polskę niepodległości, stosunki obywatelstwa polskiego nadal określała ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego /Dz.U. nr 7 poz. 44/, która została uchylona dopiero w dniu 19 stycznia 1951 r. na mocy ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelskie polskim /Dz.U. nr 4 poz. 25/. Zgodnie zaś z art. 11 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego utrata obywatelstwa polskiego mogła nastąpić poprzez nabycie obcego obywatelstwa.

Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że podejmując zaskarżoną decyzję organ administracyjny nie wyjaśnił wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, w szczególności nie wyjaśnił do której grupy niemieckiej listy narodowej skarżąca została wpisana w czasie okupacji. Tym samym naruszono art. 7 Kpa w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja tego samego organu na mocy art. 22 ust. 1 pkt 1, ust. 2 pkt 3 i art. 29 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ podlegają uchyleniu.

Skarżąca nie podniosła w skardze zarzutów, które skłoniły Naczelny Sąd Administracyjny do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji tego samego organu. Skarżąca w niektórych pismach wręcz przyznawała, iż nie posiadała w czasie podlegania represjom obywatelstwa polskiego /pismo z dnia 22 stycznia 1998 r./. Nie stoi to jednak na przeszkodzie uwzględnieniu skargi, gdyż z godnie z art. 51 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym sąd administracyjny nie jest związany granicami skargi. Odnosząc się zaś do zarzutów skargi stwierdzić należy, że ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich przewiduje wyraźnie jako warunek nabycia uprawnienia do świadczenia w tej ustawie przewidzianego posiadanie obywatelstwa polskiego w czasie podlegania represjom określonym w ustawie. Jednocześnie ustawa ta nie zawiera żądnych wyłączeń od spełnienia tego warunku, w szczególności nie zawiera wyłączeń z uwagi na okoliczności utraty obywatelstwa polskiego, czy też późniejszej powojennej rehabilitacji.

Z tych wszystkich względów na mocy powołanych przepisów oraz nadto na mocy art. 55 ust. 1 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym w zakresie obowiązku zwrotu kosztów postępowania, orzeczono jak w sentencji wyroku.