Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 824/06
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2007-01-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 185 § 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA: Małgorzata Borowiec Sędziowie NSA Janina Antosiewicz (spr.) Małgorzata Pocztarek Protokolant Justyna Nawrocka po rozpoznaniu w dniu 4 stycznia 2007 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej O. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 stycznia 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 1296/05 w sprawie ze skargi O. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] nr [...] w przedmiocie stwierdzenia czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz O. S. kwotę 255 zł (dwieście pięćdziesiąt pięć złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 31 stycznia 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 1296/05 oddalił skargę O. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] nr [...] w przedmiocie stwierdzenia czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej.

W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, iż rozpatrując sprawę po uchyleniu poprzednio wydanej decyzji, negatywnej dla strony, organ uwzględnił ocenę prawną wyrażoną w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 sierpnia 2003 r. - IV SA 2826/02, iż na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Z zapisów w księgach wieczystych i protokołu opisu majątku ziemskiego, sporządzonego w chwili przejęcia w dniach 18, 19 i 20 września 1944 r. majątek [...] ("Dobra Ziemskie [...]" oraz "Dobra [...]") posiadał powierzchnię 447,62 ha w tym 356,40 ha użytków rolnych, zatem podlegał przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 13 z późn. zm.) Kwestionowane przez O. S. przejęcie zespołu dworsko-parkowego o pow. 15 ha organ uznał za bezzasadne, gdyż zespół ten podpadał pod działanie dekretu. Majątek ten był bowiem zlokalizowany po obu stronach szosy [...], w tym również budynki, wykorzystywane do prowadzenia gospodarki rolnej. Na obszarze wnioskowanym do wyłączenia oprócz domu i garażu, usytuowana była stajnia, w której hodowano konie robocze, spichlerz piętrowy do składowania zboża i obora, w której hodowano krowy oraz buhaje. Organ przytoczył opis inwentarza żywego wynikający z protokołu, z którego to opisu wynika, iż w właściciel majątku posiadał 5 koni roboczych, 1 źrebaka, 1 buhaja, 21 krów, 5 jałówek i 2 cielęta, a ponadto inwentarz żywy (lecz w mniejszej ilości) posiadał dzierżawca. Z protokołu oględzin resztówki sporządzonego w 1950 r. wynika, iż na obszarze ruchomym znajdowały się - po lewej stronie szosy [...]: budynek mieszkalny, garaż, spichlerz i dwie obory,

- po prawej stronie tej szosy: budynki mieszkalne służby folwarcznej i parcelantów oraz budynki gospodarcze.

Również załącznik do protokołu z 2.10.1945 r. potwierdza, że w resztówce majątku istniały 24 budynki w tym dom murowany.

W decyzji ostatecznej odmawiającej uznania, że sporny grunt wraz z budynkami nie podpadał pod działanie dekretu o reformie rolnej Minister powołał się na definicję nieruchomości, związanej z gospodarstwem rolnym, zamieszczoną w dekrecie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 stycznia 1936 r. o podatku od nieruchomości (Dz. U. Nr 3, poz. 14). Zgodnie z art. 1 ust. 2 pkt c tego dekretu za związane z gospodarstwem rolnym uważa się budynki mieszkalne, zamieszkane przez właścicieli lub dzierżawców gospodarstw rolnych, ogrodniczych lub leśnych, ich rodzin i domowników oraz osoby zatrudnione w gospodarstwie. Zatem według art. 1 ust. 1 lit., B pkt 2 i 3 dekretu mogły być uznane za odrębną nieruchomość wówczas, gdy były użytkowane przez właściciela lub dzierżawcę gospodarstwa rolnego, lecz były przedmiotem odrębnej umowy najmu lub umowy dzierżawy samych budynków. W przypadku gdy budynki wraz z zajmowanym placem były wydzierżawione wraz z gospodarstwem rolnym, należałoby je uznać za związane z tym gospodarstwem.

Z przedłożonych umów dzierżawy, zawartych z R. K. przez O. S. wynika, iż O. S. wydzierżawił R. K. na okres od 1 kwietnia 1939 r. do dnia 1 kwietnia 1944 r., za czynsz część dóbr [...]. Z umowy tej nie wynika, aby spod dzierżawy wyłączono areał 15 ha wraz z usytuowanymi na nim budynkami. Usytuowanie budynków wchodzących w skład majątku po dwóch stronach szosy, nie świadczy o braku łączności funkcjonalnej pomiędzy nimi a gospodarstwem rolnym, a jedynie o fizycznym rozdzieleniu. W konsekwencji organ uznał, iż zespół dworsko-parkowy był funkcjonalnie powiązany z całym majątkiem ziemskim i jako taki - łącznie z tym majątkiem - podlegał przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie dekretu PKWN.

O. S. w skardze na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] wniósł o jej uchylenie i zasądzenie kosztów postępowania. Zarzucił naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN oraz przepisów postępowania - art. 77 i art., 80 kpa, które miało wpływ na treść decyzji. Stwierdził, iż poczynione przez organ administracji ustalenia nie odpowiadają obowiązkowi wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz dokonania oceny na jego podstawie.

Zdaniem skarżącego z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, iż organ nie poczynił prawidłowych ustaleń co do tego, czy dworek wraz z parkiem stanowiły część nieruchomości ziemskiej, służącą wykorzystaniu majątku, na cele gospodarki rolnej, a był do tego zobowiązany wytycznymi Naczelnego Sądu Administracyjnego, zawartymi w wyroku z dnia 8 sierpnia 2003 r. Skarżący twierdzi, iż nieruchomość będąca zabytkowym parkiem, w którym usytuowany był dworek mieszkalny, żadnego charakteru rolnego nie ma i nie może być uznana za nieruchomość ziemską, służącą jakimkolwiek celom rolniczym. Natomiast organ z uporem przyjmuje jako pewnik, że dwór i park były wykorzystywane do prowadzenia majątku ziemskiego, bez odniesienia się do realiów stanu tego majątku. Cały folwark był wydzierżawiony, a on pozostawił sobie jedynie we władaniu dworek i park oraz obiekty jemu wyłącznie służące. Wszelkie decyzje odnośnie gospodarowania koncentrowały się poza terenem, bowiem pochodziły od dzierżawcy, mieszkającego gdzie indziej. Przytoczone okoliczności oznaczają - w ocenie skarżącego - brak jakichkolwiek podstaw do przypisania dworowi więzi funkcjonalnej, która miałaby przesądzić o tym, że sporna część nieruchomości pełniła jakąkolwiek rolę przy wykorzystaniu majątku ziemskiego na cele rolnicze.

Ustalenia organu pozostają w sprzeczności z faktami i zebranym materiałem, są oderwane od realiów stanu majątku.

Za dowolne skarżący uważa ustalenia, że w stajni usytuowanej na skraju spornego terenu hodowane były konie robocze, podczas gdy z uzasadnienia decyzji wynika, że budynki gospodarcze usytuowane były w innym miejscu. Organ winien więc ustalić rodzaj i przeznaczenie budynków gospodarczych, które usytuowane były w parku, czego nie uczynił, a w konsekwencji nie rozróżnia budynków znajdujących się w parku i budynków położonych gdzie indziej, a należących do folwarku i związanych z funkcjonowaniem gospodarstwa a służących do produkcji roślinnej i zwierzęcej. Organ nie rozróżnia pojęcia chowu i hodowli. W majątku tym nie prowadzono hodowli. Nie rozróżniono także pojęcia utrzymywania zwierząt pociągowych w gospodarstwie, służących jako siła robocza, a utrzymywanie koni pod siodło i do zaprzęgów. Stajnia, którą organ wymienia w decyzji służyła do utrzymywania koni na potrzeby własne skarżącego i nigdy w niej nie hodowano koni roboczych. Uzasadnienie decyzji wskazuje na nieprawidłową ocenę dokumentów. Organ nawet przy tak wadliwym przyjęciu, że stajnie i spiżarnia miały związek z prowadzeniem gospodarstwa, nie odróżnił terenu, który stanowił park z usytuowanym na nim domem. Czyni to uzasadnienie decyzji pokrętnym i nie na temat. Nie uwzględnia przy tym okoliczności wynikającej z rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych zakazującego podziału parków, a więc odnoszącej się wprost do enklawy stanowiącej przedmiotowy zespół dworsko-parkowy, obecnie wpisany do rejestru zabytków i podlegający ochronie konserwatorskiej. Organ nie uwzględnił monografii na temat tego parku, która stanowi dowód wyłączający przyjęcie, że nieruchomość ta służyła celom gospodarczym, związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał stanowisko, wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Oddalając skargę i uznając bezzasadność jej zarzutów Wojewódzki Sąd Administracyjny podkreślił, iż rozpoznaje skargę po uchyleniu poprzedniej decyzji przez Naczelny Sąd Administracyjny, co oznacza, że zarówno organ jak i Sąd stosownie do art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi są związani oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, wyrażonymi w tym orzeczeniu.

W wyroku NSA sygn. akt IV SA 2826/0 Sąd uznał, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 77 § 1 i 80 kpa, bowiem organy nie poczyniły prawidłowych ustaleń w kwestii, czy wskazane przez skarżącego pałac i park stanowiły część nieruchomości ziemskiej, służącej wykorzystaniu tego majątku na cele gospodarki rolnej.

Dokonanie przez organ ustalenia w tej mierze sprowadziły się do ogólników przyjmujących jako pewnik, że pałac i park były wykorzystywane na cele prowadzenia majątku ziemskiego, bez odniesienia się do stanu rzeczywistego w tym majątku. W tym zakresie organ w ogóle nie przeprowadził właściwego postępowania dowodowego i nie wezwał skarżącego do złożenia stosownych dowodów, które skarżący przedłożył w postępowaniu sądowoadministracyjnym.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego - Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydając zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą zastosował się do oceny prawnej i ww. wskazań Sądu co do dalszego postępowania, które miały na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie.

Dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Sąd doszedł do przekonania, iż - wbrew twierdzeniom skarżącego - nie narusza ona przepisu prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN oraz zasad ogólnych postępowania, jak i zasad postępowania dowodowego. Z zasady ogólnej prawdy obiektywnej, unormowanej w art. 7 kpa, której realizacji służy m.in. przepis art. 77 § 1 kpa, wynika obowiązek organu administracji prowadzącego postępowanie dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy poprzez wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego, w tym dokonanie analizy wszystkich dowodów, mającej znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności. Ponadto - stosownie do art. 80 kpa - do organu należy ocena na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Sąd uznał, iż owym elementarnym zasadom postępowania administracyjnego czyni zadość zaskarżona decyzja.

Postępowanie administracyjne wszczęto na wniosek skarżącego, w którym domagał się on stwierdzenia - w drodze decyzji - że nieruchomość stanowiąca zespół dworsko-parkowy o pow. 15 ha, położona w miejscowości [...], a stanowiąca resztówkę majątku ziemskiego, nierozparcelowaną na cele reformy rolnej, nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit.e dekretu PKWN, na cele reformy rolnej przeznaczone były m.in. nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Ustawodawca poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy (uchwała TK z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89, publ. OTK 1990/26).

Z analizy przepisów dekretu PKWN, w szczególności art. 1 ust. 2 oraz art. 6, wnika, iż na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości ziemskie wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Przejęcie nieruchomości ziemskiej, na której stały dworsko-parkowe zespoły było zgodne z celami reformy rolnej określonymi w art. 1 dekretu PKWN, zwłaszcza gdy zespoły te miały charakter rolniczy, albowiem pozostawały w funkcjonalnej łączności z całym majątkiem ziemskim. Przedstawione stanowisko znajduje również odzwierciedlenie w utrwalonym orzecznictwie sądowym, np. wyroku NSA dnia 6 września 1999 r. sygn. akt IV SA 1146/97, publ. Lex 48631, a także uchwale TK z 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89, publ. OTK 1990/1/26.

Z faktu, iż powierzchnia majątku wnosiła 447,62 ha, a więc znacznie przekraczała powierzchnię maksymalną Sąd wnosił, że majątek ten niewątpliwie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie dekretu PKWN.

Okolicznością istotną dla sprawy, a zarazem sporną było rozstrzygnięcie czy zespół dworsko-parkowy również podlegał przejęciu z racji funkcjonalnego powiązania z pozostałą częścią nieruchomości, mającej charakter rolniczy. Sąd podzielił pogląd organu, że zespół dworsko-parkowy, jako część składowa majątku [...] pozostawał w funkcjonalnej łączności z całym majątkiem liczącym ponad 447 ha i uznał za wystarczające wyliczone w uzasadnieniu decyzji dowody w postaci protokołu opisu majątku ziemskiego (k. 22-23 akt admin.), protokołu oględzin resztówki majątku ziemskiego (k. 80-84) załącznika do protokołu (k. 85-86), umowy dzierżawy z dnia 18 sierpnia 1943 r.

Ustalenia na podstawie powyższych dokumentów, uznanych za wiarygodne zdaniem Sądu niewątpliwie dowodzą, iż sporny zespół dworsko-parkowy pozostawał w funkcjonalnej łączności z całym majątkiem ziemskim. Majątek Ziemski [...] składał się z "Dóbr Ziemskich [...]" (potocznie folwark [...]) i "Dóbr Ziemskich [...]" (potocznie folwark [...]). Z protokołu opisu majątku ziemskiego wynika, iż na obszarze folwarku [...] znajdował się park i m.in. dom mieszkalny murowany z cegły z werandą murowaną, dom mieszkalny dla służby, obora, chlewy, studnia żurawiowa, dom mieszkalny dzierżawcy, stelmasznia i kuźnia, garaż, wozownia, drewutnia, spichlerz, sieczkarnia, cieplarnia, młyn turbinowy. Z kolei stan zabudowań [...] to stodoła drewniana, dom mieszkalny dla służby, pompa korbowa. Folwark [...] zatrudniał 31 rodzin służby folwarcznej, która obsługiwała jednocześnie i folwark [...].

Z powyższego wynika, iż sporny zespół pałacowo-parkowy znajdował się na obszarze folwarku [...], stanowiącego zaplecze służby folwarcznej, jak i gospodarcze dla całego majątku [...], jak również, że stanowił nierozerwalną całość z pozostałą częścią majątku. Innymi słowy nie był wyraźnie wyodrębnioną częścią nieruchomości ziemskiej zarówno pod względem fizycznym, jak i prawnym. Cały majątek, tzn. bez wyraźnego wyodrębnienia zespołu dworsko-parkowego, tylko z podziałem na folwark [...] i [...], był również wpisany do ksiąg wieczystych. Nadto więź między poszczególnymi nieruchomościami majątku ziemskiego nie sprowadzała się tylko do właściwości poszczególnych nieruchomości, ich usytuowania względem siebie, ale również niemożliwości funkcjonowania zespołu dworsko-parkowego bez produkcji w gospodarstwie rolnym. Sam skarżący - w piśmie z dnia 22 października 2003 r. (k. 77 akt adm.), jak również do protokołu rozprawy administracyjnej (k. 129-132) przyznał, iż dwór zaopatrywany był w tzw. naturalia (mąkę, ryby, mięso, mleko, sery) przez dzierżawcę majątku i dzierżawcę młyna oraz że budynki gospodarcze na potrzeby majątku były zlokalizowane częściowo po prawej stronie szosy Lublin-Lubartów. Twierdzenie skarżącego, że cały folwark był wydzierżawiony, a w jego władaniu pozostawał tylko dworek wraz z parkiem oraz obiekty jemu wyłącznie służące, nie znajduje oparcia w materiale sprawy. Z umowy dzierżawy, na którą powołuje się skarżący i która stanowiła jeden z koronnych dowodów w sprawie wynika - co również zauważył organ - iż przedmiotem dzierżawy była część dóbr [...] i dobra [...]. Wobec tak nieprecyzyjnego określenia przedmiotu dzierżawy, nie można przyjąć, iż dworek wraz z parkiem oraz otaczającymi je obiektami nie zostały nią objęte. Zatem organ - zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów - dokonał prawidłowej oceny przedmiotowego dowodu.

Za niezasadny Sąd uznał zarzut, że organ nie ustalił rodzaju i przeznaczenia budynków gospodarczych, które znajdowały się na spornym terenie i nie poczynił rozróżnienia pomiędzy budynkami znajdującymi się przy parku, a budynkami gospodarczymi. Organ wyraźnie wskazał, iż na wymienionym we wniosku obszarze (czyli resztówce) po lewej stronie szosy [...] (teren parku) znajdowały się dwór, garaż, spichlerz i obora, a po prawej stronie tej samej szosy budynki mieszkalne służby folwarcznej i parcelantów (5 domów) oraz gospodarcze (2 obory, 2 chlewy).

Nadto skarżący podniósł, iż jeżeli stajnia i spiżarnia usytuowane (jak pisze organ) na wymienionym we wniosku obszarze miałyby mieć związek z prowadzeniem gospodarstwa, to decyzja winna odróżniać teren, który jest jedynie parkiem z usytuowanym na nim dworem, od terenu, na którym znajduje się stajnia i spiżarnia, zatem i przesądzić zgodnie z realiami o terenie parku, a tego organ nie uczynił. Odpierając i ten zarzut skarżącego Sąd zauważył, iż we wniosku domagał się on wydania decyzji o niepodpadaniu pod działanie dekretu PKWN zespołu dworsko-parkowego o pow. 15 ha, który - jak sam określił - stanowił resztówkę - majątku ziemskiego, nierozparcelowaną na cele reformy rolnej. W skład resztówki - co wyraźnie wynika z protokołu z dnia 13 czerwca 1950 r. o jej zagospodarowaniu - wchodziły następujące obiekty: dom mieszkalny, garaż, spichlerz, obora, budynki służby folwarcznej i parcelantów, w tym budynki mieszkalne (5 domów) i budynki gospodarcze (2 obory, 2 chlewy). Oznacza to, iż organ orzekł zgodnie z wnioskiem skarżącego.

Sąd wprawdzie nie doparzył się, aby z akt sprawy wyraźnie wynikała okoliczność, iż w stajni (o której mowa wyżej) hodowano konie robocze - czemu konsekwentnie zaprzecza skarżący - niemniej jednak z protokołu opisu majątku ziemskiego wynika, iż skarżący był właścicielem 5 koni roboczych, natomiast dzierżawca koni nie posiadał. Zatem na terenie majątku były konie robocze należące do właściciela, chociaż nie wiadomo gdzie były przechowywane i kto z ich siły roboczej korzystał. Mógł to być zarówno skarżący jak i dzierżawca, albowiem ze znajdującej się w aktach umowy dzierżawy nie wynika, że dzierżawa obejmowała również inwentarz żywy i martwy, a oba te podmioty posiadały - jak wynika z protokołu opisu majątku - swoje własne inwentarze. I chociaż jest to okoliczność nie do końca wyjaśniona, niemniej jednak - w ocenie Sądu - uchybienie to nie ma istotnego wpływu na wynik sprawy, jako że szereg innych okoliczności (wyżej wskazanych) przemawia za słusznością twierdzeń organu.

Podnoszoną przez skarżącego okoliczność objęcia parku ochroną konserwatorską, Sąd ocenił jako nieistotną, bowiem w sprawie niniejszej ocenie podlegał stan nieruchomości i jej przeznaczenie na dzień przejęcia. Natomiast nie mają znaczenia funkcje, jakie nieruchomość ta spełnia obecnie.

Zdaniem Sądu poczynione przez Ministra ustalenia, po wyczerpującym zebraniu materiału dowodowego, iż istniał związek funkcjonalny między zespołem pałacowo-parkowym,a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej są prawidłowe, wobec tego Sąd nie stwierdzając naruszenia prawa skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy Ppsa.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł O. S., reprezentowany przez adwokata S. J. i zaskarżąjąc wyrok w całości skargę kasacyjną oparł o obie podstawy z art. 174 ustawy Ppsa zarzucając:

1) naruszenie prawa materialnego art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w następstwie przyjęcia, że określone w tym artykule pojęcie nieruchomości ziemskiej obejmuje także takie grunty, które nie miały żadnego charakteru rolnego (park z dworem) i że przedmiotowa część b. majątku ziemskiego przez swoje jakoby funkcjonalne powiązanie, miała charakter nieruchomości rolnej (ziemskiej),

2) naruszenie przepisów, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 113 ustawy Ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i 80 kpa wskutek niepełnego rozpoznania istoty sprawy i zaaprobowania uchybień proceduralnych organów administracji, sprowadzających się do istotnych uchyleń w zakresie postępowania dowodowego, pominięcie istotnych dowodów i snucie wniosków dowolnych z oderwaniem się od materiału sprawy i z naruszeniem zasad wiedzy i doświadczenia życiowego, a także art. 190 Ppsa przez niepełne zastosowanie się do wcześniejszych wskazań Naczelnego Sądu Administracyjnego zawartych w wyroku z dnia 8 sierpnia 2003 r. sygn. akt IV SA 2826/02 dotyczących ustaleń, czy "pałac i park stanowiły część nieruchomości ziemskiej, służącą wykorzystywaniu tego majątku na cele gospodarki rolnej".

Skarga kasacyjna domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku, przekazania sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania ewent. zmiany wyroku i uchylenia decyzji oraz zasądzenia koszów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona oceniając krytycznie zaskarżony wyrok wywodzi, iż aprobuje on dowolną ocenę dowodów dokonaną przez organ. Tymczasem żadne, przywoływane przez Sąd elementarne zasady postępowania nie usprawiedliwiają oceny, że wiekowy park, wpisany do rejestru zabytków wraz z dworem mają charakter rolny, choćby przez przyjęcie konstrukcji funkcjonalnego powiązania z folwarkiem. Jednakże ta ocena nie wytrzymuje krytyki gdy zważyć trzeba, że właściciel tego majątku ziemskiego nigdy sam nie gospodarował, a folwark był wydzierżawiony. Z dzierżawy był jednak wyłączony park i tym samym nie istniał żaden funkcjonalny związek między tą częścią, która miała charakter rolno-produkcyjny, a która była wyłącznie domem rodzinnym skarżącego, położonym w otaczającym go parku. Dzierżawca nie mieszkał we dworze i nie wychodziły z niego żadne dyspozycje dotyczące prowadzenia gospodarstwa rolnego, co przekreśla koncepcje dotyczące istnienia więzi funkcjonalnej dworu i folwarku. Jeżeli Wojewódzki Sąd Administracyjny dostrzega takie więzi, sugerowane a nie ustalone przez organ, to oznacza, że nie dokonuje własnej, krytycznej oceny decyzji organu i czynionych przezeń ustaleń. Oznacza to, że dopatruje się powiązań funkcjonalnych tam gdzie nie istnieją, a to z kolei czyni błędnym ustalenia Sądu jako sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Przyjęcie, że istniała nierozerwalna całość jest pozbawione jakiejkolwiek merytorycznej wartości przez to, iż całość ta mogła i została rozerwana przez wydzierżawienie części jako gospodarstwa rolnego zaś pozostawienie części jako terenu mieszkalnego skarżącego, ale także przez to, że część stanowiąca folwark została rozparcelowana, a park z dworem pozostawiono.

Błędne jest także rozumowanie Sądu, że za funkcjonalnym powiązaniem dworu z folwarkiem przemawiało to, iż dwór (skarżący) zaopatrywany był przez dzierżawcę w naturalia. Tymczasem naturalia te to tradycyjna forma realizacji części tenuty dzierżawnej. Skarżący więc nie utrzymywał się z gospodarstwa rolnego i nie prowadził takiego gospodarstwa, lecz utrzymywał się z czynszu dzierżawnego, który płacony w pieniądzach jak i w naturaliach stanowi pożytek prawny przynoszący przez rzecz, przy braku owej więzi funkcjonalnej.

Przekonanie Sądu, że umowa dzierżawy nieprecyzyjnie delimituje teren dzierżawiony i pozostały w ręku skarżącego, jest wynikiem takiej błędnej akceptacji wszelkich ustaleń organu, ustaleń, które były przedmiotem krytyki skarżącego i czynionych z oderwaniem od tego materiału. Do tego materiału należy zaliczyć także ustalenia pochodzące od samego skarżącego, o ile nie dałoby się w świetle zastałego materiału zdyskwalifikować ich jako niewiarygodnych. Do materiału tego należą zaś bezsprzecznie zapisy w księdze hipotecznej, a w szczególności zapis w rubryce zastrzeżeń wciągnięty stosownie do decyzji Wydziału Hipotecznego z dnia 9 marca 1939 r., że "R. C. K. służy prawo dzierżawy części tych dóbr , należącej do O. S. za wyłączeniem młyna wodnego i domu mieszkalnego (pałacu), garażu, o parku na czas od 1 kwietnia 1938 roku do dnia 1 kwietnia 1944 r. za czynsz i pod warunkami wyłuszczonymi w akcie daty 21 grudnia 1937 roku", co przedłużono następnie od 1 kwietnia 1944 r. do 31 marca 1956 r., a następnie zredukowano do 31 marca 1949 r. (odpis wypisu wykazu hipotecznego w załączeniu). Jest znamienne, że w dość dowolnie zestawionych aktach organu administracji nie ma wypisu tego wypisu z wykazu hipotecznego, ale też nie ma i żadnego śladu, że organ przeprowadził dowody z księgi hipotecznej, choć winien to w okolicznościach sprawy uczynić z urzędu, niezależnie od tego, że taki wniosek dowodowy, ze wskazaniem na księgę wieczystą majątku [...], formułował również skarżący (pismo nazwane oświadczeniem z dnia 11.02.2004 r.). Błędnie też czyni Sąd własne ustalenia co do zakresu wniosku skarżącego jakoby miałoby nim być objęte żądanie odnoszące się do obiektów znajdujących się poza przedmiotowym terenem wymienionych na stronie 10 in initio wyroku, a także przypuszczenia co do tego, co dla oceny charakteru przedmiotowego zespołu dworsko parkowego miałoby wynikać z faktu, że część inwentarza stanowiła własność dzierżawcy, a część właściciela. W świetle powyższego nie znajduje usprawiedliwienia ocena Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, że organ administracji należycie wypełnił swe obowiązki wynikające z art. 7 i art. 77 § 1 kpa, a tym samym, że Sąd dopuszcza się również naruszenia tych przepisów, dokonując dowolnej oceny materiału.

Te naruszenia doprowadziły z kolei do błędnego ustalenia, że przedmiot żądania skarżącego, a mianowicie ta część byłego majątku, która stanowi park z dworem i która wyłączona była z omawianej wyżej dzierżawy, ma charakter nieruchomości ziemskiej i tym samym podpada pod działanie powołanego na wstępie dekretu. Stosując zaś jego normę art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, dopuszcza się Sąd naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnie i niewłaściwe zastosowanie. Wykładnia tej normy może być bowiem dokonywana jedynie przez cel reformy rolnej, poza który (wyzucie skarżącego z domu i parku, czyli gruntu niemającego charakteru nieruchomości rolnej) nie może wykraczać. Jeżeli zatem przyjmuje Sąd, że do tak oznaczonej części byłego majątku ziemskiego, przywołany art. 2 ust. 1 lit. e dekretu ma zastosowanie, to narusza ten artykuł, rozumiany i traktowany jako prawo materialne, przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, Konkluzja Sądu, że kwestionowanie związku funkcjonalnego zespołu pałacowo parkowego z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej, nie jest uzasadnione, gdyż związek ten niewątpliwie istniał (s. 10), stanowi nieuprawnioną w świetle powyższego tautologię.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Naczelny Sąd Administracyjny rozpatruje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Ze względu na to, że w przedmiotowej sprawie żadna z przesłanek wymienionych w art. 183 § 2 ustawy Ppsa nie wystąpiła Sąd odwoławczy ograniczył się do rozpoznania sprawy tylko w granicach postawionych skardze kasacyjnej zarzutów.

W sytuacji gdy skarga kasacyjna opiera się o obie podstawy z art. 174 ustawy Ppsa - Naczelny Sąd Administracyjny bada zasadność zarzutu naruszenia przepisów postępowania, bowiem dopiero wówczas gdy zostanie niewadliwie ustalony stan faktyczny możliwe jest rozważenie, czy do tego stanu faktycznego prawidłowo zastosowano prawo materialne.

W przedmiotowej sprawie, w której Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekał, będąc związanym oceną wyrażoną w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 sierpnia 2003 r. w sprawie sygn. akt IV SA 2826/01, doszło do naruszenia wskazanych w pkt 2 skargi kasacyjnej przepisów postępowania, a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W myśl art. 113 § 1 ustawy Ppsa przewodniczący zamyka rozprawę, gdy sąd uzna sprawę za dostatecznie wyjaśnioną. W sprawie tej Sąd uznał sprawę za wyjaśnioną i wydał wyrok oddalający skargę, mimo iż nie w pełni zostały wykonane wytyczne Naczelnego Sadu Administracyjnego zawarte w wyroku sygn. akt IV SA 2826/01, a organ nie zebrał w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. W prowadzonym postępowaniu, po uchyleniu przez Naczelny Sąd Administracyjny decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 lipca 2001 r. O. S. przy piśmie z dnia 7 stycznia 2004 r. przesłał do Urzędu Wojewódzkiego w [...] kserokopie kilku (7) dokumentów w tym wymieniony w pozycji 1 odpis aktu dzierżawy dóbr "[...]" i "[...]" od O. S. przez R. C. K., aktu sporządzonego dnia 21 grudnia 1937 r. Wśród załączonych dokumentów aktu tego nie ma, nie zawierają go również akta sprawy, natomiast w pozycji 1 znajduje się adnotacja odręczna "brak", nie wiadomo przez kogo i kiedy dokonana. Załączono natomiast odpis aktu notarialnego z dnia 18 sierpnia 1943 r. przedłużającego czas trwania dzierżawy. Organ nie wyjaśnił powodów braku w aktach aktu notarialnego z dnia 22 grudnia 1937 r., natomiast przyjął, że z przedstawionych aktów nie wynika, aby z przedmiotu dzierżawy wyłączony został obszar 15 ha wraz z usytuowanymi na nim budynkami. Tymczasem w treści aktu notarialnego Rep. 2600 z dnia 21 grudnia 1937 r., na mocy którego O. S. wydzierżawił R. C. K. na okres od 1 kwietnia 1938 r. do 1 kwietnia 1944 r. zostały szczegółowo określone czynsz i warunki dzierżawy, zaś w akcie z 18 sierpnia 1943 r. podano tylko obszar dzierżawionych dóbr "[...]" - 639 morgów i 100 prętów oraz dóbr "[...]" - 196 morgów i 190 prętów. Ustalenia te, chociaż niekompletne, Sąd I instancji przyjął jako wystarczające do uznania, że z umów dzierżawy nie wynika, aby dwór wraz z parkiem były wyłączone z przedmiotu dzierżawy, co w połączeniu z ustaleniami wynikającymi z protokołów przejęcia nieruchomości sporządzonych w dniach 18-20 września 1945 r. oraz w 1950 r. miało świadczyć o powiązaniu funkcjonalnym zespołu dworsko-parkowego z pozostałym majątkiem stanowiącym folwark.

Zdaniem Naczelnego Sadu Administracyjnego ustalenia dokonane tylko w oparciu o wymienione dokumenty były niewystarczające. Dla prawidłowej oceny istnienia związku funkcjonalnego zespołu dworsko-parkowego z pozostałą częścią majątku konieczne jest odniesienie się do regulacji materialnopawnej.

W myśl art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczano nieruchomości ziemskie, stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólne bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego - jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości powierzchni użytków rolnych.

Sam dekret nie zawierał określenia nieruchomości ziemskiej. Definicję tego pojęcia ustalił dopiero Trybunał Konstytucyjny, przyjmując, że powojenny ustawodawca przez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Wniosek ten Trybunał Konstytucyjny wyprowadził zarówno z tytułu dekretu, z treści niektórych jego przepisów oraz rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 z późn. zm.). Z analizy przepisów art. 1 ust. 2 lit a i b, art. 11 ust. 1 dekretu oraz § 6 rozporządzenia Trybunał Konstytucyjny wywiódł, iż intencją ustawodawcy było przeznaczania na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika, ażeby na cele reformy rolnej przeznaczane były nieruchomości nie mające takiego charakteru (uzasadnienie uchwały TK z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W.3/89 - OTK 1990, poz. 26).

Zauważyć należy, iż zgodnie z art. 2 ust. 2 dekretu za nieważne zostały uznane wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e, dokonane po dniu 1 września 1939 r. Dekret PKWN wszedł w życie z dniem ogłoszenia tj. z dniem 13 września 1944 r. Za nieważne z mocy samego prawa stały się wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich dokonane po dniu 1 września 1939 r. Z powyższego wynika, iż przy badaniu czy przejęcie na cele reformy rolnej nastąpiło zgodnie z obowiązującym prawem należy uwzględniać nie tyle stan prawny z daty przejęcia - jak to przyjął Sąd I instancji, lecz stan prawny i faktyczny z dnia 1 września 1939 r. Powyższy pogląd można wywieść z cytowanego przepisu, a został także przyjęty w orzecznictwie NSA (np. wyrok NSA z dnia 28 września 1994 r. sygn. akt II SA 250-251/04 - ONSA 1996, z. 1, poz. 22) i podziela go również Sąd rozpoznający wniesioną skargę kasacyjną.

Stąd istotne znacznie ma stan prawny i faktyczny wynikający z umowy dzierżawy zawartej w dniu 21 grudnia 1937 r., bowiem jak wynika z następnej zawartej umowy dzierżawy (z 18 sierpnia 1943 r.) tą pierwszą umową został ukształtowany stan prawny i faktyczny majątku [...] , zaś umowa z 1943 r. stanowiła jedynie kontynuację. Wobec nieustalenia treści aktu notarialnego z dnia 21 grudnia 1937 r. zarówno przez organ, jak i niedostrzeżenie tej wady przez Sąd - Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązał stronę skarżącą do załączenia jego kopii, którą jak wynika z pisma strony z dnia 5 stycznia 2007 r. strona w chwili obecnej nie dysponuje. Do skargi kasacyjnej została natomiast załączona kserokopia wypisu wykazu hipotecznego (sporządzonego 8 maja 1944 r.), w którym wymieniona została treść aktu notarialnego z dnia 21 grudnia 1937 r., na mocy którego wydzierżawiono nieruchomość należącą do O. S. "za wyłączeniem młyna wodnego, domu mieszkalnego (pałacu), garażu i parku na czas od dnia 1 kwietnia 1938 r. do dnia 1 kwietnia 1944 r. i pod warunkami wyłuszczonymi w akcie daty 21 grudnia 1937 roku".

Z zacytowanego fragmentu wynika, iż zawarta umowa dzierżawy wyłączała dwór, garaż i park z przedmiotu dzierżawy, czego wobec zaniechania poczynienia w tym względzie ustaleń, nie uwzględnił organ, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny za miarodajne uznał ustalenia wynikające z później zawartych aktów notarialnych, chociaż one w swej treści nawiązywały do aktu z 1937 r., zawartego przez O. S., będącego już wówczas osobą pełnoletnią.

Okoliczności te, ze względu na wątpliwości, co do wielkości obszaru wydzierżawionego i wyłączonych z przedmiotu dzierżawy obiektów ma istotne znaczenie, a pominięcie jej oprócz naruszenia art. 7 i 77 § 1 kpa przez organ stanowi naruszenie wskazań Naczelnego Sadu Administracyjnego, zamieszczonych w wyroku z dnia 8 sierpnia 2003 r. Wprawdzie uchybienie to nie stanowi naruszenia art. 190 ustawy Ppsa, który błędnie przywołany został w skardze kasacyjnej (bowiem dotyczy on wykładni dokonanej przez NSA, którą związany jest sąd I instancji), jednakże stanowi to naruszenie przepisów postępowania (Kodeksu postępowania administracyjnego) przez organ, wymienionych w skardze kasacyjnej, zaś w odniesieniu do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i organu - naruszenie art. 99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z późn. zm.).

Ze względu na rozpoznanie przez Sąd I instancji i wydanie wyroku mimo niepełnego wyjaśnienia stanu faktycznego, Naczelny Sąd Administracyjny nie może odnieść się do zarzutu naruszenia prawa materialnego, gdyż dopiero po ustaleniu - w świetle dodatkowo ujawnionych okoliczności i uzupełnienia materiału dowodowego

o akt notarialny z 1937 r. (wymieniony w piśmie strony, lecz niezałączony do akt administracyjnych sprawy) możliwe będzie ustalenie, czy wyłączenie domu, garażu i parku, w zawartej umowie dzierżawy, w kontekście wyjaśnień strony powodowało, iż pomiędzy tą częścią nieruchomości, która służyła wyłącznie celom mieszkalnym i bytowym strony, a pozostałą częścią majątku, prowadzonego przez dzierżawcę została zerwana więź funkcjonalna, pozwalająca na wyłączenie zespołu dworsko-parkowego spod działania przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 185 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zasądzając zwrot koszów w oparciu o art. 203 pkt 1 powołanej ustawy oraz § 18 ust. 1 pkt 2 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokacie oraz ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.) uznając, że zasądzona kwota 255 zł, na którą składają się koszty zastępstwa procesowego i zwrot opłaty skarbowej odpowiada wkładowi pracy pełnomocnika i wartości poniesionych przez stronę kosztów.