Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 3340/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-10-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2012 poz 1228
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski, Sędzia NSA Czesława Nowak-Kolczyńska (spr.), Sędzia del. WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska, Protokolant asystent sędziego Katarzyna Czuduk, po rozpoznaniu w dniu 17 października 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 14 lipca 2015 r. sygn. akt IV SA/Wr 916/14 w sprawie ze skargi E. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia spłaty należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na rzecz osoby uprawnionej uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję, a także decyzję Prezydenta Wrocławia z [...] sierpnia 2014 r. [...]


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z 14 lipca 2015 r. oddalił skargę E. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z [...] września 2014 r. w przedmiocie odmowy umorzenia spłaty należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na rzecz osoby uprawnionej.

Wyrok ten został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

E. D. wnioskiem z [...] sierpnia 2013 r. zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we Wrocławiu o umorzenie "tzw. zaległości alimentacyjnych" wypłacanych na rzecz osoby uprawnionej - M. D. Przeprowadzone przez organ postępowanie wyjaśniające pozwoliło ustalić, że zaliczka alimentacyjna na rzecz M. D. w kwocie 300 zł miesięcznie była wypłacana w związku z bezskutecznością egzekucji komorniczej wobec E. D. na podstawie znajdującego się w aktach postanowienia Sądu Rejonowego dla Wrocławia [...] z [...] lutego 2003 r., sygn. akt [...]. Dłużnik był zobowiązany łożyć alimenty na rzecz syna w kwocie po 500 zł miesięcznie.

W dniu [...] listopada 2013 r. do organu wpłynęło postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] z [...] czerwca 2004 r., sygn. akt [...] (prawomocne z dniem 10 czerwca 2004 r.), zgodnie z którym od 1 czerwca 2004 r. została obniżona wysokość alimentów na rzecz syna z kwoty 500 zł miesięcznie od kwoty 170 zł miesięcznie.

Jak ustalono, zadłużenie skarżącego z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na rzecz osoby uprawnionej na dzień wydania decyzji wynosiło 3.172,85 zł (według zaświadczenia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Wrocławia z [...] czerwca 2014 r.).

W dniu [...] września 2013 r. organ otrzymał informację od Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Wrocławia - [...], z której wynika, że od skarżącego wyegzekwowano następujące kwoty :

- 40,00 zł - w dniu 27.08.2003 r.,

- 30,00 zł - w dniu 22.03.2004 r.,

- 65,00 zł - w dniu 10.05.2004 r.,

- 70,00 zł - w dniu 04.06.2004 r.,

- 40,00 zł - w dniu 24.09.2004 r.,

- 40,00 zł - w dniu 15.12.2004 r.,

- 50,00 zł - w dniu 25.05.2007 r.

Komornik zaświadczył wówczas, że zaległość skarżącego z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej wynosi 5.766,35 zł.

Skarżący w dniu [...] grudnia 2013 r. zapoznał się z zebranym w sprawie materiałem dowodowym i nie wniósł żadnych zastrzeżeń.

Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego dotyczącego kwoty wypłacanej zaliczki alimentacyjnej, w dniu [...] maja 2014 r. organ ponownie zwrócił się do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Wrocławia [...] z zapytaniem, czy egzekucja wobec skarżącego jest skuteczna przez okres 7 lat (lub krótszy) w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Poproszono również o udzielenie informacji o wpłatach dłużnika.

Z informacji uzyskanych [...] czerwca 2014 r. od komornika wynika, że od dłużnika zostały wyegzekwowane kwoty w łącznej wysokości 335,00 zł. Komornik zaświadczył, że aktualne zadłużenie strony z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej wynosi 3.172,85 zł.

Decyzją z [...] sierpnia 2014 r. Zastępca Kierownika Działu Świadczeń Ośrodka Pomocy Społecznej we Wrocławiu działając z upoważnienia Prezydenta Wrocławia, na podstawie art. 8b, art. 30 ust. 1, ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz art. 1 pkt 1 w związku z art. 104 k.p.a., odmówił E. D. umorzenia należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej.

Organ podkreślił, że ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.) nie przewiduje możliwości umorzenia należności dłużników alimentacyjnych z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 i Nr 164, poz. 1366) przez organ właściwy wierzyciela bądź dłużnika ze względu na jego sytuację rodzinną i dochodową.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący podkreślił, że został wprowadzony w błąd przez pracownika organu i sam napisał przeciwko sobie wniosek o alimenty na rzecz syna oraz, iż w tym czasie zarówno syn i jego matka byli na jego wyłącznym utrzymaniu. Podał również, że przez okres ostatnich 7 lat alimentował syna.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu decyzją z [...] września 2014 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium wskazało, że od dnia 1 października 2008 r. zasady udzielania pomocy osobom uprawnionym do alimentów, których egzekucja jest bezskuteczna regulowała ustawa z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. z 2005 r. Nr 86, poz. 732). Zgodnie z art. 16 tej ustawy, organ właściwy wierzyciela mógł umorzyć należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, a także wierzyciela z tytułu nienależnie pobranej zaliczki, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną tych osób. Natomiast od dnia 1 października 2008 r. do powyższej problematyki odnosi się ustawa z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. , poz. 1228 ze zm.). Zgodnie z art. 30 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ właściwy dłużnika może umorzyć należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, w łącznej wysokości 30% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów oraz 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. W odniesieniu do kwestii umarzania należności dłużników alimentacyjnych z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobom uprawnionym na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, wraz z zastąpieniem tej ustawy o postępowaniu nową ustawą o pomocy nastąpiła istotna zmiana. Otóż, zgodnie z art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, istniała możliwość umorzenia należności obciążających dłużnika alimentacyjnego przez organ właściwy wierzyciela z powołaniem się na sytuację dochodową i rodzinną dłużnika. Natomiast ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w odniesieniu do dłużników alimentacyjnych z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobom uprawnionym na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, nie przewiduje już analogicznego rozwiązania, lecz kwestię umorzenia powyższych należności reguluje odmiennie w art. 30 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy. Przepis ten stanowi, że jedynie organ właściwy dłużnika może umorzyć należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, jeżeli zostały spełnione określone w nim przesłanki. Organ podkreślił, że skarżący złożył wniosek o umorzenie jego zaległości z tytułu wpłaconej zaliczki alimentacyjnej pod rządami nowej regulacji zawartej w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Ponieważ ustawodawca nie określił w przepisach przejściowych, która regulacja - dotychczasowa czy nowa - powinna znaleźć zastosowanie do wniosków dłużników alimentacyjnych o umorzenie należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych, organ odwoławczy stwierdził, że skoro postępowanie dotyczące wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych toczy się pod rządami ustawy o pomocy, to - w myśl zasady bezpośredniego działania nowego prawa - do skutków prawnych faktów, które częściowo urzeczywistniły się w przeszłości, sprawa ta podlega reżimowi prawnemu nowej ustawy - ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Organ podkreślił, że jak wynika z akt sprawy skarżący nie spełnia żadnej z przesłanek wymienionych w art. 30 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Prowadzona wobec niego egzekucja nie była w pełni skuteczna zarówno przez okres 7 lat, jak i przez okres 3 lub 5 lat. Jednocześnie Kolegium zauważyło, że prawne znaczenie dla rozpatrywanej sprawy ma fakt uprawnienia syna do zaliczki alimentacyjnej z powodu bezskutecznej egzekucji alimentów zasądzonych na jego rzecz od skarżącego oraz zakres skuteczności egzekucji prowadzonej przeciwko skarżącemu z tytułu jego zobowiązań alimentacyjnych. Zdaniem organu odwoławczego, nie ma znaczenia prawnego okoliczność, że syn przez okres pobierania zaliczki alimentacyjnej pozostawał czasowo na wyłącznym utrzymaniu skarżącego.

Opisana wyżej decyzja stała się przedmiotem skargi E. D., który podniósł, iż utrzymywał swojego syna od momentu jego urodzenia tj. od czerwca 1999 r. do 30 sierpnia 2007 r., ponadto opisał swoje relacje z matką syna.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uznał skargę za niezasadną i oddalił ją na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.).

W ocenie Sądu skarga nie jest zasadna bowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie naruszają prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Sąd podkreślił, że z art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wynika, iż organami uprawnionymi do umorzenia należności są: organ właściwy wierzyciela oraz organ właściwy dłużnika. Jednakże mogą one wydawać decyzje w tym względzie w oparciu o odmienne przesłanki; organ wierzyciela – uwzględniając sytuację rodzinną i dochodową, organ dłużnika – okres wpłat świadczeń. Przy czym organ właściwy wierzyciela może również odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Organ właściwy wierzyciela może dokonywać umorzenia (rozłożenia na raty, odroczenia terminu płatności) z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Natomiast co wynika z art. 30 ust. 1 ww. ustawy (zdanie pierwsze) organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, czyli należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy, należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłacanych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej i należności limitowane funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłacanych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (...). Istotne zatem, zdaniem Sądu, w sprawie jest ustalenie, jakie zobowiązanie posiada osoba zainteresowana oraz do jakiego organu złożyła wniosek w przedmiocie umorzenia.

Wniosek skarżącego rozpoznawał organ dłużnika – zatem mógł on rozważać żądanie zainteresowanego w oparciu o art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, czyli przedmiotem decyzji mogły być należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych powstałe na dzień obowiązywania powołanej ustawy i należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłacanych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r.

Sąd podkreślił, że jak wynika z informacji Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Wrocławia [...] o wysokości wyegzekwowanego świadczenia alimentacyjnego z dnia [...] września 2013 r., od dłużnika nie wyegzekwowano w żadnym miesiącu należności alimentacyjnych odpowiadających wysokości alimentów; wpłaty te wynosiły od 30.00 do 70,00 zł. Tymczasem dłużnik na mocy postanowienia Sądu Rejonowego dla Wrocławia-[...] z dnia [...] lutego 2003 r. zobowiązany był łożyć alimenty na M. D. w kwocie po 500,00 zł miesięcznie. Następnie Sąd ten postanowieniem z dnia [...] czerwca 2004 r. obniżył od dnia 1 czerwca 2004 r. wysokość alimentów do kwoty 170,00 zł miesięcznie. Z powyższego wynika, że wpłaty z tytułu zasądzonych alimentów w okresie ostatnich 3, 5, 7 lat nie pokrywały miesięcznej kwoty ustalonych alimentów.

W tym stanie rzeczy Sąd uznał za trafne stwierdzenie organów, że nie zostały spełnione przesłanki wymienione w art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów umożliwiające uwzględnienie złożonego przez skarżącego wniosku i w efekcie umorzenie jego należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej.

Jednocześnie Sąd podzielił pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 28 kwietnia 2015 r. sygn. akt IV SA/Wr 839/14, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych mają zastosowanie przepisy obecnie obowiązującej ustawy. Wniosek skarżącego został złożony pod rządami ustawy z dnia 7 września 2007 r. – w dniu [...] lipca 2013 r., która weszła w życie z dniem 1 października 2008 r. W przepisach przejściowych obowiązującej ustawy, w art. 41, art. 42 ust. 2 i art. 43 ust. 1 uregulowano granice stosowania przepisów dotychczasowych. Z wymienionych przepisów wynika, że obejmują one sprawy dotyczące zaliczek alimentacyjnych, do których prawo powstało do dnia wejścia w życie ustawy, sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne, egzekucji należności z tytułu wypłacanych zaliczek alimentacyjnych. Istotnie wymienienie w przepisach przejściowych określonych spraw, daje podstawę do uznania, że dotyczą one tylko wymienionej kategorii spraw a nie wszystkich opartych na poprzednio obowiązującej ustawie. Sąd zgodził się również z organem odwoławczym, że treść art. 30 ust. 1 obowiązującej ustawy daje podstawę do stwierdzenia, iż umorzenie zaliczek alimentacyjnych – a taka instytucja istniała w ustawie z marca 2005 r. – może być dokonane na mocy obowiązujących przepisów. Art. 30 ustawy odwołujący się w ust. 1 do art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy reguluje kwestię umorzenia zaliczek alimentacyjnych, z wniosku złożonego po dniu 30 września 2008r., pod działanie ustawy z dnia 7 września 2007r.

W świetle powyższego zarzut pełnomocnika, że naruszono art. 30 ust. 2 ustawy poprzez jego niewłaściwą wykładnię i mylne przyjęcie, iż nie obejmuje należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych Sąd uznał za nieuzasadniony. Sąd uwzględnił, że organem rozpoznającym wniosek był organ dłużnika, co zatem idzie mógł on rozważać go tylko w oparciu o art. 30 ust. 1 powołanej ustawy.

Mając na uwadze podstawę prawną rozstrzygnięcia sprawy, nie można ostatecznie zarzucić, w szczególności organowi odwoławczemu, naruszenia art. 7, art. 8, art. 11, art. 15, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a.

W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego wyroku E. D., reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, podniósł następujące zarzuty:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w zw. z art. 2 i art. 32 Konstytucji RP przez jego niewłaściwą wykładnię i w związku z tym mylne przyjęcie, że hipoteza normy ust. 2 art. 30 ww. ustawy nie obejmuje również należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, a tym samym dyskryminuje jedną grupę dłużników alimentacyjnych z uwagi na możliwości form umarzania należności;

2. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, w tym rażące naruszenie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przez nieuwzględnienie przez Sąd, że organ merytorycznie rozpatrzył sprawę E. D., w której – wobec jednoznacznej treści podania skarżącego – powinien uznać się za niewłaściwy jako organ właściwy dla dłużnika – nie zaś wierzyciela, co powinno skutkować nieważnością decyzji;

3. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy Sąd powinien stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji wobec ustalenia, że w sprawie rozstrzygał organ niewłaściwy;

4. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 141 § 4 w zw. art. 134 p.p.s.a. poprzez wadliwą konstrukcję uzasadnienia, ponieważ pomimo braku związania podniesionymi przez skarżącego zarzutami i wnioskami oraz obowiązkiem kontroli procesu podejmowania decyzji przez organ administracyjny nie dokonał on samodzielnie, niezależnie od wniosku skarżącego, stwierdzenia nieważności zaskarżonego aktu, ze względu na brak właściwości organów rozpatrujących sprawę.

Jednocześnie, na wypadek gdyby zarzuty w zakresie podstaw prawnych umarzania należności alimentacyjnych ze względu na złą sytuację rodzinną i majątkową dłużnika, zostały uznane za nieuzasadnione, podniesiono również zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 134 p.p.s.a. polegający na niedostrzeżeniu przez orzekający Sąd, że zarówno organ I instancji, jak i organ II instancji naruszyły normy art. 7, 77 § 1 oraz art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 8 i art. 11 k.p.a. poprzez niewskazanie przyczyn, dla których odmówiono wiarygodności i mocy dowodowej dokumentom przedstawionym przez skarżącego, z których wynikało, że obowiązek alimentacyjny był przez niego faktycznie realizowany, w wyniku czego błędnie ustalono, że skarżącemu nie przysługuje prawo do umorzenia należności alimentacyjnych, co miało istotny wpływ na wydanie i treść decyzji obu instancji, gdyż doprowadziło do odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na rzecz osoby uprawnionej, a także na treść wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego poprzez oddalenie skargi.

Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionych podstawach, choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty należy uznać za uzasadnione.

Na uwzględnienie zasługiwał zarzut naruszenia art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy uprawnionym do alimentów w zw. z art. 2 i art. 32 Konstytucji RP. Zauważyć trzeba, że przepis art. 30 ww. ustawy reguluje dwie zasadniczo odrębne sytuacje, które mogą doprowadzić do uzyskania przez dłużnika alimentacyjnego ulgi w spłacie należności związanych z wypłatą przez Państwo świadczeń wynikających z obowiązku alimentacyjnego zobowiązanego. W ust. 1 przewidziano warunki, na jakich następuje umorzenie należności związanych m.in. z wypłatą zaliczek alimentacyjnych dokonywaną na rzecz osoby uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. W tym przypadku decydujące znaczenie dla umorzenia należności ustawodawca przypisał konkretnym wartościom i okresom skuteczności egzekucji wobec dłużnika alimentacyjnego. Wniosek w tym zakresie rozpatrywany jest przez organ właściwy dłużnika. Z kolei zaś w ust. 2 określono warunki dla ulg w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w tym ich umorzenia. Możliwość skorzystania z przewidzianych tam rozwiązań powiązano z sytuacją dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego, którego wniosek rozpatruje organ właściwy wierzyciela.

Warunki rozpoznawanej sprawy nakazywały rozważyć dwie związane z powyższą regulacją kwestie.

Pierwsza, zasadnicza, opiera się na wykładni art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy uprawnionym do alimentów, w zakresie w jakim można z niej wyprowadzić możliwość umorzenia należności powstałych tytułem zaliczek alimentacyjnych wypłaconych uprawnionemu na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Brak wyraźnej dyspozycji ustawodawcy w tym zakresie nakazywał dokonać pogłębionej analizy prawnej, nie poprzestając jedynie na językowej wykładni art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy uprawnionym do alimentów. Zauważyć trzeba, że podejście sądów administracyjnych w tym zakresie nie jest jednolite. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym podzielił pogląd wyrażony w wyroku NSA z 16 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 1095/11, w którym przyjęto, że norma art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów pod pojęciem "z funduszu alimentacyjnego" obejmuje również należności powstałe pod rządami ustawy z 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Dokonując wykładni prokonstytucyjnej, opierającej się na treści art. 2 i art. 32 Konstytucji RP, w przywołanym wyroku Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że inne rozumienie tego przepisu powodowałoby nieuzasadnione pozbawienie dłużników alimentacyjnych, których należności powstały w związku z wypłatą zaliczek alimentacyjnych, możliwości ubiegania się o umorzenie powstałych należności z uwagi na sytuację życiową i dochodową dłużnika, w sytuacji, w której pozostali dłużnicy alimentacyjni (których należności powstały pod rządami ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym oraz ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów) nadal taką możliwość posiadają. Powyższe czyni uzasadnionym podnoszony w tym zakresie zarzut skargi kasacyjnej opartej na naruszeniu przepisów prawa materialnego. Zauważyć przy tym trzeba, że Sąd I instancji pominął w swych rozważaniach różnice warunków dla umorzenia należności, określonych w art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, istotę problemu sprowadzając jedynie do zagadnienia właściwości organu.

Przyjęcie, że możliwym jest rozpoznanie wniosku o umorzenie należności powstałych jeszcze przed wejściem w życie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w oparciu o art. 30 ust. 2 tej ustawy, prowadzi następnie do konieczności rozważenia, czy warunki rozpoznawanej sprawy pozwalały na takie procedowanie. Na uwagę zasługują w tym względzie okoliczności związane z właściwością organów, co podkreśla również skarga kasacyjna. Jak wywiedziono powyżej, w ust. 1 art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, kompetencję do umorzenia należności przyznano organowi właściwemu dłużnika, z kolei wniosek oparty na art. 30 ust. 2 ww. ustawy rozpatrywany jest przez organ właściwy wierzyciela. Nie zawsze będą to miejscowo różne organy, właściwość bowiem ustala się uwzględniając miejsce zamieszkania dłużnika alimentacyjnego (ust. 1), bądź wierzyciela (ust. 2), które mogą być tożsame. Ustalenie właściwości należy do czynności wstępnych organu, do którego kierowany jest wniosek. Brak precyzji wniosku i wyprowadzane z niego wątpliwości organu co do intencji strony nakazują w każdym przypadku wyjaśnić powyższe kierując się, w myśl art. 7 k.p.a., słusznym interesem obywateli i sprawnością postępowania.

W rozpatrywanej sprawie złożony przez E. D. wniosek o umorzenie należności z tytułu wypłacanych zaliczek alimentacyjnych nie dawał jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, wedle jakich kryteriów, na jakiej podstawie prawnej, wysuwa żądanie umorzenia należności. Organ zaś nie zwracając się o sprecyzowanie wniosku, dokonał samodzielnej kwalifikacji i rozpoznał żądanie strony w oparciu o przesłanki przewidziane w art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Powyższe uszło uwadze Sądu I instancji czyniąc uzasadnionym zarzut naruszenia art. 141 § 4 w zw. z art. 134 p.p.s.a.

Nie sposób jednakże powyższej wadliwości kwalifikować jako nieważność decyzji spowodowaną naruszeniem przepisów o właściwości organu (art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a.). Dopóki nie będzie znana intencja strony, przedwczesnym jest wyprowadzanie wniosków co do miejscowej kompetencji organu, tym bardziej, że – jak można wnioskować z akt sprawy – nie jest wykluczone, iż dłużnik alimentacyjny i wierzyciel posiadają wspólny organ upoważniony do rozpatrzenia wniosku dłużnika w oparciu o art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, co pozwoliłoby na rozważenie wszystkich przewidzianych ustawą możliwości upoważniających ten sam organ do zastosowania ulg w spłacie należności. Brak dokonania w tym zakresie ustaleń organu czyni przedwczesną ocenę wystąpienia przesłanki nieważności decyzji, do której odwołuje się skarga kasacyjna.

Tym samym nieuzasadnionymi pozostawały zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Nie sposób również podzielić argumentacji skargi kasacyjnej przytoczonej dla uzasadnienia zarzutu wiązanego z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 134 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., art. 107 § 3 w zw. z art. 8 i art. 11 k.p.a. Podniesione w tym zakresie okoliczności zmierzały bowiem do wykazania wadliwości kontroli decyzji w jej ujęciu materialnoprawnym, te zaś kwestie – w szczególności ocena dokumentów przedłożonych przez skarżącego – wobec braku ustalenia, który z warunków określonych w art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, objęty jest żądaniem strony, nie mogły stać się punktem odniesienia dla oceny dokonanych w tym zakresie rozważań.

Niedostrzeżone i powielone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wadliwości polegające na błędnej wykładni przepisów prawa materialnego i wynikające z powyższego uchybienia ogólnym zasadom postępowania administracyjnego nakładającym na te organy obowiązek przeprowadzenia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.) skutkowało przyjęciem dowolnej, a więc dokonanej z naruszeniem art. 80 k.p.a., oceny zasadności wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej, które mogło mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok oraz obie wydane w sprawie decyzje.

Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji uwzględni wskazania zawarte w uzasadnieniu niniejszego wyroku, a w szczególności w ramach postępowania wyjaśniającego ustali, jaka była intencja skarżącego domagającego się umorzenia ciążących na nim należności, a następnie w oparciu o powyższe ustali swoją właściwość do merytorycznego rozpoznania wniosku.