Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 140/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2018-10-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Stankowski Sędziowie WSA Tomasz Grossmann WSA Maciej Busz (spr.) Protokolant st.sekr.sąd. Krystyna Pietrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2018 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia 28 listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu nieruchomości oddala skargę


UZASADNIENIE

IV SA/Po 140/18

Uzasadnienie

Wojewoda Wielkopolski decyzją z 28.11.2017r. nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1257, zwany dalej "k.p.a.") w zw. z art. 16 ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 935), po rozpatrzeniu odwołania [...] (dalej jako skarżący) utrzymał w mocy decyzję Starosty Poznańskiego z 27.02.2017 r. znak [...]odmawiającą zwrotu na rzecz odwołujących nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jako działki nr [...], [...] i [...], arkusz mapy 13, obręb 0022 Krzyżowniki, położonej w Poznaniu w rejonie ulic [...]iej i [...]iej, zapisanej w księdze wieczystej KW nr PO1 P/[...]/0, prowadzonej przez Sąd Rejonowy Poznań - Stare Miasto w Poznaniu jako własność Miasta Poznania, we władaniu Zarządu Zieleni Miejskiej w Poznaniu.

Wojewoda w uzasadnieniu decyzji wyjaśnił, że postanowieniem z 17.10.2005 r. wyznaczył Starostę Poznańskiego jako organ właściwy do załatwienia sprawy zwrotu nieruchomości objętych wnioskiem. Starosta Poznański decyzją z 27.02.2017 r. orzekł o odmowie zwrotu na rzecz jedenastu osób fizycznych wyżej opisanej nieruchomości.

Odwołanie od ww. decyzji złożył pełnomocnik skarżących wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz ustalenie odszkodowania za w/w działki nr [...], [...] oraz [...] ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Staroście Poznańskiemu, podnosząc:

- zarzut naruszenia przepisów postępowania, tj. naruszenie art. 7 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do załatwienia sprawy, niewyjaśnienie w pełni czy w stosunku do działek nr [...], [...] i [...] został zrealizowany cel wywłaszczenia, a także nienadanie dalszego biegu złożonym przez wnioskodawców żądaniom przyznania nieruchomości zamiennej lub ustalenia odszkodowania,

- zarzut naruszenia art. 66 § 1 zd. 2. k.p.a. poprzez zakończenie postępowania i wydanie decyzji z pominięciem zawiadomienia wnioskodawców o potrzebie wniesienia odrębnego podania do właściwego organu w zakresie żądania przyznania nieruchomości zamiennej lub ustalenia odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości oraz z pominięciem pouczenia z art. 66 § 2 k.p.a.

Organ II instancji ustalił, że pismem z 18.06.2002 r. [...] [...] [...]i, [...]a Fudala, [...]aw [...] [...]i, [...] [...]i [...]i, [...] [...] [...]i, [...] [...]w [...]i, [...]k [...]k [...]i. [...] Jan [...]i, [...] [...] [...]i, [...]w [...]i i Irena [...]a złożyli wniosek o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, o odszkodowanie za wywłaszczone nieodpłatnie i bez odszkodowania nieruchomości. Wśród objętych wnioskiem nieruchomości wymieniono m.in. działki nr [...], [...] i [...] dla których właściwy sąd wieczystoksięgowy prowadził księgę wieczystą nr [...].

Ustalono, że w dniu 29.11.1948 r., pod nr rep. [...] sporządzono akt notarialny zawierający umowę, do której stawili się [...]w [...]i senior i [...] [...]i - kierownik biura wydziału Planowania i Rozbudowy przy Zarządzie Miejskim w Poznaniu. Z treści aktu wynika, że właścicielami nieruchomości tom IV wykaz liczba 98 byli [...]w [...]i i jego żona [...]na [...]a, która zmarła i pozostawiła jako spadkobierców: męża, [...]wa [...]iego seniora oraz swoje dzieci: [...]wa, [...]awa, [...]wa, [...]awa i [...]a [...]ich. Z dalszej treści umowy wynika, że syn [...]w [...]i na podstawie aktu notarialnego z dnia 13.11.1948 r. rep. 2130 przekazał swój udział w spadku po matce na rzecz swojego ojca [...]wa [...]iego seniora w całości. Pozostali synowie, tj. [...]aw, [...]w, [...]aw i [...] udzielili swojemu ojcu [...]wowi [...]iemu pełnomocnictwa do zbywania parcel z powyższej nieruchomości. [...] [...]i natomiast działał w imieniu i na rzecz Gminy Stołecznego Miasta Poznania na podstawie pełnomocnictwa z dnia 04.04.1946 r. [...]w [...]i w imieniu własnym oraz wszystkich mocodawców, z nieruchomości Krzyżowniki tom IV wykaz liczba 98 parcele karta katastralna 2 numer przeniósł własność parcel nr [...], [...],[...],[...], [...], [...] i [...]o ogólnej powierzchni 1,26,33 ha (tereny uliczne) na nabywczynię, która to przyjęła. Umowa nie zawiera określenia celu zbycia nieruchomości, natomiast w zapisach końcowych powołuje się na zwolnienie od podatku od nabycia praw majątkowych na podstawie art. 13 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. (Dz. U. nr 35, poz 240).

Z głównych wyciągów z matrykuły miasta Poznania, umiejscowionych w aktach księgi wieczystej nr [...] (k 63-71 akt księgi wieczystej) wynika, że w roku 1948 działki objęte wyżej wskazaną umową odstąpienia były przeznaczone na ulice.

Jeżeli chodzi o oznaczenia geodezyjne nieruchomości, będących przedmiotem postępowania, to organ II instancji ustalił, że dawnym parcelom objętym aktem notarialnym nr [...] z dnia 29.11.1948 r.. tj. działkom nr [...], [...].[...],[...], [...], [...], [...]odpowiadają obecne działki o numerach [...], [...]cz., [...], [...], [...]cz., [...], [...], [...], [...], [...], [...],cz, i [...] cz. Wniosek o zwrot został ograniczony do działek o numerach [...], [...] i [...].

Działki o nr [...], [...] i [...] obecnie stanowią przedmiot własności Miasta Poznania, są zwartym terenem, zlokalizowanym pomiędzy ulicami [...]ą [...]ską, [...]ą i [...]ką. Nie odnaleziono planu zagospodarowania przestrzennego aktualnego na dzień zawarcia umowy zbycia nieruchomości.

Uchwałą nr 33/283/66 z dnia 9.09.1966 r. zatwierdzono ustalenia realizacyjne ogólnego planu zagospodarowania przestrzennego miasta Poznania. Na podstawie wyrysu z planu ogólnego zagospodarowania przestrzennego Miasta Poznania z 1966 r. (załącznik do pisma MPU-OR/506-51/14 840/14) stwierdzono, że wywłaszczona nieruchomość położona jest na terenach mieszkalnictwa o niskiej intensywności, oznaczonej symbolem W17 MN. Z opisu ustalenia ogólnego dla tej jednostki urbanistycznej wynika, że w roku 1966 teren o powierzchni 121,8 ha przeznaczony był na mieszkalnictwo rodzinne o niskiej intensywności. Szczegółowe ustalenia realizacyjne miały być opracowane w planie szczegółowym z uwzględnieniem ustaleń ogólnych dla miasta pkt 1.2.3.1 i 1.2.3.2. W tych punktach zapisano, że usługi podstawowe należy programować zgodnie z obowiązującymi przepisami. a wielkość parcel w zabudowie o niskiej intensywności w uzależnieniu od możliwości zaopatrzenia w wodę i odprowadzenia ścieków określą szczegółowe plany zagospodarowania przestrzennego.

Organ I instancji uzyskał miejscowy plan szczegółowy zagospodarowania przestrzennego "Smochowice - 2" aktualizacja z lutego 1980 r. Dotyczy on fragmentu osiedla Smochowice (ograniczony ul. Sianowską, torami kolejowymi relacji Poznań - Krzyż, ul. Polanowską i projektowaną obwodową towarową). Z opisu (k. 941) wynika, że teren w kwartale ograniczonym ulicami: [...]ką od północy, [...]ską od południa, od zachodu ul. [...]ą, a od strony wschodniej ul. [...]ą, czyli odpowiadający aktualnej lokalizacji działek gruntu [...], [...] i [...] jest oznaczony symbolem A7UO 047, co oznacza przeznaczenie terenu na usługi oświaty (przedszkole). Plan ten jest wystarczający tylko w zakresie określenia ogólnych założeń dotyczących osiedla, w tym przyjęcia, że na rzeczonych działkach planowana jest w roku 1980 budowa przedszkola.

Na dzień wywłaszczenia: zgodnie z treścią umowy zbycia tereny odstąpione są określone jako "tereny uliczne". Na przełomie lat 50/60 XX w. teren ten został zagospodarowany przez urząd dzielnicowy na cele sportowo - rekreacyjne, w tym opłotowany i obsadzony drzewami. Następnie posadowiono na nim barak do przechowywania sprzętu sportowego, wykonano plac zabaw, boiska do gry w piłkę nożną i siatkówkę. Wykonano na gruncie płytę betonową służącą jako parkiet taneczny. Plac był wykorzystywany jako plac zabaw i miejsce organizowania uroczystości świątecznych z okazji dożynek, 1 maja czy 22 lipca. Od dnia 09.04.1962 r. do dnia przejścia na emeryturę (w nieustalonej dacie) utrzymywaniem porządku na zorganizowanym placu rekreacji zajmowała się pracownica Wydziału Oświaty i Kultury Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej Poznań - Jeżyce, [...]wa [...]a.

Według stanu na dzień 21.03.2014 r. działka nr [...] stanowi teren niezabudowany, porośnięty trawą, która jest utrzymywana przez Zarząd Zieleni Miejskiej. W południowej części działki znajduje się poręcz metalowa. Działka nr [...] stanowi teren niezabudowany, w części wschodniej zajęty pod niewielki asfaltowy plac na którym stoi metalowy maszt. W części zachodniej jest piaszczyste boisko do gry w siatkówkę i fragment trawiastego boiska do gry z jedną bramką. Pozostały teren działki zajęty jest pod jeszcze jeden fragment boiska piaszczystego oraz trawnik i drzewa. W części wschodniej w granicy działki jest posadzony żywopłot. Na działce zainstalowano dwa kosze na śmieci. Działka [...] jest porośnięta trawnikiem, niezabudowana. Teren od strony północnej zaniedbany.

Na dzień 09.12.2016 r. stwierdzono, że na działce [...] w części północnej znajdował się fragment tymczasowej budowy, na działce [...] prowadzono roboty budowlane, działka [...] stanowi ogrodzony teren budowy placu zabaw. Wszystkie działki od strony zachodniej i w części od strony wschodniej są ogrodzone żywopłotem i drzewami wieloletnimi. Ze złożonych w trakcie oględzin zeznań [...]sza [...]ka wynika, działka została zagospodarowana w celach rekreacyjnych w latach 60 XX wieku. Zarząd Zieleni Miejskiej nieprzerwanie od roku 2000 zajmuje się sprzątaniem placu oraz utrzymaniem i pielęgnacją zieleni rosnącej na w/w działkach.

Instytucję zwrotu wywłaszczonych nieruchomości regulują przepisy Rozdziału 6 Działu III. u.g.n. (art. od 136 do 142). Ogólnie rzecz biorąc, pozytywnymi przesłankami zwrotu nieruchomości są występujące łącznie okoliczności:

1) wniosek właścicieli nieruchomości lub ich spadkobierców o zwrot nieruchomości (przesłanka 1),

2) stan prawny nieruchomości, kwalifikujący ją do zbioru nieruchomości mogących podlegać zwrotowi (przesłanka 2)

3) zbędność" nieruchomości na cele wywłaszczenia (przesłanka 3).

Przepis art. 136 ust. 1 u.g.n. wprowadza ustawowy zakaz używania wywłaszczonych nieruchomości na cel inny niż ten, na który nastąpiło wywłaszczenie. Wykorzystanie wywłaszczonej nieruchomości na inny cel lub też niewykorzystanie nieruchomości na cel stanowiący powód wywłaszczenia w określonym czasie powoduje obowiązek zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Ratio legis przepisu art. 136 u.g.n. stanowi uniemożliwienie wykorzystywania wywłaszczonych nieruchomości na cele inne niż te, dla których zostały one wywłaszczone. Obowiązek zwrotu nieruchomości ma zapobiegać nadużywaniu instytucji wywłaszczenia i służy zabezpieczeniu konstytucyjnie chronionej własności, przepis art. 136 ust. 1 u.g.n. zawiera normę o charakterze bezwzględnie obowiązującym. Zgodnie z art. 136 ust. 3 u.g.n., poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli stosownie do przepisu art. 137 u.g.n. stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Warunkiem zwrotu nieruchomości jest zwrot przez poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercę odszkodowania lub nieruchomości zamiennej stosownie do treści art. 140 u.g.n. W świetle art. 137 ust. 1 u.g.n., nieruchomość uznaje się za zbędną na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, jeżeli:

1. pomimo upływu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, nie rozpoczęto prac związanych z realizacją tego celu albo

2. pomimo upływu 10 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, cel ten nie został zrealizowany.

Zgodnie z art. 137 ust. 2 u.g.n. jeżeli w przypadku, o którym mowa w ust. 1 pkt 2, cel wywłaszczenia zrealizowano tylko na części wywłaszczonej nieruchomości, zwrotowi podlega pozostała część.

Stosownie do art. 216 ust. 1 u.g.n, przepisy rozdziału 6 działu III tej ustawy stosuje się odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 6 lub art. 47 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 oraz z 1982 r. Nr 11, poz. 79), ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 31. poz. 138, z późn. zm.),(...)

Natomiast zgodnie z art. 216 ust. 2 u.g.n. przepisy rozdziału 6 działu III stosuje się odpowiednio do nieruchomości nabytych na rzecz Skarbu Państwa albo gminy odpowiednio na podstawie:

1. art. 5 i art. 13 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz. U. Nr 35, poz. 240 oraz z 1957 r. Nr 39, poz. 172, dalej jako u.p.n.);

2. art. 9 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1952 r. Nr 4, poz. 31);

3. ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127, z późn. zm.).

Do postępowań w sprawie zwrotu ma zastosowanie również art 229 u.g.n. Przepis ten zawiera wyjątek od zasady zwrotu nieruchomości (przewidzianej przepisami art. 136 - 142), określony jako niemożliwość zwrotu w przypadku, gdy przed dniem wejścia w życie u.g.n. nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej.

W zakresie spełnienia trzech niezbędnych przesłanek zwrotu nieruchomości Organ II instancji zauważył, że wnioskodawcami są wszyscy spadkobiercy zbywców nieruchomości z roku 1948 ([...]wa [...]iego seniora i [...]ny [...]iej), a więc przesłanka 1 jest spełniona.

Działki o numerze [...], [...] i [...] stanowią część nieruchomości wywłaszczonej, objętej księgą wieczystą prowadzoną przez Sąd Rejonowy Poznań - Stare Miasto w Poznaniu, Wydział Ksiąg Wieczystych, nr PO1P/[...]/0, stanowiącą własność Miasta Poznania. Nie są obciążone żadnymi prawami rzeczowymi ograniczonymi ani prawami obligacyjnymi.

Biorąc powyższe pod uwagę stwierdzono, że przesłanka 2 zwrotu jest spełniona.

Należało więc ocenić, czy spełniona została przesłanka nr 3 w postaci "zbędności" nieruchomości na cel wywłaszczenia.

Zbędność nieruchomości na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu nieruchomości, zgodnie z cytowanym wyżej art. 137 u.g.n. występuje wówczas, gdy upłynęły terminy 7 i 10 lat, liczone od zdarzeń wskazanych w tym przepisie. W sprawie pojawia się pewna trudność w ocenie zastosowania przytoczonych reguł z uwagi na to, że umowa zbycia miała miejsce w roku 1948, a cytowany przepis dotyczy stanu prawnego zaistniałego po 01.01.1998 r (w zakresie okresu lat 7), a odnośnie okresu lat 10 dopiero (na skutek nowelizacji przepisu) od 22.09.2004 r.

Analiza orzecznictwa w postaci wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13.03.2014 r. sygn. akt P 38/11 oraz wyroku tego trybunału z 13.04.1999 r. sygn. K 36/98 OTK 1999 nr 3 poz. 40 nie pozostawia wątpliwości co do tego, że prawidłowe jest podejście polegające na tym, że przepisy te stosuje się tylko odpowiednio, co oznacza, że terminy, jakimi posługuje się ustawodawca w dyspozycji art. 137 nie mają zastosowania do stanów faktycznych sprzed ich wejścia w życie, a mają zastosowanie jedynie wówczas, gdy nie podjęto prac związanych z realizacją celu wywłaszczenia przed dniem 01.01.1998 r. bądź też nie zrealizowano celu wywłaszczenia przed dniem 22.09.2004 r. Innymi słowy, jeżeli rozpoczęcie prac związanych z realizacją celu wywłaszczenia nastąpiło przed dniem 01.01.1998 r. albo cel wywłaszczenia został zrealizowany przed dniem 22.09.2004 r., terminy określone w art 137 u.g.n. nie mają zastosowania.

Ustalono, że działka o numerze [...] stanowi część dawnej działki o numerze[...]. natomiast działki o aktualnym oznaczeniu [...] i [...] stanowią część ówczesnej działki nr [...]. W § 1 umowy zbycia nieruchomości określono, że są to tereny uliczne, a zgodnie z § 5 umowy cały przedmiot odstąpienia został zwolniony z podatku od czynności na podstawie ustawy o podziale nieruchomości. Dlatego przyjęto, że przepisy tejże ustawy są podstawą wywłaszczenia. Organ I instancji nie uzyskał innych dokumentów dotyczących przeniesienia własności działek na rzecz Miasta Poznania i brak jest jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, na czym konkretnie miała polegać inwestycja, która była przyczyną wywłaszczenia nieruchomości. W trakcie poszukiwań materiałów źródłowych nie udało się uzyskać planu zagospodarowania przestrzennego obowiązującego dla tego fragmentu Poznania na dzień dokonania wywłaszczenia. Najstarszy plan, jaki udało się odszukać jest datowany na rok 1966, a teren obejmujący wskazane działki był oznaczony symbolem W16MN jako teren mieszkalnictwa o niskiej intensywności. Ustalenia w zakresie celu wywłaszczenia oparto zatem na odpowiedzi na pytanie, czy podstawa prawna przywołana w umowie zbycia nieruchomości da ustalenie w tym zakresie. Podstawa wywłaszczenia jest wskazana w umowie zbycia pośrednio i jest nią "ustawa o podziale nieruchomości". Skutkiem takiego przyjęcia była konieczność ustalenia, czy zrealizowany cel wywłaszczenia był spójny z wymogami wskazanego aktu prawnego. Według w art. 13 ust. 1 u.p.n. właściciel nieruchomości, podlegającej podziałowi, obowiązany jest odstąpić bezpłatnie na własność gminy grunty przeznaczone w planie zagospodarowania przestrzennego pod ulice, place, drogi - na cele użyteczności publicznej, jak również na cele przyszłej polityki terenowej osiedla w ilości, nie przekraczającej 20 % wartości wszystkich działek, obliczonej w myśl art. 16. Zgodnie zatem z brzmieniem ustawy cel wywłaszczenia mógł być dwojaki:

- na ulice, place, drogi - na cele użyteczności publicznej oraz

- na realizację celów przyszłej polityki terenowej osiedla.

Organ II instancji przyjął, że rozważeniu w sprawie podlega ocena, czy doszło na wywłaszczonej części nieruchomości do realizacji chociażby jednego z wyżej wskazanych celów, a to dlatego, że umowa zbycia nie powołuje konkretnego celu wywłaszczenia.

Powstanie na rzeczonych działkach boisk sportowych, placu zabaw i wykorzystywanie ich przez długie lata w celach sportowych i rekreacyjnych spełnia kryteria przeznaczenia nieruchomości w celu realizacji przyszłej polityki terenowej osiedla. Organ II instancji w oparciu o zgromadzone dokumenty ustalił, że istniała taka polityka, która swoją genezę czerpała jeszcze z okresu przedwojennego, wskazując, że :

1. Podział nieruchomości, stanowiących własność [...]wa [...]iego i jego żony [...]ny był planowany już przed wybuchem II wojny światowej. Z dokumentów zgromadzonych w aktach księgi wieczystej nr 2510, a mianowicie z odrysu planu parcelacyjnego wynika, że został on sporządzony w dniu 13.07.1936 r. przez mierniczego przysięgłego [...]. Z planu podziału działek wynika, że pod drogi wyznaczono 12 działek, pod zieleniec 2 działki. Plan z roku 1936 był potwierdzony w dniu 17.06.1948 r. Plany parcelacyjne znajdują potwierdzenie w dokumentach w postaci odrysu szkicu polowego na 143 c rocznik 1937, pomiar wykonany 28.-30.01.1936 r.. następnie odrysu szkicu polowego nr 143 a oraz odrysu szkicu polowego 143 b i szkicu do protokołu granicznego nr VIII z dnia 28.10.1948 r.

dowód: zdjęcia - k. 1547 tom 5, dokumenty szkiców k 1050 - 1045 tom 3.

W rzeczonym planie parcelacyjnym (umiejscowionym w aktach księgi wieczystej) widnieje adnotacja stwierdzająca, że dokument zawierający plan parcelacyjny części obrębu Krzyżowniki to odrys planu parcelacyjnego zatwierdzonego przez Starostwo Powiatowe Poznania w dniu 1 7.11.1936 r. pod L.dz. R/122/81/36. Ponadto widnieje na nim adnotacja, że plan parcelacyjny został "uzgodniony z zamierzeniami Biura Planu Regionalnego Miasta Poznania, dnia 17.8.1936 r." Oznacza to, że plan parcelacyjny został sporządzony na podstawie Rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 16 lutego 1928 r. o prawie budowlanym i zabudowaniu osiedli (Dz. U. Nr 23 poz. 202).

Wniosek o wyżej wskazanym źródle powstania planu potwierdzają fachowe informacje z publikacji autorstwa [...]wa Leońskiego, [...]a Szewczyka i Macieja Krusia pt. "Prawo zagospodarowania przestrzeni", wyd. Lex Wolters Kluwers W-wa 2012 r. Na stronie 34/35 opracowania znajduje się analiza znaczenia przedwojennych przepisów dotyczących parcelacji nieruchomości. Okazuje się, że na podstawie rzeczonego rozporządzenia został wprowadzony wymóg zatwierdzania przez organy samorządu terytorialnego planu parcelacji prywatnych gruntów na wypadek, gdyby ich właściciele zmierzali dokonać ich podziału na działki budowlane. Zgodnie z brzmieniem art. 52 rozporządzenia taki podział mógł nastąpić tylko i wyłącznie na podstawie zatwierdzonego planu parcelacji, organem właściwym do zatwierdzenia takiego planu były ówczesne magistraty gmin miejskich oraz wydziały powiatowe. Z zestawienia powyższych informacji i faktów ustalonych na podstawie materiałów źródłowych wynika logiczny wniosek, że nieruchomości będące własnością [...]wa i [...]ny [...]ich podlegały podziałowi w roku 1936 na mniejsze działki w celu zorganizowania na nich osiedla mieszkaniowego. Twierdzenia o planowaniu osiedla są uprawnione, z uwagi na rozmiar planowanej parcelacji, która objęła w przypadku nieruchomości stanowiącej własność małż. [...]ich 178 odrębnych działek. Co więcej, południowa granica parcelacji jest dzielona z nieruchomością Leona Plucińskiego, która w tamtym czasie jest już rozparcelowana.

Wniosek o planowanym budowlanym przeznaczeniu wydzielonych działek potwierdza analiza treści dokumentów Kw nr [...], w których na kartach 90-91 umieszczony jest główny wyciąg z matrykuły, a wynika z niego, że teren o powierzchni 20 ha z kw [...] ma przeznaczenie oznaczone jako Pb i B. (to jest podwórza i tereny budowlane).

Plan parcelacyjny pozostaje cały czas aktualny, a wskazuje na to treść aktu notarialnego, sporządzonego w dniu 09.02.1949 r. zawierający udzielenie pełnomocnictwa pomiędzy panami [...]imi a małżonkami [...] do zbywania parcel zgodnie z planem parcelacyjnym z dnia 13.07.1936 r.

Jeżeli chodzi o czas po dokonaniu wywłaszczenia, to na dzień 25.09.1953 r. teren o pow. 21.98.16 ha ma jako rodzaj użytkowania podany symbol "P", co oznacza podwórza. Wniosek o przeznaczeniu budowlanym działek potwierdzają również czynności prawne podejmowane wobec parcelowanego terenu przez jego właścicieli. I tak z dokumentów akt księgi wieczystej kw nr [...] wynika, że w latach 1959 - 1961 sprzedano co najmniej 16 wydzielonych działek osobom fizycznym.

Jeżeli chodzi o zagadnienia związane z planistycznym przeznaczeniem nieruchomości wywłaszczonej, najwcześniejszy, uzyskany dokument to plan ogólny zagospodarowania przestrzennego miasta Poznania z 1966 r. Analiza tego dokumentu łącznie z materiałem pomocniczym pozwala na ustalenie, że nieruchomość wywłaszczona znajduje się na terenie mieszkalnictwa o niskiej intensywności. Oceniając, czy planowana na wywłaszczonej nieruchomości budowa przedszkola (która nie doszła do skutku) a następnie przeznaczenie wywłaszczonego terenu na plac zabaw, zieleń rekreacyjną i boiska sportowe wraz z infrastrukturą są przejawem realizacji polityki terenowej osiedla wyjaśniono, że w literaturze przedmiotu wyróżnia się kilka teorii osiedla mieszkaniowego, ale w każdej z nich pojawia się element funkcjonowania obok budynków mieszkalnych także budynków usługowych i infrastruktury związane z szeroko pojętą definicją zaspokajania potrzeb mieszkaniowych. Zgodnie z definicją zaproponowaną przez Wydawnictwo Naukowe PWN: "osiedle mieszkaniowe, to urbanistyczny zespół mieszkaniowy stanowiący strukturalną jednostkę mieszkaniową w mieście; pojęcie osiedla mieszkaniowego wywodzi się z koncepcji jednostki sąsiedzkiej, wielkość osiedla mieszkaniowego wynika z zasięgu pieszego dojścia (600-800 m) do ośrodka usługowego oraz gęstości zaludnienia (5-20 tysięcy mieszkańców) obszaru obsługiwanego przez ten ośrodek" (za www.encyklopediapwn). Mając na uwadze przedstawiony w sprawie cały obszar podlegający parcelacji i planowane przekształcenie nieruchomości wykorzystywane; na cele budowlane przyjęto, że na terenach wywłaszczonych i sąsiadujących z nimi planowano powstanie osiedla mieszkaniowego, dla istnienia i funkcjonowania którego, niezbędne było zaplecze usługowe. Do składników takiego zaplecza należy na pewno zaliczyć tereny zieleni, rekreacji i odpoczynku oraz boiska do gry. Analizą pojęcia osiedla w rozumieniu art. 13 u.p.n. zajęto się w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22.08.2007 r. (sygn. akt IOSK 1310 06), jak i WSA w Bydgoszczy w wyroku z dnia 12.01.2006 r., sygn. akt II SABd 895 05). Rozważania zawarte w uzasadnieniach obydwu orzeczeń sprowadzają się do ustalenia, że w razie ogólnego określenia celu wywłaszczenia na podstawie ustawy czerwcowej politykę terenowa osiedla należy rozumieć jako zespół działań planowaniem i zagospodarowaniem przestrzennym oraz gospodarkę nieruchomościami realizowaną na tym obszarze a w szczególności działania związane z urządzeniem infrastruktury osiedla, działającej na potrzeby jego mieszkańców.

Biorąc powyższe pod uwagę, organ II instancji przyjął, że na terenie działek będących przedmiotem niniejszego postępowania zrealizowano cel wywłaszczenia w postaci realizacji przyszłej polityki terenowej osiedla, a zatem przesłanka 3 zwrotu nieruchomości nie została spełniona.

Odnosząc się do zarzutów zgłoszonych przez skarżących wskazano, że :

- całkowicie chybiony jest zarzut naruszenia art. 7 k.p.a. i niewyjaśnienia, czy w stosunku do działek nr [...], [...] i [...] został zrealizowany cel wywłaszczenia. Pokreślono, że przedmiot niniejszej sprawy podlegał już dwukrotnemu badaniu. Starosta Poznański decyzją znak [...]w pkt X odmówił zwrotu rzeczonych działek, a w ramach decyzji kasatoryjnej z dnia 30.09.2015 r. Wojewoda Wielkopolski dokonał badania zasadności odmowy zwrotu rzeczonych działek i uznał że orzeczenie o odmowie zwrotu jest ustaleniem przedwczesnym z uwagi na niespójności w zebranym materiale dowodowym i konieczność ich usunięcia (pkt IV uzasadnienia decyzji k.1466). Organ I instancji wykonał zalecenia kontrolne poprzez przesłuchanie dodatkowych świadków w osobach [...]jak i [...]sza [...]ka. Zeznania tych świadków w konfrontacji z zeznaniami przesłuchanych wcześniej [...]wa [...] są w pewnej części niespójne, ale organ II instancji ocenił je jako wiarygodne i w pełni oddające i dowodzące tezy, że na rzeczonych działkach zrealizowano cel wywłaszczenia w postaci realizacji polityki terenowej osiedla. Trudno oczekiwać, aby zeznania świadków co do okoliczności mających miejsce w czasie 50 lat były jednolite. Spontaniczność wypowiedzi, różny sposób postrzegania (świadkowie są w różnym wieku) oraz zapamiętanie przez świadków innych szczegółów pozwala jednak na stworzenie ogólnego obrazu wydarzeń, jakie miały miejsce na przedmiocie postępowania, które bez wątpienia prowadzą do ustaleń, że wywłaszczony teren był wykorzystywany w celach rekreacyjnych, sportowych, był miejscem zabaw dzieci, gier i spotkań z okazji oficjalnych świąt. Żaden ze świadków nie poddał w wątpliwość takiego przeznaczenia terenu, a różnił się z innymi jedynie co do wskazania dokładnego okresu wykorzystywania tego terenu w takim charakterze. Zeznania wszystkich świadków zostały potwierdzone dokumentacją zdjęciową z kroniki osiedla. Fakt, czy zagospodarowanie miało miejsce w latach 50 – tych, czy 60 - tych XX wieku ma o tyle mniejsze znaczenie, że według obowiązującej linii orzecznictwa jeżeli rozpoczęcie zagospodarowania zgodne z celem wywłaszczenia nastąpiło przed wejściem w życie u.g.n. albo zostało zakończone przed rokiem 2004, to nie ma zastosowania dyspozycja przepisu art. 137 u.g.n. wyznaczająca terminy 7 i 10 letni na realizację celu wywłaszczenia. W tym stanie rzeczy organ II instancji przyjął, że celem wywłaszczenia nie było przeznaczenie gruntu na ulice (na takie przeznaczenie wskazuje informacja ujęta w matrykule i wywłaszczenie z określeniem takiego celu nie było konieczne, skoro przeznaczenie gruntu jako ulice było ustalone przed wywłaszczeniem) a szerzej pojęta przyszła polityka terenowa osiedla.

- niezasadny jest zarzut naruszenia art. 66 § 1 zd. 2 k.p.a. poprzez zakończenie postępowania i wydanie decyzji z pominięciem zawiadomienia wnioskodawców o potrzebie wniesienia odrębnego podania do właściwego organu w zakresie żądania przyznania nieruchomości zamiennej lub ustalenia odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości oraz z pominięciem pouczenia z art. 66 § 2 k.p.a. Kwestia ewentualnych roszczeń o odszkodowanie czy nieruchomość zamienną była już przedmiotem wyjaśnień w trakcie postępowania. Przebieg zdarzeń polegał na tym, że wniosek obejmował dwa żądania, tj. żądanie zwrotu nieruchomości jak i żądanie wypłaty odszkodowania (vide wniosek k 18 tom 1). Na skutek postanowienia Prezydenta Poznania z dnia 15.09.2005 r. wniosek w zakresie zwrotu nieruchomości został przekazany Wojewodzie Wielkopolskiemu. Następnie postanowieniem Wojewody Wielkopolskiego z dnia 17.10.2005 r. Starosta Poznański został wyznaczony jako organ właściwy do załatwienia sprawy zwrotu nieruchomości. Już w

decyzji organu I instancji z dnia 17.04.2015 r. podkreślono, że Starosta Poznański został wyznaczony jako organ właściwy tylko i wyłącznie do rozpoznania wniosku o zwrot nieruchomości (vide uzasadnienie decyzji k. 1375 tom 4).Nie można pominąć również i tego, że aktualnie sprawa jest w toku na skutek wydania przez Wojewodę Wielkopolskiego w dniu 30.09.2015 r. decyzji kasatoryjnej o przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia. Kwestia ograniczenia się Wojewody Wielkopolskiego do orzekania w zakresie zwrotu nieruchomości została wyjaśniona w uzasadnieniu tejże decyzji (pkt VII k. 1462 tom 5). W tym stanie rzeczy Wojewoda Wielkopolski jako organ II instancji nie ma kompetencji do orzekania w szerszym zakresie aniżeli zakres kognicji oznaczony osnową decyzji organu I instancji.

Reasumując, ocena dokonana z urzędu przez organ II instancji, prowadzi do wniosku, że orzeczeniu organu I instancji nie można zarzucić naruszenia zasad postępowania i przepisów prawa materialnego. Dodatkowa ocena dowodów, przeprowadzona przez organ II instancji poprzez pryzmat zarzutów skarżących wskazujących na naruszenie art. 7 i art.66 k.p.a. nie prowadzi do podważenia w żadnym względzie wyżej wskazanego wniosku.

Skargę na powyższą decyzję w ustawowym terminie wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu [...] [...]i, [...] [...]i, [...] [...]i, [...]k [...]i, [...]aw [...]i, [...]a [...] [...]a – [...]K[...] reprezentowani przez radcę prawnego [...] wnosząc o jej uchylenie oraz o zasądzenie od Wojewody Wielkopolskiego na rzecz skarżących zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie:

1. art. 136 ust. 1 w związku z art. 137 ust. 1 pkt 2 u.g.n.) poprzez uznanie, że:

- cel wywłaszczenia nieruchomości nie został wskazany w umowie z 29 listopada 1948 r. (akt notarialny repertorium [...]/[...]) i konieczne jest odwołanie się do ogólnych celów wywłaszczenia nieruchomości opisanych w art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz. U. z 1948 r. Nr 35, poz. 240), podczas gdy cel wywłaszczenia w umowie z 29 listopada 1948 r. został określony (tereny uliczne), a zastosowana przez Wojewodę Wielkopolskiego rozszerzająca wykładnia celu wywłaszczenia jest niedopuszczalna w świetle art. 136 ust. 1 u.g.n.;

- cel wywłaszczenia nieruchomości mający zdaniem Wojewody Wielkopolskiego wynikać z art. 13 ust. 1 u.p.n. w postaci: "przyszłej polityki terenowej osiedla" może zostać ustalony w oparciu o plan parcelacyjny z dnia 13 lipca 1936 r., czyli dokument powstały 12 lat przed wywłaszczeniem nieruchomości, podczas gdy prawidłowa wykładnia art. 13 ust. 1 u.p.n. prowadzi do wniosku, że "przyszłą politykę terenowa osiedla" mogą wyznaczać jedynie dokumenty powstałe po dokonaniu wywłaszczenia, gdyż tylko wówczas będzie to "przyszła polityka terenowa osiedla", a nie polityka "przeszła" lub "aktualna" w chwili wywłaszczenia;

a nadto, z ostrożności procesowej:

2. art. 80 k.p.a. poprzez sprzeczną z zas[...]i logiki i doświadczenia życiowe: ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, polegającą na tym, że:

- umowa z dnia 29 listopada 1948 r., repertorium [...] nie wskazuje precyzyjnie celu wywłaszczenia nieruchomości, podczas gdy cel ten został wskazany jednoznacznie jako "tereny uliczne", a w konsekwencji brak : podstaw do uznania, że wybudowanie placu zabaw i boisk sportowych - działkach nr [...],[...] oraz [...] wypełnia ten cel wywłaszczenia;

- plan parcelacyjny z dnia 13 lipca 1936 r. wskazuje cel wywłaszczenia nieruchomości w postaci "przyszłej polityki terenowej osiedla", podczas, gdy dokument ten powstał 12 lat przed wywłaszczeniem i wobec tego nie mógł on wskazywać jakiejkolwiek "przyszłej polityki", a co najwyżej politykę "przeszłą" lub "aktualną" w chwili wywłaszczenia, gdyż politykę "przyszłą" wyznaczać może jedynie dokument powstały po chwili wywłaszczenia, a w konsekwencji bezpodstawne uznanie, że w stosunku do działek ewidencyjnych nr [...], [...] oraz [...], obręb 0022 Krzyżowniki został zrealizowany cel wywłaszczenia nieruchomości i nieuzasadnione orzeczenie o odmowie zwrotu tych nieruchomości.

W uzasadnieniu skargi uszczegółowiono powyższe zarzuty. Wskazano m.in., że w umowie z dnia 29 listopada 1948 r. jej strony jednoznacznie określiły cel wywłaszczenia jako "tereny uliczne" i wobec tego nie może on podlegać wykładni rozszerzającej. Wojewoda Wielkopolski bezpodstawnie rozszerzył cel wywłaszczenia opisany w umowie z dnia 29 listopada 1948 r. o ogólne cele wywłaszczenia opisane w art. 13 ust. 1 u.p.n. i w ten sposób dopuścił się naruszenia art. 136 ust. 1 w związku z art. 137 ust. 1 pkt 2 u.g.n. Naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ w razie uznania, że cel wywłaszczenia nie został zrealizowany, Wojewoda Wielkopolski nie utrzymałby w mocy decyzji Starosty Poznańskiego.

Nawet jeśli uznać, że dopuszczalne jest rozszerzenie celu wywłaszczenia opisanego w umowie z 29 listopada 1948 r. o ogólne cele wywłaszczenia nieruchomości, opisane w art. 13 ust. 1 u.p.n., w postaci: "przyszłej polityki terenowej osiedla", to cel ten został przez Wojewodę Wielkopolskiego ustalony nieprawidłowo, a wynikało to z błędnej wykładni art. 13 ust. 1 u.p.n.

Wojewoda Wielkopolski w zaskarżonej decyzji ustalił, że podstawą wyznaczenia "przyszłej polityki terenowej osiedla" w rozumieniu ww. przepisu był przede wszystkim plan parcelacyjny z 1936 r., czyli dokument sporządzony 12 lat przed wywłaszczeniem. Tymczasem "przyszłą politykę terenową osiedla" mogą wyznaczać jedynie dokumenty powstałe po wywłaszczeniu. Tylko wówczas można mówić o polityce terenowej "przyszłej", a nie "przeszłej bądź "aktualnej" w chwili wywłaszczenia. Kierując się zasadą racjonalności: prawodawcy przyjąć należy, że w pojęciu "przyszłej polityki terenowej osiedla" nie mieści się "aktualna" (tj. wynikająca z istniejących i znanych już dokumentów) polityka terenowa.

Decyzja Wojewody Wielkopolskiego narusza art. 136 1 w związku z art. 137 ust. 1 pkt 2 u.g.n., ponieważ wbrew tym przepisom umożliwia wykorzystanie wywłaszczonej nieruchomości na inny cel, niż cel wywłaszczenia nieruchomości.

Organ II instancji błędnie uznał, że cel wywłaszczenia nie został wskazany w umowie z 29 listopada 1948 r. i odwołał się do art. 13 ust. 1 u.p.n. W umowie tej wskazano, że nieruchomości wywłaszczone zostaną przeznaczone na: "tereny uliczne". Zgodnie z zas[...]i logiki, gdyby strony zawierające tę umowę, nie zamierzały wskazywać celu wywłaszczenia (i w tym zakresie odwoływały się jedynie do ogólnych celów wywłaszczenia nieruchomości wskazanych w art. 13 ust. 1 u.p.n., to by w ogóle tego celu nie wpisywały w umowie. Tymczasem cel wywłaszczenia został wskazany w umowie i nie może on podlegać rozszerzającej wykładni.

Wojewoda Wielkopolski dokonał także sprzecznej z zas[...]i logiki i doświadczenia życiowego oceny planu parcelacyjnego z 1936r. uznając, że wskazuje on cel wywłaszczenia nieruchomości w postaci "przyszłej polityki terenowej osiedla", o której mowa w 13 ust. 1 u.p.n. Dokument ten jednak powstał 12 lat przed wywłaszczeniem i dlatego nie może on wskazywać jakiejkolwiek "przyszłej polityki", a co najwyżej politykę "przeszłą" lub "aktualną" w chwili wywłaszczenia nieruchomości.

Wojewoda Wielkopolski w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga [...] okazała się niezasadna.

Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. [...]8 ze zm.). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, zwana dalej "p.p.s.a."). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W myśl art. 145 § 1 p.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli miało ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. W myśl art. 151 p.p.s.a. w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części.

Przedmiotem niniejszego postępowania jest decyzja Wojewody Wielkopolskiego z 28.11.2017r. nr [...]utrzymująca w mocy decyzję Starosty Poznańskiego z 27.02.2017 r. znak [...]orzekającą o odmowie zwrotu na rzecz skarżących nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jako działki nr [...], [...] i [...], arkusz mapy 13, obręb 0022 Krzyżowniki, położonej w Poznaniu w rejonie ulic [...]iej i [...]iej, zapisanej w księdze wieczystej KW nr PO1P/[...]/0, prowadzonej przez Sąd Rejonowy Poznań - Stare Miasto w Poznaniu jako własność Miasta Poznania, we władaniu Zarządu Zieleni Miejskiej w Poznaniu.

Na wstępie poczynić należy pewną uwagę porządkującą. Sąd zaznacza, że sprawa będąca przedmiotem kontroli, a zakończona decyzją Wojewody z dnia 28 listopada 2017 r. nr [...], miała niezwykle rozbudowany przebieg. Początkowo bowiem wystąpienie osób ubiegających się o zwrot wywłaszczonej nieruchomości objęło znaczące obszary, składające się z wielu nieruchomości i działek. Procedowanie Starosty zaowocowało zebraniem ponad półtora tysiąca stron dokumentów. Sąd zweryfikował cały przebieg postępowania i zapoznał się ze wszystkimi dokumentami, jednakże doszedł do przekonania, że szczegółowe relacjonowanie całej sprawy i odnoszenie się do wszystkich jej wątków uczyniłoby uzasadnienie wyroku nieprzejrzystym.

W tym miejscu wystarczy wskazać, że Wojewoda przedstawił w uzasadnieniu swej decyzji obszernie, rzetelnie i wnikliwie zarówno przebieg postępowania, jak i ustalenia faktyczne dotyczące sfery podmiotowej (przede wszystkim praw skarżących) oraz sfery przedmiotowej sprawy. Ustalenia faktyczne organu odwoławczego – w każdym razie, gdy chodzi o treść sprawozdawczą – zdaniem Sądu orzekającego są prawidłowe i mogą stanowić podstawę do rozstrzygnięcia wynikłych w sprawie zagadnień prawnych.

Relacjonowanie całego postępowania w niniejszym uzasadnieniu Sąd uznał za zbędne także z tego powodu, że decyzja z dnia 28 listopada 2017 r., [...] dotyczy zaledwie wycinka sprawy "zwrotowej", a konkretnie działek nr [...], [...] i [...], których historia i stan nie są przedmiotem sporu. Wojewódzki Sąd Administracyjny podziela ustalenia faktyczne organu II instancji, czyniąc je integralną częścią ustaleń własnych.

Niespornym jest, że przedmiotowy wniosek złożyły osoby uprawnione. Bezspornym jest też, że według stanu na dzień 21.03.2014 r. działka nr [...] stanowiła teren niezabudowany, porośnięty trawą, utrzymywany przez Zarząd Zieleni Miejskiej. W jej południowej części znajduje się poręcz metalowa. Działka nr [...] to teren niezabudowany, w części wschodniej zajęty pod niewielki asfaltowy plac, w obrębie którego stoi metalowy maszt. W części zachodniej znajduje się piaszczyste boisko do gry w siatkówkę i fragment trawiastego boiska do gry z jedną bramką. Pozostały teren działki zajęty jest pod jeszcze jeden fragment boiska piaszczystego oraz trawnik i drzewa. W części wschodniej w granicy działki jest posadzony żywopłot. Na działce zainstalowano dwa kosze na śmieci. Działka [...] jest porośnięta trawnikiem, niezabudowana. Teren od strony północnej jest zaniedbany. Na dzień 09.12.2016 r. stwierdzono, że na działce [...] w części północnej znajdował się fragment tymczasowej budowy, na działce [...] prowadzono roboty budowlane, działka [...] stanowiła ogrodzony teren budowy placu zabaw. Wszystkie działki od strony zachodniej i w części od strony wschodniej były ogrodzone żywopłotem i drzewami wieloletnimi.

W świetle powyższego trafny jest wniosek organu odwoławczego, że w/w działki zagospodarowane zostały pod szeroko rozumianą funkcję sportu i rekreacji.

Rozważania dotyczące podstaw zwrotu rozpocząć należy od wyjaśnienia, że zgodnie z art. 136 ust. 1 i 2 u.g.n. nieruchomość wywłaszczona nie może być użyta na cel inny niż określony w decyzji o wywłaszczeniu, z uwzględnieniem art. 137, chyba że poprzedni właściciel lub jego spadkobierca nie złożą wniosku o zwrot tej nieruchomości. Poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Z wnioskiem o zwrot nieruchomości lub jej części występuje się do starosty, wykonującego zadanie z zakresu administracji rządowej, który zawi[...]ia o tym właściwy organ. Warunkiem zwrotu nieruchomości jest zwrot przez poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercę odszkodowania lub nieruchomości zamiennej stosownie do art. 140.

Zgodnie z art. 137 u.g.n. (według obecnego brzmienia) nieruchomość uznaje się za zbędną na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, jeżeli: 1) pomimo upływu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, nie rozpoczęto prac związanych z realizacją tego celu albo 2) pomimo upływu 10 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, cel ten nie został zrealizowany. Jeżeli w przypadku, o którym mowa w art. 137 ust. 1 pkt 2 u.g.n., cel wywłaszczenia został zrealizowany tylko na części wywłaszczonej nieruchomości, zwrotowi podlega pozostała część.

Wreszcie art. 216 ust. 2 pkt 1 u.g.n. stanowi (od nowelizacji obowiązującej od 22 września 2004 r.), że przepisy rozdziału 6 działu III u.g.n. (w tej części ustawy zawierają się art. 136 i 137 u.g.n.) stosuje się odpowiednio do nieruchomości nabytych na rzecz Skarbu Państwa albo gminy na podstawie art. 5 i art. 13 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz. U. poz. 240 oraz z 1957 r. poz. 172).

W niniejszej sprawie pozostaje bezspornym, że działki nr [...], [...] i [...] zostały zbyte na podstawie umowy notarialnej z 29.11.1948 r., nr rep. [...] (obejmującej większe połacie gruntów) zawartej przez poprzedników prawnych osób obecnie ubiegających się o zwrot. Mimo formy umowy w istocie zbycie przedmiotowych działek niewątpliwie miało charakter wywłaszczenia. Zgodnie bowiem z art.13 ust.1 u.p.n. właściciel nieruchomości, podlegającej podziałowi, obowiązany był odstąpić bezpłatnie na własność gminy grunty - przeznaczone w planie zagospodarowania przestrzennego pod ulice, place, drogi - na cele użyteczności publicznej, jak również na cele przyszłej polityki terenowej osiedla w ilości, nie przekraczającej 20% wartości wszystkich działek, obliczonej w myśl art. 16. W świetle tego przepisu właściciel nieruchomości, podlegającej podziałowi, obowiązany był odstąpić bezpłatnie na własność gminy grunty na w/w cele. Występował więc przymus przeniesienia własności nieruchomości, a więc doszło do wywłaszczenia.

Z tego aktu notarialnego wynika, że umowa w zapisach końcowych powołuje się na zwolnienie od podatku od nabycia praw majątkowych na podstawie art. 13 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. (Dz. U. nr 35, poz. 240). Zapis ten wskazuje na zawarcie przedmiotowej umowy na zasadach określonych w tej ustawie.

W ocenie Sądu – uwzględniając całokształt sprawy - treść umowy z 29 listopada 1948 r. i określenie w niej, że tereny odstąpione są określone jako "tereny uliczne". – uzasadnione jest przyjęcie, że wspomniana umowa została zawarta w warunkach art. 13 ust. 1 ustawy o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (u.p.n.). Stanowisko takie zajął Wojewoda i nie jest ono przedmiotem sporu pomiędzy stronami.

Powyższe oznacza, że sprawa powinna być oceniona przez pryzmat art. 216 ust. 1 pkt 2 u.g.n., który do działek zbytych w trybie art. 13 ust. 1 u.p.n. nakazuje stosować odpowiednio przepisy dotyczące zwrotu wywłaszczonych nieruchomości.

W pierwszej kolejności Sąd zbadał stanowisko Wojewody, w zakresie w jakim dotyczyło ono przesłanek zwrotu działek [...],[...], [...]. Jedynie bowiem spełnienie bądź niespełnienie tej przesłanki zwrotu budziło wątpliwości i było sporne. W odniesieniu do tego gruntu organ odwoławczy przedstawił bardzo szeroki wywód, który sprowadzić można do następujących tez:

– w umowie zbycia nieruchomości (akt notarialny z 1948 r.) nie określono celu wywłaszczenia;

– skoro umowę zawarto w wykonaniu zobowiązań wynikających z u.p.n., to należy brać pod uwagę cel umownego "wywłaszczenia" zapisany w art. 13 ust. 1, to jest przeznaczenie nieruchomości "na cele przyszłej polityki terenowej osiedla"; Wojewoda uznał, że na przedmiotowych działkach zrealizowano cel wywłaszczenia poprzez powstanie na ww. działach boisk sportowych, placu zabaw i wykorzystywanie przez lata w celach sportowych i rekreacyjnych;

– o tym, że nieruchomości zbyto z myślą o polityce terenowej osiedla otaczającego działki [...],[...],[...] można wnioskować na podstawie zebranych dokumentów, które nawiązują do przedwojennego planu parcelacyjnego - urzędowego dokumentu określającego plany podziału gruntów pod osiedla;

Powyższe doprowadziło Wojewodę do przekonania, że na działkach nr [...],[...],[...] cel wywłaszczenia został zrealizowany (mieści się on celach przyszłej polityki terenowej osiedla). Wywód Wojewody dotyczący przedmiotowych działek jest rzetelny, jeśli chodzi o płaszczyznę przeprowadzonych dogłębnie wyjaśnień. Zasadniczo Sąd orzekający podziela ten wywód.

Wojewoda przyjął, a Sąd orzekający podziela to stanowisko, że na dzień wywłaszczenia, zgodnie z treścią umowy zbycia z 29.11.1948r., tereny odstąpione zostały w umowie określone jako "tereny uliczne". Wynika to wprost z wykładni literalnej § 1 umowy stanowiącego m.in., że [...]w [...]i senior i jego synowie [...]aw, [...]w, [...]aw i [...][...] odstępują Gminie Stołecznego Miasta Poznania wskazane parcele o pow.1.26,33 ha (tereny uliczne) i przenoszą zarazem własność tych działek na nabywczynię. Wbrew zarzutom skarżących zapis ten można rozumieć jedynie w ten sposób, że przedmiotowe działki stanowiły tereny uliczne już w chwili ich zbycia. Brak jest bowiem w umowie jakiegokolwiek zapisu wskazującego na to, że celem wywłaszczenia było dopiero przyszłe przeznaczenie tych działek pod ulice, place i drogi. W umowie zawarty jest jedynie zapis, że działki te już stanowią tereny uliczne. Oznacza to, że działki te już w chwili wywłaszczenia miały takie przeznaczenie. Nie mogły więc zostać wywłaszczone pod tereny uliczne. W umowie tej w ogóle nie wskazano celu wywłaszczenia.

Wywody organów polegały więc na poszukiwaniu celów zbycia, w szczególności przez odwołanie się do treści art. 13 ust. 1 u.p.n. Akt wywłaszczający nie precyzuje, a tak właściwie w ogóle nie wskazuje, celu, ze względu na który uprawnionego pozbawiono własności. W tej sytuacji w przedmiotowej sprawie organy prawidłowo wywiodły z podstawy prawnej wywłaszczenia i kontekstu umowy jakie są cele wywłaszczenia nieruchomości.

Wywody ukierunkowane na doszukiwanie się innych celów zbycia, w szczególności przez odwołanie się do treści art. 13 ust. 1 u.p.n. są zgodne z bardzo obszernym orzecznictwem, zgodnie z którym bada się, mgliste niekiedy, funkcjonalne związki nieruchomości z celami wywłaszczenia. Tego rodzaju rozważania są dopuszczalne wówczas, gdy akt wywłaszczający (ewentualnie jedna z umów na podstawie ustaw z art. 216 u.g.n.) nie precyzuje, albo nawet w ogóle nie wskazuje, celu, ze względu na który uprawnionego pozbawiono prawa własności. Jak wskazano, w niniejszej sprawie umowa, w oparciu o którą poprzednicy prawni osób obecnie ubiegających się o zwrot działek nr [...],[...],[...] odstąpili swoją własność, w ogóle nie precyzuje celu na jaki to nastąpiło. W tym stanie rzeczy organy prawidłowo badały jakie były funkcjonalne związki tej nieruchomości z celami wywłaszczenia i trafnie przyjęły, że w szerszym kontekście nieruchomości będące przedmiotem transakcji mogły wpisywać się w szeroko rozumiane, długookresowe cele przyszłej polityki terenowej osiedla oraz w wieloletnią strategię przestrzenną obszaru Krzyżownik.

Tak więc zarzuty skarżących dotyczące naruszenia art. 136 ust. 1 w zw. z art. 137 ust. 1 pkt 2 u.g.n. oraz art. 80 k.p.a. są niezasadne. Jak już bowiem wspomniano, cel odstąpienia nieruchomości nie został sprecyzowany w akcie notarialnym. Wbrew twierdzeniom skarżących nie można uznać za sprecyzowany cel wywłaszczenia sformułowania "tereny uliczne" użytego przy określaniu nieruchomości, które zostały odstąpione na rzecz Miasta Poznania. Z treści umowy z 29.11.1948 r. można wywnioskować, że przekazane nieruchomości stanowiły tereny uliczne, jednak nie można uznać tego za wskazanie celu odstąpienia.

Wbrew stanowisku skarżących organ II instancji niewadliwie ustalił, że przedmiotowa nieruchomość nie stała się zbędna na cel określony w umowie z 29.11.1948 r. Organ II instancji prawidłowo zebrał materiał dowodowy i należycie na jego podstawie ustalił, że nieruchomość nabyto pod realizację przyszłej polityki terenowej osiedla (budowa osiedla mieszkaniowego). W związku z powyższym i w świetle okoliczności sprawy organy prawidłowo ustaliły, że cel wywłaszczenia został zrealizowany w niniejszej sprawie.

Sąd orzekający nie podzielił zarzutu skarżących, że skoro plan parcelacyjny z dnia 13 lipca 1936 r. wskazujący cel wywłaszczenia nieruchomości w postaci "przyszłej polityki terenowej osiedla" powstał 12 lat przed wywłaszczeniem, to wobec tego nie mógł on wskazywać jakiejkolwiek "przyszłej polityki", a co najwyżej politykę "przeszłą" lub "aktualną" w chwili wywłaszczenia. Zdaniem skarżących politykę "przyszłą" wyznaczać może jedynie dokument powstały po chwili wywłaszczenia. Skarżącym umknął jednak fakt, że organ przyjął, że przedmiotowe działki wywłaszczone zostały pod przyszłą politykę terenową osiedla nie tylko na podstawie planu parcelacyjnego z dnia 13 lipca 1936 r. Plan ten stanowił jedynie jeden z elementów rozumowania organu. Ustalono też, że uchwałą nr 33/283/66 z dnia 9.09.1966 r. zatwierdzono ustalenia realizacyjne ogólnego planu zagospodarowania przestrzennego miasta Poznania. Na podstawie wyrysu z planu ogólnego zagospodarowania przestrzennego Miasta Poznania z 1966 r. (załącznik do pisma MPU-OR/506-51/14 840/14) stwierdzono, że wywłaszczona nieruchomość położona jest na terenach mieszkalnictwa o niskiej intensywności, oznaczonej symbolem W17 MN. Z opisu ustalenia ogólnego dla tej jednostki urbanistycznej wynika, że w roku 1966 teren o powierzchni 121,8 ha przeznaczony był na mieszkalnictwo rodzinne o niskiej intensywności. Szczegółowe ustalenia realizacyjne miały być opracowane w planie szczegółowym z uwzględnieniem ustaleń ogólnych dla miasta pkt 1.2.3.1 i 1.2.3.2., a w tych punktach zapisano, że usługi podstawowe należy programować zgodnie z obowiązującymi przepisami, a wielkość parcel w zabudowie o niskiej intensywności w uzależnieniu od możliwości zaopatrzenia w wodę i odprowadzenia ścieków określą szczegółowe plany zagospodarowania przestrzennego.

Z kolei z miejscowego planu szczegółowego zagospodarowania przestrzennego "Smochowice - 2" aktualizacja z lutego 1980 r. wynika, że teren odpowiadający aktualnej lokalizacji działek gruntu [...], [...] i [...] jest oznaczony symbolem A7UO 047, co oznacza przeznaczenie terenu na usługi oświaty (przedszkole).Plan ten jest wystarczający tylko w zakresie określenia ogólnych założeń dotyczących osiedla, w tym przyjęcia, że na rzeczonych działkach planowana jest w roku 1980 budowa przedszkola.

Ustalono, że na przełomie lat 50/60 XX w. teren ten został zagospodarowany na cele sportowo - rekreacyjne, w tym opłotowany i obsadzony drzewami. Następnie posadowiono na nim barak do przechowywania sprzętu sportowego, wykonano plac zabaw, boiska do gry w piłkę nożną i siatkówkę. Wykonano na gruncie płytę betonową służącą jako parkiet taneczny. Plac był wykorzystywany jako plac zabaw i miejsce organizowania uroczystości świątecznych z okazji dożynek, 1 maja czy 22 lipca. Od dnia 09.04.1962 r. do dnia przejścia na emeryturę (w nieustalonej dacie) utrzymywaniem porządku na zorganizowanym placu rekreacji zajmowała się pracownica Wydziału Oświaty i Kultury Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej Poznań - Jeżyce, [...]wa [...]a.

Powyższe ustalenia nie tylko znajdują potwierdzenie w aktach administracyjnych sprawy, lecz także nie były kwestionowane przez skarżących. Wynika z nich, że nie tylko przed wywłaszczeniem planowano, że m.in. na terenie przedmiotowych działek powstanie osiedle mieszkaniowe. Plany takie istniały także po ich wywłaszczeniu. Co więcej, zostały one zrealizowane.

Zaznaczyć należy, że Sąd orzekający w niniejszym składzie w pełni podziela utrwalony już pogląd, że przy ocenie realizacji celu publicznego za jaki uznano budowę osiedla mieszkaniowego należy uwzględnić nie tylko budowę typowych budynków (bloków) mieszkalnych, ale również wszystkich innych obiektów i urządzeń technicznych składających się na infrastrukturę tego osiedla niezbędną dla prawidłowego funkcjonowania osiedla i jego mieszkańców - takich jak budynki handlowe, usługowe, urządzenia towarzyszące, ciągi komunikacyjne, parkingi, szkoły, boiska sportowe, garaże, zieleń osiedlowa i ciągi piesze (chodniki). Za infrastrukturę związaną nierozdzielnie z budownictwem mieszkaniowym o charakterze osiedlowym niezbędną dla prawidłowego funkcjonowania danego osiedla i jego mieszkańców uznaje się ponadto wszelkie instalacje podziemne - linie komunikacyjne, wodociągi, kabel elektryczny, instalację gazową, sanitarną czy kanały deszczowe (zob. m. in. wyrok NSA z 20 stycznia 1999 r., IV S.A. 2033/96, LEX nr 47337 oraz WSA w Poznaniu z dnia 20.12.2007r., sygn. III SA/Po 648/07,wyrok NSA z: 20.12.1993 r.- SA/Kr 455/93; 16.12.1993 r.- SA/Po 423/93; 28.9.1993 r.- SA/Po 1621/93; 24.3.1993 r.- SA/Kr 1603/93; 21.4.1993 r.- SA/Kr 1962/93; 20.1.1999 r.- IV SA 2033/96).

Mając powyższe na uwadze Sąd orzekający nie miał wątpliwości, że na działkach nr [...],[...],[...] zrealizowany został cel wywłaszczenia w postaci budowy osiedla mieszkaniowego, skoro na spornych działkach zrealizowano funkcję rekreacyjno – sportową stanowiącą niewątpliwie infrastrukturę tego osiedla niezbędną dla prawidłowego funkcjonowania osiedla i jego mieszkańców

Przypomnieć należy, że jak trafnie wskazał Wojewoda pozytywnymi przesłankami zwrotu nieruchomości są występujące łącznie okoliczności:

1) wniosek właścicieli nieruchomości lub ich spadkobierców o zwrot nieruchomości,

2) stan prawny nieruchomości, kwalifikujący ją do zbioru nieruchomości mogących podlegać zwrotowi,

3) zbędność nieruchomości na cele wywłaszczenia.

Organy administracji trafnie przyjęły, że o ile zostały spełnione dwie pierwsze z w/w przesłanek, o tyle nie została spełniona przesłanka zbędności nieruchomości na cele wywłaszczenia. Tym samym niedopuszczalny był zwrot przedmiotowych działek, gdyż wymagane przesłanki nie zostały spełnione łącznie.

Podzielić należy również pogląd wyrażony w wyroku WSA w Krakowie z dnia 30 czerwca 2008 r., sygn. akt: II SA/Kr 271/08, zgodnie z którym zasadne jest stanowisko, że jeśli cel wywłaszczenia został zrealizowany, to zwrot nie jest możliwy bez względu na to, kiedy realizacja ta nastąpiła. W ocenie sądu nie jest do przyjęcia stanowisko, że nieruchomość staje się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu w sytuacji, gdy cel wywłaszczenia został, co prawda, zrealizowany, ale po upływie terminów wskazanych w u.g.n.. Wówczas w każdej sprawie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości - w szczególności, gdy wywłaszczenie miało miejsce kilkadziesiąt lat przed wszczęciem postępowania o zwrot - organ orzekający o zwrocie musiałby ustalać dokładną datę realizacji celu wywłaszczenia. Konsekwencją ustalenia, że cel wywłaszczenia został zrealizowany, ale po upływie omawianych terminów 7 albo 10 lat, byłaby konieczność wydania decyzji o zwrocie nieruchomości, mimo, iż nieruchomość była (lub jest) wykorzystywania zgodnie z celem wywłaszczenia już kilkadziesiąt lat. Takiej interpretacji nie sposób pogodzić z zasadą stabilności porządku prawnego. (tak również w wyroku WSA w Poznaniu o sygn. IV SA/Po 599/14, publ. CBOSA)

W tym stanie rzeczy z przyczyn wskazanych i opisanych wyżej na podstawie art.151 p.p.s.a skargę należało oddalić.