Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 10/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2022-04-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1a pkt 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom Sędziowie: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis (sprawozdawca) po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 12 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. na rzecz skarżącej M. T. kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] października 2021 r. (nr [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. (dalej: SKO), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej: k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Z. (dalej: organ pierwszej instancji) z dnia [...] sierpnia 2021 r. (nr [...]) o odmowie ustalenia M. T. (dalej: strona, wnioskodawczyni, skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o jakim mowa w przepisach ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.).

Z wnioskiem o ustalenie prawa do wspomnianego świadczenia strona zwróciła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą – J. S.

Organ pierwszej instancji w decyzji z dnia 12 sierpnia 2021 r. odmówił stronie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego argumentując to tym, że obowiązek alimentacyjny rodziców wyprzedza obowiązek rodzeństwa. W tym kontekście organ pierwszej instancji wskazał, że matka J. S. zmarła w 2017 r., niemniej, wciąż żyje jej ojciec – W. S. Odnosząc się do pisma pełnomocnika strony, w którym podniesiono, że W. S. ze względu na chorobę alkoholową nie jest w stanie zapewnić odpowiedniej opieki córce, organ pierwszej instancji zaakcentował, powołując się na treść art. 17 ust. 1a u.ś.r., że W. S. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ani też nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej, stąd należy przyjąć, że jest on osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką.

W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. poprzez błędną wykładnię tych przepisów i niezasadne uznanie, że nie jest ona uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad siostrą. Strona podniosła, że w okolicznościach faktycznych sprawy literalna wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. jest niewystarczająca. Wskazała, że przy dokonywaniu wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie można pominąć treści art. 132 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: k.r.o.), w myśl którego, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Po rozpoznaniu zarzutów odwołania, powołaną na wstępie decyzją, SKO decyzję organu pierwszej instancji utrzymało w mocy. Organ ten przytoczył treść art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1a u.ś.r. i wskazał, że strona jako osoba spokrewniona w drugim stopniu z J. S. mogłaby się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad siostrą w sytuacji wystąpienia jednej z okoliczności wymienionych w art. 17 ust.1 u.ś.r. Organ drugiej instancji zwrócił także uwagę, że przepis art. 129 k.r.o. określa kolejność obciążenia obowiązkiem alimentacyjnym stanowiąc m.in., że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi a wstępnych przed rodzeństwem.

Zdaniem SKO, fakt, że ojciec J. S. (czyli osoba spokrewniona w pierwszym stopniu) nie jest małoletni, nie został pozbawiony praw rodzicielskich i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyłącza możliwość uzyskania przez stronę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W treści wydanej decyzji SKO zaznaczyło, iż przeanalizowało oświadczenie strony z dnia 15 listopada 2019 r. oraz pismo jej pełnomocnika z dnia 8 lipca 2021 r., z których wynika, że W. S. z uwagi na chorobę alkoholową nie jest w stanie zapewnić odpowiedniej i stałej pomocy niepełnosprawnej córce, niemniej uznało, że choroba alkoholowa W. S. nie jest wystarczającą okolicznością do przyznania prawa do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjnie stronie, która jest siostrą osoby wymagającej opieki. Jak zaakcentowało SKO, choroba alkoholowa nie przekreśla obowiązku alimentacyjnego.

Decyzja ostateczna SKO stała się przedmiotem skargi, jaką strona wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu podnosząc zarzuty naruszenia:

1) art. 129 k.r.o. i art. 132 k.r.o. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 1a u.ś.r. poprzez ich błędną wykładnię i niezasadne uznanie, że siostrze (na której spoczywa obowiązek alimentacyjny), rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad siostrą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego;

2) art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1a u.ś.r. i niezasadne uznanie, że siostra niepełnosprawnej J. S. nie jest uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad nią, ponieważ jej ojciec żyje, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i to na nim spoczywa obowiązek alimentacyjny w stosunku do córki;

3) art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności i bezpodstawne przyjęcie, że ojciec niepełnosprawnej siostry skarżącej jest w stanie się nią opiekować, ponieważ nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy okoliczność ta nie została w ogóle zbadana i nie zostały w tym zakresie podjęte żadne działania zmierzające do ustalenia jego rzeczywistej sytuacji zdrowotnej i możliwości sprawowania opieki z uwzględnieniem jego choroby alkoholowej.

W treści skargi skarżąca obszernie uzasadniła swoje stanowisko rozwijając argumentację podniesioną w odwołaniu. Zaakcentowała min., iż wyłącznie teoretyczne przyjęcie, że ojciec niepełnosprawnej J. S. jest w stanie sprawować nad nią opiekę i poprzestanie na literalnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. narusza konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 Konstytucji RP nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Strona podkreśliła również, że zastosowanie wykładni literalnej wspomnianych przepisów prowadzi w okolicznościach faktycznych rozpatrywanej sprawy do sytuacji, w której pomimo istnienia (w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji) członka rodziny, który chce i potrafi opiekować się osobą wymagającą opieki, osoba niepełnosprawna byłaby takiej opieki pozbawiona.

Wskazując na powyższe strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od dnia 1 czerwca 2021 r. na czas nieokreślony.

Wniosła również o dopuszczenie dowodu z dołączonego do skargi zaświadczenia lekarskiego z dnia 15 listopada 2021 r. na okoliczność ustalenia, że W. S. z powodu choroby alkoholowej nie jest w stanie zajmować się niepełnosprawną córką.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Skarga okazała się uzasadniona.

W sprawie nie ma sporu co do tego, że siostra wnioskodawczyni, legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymaga całodziennego

zaangażowania w czynności opiekuńcze. J. S. jest upośledzona

umysłowo w stopniu umiarkowanym od dzieciństwa i upośledzenie to ma charakter

trwały, co skutkuje uznaniem jej za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym.

Niesporną okolicznością jest również to, że na skarżącej (siostrze podopiecznej) spoczywa obowiązek alimentacyjny wobec wymagającej opieki J. S., choć jej obowiązek wyprzedza (normatywnie) powinność ojca niepełnosprawnej.

SKO odmówiło przyznania skarżącej prawa do ustalenia świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. Przepis ten stanowi, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu

niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub

legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z ustaleń faktycznych stanowiących podstawę orzekania przez organ drugiej

instancji wynika, że M. T., będąca siostrą osoby wymagającej opieki, należy do grona osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Zgodnie bowiem z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: k.r.o.), obowiązek alimentacyjny dotyczy także rodzeństwa. Niemniej jednak, stosownie do art. 129 k.r.o., obowiązek wstępnych wyprzedza obowiązek rodzeństwa. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika natomiast, że ojciec J. S. żyje, nie został pozbawiony praw rodzicielskich i nie legitymuje się orzeczeniemo znacznym stopniu niepełnosprawności. W tej sytuacji – w ocenie organu odwoławczego – wyłączona jest możliwość ubiegania się skarżącej o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przez stronę. Byłoby to dopuszczalne jedynie wówczas, gdyby ojciec niepełnosprawnej został pozbawiony praw rodzicielskich lub nie był w stanie wykonywać obowiązków alimentacyjnych z uwagi na znaczny stopień niepełnosprawności. W ocenie SKO, stwierdzona u W. S. choroba alkoholowa nie stanowi przesłanki przekreślającej obowiązek alimentacyjny po jego stronie. W tej sytuacji, w ocenie organu, brak jest podstaw dla wydania rozstrzygnięcia zgodnego z oczekiwaniem strony, skoro powołana regulacja ustawowa ma charakter bezwzględny i przy braku przesłanek z art. 17 ust. 1a u.ś.r. organ ma obowiązek wydania decyzji negatywnej.

Niewątpliwie, literalna wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt

1 u.ś.r. uprawniałaby tezę o prawidłowości stanowiska prezentowanego przez SKO,

które zgodnie z zasadą praworządności (art. 6 k.p.a.) obowiązane jest działać na podstawie przepisów prawa. Taka wykładnia, zdaniem Sądu, nie jest jednak wystarczająca w świetle okoliczności faktycznych rozstrzyganej sprawy, w której należało uwzględnić zarówno uwarunkowania ustawowe dla powstania obowiązku alimentacyjnego po stronie dalszego zobowiązanego, jak i pewne uniwersalne wartości mające źródło w Konstytucji RP.

W tym miejscu należy wyraźnie zaznaczyć, że wprawdzie sąd administracyjny

nie może orzekać na zasadzie słuszności, to jednak sąd ten nie jest pozbawiony możliwości sięgania do pewnego instrumentarium aksjologicznego wszędzie tam, gdzie uzasadnione jest uwzględnienie określonych wartości konstytucyjnych i celowościowej wykładni przepisów prawa.

Zauważyć zatem należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie podkreślano, iż dokonując wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy mieć na uwadze cel regulacji zawartej w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych – tj. przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia.

Nie ulega przy tym kwestii, że o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może ubiegać się każdy, kto sprawuje opiekę nad osobą tego wymagającą, lecz jedynie ten, kto znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do jej alimentacji. Artykuł 17 ust. 1 pkt 4 stanowi bowiem, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z

dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego

1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z

wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Istota problemu prawnego w sprawie sprowadza się zatem do odpowiedzi na

pytanie, czy sam fakt istnienia osoby, której obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnego wyprzedza obowiązek alimentacyjny wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne wyklucza w każdym przypadku możliwość pozytywnego rozstrzygnięcia o przyznaniu tego świadczenia wnioskodawcy, czy też organy powinny dążyć do wyjaśnienia faktycznej możliwości wypełniania obowiązku alimentacyjnego przez zobowiązanego w pierwszej kolejności.

W ocenie Sądu, za odejściem od literalnej wykładni przytoczonych unormowań przemawia aksjologia konstytucyjna, wynikająca z zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) oraz nakazu ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP) i zasady szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP), uzupełnionej wykładnią celowością przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Godzi się wskazać, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, w tym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wielokrotnie wyrażano pogląd,

zgodnie z którym regulacje odnoszące się do przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 5 listopada 2015 r., I OSK 1062/14, z dnia 13 listopada 2015 r., I OSK 1286/14, z dnia 12 maja 2017 r., I OSK 328/16 oraz z dnia 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/17).

Dokonując zatem oceny okoliczności sprawy przez pryzmat tego rodzaju wartości i zasad trzeba wskazać, że w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie natomiast z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W myśl art. 129 k.r.o., obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Nie można pominąć także treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, niepełnosprawna pozostaje pod opieką skarżącej. Matka J. S. nie żyje, natomiast u ojca podopiecznej stwierdzono uzależnienie od alkoholu. Co w sprawie ważne, wedle informacji udzielonej przez skarżącą (pismo r. pr. M. A. z 8 lipca 2021 r.), W. S. nie jest w stanie sprawować opieki nad córką waśnie z uwagi na wspomniane uzależnienie. W ocenie Sądu, organy orzekające w sprawie przedwcześnie i w zasadzie w sposób dowolny przyjęły, że po stronie ojca podopiecznej nie występują przeszkody do opiekowania się niepełnosprawną córką. Wspomnianą ocenę organy wyprowadziły z faktu, że ojciec skarżącej nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a nadto również, że sama choroba alkoholowa nie znosi obowiązku alimentacyjnego.

Stanowisko organów, jakkolwiek znajduje uzasadnienie normatywne, to w okolicznościach rozstrzyganej sprawy nie może znaleźć akceptacji Sądu, którego zdaniem wspomniane wcześniej względy aksjologiczne wymagały – w realiach kontrolowanej sprawy - zweryfikowania możliwości efektywnego i bezpiecznego wykonywania obowiązku alimentacyjnego ojca wobec niepełnosprawnej córki.

Po pierwsze nie ulega kwestii, że choć sama choroba alkoholowa nie wyklucza możliwości realizowania obowiązku alimentacyjnego, to jednak jej intensywność może już rzutować na kwestie zdolności osoby dotkniętej tego rodzaju chorobą do wypełniania we właściwy sposób tego obowiązku. Sąd ma tu na uwadze zarówno zdolność takiej osoby do zapewnienia wszystkich niezbędnych potrzeb życiowych podopiecznego, jak i bezpieczeństwo podopiecznego. W tym miejscu nie można pomiąć, że z dokumentacji medycznej złożonej do akt administracyjnych (karta informacyjna z 9 lutego 2018 r.) wynika, że u niepełnosprawnej stwierdzono ciężki uraz czaszkowo-mózgowy, tj. wielomiejscowy uraz twarzoczaszki z rozległymi ranami ciętymi oraz złamanie kości śródręcza lewego z raną ciętą dłoni. W epikryzie odnotowano natomiast, że uraz ten powstał w wyniku uderzenia siekierą i był najprawdopodobniej wywołany działaniem przestępczym.

W ocenie Sądu, dowód ten w powiazaniu ze wspomnianym wcześniej oświadczeniem pełnomocnika skarżącej dnia z 8 lipca 2021 r., a nadto również w powiazaniu z dołączonym do skargi zaświadczeniem lekarskim z dnia 15 listopada 2021 r. z którego wynika, W. S. z powodu choroby alkoholowej nie jest w stanie zajmować się niepełnosprawną córki wskazują na koniecznej wnikliwej oceny organów administracji publicznej, czy ojciec niepełnosparwnej rzeczywiście jest w stanie sprawować właściwą opiekę nad córką.

W realiach rozstrzyganej sprawy, zaakceptowanie formalistycznej, bazującej na językowym brzmieniu wykładni art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. mogłaby doprowadzić do oczywistej sprzeczności z wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, z konstytucyjnym nakazem ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP), a także, z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej.

W orzecznictwie sądów administracyjnych celnie wskazuje się, że rozstrzygnięcie o świadczeniu pielęgnacyjnym powinno uwzględniać, że formalnego ograniczenia wynikającego z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r., nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (z racji wieku i stanu zdrowia oraz rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inna siostra (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 1939/18 oraz z dnia 21 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 829/16). Rozwijając tę myśl należy dodać, że odwołanie do przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. nie powinno być czynione także wówczas, gdy na przeszkodzie możliwości wykonywania opieki stoi głębokie uzależnienie (np. nałóg alkoholowy), a przede wszystkim dostatecznie wykazane prawdopodobieństwo możliwości dokonania przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu podopiecznego, co szczególnie ważkie w wypadku osób dotkniętych upośledzeniem umysłowym (jak J. S.), które mogą mieć problemy z komunikowaniem swych spostrzeżeń, obaw czy lęków.

Jak wskazuje się w orzecznictwie, aby uznać, że w świetle przepisów u.ś.r. obowiązek alimentacyjny przeszedł z zstępnych zobowiązanych w pierwszej kolejności na osoby zobowiązane w dalszej kolejności należy wykazać, że zachodzą okoliczności określone w art. 132 k.r.o. (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 1778/20). Powołany przepis stanowi natomiast, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Obowiązek alimentacyjny dalszego krewnego istnieje zatem nie tylko wtedy, gdy bliższy krewny nie ma możliwości wypełniania tego obowiązku. Wedle ustawy obowiązek ten może powstać

także wówczas, gdy bliższy krewny mimo takich możliwości nie wywiązuje się ze swych obowiązków" (orzeczenie SN z 14 maja 1962 r., 2 CR 167/62). Nie powinno zatem budzić wątpliwości, że stwierdzenie u ojca podopiecznej uzależnienia od alkoholu powinno stanowić asumpt dla przeprowadzenia postępowania dowodowego w celu wyjaśnienia, czy nałóg ten pozwala mu na podjęcie stałej, absorbującej pieczy nad niepełnosprawną. Z drugiej strony wykluczone będzie odwołanie się do negatywnej przesłanki art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. o ile uzupełnione postępowanie dowodowe wykaże na dostatecznie wysokie prawdopodobieństwo możliwości popełnienia przestępstwa przeciwko życiu lub zdrowiu niepełnosprawnej przez jej ojca, który świadcząc opiekę musiałby przebywać z córką praktycznie przez całą dobę (takie ustalenia co do zakresu czasowego opieki zawarto bowiem w wywiadzie środowiskowym sporządzonym w toku postępowania).

Podsumowując, ustalenia faktyczne dokonane przez organy nie pozwalają

ocenić dwóch zasadniczych kwestii, tj. faktycznej możliwości wykonywania opieki przez ojca podopiecznej w kontekście choroby alkoholowej oraz bezpieczeństwa córki w wypadku powierzenia czynności pielęgnacyjnych W. S. Te zagadnienia powinny być zatem przedmiotem postępowania dowodowego przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Z tych też względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

W toku ponownego rozpoznania sprawy organy obowiązane są uwzględnić stanowisko Sądu oraz podjąć uzupełniające czynności dowodowe ukierunkowane na ustalenie, czy ojciec osoby wymagającej opieki jest w stanie zapewnić jej opiekę, bez uszczerbku dla zachowania zdrowia podopiecznej i w sposób gwarantujący jej zapewnienie niezbędnych potrzeb egzystencjonalnych.