Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1159/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-11-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 2009 nr 153 poz 1227
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Paweł Miładowski (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Małgorzata Borowiec sędzia NSA Anna Lech Protokolant asystent sędziego Konrad Młynkiewicz po rozpoznaniu w dniu 24 listopada 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. S. – przedstawicielki ustawowej małoletniej A. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 marca 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 1945/10 w sprawie ze skargi B. S. – przedstawicielki ustawowej małoletniej A. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 15 marca 2011 r., sygn. akt II SA/Wa 1945/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi B. S. – przedstawiciela ustawowego małoletniej A. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku skargę oddalił.

Jak wynika z uzasadnienia wyroku, zaskarżoną decyzją Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją poprzedzającą decyzję z dnia [...] września 2010 r. nr [...] o odmowie przyznania renty w drodze wyjątku małoletniej A. S. po ojcu S. S., zmarłym w wieku 56 lat.

W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku, świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Zdaniem organu, warunki określone w tym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ następnie stwierdził, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że zmarły w wieku 56 lat ojciec dziecka posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 20 lat, 5 miesięcy i 22 dni. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udowodniono tylko 2 lata, 7 miesięcy i 15 dni tych okresów. W latach 1977 – 1979 oraz 1993 – 1996 wystąpiły przerwy w wykonywaniu zatrudnienia. Od marca 2003 r. do dnia śmierci w czerwcu 2010 r. ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym.

W skardze do Sądu, skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie renty w drodze wyjątku dla małoletniej A. S. Stwierdziła, iż ubezpieczony nadużywał alkoholu, co mogło skutkować problemami z podjęciem zatrudnienia. Skarżąca podniosła, że przez ostatnie lata życia ojciec dziecka nigdy nie był trzeźwy, nie był w stanie wykonywać żadnej pracy, nie płacił alimentów. Skarżąca podniosła ponadto, że ze względu na wiek i duże bezrobocie w okręgu zamieszkania nie pracuje.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wskazanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie skargę oddalił.

W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał, że materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Sąd podkreślił, że przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

W uzasadnieniu wyroku wskazano również, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dziecka, a następnie przez samo dziecko.

Z orzeczenia lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 sierpnia 2003 r. wynika, że ojciec wnioskodawczyni miał rozpoznany zespół zależności alkoholowej z powikłaniem zespołem abstynencyjnym i padaczką objawową. Z powyższego wynika, że padaczka u ojca wnioskodawczyni nie była chorobą samoistną, lecz była spowodowana uzależnieniem od alkoholu. Należy podkreślić, że S. S., mimo lekarskich zaleceń, nie był zainteresowany leczeniem odwykowym.

W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udowodniono tylko 2 lata, 7 miesięcy i 15 dni tych okresów. W latach 1977 – 1979 oraz 1993 – 1996 wystąpiły przerwy w wykonywaniu zatrudnienia. Od marca 2003 r. do dnia śmierci w czerwcu 2010 r. ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Materiał dowodowy wskazuje więc, że S. S. miał przerwy w zatrudnieniu spowodowane alkoholizmem. Nie można zatem zakwalifikować braków w okresie ubezpieczeniowym, jako spowodowanych nadzwyczajnymi okolicznościami, zwłaszcza że sam odmawiał leczenia, co wynika z treści orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2003 r.

W świetle ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych choroba alkoholowa nie może być kwalifikowana jako spełniająca przesłankę ustawową "szczególnej okoliczności". Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Tylko z tego powodu Prezes ZUS miał podstawy, aby nie rozpatrzyć wniosku strony pozytywnie.

Dodatkowo Sąd wskazał, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy, nie jest sama trudna sytuacja materialna. Świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru socjalnego i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Choć nie jest to warunek ustawowy do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, to adekwatności okresu ubezpieczenia do wieku osoby ubezpieczonej, nie można pomijać w ocenie ustawowej przesłanki szczególnych okoliczności, albowiem jest to istotny element obrazujący aktywność zawodową ubezpieczonego. Przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, iż zmarły ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia jego dziecku jest zasadne. W życiorysie S. S. brak jest takich zdarzeń, które świadczyłyby o chęci przezwyciężenia swojego nałogu, który stał się podstawową przyczyną niewykonywania zatrudnienia od 2003 r.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła B. S. – przedstawiciel ustawowy małoletniej A. S. zaskarżając tenże wyrok w całości i zarzuciła:

1. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) a mianowicie wykładnię ujętego w tym przepisie pojęcia "szczególnych okoliczności" skutkującą przyjęciem, że występowanie u zmarłego S. S. choroby alkoholowej samo w sobie stanowi podstawę odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, podczas gdy biorąc pod uwagę całokształt okoliczności, a w szczególności wiek zmarłego, jego wykształcenie, duży stopień bezrobocia w okolicach jego miejsca zamieszkania, podejmowane przez niego próby podjęcia pracy polegające na rejestracji w urzędzie pracy jako bezrobotny oraz dobrowolne hospitalizacje w celu poprawy stanu zdrowia występujące łącznie obok choroby alkoholowej niewątpliwie wskazują na wystąpienia nadzwyczajnych okoliczności, w skutek których nie doszło do spełnienia warunków wymaganych przez ustawę do uzyskania prawa do renty, a co za tym idzie winno skutkować przyznaniem skarżącej świadczenia w drodze wyjątku;

2. naruszenie przepisów postępowania w postaci art. 133 § 1 p.p.s.a., poprzez błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy, które miało wpływ na rozstrzygnięcie Sądu, polegające na:

a) pominięciu przy obliczaniu okresu składkowego i nieskładkowego wymaganego do przyznania świadczenia w trybie zwykłym okresów od dnia 5 grudnia 2005 roku do dnia 9 marca 2006 roku, od dnia 8 września 2006 roku do dnia 11 stycznia 2007 roku, od dnia 17 grudnia 2007 roku do dnia 5 czerwca 2008 roku, w których S. S. był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w Opolu jako bezrobotny, co przeczy ustaleniu Sądu jakoby od marca 2003 roku zmarły ubezpieczony nie podejmował czynności zmierzających do podjęcia pracy oraz przezwyciężenia nałogu jakim, była choroba alkoholowa, a ponadto powyższe okresy winny zostać wliczone do okresu pracy wymaganego do nabycia lub zachowania uprawnień pracowniczych oraz okresów składkowych w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jako że znajdowały się w aktach sprawy;

b) ustaleniu, iż S. S. nie podejmował żadnych prób przezwyciężenia nałogu, a w jego życiorysie brak jest takich zdarzeń, które świadczyłyby o chęci jego przezwyciężenia, podczas gdy z załączonego do akt sprawy zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy w Opolu z dnia 26 października 2010 roku (k. 14) wynika, iż we wskazanych okresach w latach, 2006-2008 S. S. był zarejestrowany jako osoba bezrobotna i poszukiwał pracy, zaś z dokumentów przesłanych przez Skarżącą pełnomocnikowi już po wydaniu skarżonego orzeczenia wynika, że zmarły ubezpieczony wielokrotnie w sposób dobrowolny podejmował leczenie.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o uwzględnienie skargi kasacyjnej oraz uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym zasądzenie na rzecz pełnomocnika Skarżącej kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu, w tym kosztów za instancję kasacyjną nie opłaconych w całości ani w części, według norm przepisanych,

Jednocześnie skarżąca kasacyjnie wniosła o przeprowadzenie uzupełniającego dowodu z dokumentów, a mianowicie z załączonych do skargi kasacyjnej: karty informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia 1 marca 2002 roku, karty informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia 8 stycznia 2002 roku, karty informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia 5 września 2003 roku na okoliczność podejmowanych przez S. S. dobrowolnych prób przezwyciężenia uzależnienia alkoholowego, a także długotrwałości podejmowanych prób celem wykazania niezasadności twierdzenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, iż S. S. nie był zainteresowany własnym leczeniem, a tym samym spełnienia przesłanki "szczególnych okoliczności", jako jednej z przesłanek warunkujących uzyskanie świadczenia na zasadzie wyjątku.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania.

Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., a nadto nie zachodzi również żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał kontroli zaskarżonego wyroku w zakresie wyznaczonym podstawami skargi kasacyjnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo wskazał, że świadczenie w drodze wyjątku jest regulacją szczególną, pozwalającą na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego.

Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) podleganie ubezpieczeniu społecznemu, 2) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 3) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 4) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Szczególnie istotnym dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego działalność stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do uzyskania świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

Jak niewadliwie wskazywały organy administracji, a także Sad pierwszej instancji renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a zatem badanie spełnienia przesłanki szczególnych okoliczności przeprowadza się najpierw w stosunku do osoby zmarłej, dopiero w następnej kolejności do wnioskodawcy.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiając małoletniej córce zmarłego S. S. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, wskazał na brak szczególnych okoliczności, w wyniku których ojciec dziecka nie spełnił warunków do otrzymania świadczenia w trybie zwykłym.

Żaden przepis cytowanej ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności". W orzecznictwie - co do zasady - przyjmuje się, że jako okoliczność szczególną, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, należy rozumieć zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę. Niemniej jednak wystąpienie "szczególnych okoliczności" powinno być stwierdzone indywidualnie, w odniesieniu do każdego przypadku.

Zgodnie z treścią art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS Warunek posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego, uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony osiągnął okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie co najmniej 5 lat - jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Przy czym jak stanowi ust. 2 ww. przepisu okres, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Do tego dziesięcioletniego okresu nie wlicza się ponadto okresów pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy, renty szkoleniowej lub renty rodzinnej

Jak tymczasem ustalono w niniejszej sprawie, zmarły S. S. (urodzony [...] października 1953 r.) posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 20 lat, 5 miesięcy i 22 dni. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udowodniono tylko 2 lata, 7 miesięcy i 15 dni tych okresów. Odnosząc się do zarzutów skargi kasacyjnej wskazać w tym miejscu należy, że nawet gdyby uznać, że Sąd pierwszej instancji w sposób wadliwy ustalił okresy składkowe i nieskładkowe, to naruszenie przepisów postępowania w tym zakresie nie mogło mieć wpływu na wynik sprawy. Wyszczególnione w skardze kasacyjnej okresy dotyczą bowiem łącznie niespełna 13 miesięcy, i nawet po ich zsumowaniu z uwzględnionym okresem 2 lat, 7 miesięcy i 15 dni, ubezpieczony nie legitymowałby się wymaganym art. art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy okresem składkowym i nieskładkowym.

Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie uznał jednocześnie, że w sprawie niniejszej nie wykazano zaistnienia szczególnych okoliczności które spowodowały, że ubezpieczony nie spełniał warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty. Za okoliczność taką nie może być uznany fakt choroby alkoholowej, a w każdym wypadku choroba taka sama w sobie nie stanowi o niemożliwości podjęcia zatrudnienia. W orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy (podobnie jest z bezrobociem), jednak podlegać musi ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności, charakteryzujących określony przypadek i składających się na przebieg drogi życiowej określonej osoby w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. W istocie jest on jednostką chorobową. Alkoholizm, jak wiele innych chorób, jest dolegliwością, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Wbrew twierdzeniom skarżącej kasacyjnie nie można uznać, że ojciec małoletniej A. S. leczył się od uzależnienia, albowiem kilkukrotne próby podjęcia leczenia same w sobie nie stanowią jeszcze o podjęciu leczenia się.

Podkreślić należy, że choroba alkoholowa S. S. nie doprowadziła do uznania go za niezdolnego do pracy. jak wynika ze znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy opinii biegłych sądowych z dnia 12 listopada 2003 r. oraz 13 stycznia 2004 r. S. S. nie był choćby częściowo niezdolny do pracy od 1 czerwca 2003 r.

Jednocześnie podnieść należy, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r. o sygn. akt II SA 306/00, niepublikowany), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.

Wobec powyższego za niezasadny uznać również należało zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną wykładnię ujętego w tym przepisie pojęcia "szczególnych okoliczności". Wbrew twierdzeniom skarżącej kasacyjnie wiek zmarłego, jego wykształcenie i duży stopień bezrobocia w okolicach jego miejsca zamieszkania o ile są okolicznościami mogącymi powodować trudności w znalezieniu zatrudnienia to z pewnością nie są to okoliczności szczególne, trwale wykluczające aktywność zawodową ubezpieczonego.

Reasumując uznać należało, że w okolicznościach niniejszej sprawy dokumentacja zgromadzona w aktach sprawy wskazuje na brak szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 § 1 ustawy, na skutek których ojciec wnioskującej o rentę w drodze wyjątku z przyczyn obiektywnych nie był w stanie podjąć zatrudnienia.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, uznając zarzuty skargi kasacyjnej za nieuzasadnione, na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę kasacyjną oddalił.