Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1114/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-10-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 156 -158
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 57 poz 321
law: Dekret z dnia 28 listopada 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Emilia Lewandowska Sędziowie WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska WSA Joanna Skiba (spr.) Protokolant sekretarz sądowy Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 października 2017 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia w części oddala skargę


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r., nr [...] po rozpatrzeniu wniosku J. M. o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2015r.,

nr [...] w zakresie pkt. 1 utrzymał powyższą decyzję w zakresie pkt. 1 w mocy.

W uzasadnieniu organ przedstawił następująco stan sprawy:

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2015 r., nr: [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w punkcie 1 odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa u Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r., nr: [...] w zakresie punktu 1 oraz w punkcie 2 stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r., nr [...] w zakresie punktu 2.

Od powyższej decyzji Ministra wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy w zakresie objętym punktem 1 wymienionego rozstrzygnięcia złożyła J. M.

Rozpoznając ponownie sprawę organ nie znalazł podstaw do zmiany decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2015 r., nr [...] w zakresie punktu 1.

Organ podkreślił, że ocena zgodności z prawem decyzji Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r., nr [...] odbywała się w trybie stwierdzenia nieważności, a nie w postępowaniu instancyjnym. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi kontrolował zatem wyłącznie to, czy orzeczenie z 1949 roku było dotknięte jedną z wad określonych w art. 156 § 1 Kpa. w dalszej części określił ramy oraz zakres postępowania o stwierdzenie nieważności. Ponadto podkreślił, że w sprawie zakończonej decyzją Ministra z dnia [...] sierpnia 2015 r., zaistniała wyjątkowa sytuacja, w której do stwierdzenia oczywistego naruszenia normy prawnej, będącej podstawą rozstrzygnięcia w postępowaniu "zwykłym", niezbędna była weryfikacja stanu faktycznego ustalonego w tym ostatnim postępowaniu, ponieważ od tego zależała ocena poprawności zastosowania przepisu prawa materialnego w tym przypadku art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeni reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.). Zdaniem organu nadzoru Minister Rolnictwa i Reform Rolnych w swoim orzeczeniu z dnia [...] maja 1949 r., nr [...] dokonał błędnej oceny stanu faktycznego przez oparcie jej na niewłaściwych przepisach prawa. Jednak z uwagi na to, że ocena niezgodności z prawem tego rozstrzygnięcia odbywa się w postępowaniu nadzwyczajnym nie można, zdaniem organu, uznać, że jest to okoliczność wystarczająca do stwierdzenia nieważności decyzji w całości. Należy bowiem zbadać, czy orzeczenie w istocie naruszyło przepis dekretu. Z tego punktu widzenia kluczowa okazała się kwestia dotycząca wydzielenia na rzecz B. G. części majątku [...].

Odwołując się do argumentu wnioskodawczyni dotyczącego przejścia prawa własności popartego orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1992 r., organ uznał, że rozważania te nie pozwalają na podzielenie odmiennego, liberalnego kierunku orzecznictwa okresu międzywojennego, wyrażającego się w honorowaniu umów ustnych. Powyższe orzeczenie w żaden sposób zdaniem organu nie uprawnia do twierdzenia, że własność części majątku przeszła na rzecz B. G. na innej, niewymienionej przez wnioskodawczynię podstawie, niewymagającej dla swojej skuteczności wpisu w LWH. Jak stanowi bowiem treść zacytowanego wyżej orzeczenia Sądu Najwyższego przeniesienie prawa własności wymagało zachowania określonej formy i zdaniem organu nie można w tej materii honorować umów ustnych. Wnioskodawczyni poza przywołaniem omawianego orzeczenia nie dołączyła żadnego dokumentu, który mógłby zostać uznany z stanowiący podstawę do przeniesienia prawa własności. Z tego względu zdaniem organu podniesiony argument nie zasługuje na uwzględnienie.

Powyższym ustaleniom nie zaprzecza treść protokołu z [...] lutego 1943 r., gdyż został on sporządzony po 1 września 1939 r., a jego treść nie koresponduje z innymi dokumentami zgromadzonymi w sprawie w tym z wyciągiem z lwh [...] (obejmującym wpisy sprzed roku 1939 r.). W związku z tym, zdaniem organu, przywołany protokół nie może stanowić podstawy w zakresie ustaleń dotyczących prawa własności do nieruchomości w dacie przed 1 września 1939 r., w tym potwierdzać rozporządzenia częścią gruntów kilkanaście lat wcześniej, szczególnie jeżeli chodzi o darowizny na rzecz osoby bliskiej. Okres wojenny spowodował utratę wielu dokumentów, ale zgodnie z zeznaniami zawartymi w protokole oraz twierdzeniami wnioskodawczyni, wydzielenie części majątku [...] na rzecz B. G. rzekomo miało nastąpić na długo przed 1 września 1939r., zatem nie było przeszkód aby zmiany w stanie własności nieruchomości zostały uwzględnione w księgach wieczystych. B. G. powołuje się jedynie na niczym nie poparte przejście prawa własności na podstawie nieznanych, domniemanych czynności, których zdaniem organu w żaden sposób nie potwierdza zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Z wymienionych względów zapis omawianego protokołu, z którego wynika, iż na podstawie poza hipotecznych kontraktów kupna sprzedaży, zamiany i darowizny dokonanych w różnych czasach, a w każdym razie przed kilkunastu laty (a więc najpóźniej w 1932 roku), właściciele faktyczni i hipoteczni dóbr tabularnych [...] wydzielili z dóbr tych pgr [...] i utworzyli z nich nowe ciało hipoteczne G.B. Nr 2772, a własność tegoż odstąpili B. G., nie może stanowić zdaniem organu dowodu na potwierdzenie wydzielenia parcel na rzecz B. G. przed 1 września 1939 r. Organ stwierdził, iż o kontrakcie darowizny części majątku [...] na rzecz wymienionej mowa jest w piśmie Urzędu Wojewódzkiego w K. z dnia [...] lutego 1949 r., nr [...]. Jednak zarówno protokół jak i pismo Urzędu Wojewódzkiego w K. nie odwołują się do konkretnego dokumentu związanego z przeniesieniem własności, który zgodnie z powołanymi we wcześniejszym akapicie przepisami mógłby zostać uznany za taki, który skutecznie przeniósł prawo własności bez konieczności dokonania odpowiednich wpisów w księdze wieczystej. Ponadto w piśmie UW w K. wymienione zostały nie wszystkie parcele zawarte w przytoczonym protokole, dlatego należy stwierdzić istnienie rozbieżności w tym zakresie.

Wobec różnic występujących w powyższych dokumentach, oraz ze względu na brak wskazania przez wnioskodawczynię konkretnego dokumentu, który mógłby potwierdzić przeniesienie własności części majątku [...] na rzecz B. G. przed dniem 1 września1939 r. (zgodnie z art. 431 i 432 Kodeksu cywilnego austriackiego) w celu usunięcia wątpliwości w zakresie przejścia prawa własności części przedmiotowego majątku organ oparł się na zapisach wyciągu z księgi tabularnej dla większych posiadłości lwh [...] dobra "[...]", L. ks. zam: [...], sporządzonym przez Sąd Okręgowy w K. Wymieniony dokument sporządzono na dzień [...] grudnia 1948 r., lecz pierwszy wpis w nim zawarty widnieje pod datą [...] grudnia 1924 r. Dokument ten obejmuje wpisy z okresu od 18 grudnia 1924 r. do 4 sierpnia 1948 r. Pierwsza adnotacja dotycząca S. i W. G. datowana jest na dzień [...] listopada 1929 r. W tej dacie wpisano prawo własności na rzecz dr S. K. i W K.– [...] marca 1936 r. zanotowano zmianę nazwiska właścicieli z K. na G. Dokument ten zawiera wszelkie wpisy dotyczące postępowań scaleniowych oraz wniosków o wydzielenie, oraz wpis dotyczący zawarcia umowy sprzedaży z daty 21 stycznia 1942 r. brak jest natomiast w treści lwh [...] potwierdzenia, iż z majątku [...] wydzielono, na rzecz B. G., wymienione w protokole z dnia [...] lutego 1943 r. działki gruntu . Co istotne działki wymienione w protokole jako wydzielone na rzecz B. G., objęte zostały postępowaniem scaleniowym (działki nr [...]). Objęcie przywołanych działek postępowaniem scaleniowym odnotowanym w lwh [...], a nie w odrębnym wykazie, jednoznacznie świadczy zdaniem organu o tym, iż nie były one z lwh [...] wydzielone, a co za tym idzie (wobec braku dokumentu potwierdzającego sporządzenia umowy darowizny w przepisanej formie) nie mogły stanowić wyłącznej własności B. G.. Nie ma też żadnych dowodów potwierdzających stanowisko wnioskodawczyni, że do wydzielenia tych działek doszło po ich scaleniu. Ponadto w księdze, pod datą 7 sierpnia 1940 r., dokonano wpisu dotyczącego odmowy uwzględnienia wniosku o podział parcel [...] – świadczy to o tym, zdaniem organu, że parcela ta (wymieniona w protokole jako składowa wydzielonej części z majątku [...]) nie stanowiła odrębnej od przedmiotowego majątku własności. Organ podkreślił, iż zgodnie z pismem Sądu Okręgowego w K. Urząd Ksiąg Wieczystych z dnia 18 sierpnia 1948 r., nr: Ns. Tab. [...]niemożliwe było sporządzenie wyciągu z kart A i B wyk. Hip. [...]ks. gr. Gm. Kat. [...] (rzekomo wydzielonego na rzecz B. G.), gdyż wykaz ten nie istniał. Na brak wydzielenia i przeniesienia części majątku [...] do odrębnego wykazu hipotecznego [...]wskazuje również pismo Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] marca 1953 r., nr [...], zgodnie z którym wykaz [...]nie istniał i nie był wyłącznie projektowany w drodze mającego nastąpić scalenia. Wobec powyższego oraz mając na uwadze, że wypis z lwh [...] obejmuje okres od 1924 do 1948 roku i zawiera wszelkie zmiany zachodzące w tym czasie w majątku [...] (w tym postępowania scaleniowe, wnioski o wydzielenie i podział oraz umowę sprzedaży) organ uznał, iż nie znajduje potwierdzenia zapis protokołu w części dotyczącej wydzielenia (na długo przed 27 lutego 1943r.) parcel z części majątku [...] i odstąpienia ich własności na podstawie umowy darowizny na rzecz B. G. przed wybuchem wojny. S. I W. i G., ówcześni właściciele majątku [...], dokonywali do księgi tabularnej wpisów dotyczących zmian w tym majątku. W związku z tym trudno dać wiarę twierdzeniu wnioskodawczyni, zgodnie z którym właściciele przez okres od 26 listopada 1929 r. (pierwsza adnotacja dotycząca małżeństwa G.) do 1 września 1939 r. (wybuch II wojny światowej), a więc prawie przez 10 lat, nie odnotowali w księdze umowy darowizny (zdaniem wnioskodawczyni sporządzonej w nieokreślonej formie i w nieznanej dacie) na rzecz swojej córki B. G. i nie dokonali na jej podstawie wydzielenia części majątku [...]. Zatem, zdaniem organu, przy ustalaniu kwestii wydzielenia części majątku [...] na rzecz B. G., nie zasługuje na uwzględnienie protokół z [...] lutego 1943 r. Zawiera on bowiem jedynie oświadczenia osób zainteresowanych, które zostały wymienione w jego treści, na dzień jego sporządzenia, zaś informacje dotyczące wcześniejszych zmian zachodzących w majątku [...] nie znalazły potwierdzenia w innych dokumentach źródłowych. Również załączony do wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy arkusz posiadłości gruntowej oraz pismo Powiatowego Urzędu Ziemskiego w K. z dnia [...] sierpnia 1945 r., nr [...] nie mogą zdaniem organu stanowić dowodu potwierdzającego wydzielenie i przeniesienie części majątku [...] do odrębnego wykazu hipotecznego [...]. Dokumenty te w żaden sposób nie potwierdzają prawa własności do nieruchomości. Nie można też uznać zdaniem organu, że zarówno arkusz posiadłości gruntowej datowany na 1943 r., jak i pismo z dnia 20 sierpnia 1945 r., są w zakresie ustalenia istnienia prawa własności nieruchomości dokumentami bardziej wartościowymi niż wykaz hipoteczny sporządzony przez Urząd Ksiąg Wieczystych przy Sądzie Okręgowym w K.

Reasumując organ stwierdził, że protokół z dnia 27 lutego 1943 r. został sporządzony na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 marca 1932 r. o postępowaniu uproszczonym przy regulowaniu stanu hipotecznego grantów w związku ze scaleniem w okręgach sądów apelacyjnych w Krakowie i we Lwowie (Dz. U. Nr 38, poz. 392), a co za tym idzie dla swojej skuteczności nie wymaga zachowania formy aktu notarialnego. Jednak przyjmując, że omawiany protokół wydzielił na rzecz B. G. wymienione w nim parcele gruntu, przejście prawa własności na rzecz B. G. mogło nastąpić dopiero po sporządzeniu tegoż protokołu, a więc już po dacie 1 września 1939 r. W tym stanie rzeczy również arkusz posiadłości gruntowej przedstawiający stan na rok 1943 określający B. G. jako "posiadacza" nie może stanowić dowodu na okoliczność skutecznego wydzielenia własności części majątku [...] na rzecz B. G. przed dniem 1 września 1939 r., Stanowi to także argument za uznaniem zapisów w lwh jako miarodajnych i zgodnych ze stanem rzeczywistym, tym bardziej, że ze zgromadzonych dokumentów nie wynika jakoby jeszcze przed datą sporządzenia wymienionego protokołu nastąpiły jakiekolwiek zmiany prowadzące do wyodrębnienia ciała hipotecznego nr [...]. Zgromadzone dokumenty jednoznacznie świadczą o tym, że takie ciało hipoteczne nie zostało utworzone.

Odnosząc się do orzeczenia z dnia [...] sierpnia 1938 r., nr [...], organ stwierdził, że określa on jedynie obszar majątku [...] wyłączony spod parcelacji, co nie jest równoznaczne z tym, że cały obszar majątku nie podlega obowiązkowi parcelacyjnemu. Co więcej z treści tego orzeczenia wynika, że na wniosek S. i W. G. organ powiatowy, zgodnie z art. 16 ustawy z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej (Dz. U. z 1926 r. Nr 1, poz. 1), wydzielił z majątku [...] przekraczającego podstawowe normy władania (określone w art. 4 ustawy), obszar ustalony przez właścicieli majątku, który na wypadek poddania tegoż majątku przymusowemu wykupowi zamierza wyłączyć na mocy art. 4 ustawy. Ponadto treść orzeczenia wskazuje, że małżeństwo G. złożyło wniosek o wyłączenie od przymusowego wykupu części majątku [...] i maksymalnej, określonej w art. 4 ustawy powierzchni. Zatem orzeczenie z dnia [...]sierpnia 1938 r. świadczy o czymś zupełnie przeciwnym od twierdzenia wnioskodawczyni, a mianowicie potwierdza, że majątek [...] stanowiący w dniu [...]sierpnia 1938 r. własność S. i W. G. zajmował powierzchnię większą niż wymienione w decyzji [...] ha, w tym ponad 50 ha użytków rolnych, a nadwyżka ponad określoną w decyzji powierzchnię podlegała przymusowemu wykupowi.

Wobec powyższych ustaleń zdaniem organu wielkość użytków rolnych powinna być liczona w odniesieniu do całego majątku [...]. Przy czym organ podkreślił, iż nie podziela stanowiska wnioskodawczyni, która w zakresie pojęcia "nieruchomość ziemska" odwołuje się do przepisów wykonawczych Rozporządzenia Tymczasowego Rady Ministrów z dnia 1 września 1919 r. i zakłada, że z uwagi na brak w dekrecie definicji legalnej wymienionego pojęcia, to ustawodawca w dekrecie posłużył się terminologią zaczerpniętą z tegoż aktu. Przepisy dekretu mają charakter wyjątkowy i muszą być interpretowane w sposób ścisły, dlatego przywołane twierdzenia wnioskodawczyni są zdaniem organu nieuprawnione. Dekret w art. 2 ust. 1 jednoznacznie określa, że na cele reformy rolnej przechodzą nieruchomości ziemskie, bez względu na ich położenie. Skoro z treści dekretu nie wynika wprost odwołanie do konkretnych przepisów, to znaczy, że nie zawiera w sobie pojęć w rozumieniu innych przepisów prawa. Ponadto opierając się na oznaczeniu parceli widniejącym w wyciągu z księgi wieczystej lwh [...] organ stwierdził, że majątek [...] niemal całkowicie składał się z parcel o charakterze rolnym, wśród których znajdowały się pastwiska, łąki, stawy i rola. Daje to podstawę do uznania, że majątek [...] o powierzchni [...] ha. składał się z przeważającej części z nieruchomości o charakterze rolnym, w tym stricte użytków rolnych. Ustalenia te znajdują potwierdzenie w ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi, stan na dzień 1 stycznia 1949 r., przekazanej przez Archiwum Akt Nowych, zgodnie z którą w ramach majątku [...] znajdowało się m. in. [...]ha gruntów ornych, [...] ha łąk oraz [...] ha pastwisk- w sumie [...] ha użytków nadających się do wykorzystania z zakresie działalności wytwórczej w rolnictwie, Przedstawione dowody wskazują zdaniem organu, że majątek [...] spełniał przesłanki przejęcia określone w przepisie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Przechodząc do kwestii związanych ze stwierdzeniem nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r., nr [...]organ stwierdził, że argument o skierowaniu decyzji do osoby nieżyjącej nie może stanowić podstawy do stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r., nr [...], gdyż wymienione decyzje nie są decyzjami od siebie zależnymi. Przy tym organ podkreślił, że w sprawie dotyczącej decyzji nr [...], przedmiotem postępowania nie była kwestia podpadania pod przepisy dekretu części nieruchomości [...], zatem nieuprawnione jest twierdzenie, że stwierdzenie nieważności tej decyzji z powodu doręczenia rozstrzygnięcia osobie zmarłej, automatycznie uniemożliwia dokonanie przez Ministra oceny części decyzji będącej przedmiotem niniejszego postępowania przez pryzmat przepisów dekretu.

Reasumując organ uznał, że stan faktyczny sprawy oparty na zgromadzonym materiale dowodowym nie potwierdził istnienia dokumentów, które można by uznać za powodujące skuteczne przejście prawa własności części majątku [...] na rzecz B. G.. Ponadto zebrana dokumentach jednoznacznie wskazuje, iż majątek [...] obejmował nieruchomości o charakterze rolniczym, których powierzchnia przekraczała [...] ha. Mając na uwadze poczynione ustalenia organ uznał, że przeprowadzone postępowanie administracyjne nie wykazało, iż nie zostały spełnione przesłanki przejęcia nieruchomości ziemskiej [...] na cele reformy rolnej w trybie art. 2 ust. 1 lit. e). W konsekwencji, mając na względzie przedstawiony sposób rozumienia pojęcia rażącego naruszenia prawa, w szczególności, że warunkiem jego wystąpienia jest oczywistość naruszenia przepisu prawa, organ stwierdził, że nie ma podstaw do zmiany decyzji Ministra z dnia 11 sierpnia 2015r.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2015 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła J. M., zarzucając jej:

-naruszenie art. 156 § 2 punkt 2 k.p.a poprzez uznanie, że orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...]maja 1949 r., nr [...] w zakresie punktu 1 nie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa uzasadniającym stwierdzenie jego nieważności,

-naruszenie art. 77 § 1 k.p.a poprzez niedopełnienie obowiązku zebrania całego materiału dowodowego, a to na skutek zaniechania przez organ zwrócenia się do instytucji oraz archiwów państwowych o udzielenie informacji dotyczących: założenia LWH [...] gmina katastralna [...], wydanych z niego odpisów, zawartych o nim wzmiankach w posiadanych dokumentach, wnosząc o jej uchylenie.

Zdaniem skarżącej organy orzekające w niniejszej sprawie bezpodstawnie i sprzecznie z obowiązującymi przepisami prawa pomniejszyły a nawet samowolnie zniosły skutki prawne z protokołu z dnia [...]lutego 1943 r., poprzez błędną wykładnie ustawy z 17 marca 1932 r. o postępowaniu uproszczonym przy regulowaniu stanu hipotecznego gruntów w związku ze scaleniem w okręgach sądów apelacyjnych w Krakowie i we Lwowie. Jednak przedstawione przez organy rozumienie wpisów w LWH [...] nie jest jedynym możliwym i stanowi wyłącznie jedną z wersji.

Skarżąca powołując się na brzmienie par. 431 kodeksu cywilnego austriackiego wykazała, że rozważania organu w zakresie dotyczącym wpisów w LWH [...] w poszczególnych latach są bezzasadne, albowiem w LWH [...] nie musiał zostać ujawniony wpis dotyczący przejścia na B. G. prawa własności do części objętych nim parcel gruntowych wchodzących w skład majątku [...]. Dlatego to czy w LWH [...] została odnotowana przed 1 września umowa lub umowy, na mocy których doszło do przejścia na rzecz B. G. prawa własności, nie prowadzi do twierdzenia, że do takiego przeniesienia własności nie doszło. Reasumując skarżąca podniosła, że S. I. W. G. nie musieli dla skuteczności aktów prawnych, na mocy których dokonali przeniesienia części majątku [...] na rzecz B. G., dokonać ich ujawnienia w LWH [...]. Co oznacza, że brak wykreślenia z LWH [...] parcel gruntowych, których własność przeszła na rzecz B. G. nie stanowi wyłącznego i wystarczającego dowodu na to, iż do takiego rozrządzenia nie doszło. Dowodem zaś potwierdzającym, że do przeniesienia prawa własności jednak doszło i to przed dniem 1 września 1939 r., jest protokół z dnia [...] lutego 1943 r., w którym nie odnotowano ani sporu co do tej okoliczności, ani okoliczność ta nie została zakwestionowana przez sporządzającego protokół sędziego.

Nie zgodziła się też ze stanowiskiem organu II instancji, iż nie doszło do wyodrębnienia ciała hipotecznego nr [...], do którego zostały przeniesione parcele gruntowe wydzielone z części majątku [...] na rzecz B. G..

Skarżąca kwestionuje również stanowisko organów obu instancji, iż orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reformy Rolnej z dnia [...] maja 1949 r. nr [...] nie zostało wydane w stosunku do osób nieżyjących tj. S. G. i W. G. W ocenie Organów przedmiotowe orzeczenie wydane było wyłącznie w stosunku do B. G., która żyła w dacie jej wydania. Stanowisko swoje Organy opierają na dowodzie doręczenia przedmiotowego orzeczenia, na którym widnieją wyłącznie dane B. G.. Jednak zdaniem skarżącej nie jest prawidłowym ustalenie kręgu stron postępowania w oparciu o treść dowodu doręczenia. To, iż orzeczenie zostało wydane w stosunku do B. G. nie czyniło z niej zdaniem skarżącej strony postępowania. Zdaniem Skarżącej byli nią również S. i W. G. Skarżąca twierdzi, że orzeczenie z [...] maja 1949 r. skierowane było również do nich, w dacie, kiedy już nie żyli, a zatem wydane zostało z rażącym naruszeniem prawa skutkującym jego nieważnością. Dlatego też zdaniem skarżącej organ powinien stwierdzić nieważność tego orzeczenia również w zakresie pkt. 1.

W odpowiedzi na skargę Organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżanej decyzji i wniósł o jej oddalenie.

Rozpoznając skargę na ww. decyzję, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 18 maja 2016 r. sygn. I SA/Wa 315/16, oddalił skargę.

W wyniku wniesienia od tego wyroku skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 13 czerwca 2016 r. sygn. akt I OSK 2648/16 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. W uzasadnieniu wyroku Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że sąd administracyjny – co do zasady – orzeka w składzie trzech sędziów (art. 16 § 1 p.p.s.a.) i rozstrzyga sprawę wyrokiem (art. 132 p.p.s.a.). Sentencja wyroku podpisuje ją cały skład sądu (art. 137 § 4 p.p.s.a.). Jest to wymóg bezwzględny, który po ogłoszeniu wyroku nie może zostać skutecznie uzupełniony. Niepodpisanie sentencji chociażby przez jednego sędziego, który uczestniczył przy wydaniu wyroku, stanowi podstawę nieważności wyroku określoną w art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie sentencja zaskarżonego wyroku została podpisana przez dwóch sędziów. Brak pod sentencją wymaganych podpisów wszystkich członków składu orzekającego uniemożliwia ocenę, że istotnie wszyscy sędziowie brali udział w wydaniu tego rozstrzygnięcia. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 i art. 183 § 1 i § 2 pkt 4 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie ponownie rozpoznając sprawę zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 2062 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej

pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Ponadto sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. z 2017 r., poz. 718 ze zm. dalej ppsa).

Rozpoznając przedmiotową sprawę według wskazanych wyżej kryteriów, Sąd doszedł do przekonania, że skarga jest nieuzasadniona, bowiem zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie narusza prawa.

Zaskarżona decyzja zapadła w postępowaniu toczącym się z wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji. To oznacza, że postępowanie to nie miało charakteru postępowania "zwykłego" , lecz toczyło w ramach trybu nadzwyczajnego. Zatem dla oceny poddanej kontroli sądowej decyzji konieczne jest uwzględnienie specyfiki postępowania administracyjnego toczącego się w trybie art. 156 i nast. ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.). W tym stanie rzeczy w pierwszym rzędzie wyjaśnić należy, że postępowanie nieważnościowe (nadzorcze) prowadzone na podstawie art. 156 – 158 k.p.a. choć podlega takim samym regułom procesowym jak postępowanie zwykłe, to różni się przedmiotem. Prowadząc postępowanie zwykłe organ zmierza bowiem do wyjaśnienia stanu faktycznego i rozstrzyga merytorycznie sprawę, a więc dokonuje subsumcji stanu faktycznego do norm prawa materialnego i kształtuje w formie władczego rozstrzygnięcia materialnoprawny stosunek administracyjnoprawny, zaś w postępowaniu nadzorczym przedmiotem jest decyzja i ustalenie, czy jest ona obarczona materialnoprawnymi wadami, o których stanowi art. 156 § 1 k.p.a. Ma więc ono charakter wyłącznie kontrolny, w którym ocenie podlega jedynie legalność decyzji wydanej w trybie zwykłym, w aspekcie jej zgodności z obowiązującymi w dacie jej podejmowania przepisami prawa (por. B. Adamiak: Przedmiot postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej, PiP 2001, nr 8, s. 31). Istotą zatem tego postępowania jest ocena, czy w świetle stanu faktycznego ustalonego przez organ w postępowaniu zwykłym, mógł on na gruncie obowiązujących wówczas przepisów prawa podjąć rozstrzygnięcie o treści określonej w decyzji, a nie ponowne rozstrzyganie sprawy zakończonej tą decyzją. W postępowaniu tym nie rozstrzyga się więc ponownie istoty sprawy (tu kwestii podlegania nieruchomości pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej Dz. U. nr 3 poz. 13 z 1945 r. dalej dekret PKWN), ale jedynie ocenia legalność wydanego w niej rozstrzygnięcia, na gruncie obowiązujących w dacie jego wydawania przepisów, w kontekście ustalonego wówczas przez organy stanu faktycznego.

Sięgając do dorobku doktryny wskazać przyjdzie, że z rażącym naruszeniem prawa mamy do czynienia wówczas, gdy dochodzi do naruszenia przepisu, którego treść bez żadnych wątpliwości interpretacyjnych może być ustalona w bezpośrednim rozumieniu (J. Jendrośka, B. Adamiak: Zagadnienie rażącego naruszenia prawa w postępowaniu administracyjnym, PiP 1986 nr 1, s. 69 i n.). Stan faktyczny i prawny muszą więc w takim przypadku nie budzić wątpliwości, a samo naruszenie prawa musi być oczywiste i wyraźne, a więc bezsporne. Oczywistość naruszenia prawa polega na rzucającej się w oczy kolizji pomiędzy treścią rozstrzygnięcia a przepisem prawa stanowiącym jego podstawę prawną. Chodzi zatem o sytuację, gdy istnienie owej sprzeczności da się ustalić poprzez zestawienie przepisu i rozstrzygnięcia, a uzyskany tą drogą wynik, w sposób niebudzący wątpliwości narusza prawo. Przy takim rozumowaniu, w rażący sposób może zostać naruszony wyłącznie przepis, który może być stosowany w bezpośrednim rozumieniu, to znaczy nie wymagający stosowania wykładni prawa innej aniżeli językowa.

W rozpatrywanej sprawie skarżąca wystąpiła z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z [...]maja 1949 r. (określonej wówczas przez Ministra mianem "orzeczenia"), jako dotkniętej wadą określoną w art. 156 § 1 pkt. 2 K.p.a. Decyzją tą Minister, na podstawie art. 101 ust. 1 pkt b rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz.U. Nr 36, poz. 341 ze zm.) oraz art. 2 ust. 1 pkt e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, przyjmując, że nie nastąpiło skuteczne przeniesienie własności odnośnie do części majątku ziemskiego "[...]",

- w pkt 1 uchylił orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w K. z dnia z [...]sierpnia 1945 r.,

- w pkt 2 uznał, że działka ziemi wydzielona z majątku [...] na rzecz B. G. obejmująca określone parcele gruntowe o łącznym obszarze [...]ha jako stanowiąca część majątku [...] będącego własnością S. i W. G. obejmującego [...]ha łącznego obszaru w tym ponad 50 ha użytków rolnych przeszła wraz z tym majątkiem w dniu 13 września 1944 r. na własność Skarbu Państwa na cele reformy rolnej zgodnie z art. 2 ust 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Po rozpoznaniu tego wniosku Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r., ( będącej przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2015 r., odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1949 r. nr [...] w zakresie pkt. 1, uchylającego z urzędu orzeczenie WUZ w K. z dnia [...] sierpnia 1945 r.

Organ prowadzący postępowanie w podmiocie stwierdzenia nieważności powyższej decyzji, a więc badający, czy zachodzą okoliczności uzasadniające stwierdzenie nieważności w związku z przesłankami określonymi w art. 156 §.1 pkt 2 K.p.a. , w pierwszym rzędzie powinien ustalić, czy rozstrzygniecie zawarte w pkt 1 ww. decyzji z 1949 r. zostało wydane z naruszeniem przepisu stanowiącego podstawę do jego wydania. W szczególności należało wyjaśnić, czy faktycznie zachodziły przesłanki do uchylenia decyzji Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w K. z 1945 roku. W orzeczeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1945 r., odmiennie niż to uczyniono w orzeczeniu Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w K. z dnia [...] sierpnia 1945 r., stwierdzono, że organ nie dysponował żadnym prawnie skutecznym dokumentem, który dowodziłby prawnego podziału nieruchomości w [...] i wydzielenia z obszaru o pow. [...]ha działki ziemi o pow. [...]ha stanowiącej własność B. G. ([...]). Stąd też uznano jego wadliwość, podnosząc również, że jest ono sprzeczne z art. 2 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zgodnie z art. 2 ust 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e, przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu. Próbę zdefiniowania pojęcia "nieruchomości ziemskiej" na potrzeby dekretu podjął Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). Według stanowiska przyjętego w tej uchwale przez to pojęcie należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Jeżeli nawet na mocy art. 239 ust. 3 Konstytucji RP uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw utraciły moc powszechnie obowiązującą, nie oznacza to, że utraciły walor poznawczy czy też nie mogą być brane pod uwagę jako dyrektywy interpretacyjne w procesie stanowienia lub stosowania prawa.

Zdaniem sądu, słusznie organ w kontrolowanej przez Sąd decyzji uznał, iż brak jest podstaw do stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 maja 1945 r. w punkcie 1, bowiem brak jest dowodu potwierdzającego, iż przed dniem 1 września 1949 r. nastąpił podział przedmiotowej nieruchomości w formie prawem przewidzianej przed wejściem w życie dekretu o reformie rolnej. Skarżąca zarzuca, że przedmiotowa nieruchomość w dniu wejścia w życie dekretu stanowiła w części własność B. G.. Zarzutowi temu przeczy jednak treść dokumentów urzędowych znajdujących się w aktach sprawy. Przy czym kluczowe znaczenie dla sprawy ma treść wyciągu z księgi tabularnej dla większych posiadłości LWH [...] dobra "[...]", L. ks. zam: [...], sporządzonego przez Sąd Okręgowy w K. Wymieniony dokument sporządzono na dzień [...]grudnia 1948 r., lecz pierwszy wpis w nim zawarty widnieje pod datą [...]grudnia 1924 r. Dokument ten obejmuje wpisy z okresu od [...]grudnia 1924 r. do [...]sierpnia 1948 r. Pierwsza adnotacja dotycząca S. i W. G. datowana jest na dzień [...] listopada 1929 r. W tej dacie wpisano prawo własności na rzecz S. K. i W. K. – [...]marca 1936 r. zanotowano zmianę nazwiska właścicieli z K. na G. Dokument zawiera wszelkie wpisy dotyczące postępowań scaleniowych oraz wniosków o wydzielenie oraz wpis dotyczący zawarcia umowy sprzedaży z daty 21 stycznia 1942 r. Brak jest natomiast w treści LWH [...] potwierdzenia, iż z majątku [...] wydzielono, na rzecz B. G., wymienione w protokole z dnia [...] lutego 1943 r. działki gruntu. Co istotne, działki wymienione w protokole jako wydzielone na rzecz B. G. objęte zostały postępowaniem scaleniowym (działki nr [...]). Objęcie przywołanych działek postępowaniem scaleniowym odnotowanym w LWH [...], a nie w odrębnym wykazie, świadczy o tym, iż nie były one z LWH [...] wydzielone, a co za tym idzie (wobec braku dokumentu potwierdzającego sporządzenie umowy darowizny w przypisanej formie) nie mogły stanowić wyłącznej własności B. G.. Nie ma też żadnych dowodów potwierdzających stanowisko skarżącej, że do wydzielenia tych działek doszło po ich scaleniu. Ponadto w księdze, pod datą [...] sierpnia 1940 r., dokonano wpisu dotyczącego odmowy uwzględnienia wniosku o podział parceli [...] – świadczy to o tym, że parcela ta (wymieniona w protokole jako część składowa wydzielonej części z majątku [...]) nie stanowiła odrębnej od przedmiotowego majątku własności. Natomiast zgodnie z pismem Sądu Okręgowego w K. Urząd Ksiąg Wieczystych z dnia [...]sierpnia 1948 r. Ns. Tab. [...]niemożliwe było sporządzenie wyciągu z kart A i B wyk. Hip. [...] ks. gr. gm. kat. [...], gdyż wykaz ten nie istniał. Na brak wydzielenia i przeniesienia części majątku [...] do odrębnego wykazu hipotecznego [...] wskazuje również pismo Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] marca 1953 r., nr [...], zgodnie z którym wykaz hipoteczny [...]nie istniał i był wyłącznie projektowany w drodze mającego nastąpić scalenia. Powyższym ustaleniom nie zaprzecza treść protokołu [...] lutego 1943 r., gdyż został sporządzony w dacie po 1 września 1939 r., a jego treść nie koresponduje z innymi dokumentami zgromadzonymi w sprawie – w tym z wyciągiem z LWH [...] (obejmującym wpisy sprzed 1939 r.). Tym samym zapis protokołu, z którego wynika, iż na podstawie pozahipotecznych kontraktów kupna sprzedaży, zamiany i darowizny dokonanych w różnych czasach, w każdym razie przed kilkunastu laty (a więc najpóźniej w 1932 r.), właściciele faktyczni i hipoteczni dóbr tabularnych [...] wydzielili z dóbr tych pgr [...],i utworzyli z nich nowe ciało hipoteczne G.B. Nr [...], a własność tegoż odstąpili B.G., nie może stanowić dowodu na potwierdzenie wydzielenia parcel na rzecz B. G. przed 1 września 1939 r. Dodać należy, iż o kontrakcie darowizny części majątku [...] na rzecz wymienionej mowa jest również w piśmie Urzędu Wojewódzkiego w K. z dnia [...] lutego 1949 r. [...]. Jednak zarówno protokół, jak i pismo Urzędu Wojewódzkiego w K., nie odwołują się do konkretnego dokumentu związanego z przeniesieniem własności, który zgodnie z powołanymi w poprzednim akapicie przepisami mógłby zostać uznany za taki, który skutecznie przeniósł prawo własności, bez konieczności dokonania odpowiednich wpisów w księdze wieczystej.

Wymóg zachowania odpowiedniej formy dla przeniesienia prawa własności potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 września 2002 r. (sygn.. akt IV SA 2661/10, LEX nr 1693442), w którym stwierdził, że zgodnie z art. 431 i 432 Kodeksu cywilnego austriackiego do skutecznego przeniesienia własności nieruchomości konieczne było zawarcie określonej umowy w formie aktu notarialnego. A więc dopiero przy zachowaniu odpowiedniej formy, np. umowa darowizny mogła przenieść własność nieruchomości także wówczas, gdy nie została wpisana do ksiąg wieczystych.

Z akt administracyjnych, w szczególności z wyciągu z księgi wieczystej LWH [...] oraz z potwierdzenia ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi wg stanu na dzień 1 stycznia 1949 r., wynika ponadto, że majątek [...] o powierzchni [...] ha składał się w przeważającej części z parcel rolnych ([...] ha gruntów ornych, [...] ha łąk oraz [...] ha pastwisk tj. w sumie [...] ha użytków rolnych). Spełnione zostały zatem normy obszarowe określone w art.2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.

Nie jest natomiast zasadny zarzut skargi odnoszący się do prowadzenia postępowania przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w 1949 r. w stosunku do osób zmarłych. Treść zaskarżanego orzeczenia oraz materiał dowodowy znajdujący się w aktach przedmiotowej sprawy jednoznacznie wskazują, że orzeczenie z dnia [...] maja 1949 r. nr [...] wydane zostało na rzecz B. G., a nie jej rodziców S i W. G. Osoby te pojawiły się wprawdzie w sentencji orzeczenia jednak wyłącznie w celu identyfikacji majątku, co słusznie podkreślił organ. Potwierdza to znajdujący się w aktach sprawy dowód doręczenia, na którym umieszczono wyłącznie dane B. G.- adresatki decyzji. Doręczenie powyższego orzeczenia nastąpiło w dniu [...]września 1949 r. Poza kognicją organu w niniejszym postępowaniu było natomiast ustalanie, kto winien być stroną postępowania zakończonego orzeczeniem z 1945 r. Dlatego zarzut ten nie zasługuje na uwzględnienie.

Prawidłowe jest również stanowisko organu, że na wynik niniejszego postępowania nie ma wpływu rozstrzygnięcie postępowania dotyczącego stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...]maja 1949 r. nr [...]. Oba te postępowania cechuje całkowita odrębność, mają bowiem inny przedmiot i inne strony, a ich wynik nie pozostaje między sobą w stosunku zależności.

Tym samym należało uznać, że przy przejęciu majątku [...] na cele reformy rolnej nie doszło do rażącego naruszenia prawa, a z zachowanych dokumentów nie wynika, aby kontrolowana w postępowaniu nadzorczym decyzja (w zaskarżonej części) obarczona była inną kwalifikowaną wadą prawną, o której mowa w art. 156 § 1 kpa. Ustalenia organu w tym zakresie zostały poczynione w oparciu o dowody, które organ ocenił zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów sformułowaną w art. 80 kpa. Ustalenia te doprowadziły organ I instancji do prawidłowego wniosku, który został sformułowany w decyzji odmawiającej stwierdzenia nieważności kwestionowanej decyzji w części. Zarzuty sformułowane w skardze nie znajdują potwierdzenia w materiale dowodowym. Skarga sprowadza się do polemiki z niewadliwą oceną dowodów dokonaną przez organ. Skarżąca przedstawia własną ocenę dowodów, ale jest ona zupełnie dowolna, gdyż nie znajduje potwierdzenia w obiektywnych dowodach jakimi w rozpoznawanej sprawie są obszerne materiały uzyskane przez organ z archiwum. W świetle powyższych okoliczności stwierdzić należy, że kwestionowana przez skarżącego decyzja Ministra nie narusza ani przepisów prawa materialnego, ani też przepisów postępowania administracyjnego. Skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw, w następstwie czego podlega oddaleniu. Z powyższych względów Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 p.p.s.a.